52. visarpanidānam · e-Mādhavanidāna

atha visarpanidānam | lavaṇāmlakaṭūṣṇādisaṃsevādoṣakopataḥ | visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt ||1|| pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ | vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ ||2|| catvāra ete vīsarpā vakṣyante ¹ dvandvajāstrayaḥ | āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ ||3|| yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasambhavaḥ |4| (ca. ci. a. 21) | ²

amlapittasambhavacchardervegavidhāraṇādraktaduṣṭau satyāṃ ³ visarpotpatterhetusāmyāt tadanantaraṃ visarpanidānam| chardivegavighātasya raktadūṣakatve carakavacanaṃ yathā– “ ⁴ chardivegapratīghātāt kāle cānavasevanāt| ⁵ śaratkālaprabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati||” (ca. sū. a. 24) iti| tasya nidānapūrvikāṃ saṅkhyāṃ niruktiṃ cāha– lavaṇāmletyādi| “visarpo na hyasaṃsṛṣṭo raktapittena lakṣyate|” iti vacanāt lavaṇāmlādikaṃ viśeṣeṇa raktapittanidānamuktam| saṃsevayā satatasevayā doṣakopaḥ saṃsevāddoṣakopastataḥ| atra, ādigrahaṇāt carakoktānāṃ ⁶ haritaśākaśiṇḍākīprabhṛtīnāṃ grahaṇam| saptadheti ulbaṇaikaikadoṣajāstrayaḥ, sannipātaja ekaḥ, trayo dvandvajāḥ, iti saptaprakāratvamuktam| sarvataḥ parisarpaṇāditi sarvataḥ parisarpaṇāt parisarpaḥ, vividhaṃ sarpāṇādvisarpaḥ| yaduktaṃ carake– “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ| parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||” (ca. ci. a. 21) iti||1-3||–

amlapittasambhavacchardervegavighātādraktaduṣṭau satyāṃ visarpotpatterhetusāmānyāccānantaraṃ visarpanidānamāha– chardivegavighātasya ca raktadūṣakatve carakavacanaṃ yathā– “chardivegavighātāttu kāle cānavasevanāt| śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati||” iti| tasya nidānapūrvikāṃ saṅkhyāṃ niruktiṃ cāha– lavaṇetyādi| lavaṇādibhirvisarpo rogo bhavati, sa saptadhā jñeyaḥ| “visarpo na hyasaṃsṛṣṭo raktapittena” iti vacanāllavaṇādikaṃ viśeṣeṇa raktapittanidānamuktam| eṣāṃ santatasevayā doṣakopaḥ| ⁷ ādigrahaṇāccarakaktaharitaśākaśiṇḍākīprabhṛtīnāṃ grahaṇam| sarvataḥ parisarpaṇāt parisarpaḥ, vividhaṃ sarpatīti visarpaḥ| yaduktaṃ carake– “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ| parisarpo'tha vā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||” iti| saṅkhyāsamprāptimāha– pṛthaktrayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstraya ityādi sugamam| āgneya ityādisugamam||1-3||

raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ ||4|| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ | (ca. ci. a. 21) tatra vātāt sa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ ||5|| śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān | pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ ||6|| kaphāt kaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk | (vā. ni. a. 13) | sannipātasamutthaśca sarvaliṅgasamanvitaḥ ||7||

sarveṣāmeva raktādidūṣyacatuṣṭayadoṣatrayajanyatvamāha– raktamityādi| visarpasya samānasāmagrīkatve'pi kuṣṭhādbhedaḥ kuṣṭhādhyāye eva nirūpitaḥ| doṣaśabdenaiva vātādigrahaṇe siddhe malā iti ⁸ yat kṛtaṃ, tadatyarthaduṣṭyā śarīramalinīkaraṇatvaṃ doṣāṇāṃ pratipādayitum| sannipātaje'sādhyatvamapi “sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti|” (su. ni. a. 10) iti vacanāt| tena vikṛtiviṣamasamavetatvamasya| carake tvantarjabahirjabhedena visarpaḥ paṭhitaḥ| yadāha– “marmopaghātāt sammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt|| vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyaṃ vidyāt svalakṣaṇaiḥ||” (ca. ci. a. 21) iti||4-7||

