53. visphoṭanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha visphoṭanidānam | kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca | tathartudoṣeṇa viparyayeṇa kupyanti doṣāḥ pavanādayastu ||1|| tvacamāśritya te raktamāṃsāsthīni pradūṣya ca | ghorān kurvanti visphoṭān sarvān jvarapuraḥsarān ||2||
prāyeṇa doṣadūṣyacikitsāsāmyādvisphoṭanidānamāha– kaṭvityādi| ajīrṇādhyaśanātapaiśceti ajīrṇāśanamapakvadravyasyāśanam, adhyaśanamajīrṇe bhojanam; athavā ajīrṇaṃ svarūpato heturadhyaśanaṃ ca| ṛtudoṣeṇeti śītoṣṇādīnāmatiyogena| viparyayeṇeti ṛtuviparyayaśca ṛtusvabhāvasyānyathābhāvaḥ| ebhirhetubhiryathāsambhavaṃ pratyekaṃ doṣatrayaprakopo boddhavyaḥ| jvarapuraḥsarānityanena jvarasya pūrvarūpatāṃ darśayati||1-2||
prāyeṇa doṣadūṣyacikitsitatvatulyatvādato'nantaraṃ visphoṭanidānārambhaḥ, tasya nidānamāha– kaṭvityādi| ajīrṇāśanamapakvadravyāśanam| adhyaśanamajīrṇabhojanam| 1 athartudoṣeṇa viparyayeṇeti śītoṣṇāderatiyogena ṛtudoṣaḥ, ṛtuviparyayaḥ ṛtusvabhāvasyānyathābhāvāt; ebhirhetubhiḥ yathāsambhavaṃ pratyekaṃ doṣatrayaprakopo boddhavyaḥ| visphoṭakasamprāptimāha– tvacamityādi| jvarapuraḥsarānityanena jvarasya pūrvarūpatāṃ darśayati||1-2||
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarā raktapittajāḥ | kvacit sarvatra vā dehe visphoṭā iti te smṛtāḥ ||3|| (su. ni. a. 13) | śiroruk śūlabhūyiṣṭhaṃ jvarastṛṭ parvabhedanam | sakṛṣṇavarṇatā ceti vātavisphoṭalakṣaṇam ||4|| jvaradāharujāsrāvapākatṛṣṇābhiranvitam | pītalohitavarṇaṃ ca pittavisphoṭalakṣaṇam ||5|| chardyarocakajāḍyāni kaṇḍūkāṭhinyapāṇḍutāḥ | avedanaścirātpākī sa visphoṭaḥ kaphātmakaḥ ||6|| 2 vātapittakṛto yastu kurute tīvravedanām | kaṇḍūstaimityagurubhirjānīyāt kaphavātikam ||7|| 3 kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ |8|
visphoṭasvarūpamāha– agnidagdhanibhā ityādi| raktapittajā iti sarvatraiva visphoṭe raktapittayoravyabhicāritvaṃ, yathā śūle vātasya; vātānubandho'pyatra boddhavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “yadā raktaṃ ca pittaṃ ca vātenānugataṃ tvaci| agnidagdhanibhān sphoṭān kurutaḥ sarvadehagān|| sajvarān saparīdāhān vidyādvisphoṭakāṃstu tān||” iti||3-7||–
visphoṭakasāmānyaliṅgamāha– agnītyādi| sajvarā iti jvarasteṣāṃ pūrvarūpatvena jñeyaḥ| raktapittajā iti sarvavisphoṭeṣu raktapittayoravyabhicāritvaṃ sūcitaṃ śūleṣu vātasyeva| yaduktaṃ bhoje– “yadā raktaṃ ca pittaṃ ca vātenānugataṃ tvaci| agnidagdhanibhān sphoṭānkurutaḥ sarvadehagān|| sajvarānsaparīdāhān vidyādvisphoṭakāṃstu tān|” iti| kvaciditi kvaciccharīradeśe| vātikavisphoṭamāha– śira ityādi| śūlaṃ śarīrasya todarūpaṃ, parvabhedanaṃ sandhisphuṭanam| paittikamāha– jvaretyādi| sugamam| ślaiṣmikamāha– chardītyādi| 4 vātapaittikamāha– vātetyādi sugamam| kaphajaprasaṅgāt kaphapaittikamāha– kaṇḍūrityādi| etairlakṣaṇaiḥ kaphapaittiko jñeyaḥ| 5 kaphavātikamāha– kaṇḍviti| staimityamiti niścalatvam||3-7||
