atha visphoṭanidānam |
kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca | tathartudoṣeṇa
viparyayeṇa kupyanti doṣāḥ pavanādayastu
||1|| tvacamāśritya te raktamāṃsāsthīni
pradūṣya ca | ghorān kurvanti visphoṭān sarvān jvarapuraḥsarān
||2||
prāyeṇa doṣadūṣyacikitsāsāmyādvisphoṭanidānamāha– kaṭvityādi|
ajīrṇādhyaśanātapaiśceti ajīrṇāśanamapakvadravyasyāśanam, adhyaśanamajīrṇe
bhojanam; athavā ajīrṇaṃ svarūpato heturadhyaśanaṃ ca| ṛtudoṣeṇeti
śītoṣṇādīnāmatiyogena| viparyayeṇeti ṛtuviparyayaśca
ṛtusvabhāvasyānyathābhāvaḥ| ebhirhetubhiryathāsambhavaṃ pratyekaṃ
doṣatrayaprakopo boddhavyaḥ| jvarapuraḥsarānityanena jvarasya pūrvarūpatāṃ
darśayati||1-2||
prāyeṇa doṣadūṣyacikitsitatvatulyatvādato'nantaraṃ visphoṭanidānārambhaḥ,
tasya nidānamāha– kaṭvityādi| ajīrṇāśanamapakvadravyāśanam|
adhyaśanamajīrṇabhojanam|
1
athartudoṣeṇa viparyayeṇeti śītoṣṇāderatiyogena ṛtudoṣaḥ, ṛtuviparyayaḥ
ṛtusvabhāvasyānyathābhāvāt; ebhirhetubhiḥ yathāsambhavaṃ pratyekaṃ
doṣatrayaprakopo boddhavyaḥ| visphoṭakasamprāptimāha– tvacamityādi|
jvarapuraḥsarānityanena jvarasya pūrvarūpatāṃ darśayati||1-2||
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarā raktapittajāḥ | kvacit sarvatra vā dehe
visphoṭā iti te smṛtāḥ ||3|| (su. ni. a. 13)
| śiroruk śūlabhūyiṣṭhaṃ jvarastṛṭ parvabhedanam | sakṛṣṇavarṇatā ceti
vātavisphoṭalakṣaṇam
||4|| jvaradāharujāsrāvapākatṛṣṇābhiranvitam
| pītalohitavarṇaṃ ca pittavisphoṭalakṣaṇam
||5|| chardyarocakajāḍyāni
kaṇḍūkāṭhinyapāṇḍutāḥ | avedanaścirātpākī sa visphoṭaḥ kaphātmakaḥ
||6||
2
vātapittakṛto yastu kurute tīvravedanām | kaṇḍūstaimityagurubhirjānīyāt
kaphavātikam ||7||
3
kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ |8|
visphoṭasvarūpamāha– agnidagdhanibhā ityādi| raktapittajā iti sarvatraiva
visphoṭe raktapittayoravyabhicāritvaṃ, yathā śūle vātasya; vātānubandho'pyatra
boddhavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “yadā raktaṃ ca pittaṃ ca vātenānugataṃ tvaci|
agnidagdhanibhān sphoṭān kurutaḥ sarvadehagān|| sajvarān saparīdāhān
vidyādvisphoṭakāṃstu tān||” iti||3-7||–
visphoṭakasāmānyaliṅgamāha– agnītyādi| sajvarā iti jvarasteṣāṃ pūrvarūpatvena
jñeyaḥ| raktapittajā iti sarvavisphoṭeṣu raktapittayoravyabhicāritvaṃ sūcitaṃ
śūleṣu vātasyeva| yaduktaṃ bhoje– “yadā raktaṃ ca pittaṃ ca vātenānugataṃ
tvaci| agnidagdhanibhān sphoṭānkurutaḥ sarvadehagān|| sajvarānsaparīdāhān
vidyādvisphoṭakāṃstu tān|” iti| kvaciditi kvaciccharīradeśe|
vātikavisphoṭamāha– śira ityādi| śūlaṃ śarīrasya todarūpaṃ, parvabhedanaṃ
sandhisphuṭanam| paittikamāha– jvaretyādi| sugamam| ślaiṣmikamāha–
chardītyādi|
4
vātapaittikamāha– vātetyādi sugamam| kaphajaprasaṅgāt kaphapaittikamāha–
kaṇḍūrityādi| etairlakṣaṇaiḥ kaphapaittiko jñeyaḥ|