sarveṣāmeva raktādidūṣyacatuṣṭayajanyatvamāha– raktamityādi| visarpasya samānasāmagrīkatve'pi kuṣṭhādbhedaḥ kuṣṭhādhyāya eva nirūpitaḥ, doṣagrahaṇenaiva vātādigrahaṇe siddhe malā iti yat kṛtaṃ tadatyarthaduṣṭyā śarīramalinīkaraṇatvaṃ doṣāṇāṃ pratipādayitum| ⁹ lasīkājalaṃ, tvakśabdenātra ¹⁰ rasasya saptadhātuṣu klṛptatvāt| vātajaṃ visarpamāha– tatretyādi| vātajvarasamavyatha iti ‘vepathurviṣamo vegaḥ’ ityādikaḥ| nistodaḥ śūlena tudyata iva, bhedo vidīryata iva, artiḥ pīḍā, ¹¹ āyāmo vistāravān, harṣo romaharṣaḥ| paittikamāha– pittādityādi| drutagatiḥ śīghragatiḥ| pittajvaraliṅga iti “vegastīkṣṇo'tisāraḥ” ityādikaḥ| atilohito'tiriktaḥ| kaphajamāha– kaphādityādi| kaphajvarasamāna iti “staimityaṃ stimito vegaḥ” ityādikaḥ| sānnipātikamāha– sannipātetyādi| sarvadoṣalakṣaṇairyukta ityarthaḥ| sannipātaje'sādhyatvamuktaṃ “sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti” iti vacanāt| tena vikṛtiviṣamasamavetatvamasya| carake ¹² tvantarjabahirjabhedena visarpaḥ paṭhitaḥ| yadāha– “marmopatāpātsammohādayanānāṃ ca ghaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt| vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyadvidyātsvalakṣaṇaiḥ||” iti||4-7||

vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ | granthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ ||8|| karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat | yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavet sa saḥ ||9|| śāntāṅgārāsito nīlo rakto vā''śu ca cīyate | agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca ||10|| marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ | vyathate'ṅgaṃ haret sañjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet ||11|| hikkāṃ ca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā | kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu ||12|| ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān | duṣprabodho'śnute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate ||13|| (vā. ni. a. 13) |

āgneyavisarpamāha– vātapittādityādinā| dīptāṅgārāvakīrṇavaditi jvaladaṅgāreṇaiva vyāptamaṅgaṃ manyate| śāntāṅgārāsita iti nirvāṇāṅgāravat kṛṣṇavarṇaḥ sa deśo bhavati| nīlo rakto veti sa deśaḥ snigdhanīlo rakto vā bhavati| agnidagdha iveti agnidagdhadeśa iva| śīghragatvāditi śīghrakāritvāt| marmānusārī hṛdayādyanusārī| vyathate'ṅgamityatrāntarbhāvito ṇyarthaḥ, tena vyathayatītyarthaḥ| nidrāṃ cetyatra harediti sambadhyate| śarma sukham| duṣprabodho'śnute nidrāmiti nidrāṃ maraṇarūpāṃ prāpnoti||8-13||

vātapittajamāgneyākhyaṃ visarpamāha– vātapittāditi| vātapittajo'yaṃ sañjñeyaḥ| jvarādibhirupadravairyutaḥ| dīptāṅgārāvakīrṇavaditi jvaladaṅgāreṇeva vyāptamaṅgaṃ manyate| śāntāṅgārāsita iti nirvāṇāṅgāravatkṛṣṇavarṇaḥ, nīlaḥ cāṣapakṣivadvā rakto vā sa deśo bhavati| agnidagdha iveti āśu śīghramagnidagdha iva sphoṭairupacīyate vṛddhiṃ nīyate, śīghragatvāt śīghrakāritvāt, drutaṃ śīghraṃ, sa visarpaḥ, marmānusārī hṛdayānusārī, atīva balavān vātaḥ| vyathate'ṅgamiti atrāntarbhāvito ṇyarthaḥ, tena vyathayatītyarthaḥ| nidrāṃ sañjñāṃ ca harennāśayet| śvāsaṃ hikkāṃ ca īrayet prakopayet| īdṛśīmavasthāṃ gato nā puruṣaḥ, kvaciccharma sukhaṃ na prāpnoti, keṣu bhūmiśayyāsanādiṣu, ¹³ svataḥ ātmanaiva, kliṣṭaḥ pīḍitaḥ, ceṣṭamāno ¹⁴ viddhatāṃ ceṣṭāṃ kuryāt, duḥkhaprabodhaḥ manodehaśramodbhavāṃ nidrāṃ maraṇarūpām, aśnute prāpnoti||8-13||

kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham | raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāyumāṃsagam ||14|| dūṣayitvā tu dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām | granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāṃ tīvrarugjvarām ||15|| śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ | mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām ||16|| ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ |17| (vā. ni. a. 13) |

granthivisarpamāha– kaphena ruddha ityādi| kapheneti svahetukupitena, pavanaḥ svahetukupitaḥ, tena kaphamārutajatvamasyopapannaṃ bhavati| bhittvā taṃ bahudhā kaphamiti kaphaṃ vistārya| raktaṃ veti dūṣayitvetyanena vakṣyamāṇena sambadhyate| dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanāmiti vṛttaṃ vartulaṃ, sthūlamucchūnaṃ, kharaṃ kaṭhinam, evaṃrūpāṇāṃ granthīnāṃ mālāṃ karoti, ayaṃ ca granthivisarpaḥ suśrute'pacīsañjñayā paṭhyate||14-16||–

kaphamārutajaṃ granthivisarpamāha– kaphenetyādi| kaphena svahetukupitena, svahetukupitaḥ pavanaḥ, kaphaṃ bhittvā vidārya, raktaṃ ca dūṣayitvetyanena vakṣyamāṇena sambadhyate, vṛddharaktasya manuṣyasya| tvaksirāsnāyumāṃsagamiti raktaviśeṣaṇam| dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanāmiti aṇu sūkṣmaṃ, vṛttaṃ vartulaṃ, sthūlamasūkṣmaṃ, kharaṃ kaṭhinam, evaṃrūpāṇāṃ granthīnāṃ mālāṃ karoti||14-16||–

kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā ||17|| aṅgāvasādavikṣepau pralepārocakabhramāḥ | mūrchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam ||18|| āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati | prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk ||19|| piḍakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ | snigdho'sito mecakābho malinaḥ śothavān guruḥ ||20|| gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate | paṅkavacchīrṇamāṃsaśca ¹⁵ spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ ||21|| śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam |22| (vā. ni. a. 13) |

kardamavisarpamāha– kaphapittādityādi| stambha iti gātrasya stabdhatā, āmopaveśanamāmasya varcasastyajanam| sa ca ¹⁶ sarpati prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśamiti ¹⁷ kaphapittayorāmāśayasthatvāt prāyeṇāmāśaye bhavannekadeśavyāpī bhavatītyarthaḥ| piḍakairiti piḍakābhiḥ| malina iti maladigdhaḥ| gambhīrapāka ityantaḥpākaḥ, prājyoṣmā pracuroṣmā| spaṣṭasnāyusirāgaṇa iti pūtimāṃsagalanena snāyvādīnāṃ spaṣṭatā| kardamākhyamuśanti tamiti taṃ kardamasārūpyāt kardamākhyamicchanti||17-21||–

kaphapittātmakaṃ kardamavisarpamāha– kaphapittādayaṃ jñeyaḥ| stambho gātrasya stabdhatā, aṅgāvasādaḥ aṅgakhedaḥ, vikṣepaḥ aṅgānāmitaścetaśca preraṇam| indriyagauravamiti cakṣurādīnāṃ gauravam| āmopaveśanamityādi| āmasya varcasastyajanam| lepaḥ srotasāṃ śuṣirāṇāṃ liptatā śleṣmādinā| prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇanniti kaphapittayorāmāśayasthānatvāt; prāyeṇāmāśaye bhinnaikadeśavyāpī bhavatītyarthaḥ| na cātipīḍākaraḥ| piḍakaiḥ piḍakābhiravakīrṇo vyāptaḥ, kimbhūtaiḥ atipītalohitapāṇḍuraiḥ| asitaḥ kṛṣṇaḥ, mecakābhaḥ añjanābhaḥ, malino maladigdhaḥ| gambhīrapāka iti antaḥpākaḥ, prājyoṣmā pracuroṣmā| sphuṭasnāyusirāgaṇa iti pūtimāṃsāpagamena snāyvādīnāṃ ¹⁸ sphuṭatā| kardamākhyamuśanti taṃ kardamasārūpyāt kardamākhyaṃ kathayanti||17-21||

bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan ||22|| vīsarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam | sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam ||23|| (vā. ni. a. 13) | jvarātisārau vamathustvaṅmāṃsadaraṇaṃ klamaḥ | arocakāvipākau ca visarpāṇāmupadravāḥ ||24||