madhye nimnonnato'nte ca kaṭhino'lpaprapākavān ||8|| dāharāgatṛṣāmohacchardimūrchārujājvarāḥ | pralāpo vepathustandrā so'sādhyaḥ syāttridoṣajaḥ ||9||
sānnipātikalakṣaṇamāha– madhya ityādi| madhye nimnonnato'nte ceti madhye nimno'nte connata ityarthaḥ| nimnonnata iti prayogo'siddhasyānityatvena| evaṃ 6 sampūrṇalakṣaṇo yastridoṣajaḥ so'sādhyaḥ||8-9||
tridoṣajamāha– madhya iti| madhye nimnaḥ, ante connata ityarthaḥ| 7 alpaprapākata iti alpapākavānityarthaḥ| moha indriyāṇām| evaṃ sampūrṇalakṣaṇo yastridoṣajaḥ so'sādhyaḥ||8-9||
raktā raktasamutthānā guñjāvidrumasannibhāḥ | veditavyāstu raktena paittikena ca hetunā ||10|| na te siddhiṃ samāyānti siddhairyogaśatairapi | ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ | sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ ||11||
raktajalakṣaṇamāha– raktā ityādi| raktasamutthānā iti lakṣyapadaṃ, veditavyāstu rakteneti lakṣaṇapadam, aśmarīhetuḥ tatpūrvamiti yathā; ayamarthaḥ– raktasamutthānāśca visphoṭā bhavanti te ca kathaṃ vijñeyā ityata uktam– veditavyāstu raktenati; athavā raktasamutthānā iti raktaṃ samutthāpayantīti nirucya raktacchardanamabhimatamācāryasya, veditavyāstu rakteneti padasya kāraṇadyotakasyāvyavasthānāt| ghoro'tyantaduḥkhadaḥ| bhūryupadrava iti atra visarpokta evopadravo jñeyaḥ||10-11||
raktajamāha– raktā ityādi| raktā raktavarṇāḥ, raktasamutthānā iti raktasamutthānāśca visphoṭā bhavantītyarthaḥ| te ca pittahetubhiḥ kupittena raktena veditavyāḥ, rakteneti lakṣaṇapadaṃ, yathā'śmarīhetu tatpūrvamiti| ghora iti atyantaduḥkhapradaḥ| bhūryupadrava iti bahūpadravaḥ, atra visarpoktā evopadravā jñeyāḥ||10-11||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne visphoṭanidānaṃ samāptam ||53||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ visphoṭanidānaṃ samāptam||53|| 8
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ visphoṭanidānam||53||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘tathartudoṣeṇa’ iti pā.| ↩
  2. 2 . asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ’ iti paṅktiḥ upalabhyate ↩
  3. 3 . kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekaślokapūrvaṃ upalabhyate ↩
  4. 4 . ‘vātapaittikamāha– vātetyādi sugamam|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘kaphajaprasaṅgāt kaphapaittikamāha– kaṇḍūrityādi| etairlakṣaṇaiḥ kaphapaittiko jñeyaḥ|’ etatpāṭhasya paścādupalabhyate | ↩
  5. 5 . ‘kaphavātikamāha– kaṇḍviti| staimityamiti niścalatvam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  6. 6 . ‘sampūrṇā lakṣaṇe’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ayametādṛśameva pāṭhaṃ manute| ↩
  8. 8 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ visphoṭanidānam||53||’ iti pā.| ↩