5
kaphavātikamāha– kaṇḍviti| staimityamiti niścalatvam||3-7||
madhye nimnonnato'nte ca kaṭhino'lpaprapākavān
||8||
dāharāgatṛṣāmohacchardimūrchārujājvarāḥ | pralāpo vepathustandrā so'sādhyaḥ
syāttridoṣajaḥ ||9||
sānnipātikalakṣaṇamāha– madhya ityādi| madhye nimnonnato'nte ceti madhye
nimno'nte connata ityarthaḥ| nimnonnata iti prayogo'siddhasyānityatvena| evaṃ
6
sampūrṇalakṣaṇo yastridoṣajaḥ so'sādhyaḥ||8-9||
tridoṣajamāha– madhya iti| madhye nimnaḥ, ante connata ityarthaḥ|
7
alpaprapākata iti alpapākavānityarthaḥ| moha indriyāṇām| evaṃ sampūrṇalakṣaṇo
yastridoṣajaḥ so'sādhyaḥ||8-9||
raktā raktasamutthānā guñjāvidrumasannibhāḥ | veditavyāstu raktena paittikena
ca hetunā ||10|| na te siddhiṃ samāyānti
siddhairyogaśatairapi | ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ |
sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ
||11||
raktajalakṣaṇamāha– raktā ityādi| raktasamutthānā iti lakṣyapadaṃ,
veditavyāstu rakteneti lakṣaṇapadam, aśmarīhetuḥ tatpūrvamiti yathā;
ayamarthaḥ– raktasamutthānāśca visphoṭā bhavanti te ca kathaṃ vijñeyā ityata
uktam– veditavyāstu raktenati; athavā raktasamutthānā iti raktaṃ
samutthāpayantīti nirucya raktacchardanamabhimatamācāryasya, veditavyāstu
rakteneti padasya kāraṇadyotakasyāvyavasthānāt| ghoro'tyantaduḥkhadaḥ|
bhūryupadrava iti atra visarpokta evopadravo jñeyaḥ||10-11||
raktajamāha– raktā ityādi| raktā raktavarṇāḥ, raktasamutthānā iti
raktasamutthānāśca visphoṭā bhavantītyarthaḥ| te ca pittahetubhiḥ kupittena
raktena veditavyāḥ, rakteneti lakṣaṇapadaṃ, yathā'śmarīhetu tatpūrvamiti|
ghora iti atyantaduḥkhapradaḥ| bhūryupadrava iti bahūpadravaḥ, atra visarpoktā
evopadravā jñeyāḥ||10-11||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne visphoṭanidānaṃ samāptam
||53||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ visphoṭanidānaṃ samāptam||53||
8
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
visphoṭanidānam||53||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘tathartudoṣeṇa’ iti pā.| ↩
- 2 . asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ’ iti paṅktiḥ upalabhyate ↩
- 3 . kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekaślokapūrvaṃ upalabhyate ↩
- 4 . ‘vātapaittikamāha– vātetyādi sugamam|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘kaphajaprasaṅgāt kaphapaittikamāha– kaṇḍūrityādi| etairlakṣaṇaiḥ kaphapaittiko jñeyaḥ|’ etatpāṭhasya paścādupalabhyate | ↩
- 5 . ‘kaphavātikamāha– kaṇḍviti| staimityamiti niścalatvam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 6 . ‘sampūrṇā lakṣaṇe’ iti pā.| ↩
- 7 . ayametādṛśameva pāṭhaṃ manute| ↩
- 8 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ visphoṭanidānam||53||’ iti pā.| ↩