kṣatavisarpamāha– bāhyahetorityādi| ayaṃ ca pittaje visarpe'ntarbhāvanīyaḥ, tena na saṅkhyādhikyam| tathā ca bhojaḥ– “śastraprahāraistaistaistu ¹⁹ vyāḍadantanakhairapi| kṣate vā'pyathavā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ|| raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prapadyate| kurutaste samete tu ²⁰ vraṇotsedhaṃ sudāruṇam|| ācitaṃ tanuvisphoṭaiḥ kṛṣṇaiḥ pītakasannibhaiḥ| pittavīsarpavalliṅgaṃ tasya śeṣaṃ vinirdiśet||” iti||22-24||

kṣatajamāha– bāhyahetorityādi| śyāvalohitaṃ varṇena| ayaṃ kṣatajo visarpaḥ pittaje'ntarbhāvanīyaḥ, tena na saṅkhyādhikyam| tathā ca bhojaḥ– “śastraprahāraistaistaistu vyāladantanakhairapi| kṣate vā'pyatha vā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ|| raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prapadyate| kurutaste samete tu vraṇotsedhaṃ sudāruṇam|| ācitaṃ vraṇavisphoṭaiḥ kṛṣṇapītasamanvitaiḥ| ²¹ pittavīsarpavalliṅgaṃ tasya śeṣaṃ vinirdeśet||” iti| visarpopadravānāha– jvaretyādi| māṃsadaraṇaṃ māṃsavidaraṇam| śeṣaṃ sugamam||22-24||

sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti | pittātmako'ñjanavapuśca bhavedasādhyaḥ kṛcchrāśca marmasu bhavanti hi sarva eva ||25|| (su. ni. a. 10) |

sādhyatvādikamāha– sidhyantītyādi| pittātmako'ñjanavapuriti atyantamudriktapitto'ñjanasamavarṇatanuḥ, agnivisarpākhyo na sādhya iti vyākhyānayanti| kṛcchrāśca marmasviti asādhyatvena kṛcchratvaṃ boddhavyam| yadāha bhojaḥ– “varjyastu kṣatajasteṣāṃ sannipātāttu yo bhavet| bhiṣajā jānatā tyājyāḥ sarva eva tu marmajāḥ||” iti||25||

sādhyāsādhyānāha– siddhyantītyādi| ekaikadoṣajanitāstrayaḥ sādhyāḥ, tridoṣajaḥ kṣatajaścāsādhyaḥ| pittātmako'ñjanavapuriti paittiko yo'tyantamudriktapittatvādañjanasavarṇaḥ so'sādhyaḥ, agnivīsarpo na sādhyaḥ; kṛcchrāśca marmasviti asādhyatvaṃ kṛcchratvena boddhavyam| tathā ca bhojaḥ– “tyājyastu kṣatajasteṣāṃ sannipātācca yo bhavet| bhiṣajā jānatā tyājyāḥ sarva eva tu marmajāḥ||” iti||25||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne visarpanidānaṃ samāptam ||52||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ visarpanidānaṃ samāptam||52|| ²²

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ visarpanidānam||52||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘dvandvaśāstrataḥ’ iti pā. | ↩
2 . ‘ ... vighātādraktaduṣṭau’ iti pā.| ↩
3 . ‘ ... sāmānyāt’ iti pā.| ↩
4 . ‘chardivegavighātāttu’ iti pā.| ↩
5 . ‘śaratkālasvabhāvācca’ iti pā.| ↩
6 . ‘ ... piṇḍākīprabhṛtīnām’ iti pā.| ↩
7 . ‘ ... piṇḍākīprabhṛtīnām’ iti pā.| ↩
8 . ‘yat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
9 . ‘asya tvagantare vraṇagatam’ ityādirbodhyaḥ| ↩
10 . atra ‘tvageva’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
11 . ‘bhedārtyāyāmaharṣavān’ iti pā.| ↩
12 . ‘tvasyāntarjabahirjabhedena’ iti pā.| ↩
13 . ‘tataḥ’ ityatra ‘svataḥ’ iti pā.| ↩
14 . ‘vikṛtāṃ iti pā.| ↩
15 . ‘ ... śirāgaṇaḥ’ iti pā. | ↩
16 . ‘visarpati’ iti pā.| ↩
17 . ‘ ... sthānatvāt’ iti pā.| ↩
18 . ‘spaṣṭatā’ ityatra ‘sphuṭatā’ iti pā.| ↩
19 . ‘vyāladanta...’ iti pā.| ↩
20 . ‘vraṇaśothe’ iti pā.| ↩
21 . ‘pittavīsarpaliṅgaṃ ca’ iti pā.| ↩
22 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ visarpanidānam||’ iti pā.| ↩