54. masūrikānidānam · e-Mādhavanidāna

atha masūrikānidānam | kaṭvamlalavaṇakṣāraviruddhādhyaśanāśanaiḥ | duṣṭaniṣpāvaśākādyaiḥ praduṣṭapavanodakaiḥ ||1|| krūragrahekṣaṇāccāpi deśe doṣāḥ samuddhatāḥ | janayanti śarīre'smin duṣṭaraktena saṅgatāḥ ||2|| masūrākṛtisaṃsthānāḥ piḍakāḥ syurmasūrikāḥ | tāsāṃ pūrvaṃ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgo'ratirbhramaḥ ||3|| tvaci śothaḥ savaivarṇyo netrarāgaśca jāyate |4|

visphoṭaprabhedatvāt prāyeṇa tulyanidānatvācca masūrikānidānam| tasyā nidānapūrvikāṃ samprāptimāha– kaṭvamletyādi| viruddhādhyaśanāśanairiti viruddhairannairadhyaśanaiśca, ‘viruddhādhyaśanena tu’ iti pāṭho vā| duṣṭaniṣpāvaśākādyairiti duṣṭaṃ vyāpannamannaṃ, niṣpāvaḥ śimbibījam, ādyaśabdānmadhvālukādigrahaṇam| praduṣṭapavanodakairiti viṣakusumādisaṃsparśāt praduṣṭaḥ pavanastathodakaṃ ca, taiḥ| krūragrahekṣaṇācceti śanaiścarādayo deśakṣobhakarāḥ krūragrahāsteṣāmīkṣaṇāt| duṣṭaraktena saṅgatā ityanena raktasya kaṭvamlādibhirhetubhirviśeṣeṇa kopaṃ darśayati| ata evoktaṃ tantrāntare– “pittaṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ yadā dūṣayati tvacam| tadā karoti piḍakāḥ sarvagātreṣu dehinām|| masūramudgamāṣāṇāṃ tulyāḥ kolopamā api| masūrikāstu tā jñeyāḥ pittaraktādhikā budhaiḥ||” iti||1-3||–

sphoṭāḥ śyāvāruṇā rūkṣāstīvravedanayā'nvitāḥ ||4|| kaṭhināścirapākāśca bhavantyanilasambhavāḥ | sandhyasthiparvaṇāṃ bhedaḥ kāsaḥ kampo'ratiḥ klamaḥ ||5|| śoṣastālvoṣṭhajihvānāṃ tṛṣṇā cārucisaṃyutā |6|

vātajāmāha– sphoṭā ityādi| cirapākā iti vikāraprabhāvāt||4-5||–

raktāḥ ¹ pītāsitāḥ sphoṭāḥ sadāhāstīvravedanāḥ ||6|| bhavantyacirapākāśca pittakopasamudbhavāḥ | viḍbhedaścāṅgamardaśca dāhastṛṣṇā'rucistathā ||7|| mukhapāko'kṣirāgaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ |8|

pittajāmāha– raktā ityādi| jvarastīvraḥ sudāruṇa iti tīvraścaṇḍavegaḥ, sudāruṇo bahuduḥkhenātiduḥsaha||6-7||–

raktajāyāṃ bhavantyete vikārāḥ pittalakṣaṇāḥ ||8|| kaphaprasekaḥ staimityaṃ śirorug gātragauravam | hṛllāsaḥ sārucirnidrā tandrālasyasamanvitāḥ ||9|| śvetāḥ snigdhā bhṛśaṃ sthūlāḥ kaṇḍūrā mandavedanāḥ | masūrikāḥ kaphotthāśca cirapākāḥ prakīrtitāḥ ||10||

raktajāmāha– raktajāyāmityādi| ete vikārāḥ pittalakṣaṇā iti pittajamasūrīlakṣaṇatvena uktāḥ| ‘ ² raktāḥ ³ pītāsitāḥ sphoṭā’ ityādayo ye ye vikārāste raktajāyāṃ bhavanti| atra kaphajāmanuktvaiva pittajāyā anantaraṃ raktajāyā uktiḥ pittalakṣaṇasyātidiṣṭasyāvyavahitatvena sukhagrahaṇārthaṃ, raktarasasamatvāt raktamalatvādvā pittasya pittajāmabhidhāya asyāḥ kathanaṃ, sarvatra kṛtasya samarthanāya||8-10|| ⁴

raktajāmāha– raktajāyāmityādi| ete vikārāḥ pittamasūrikālakṣaṇatvena ye uktāḥ ‘raktāḥ ⁵ pītāsitāḥ sphoṭāḥ’ ityādayo ye vikārāḥ te raktajāyāṃ bhavanti| kaphajāmāha– śvetā ityādi| sugamam||8-10||

nīlāścipiṭavistīrṇā madhye nimnā mahārujāḥ | cirapākāḥ pūtisrāvāḥ prabhūtāḥ sarvadoṣajāḥ ||11|| kaṇṭharodhārucistambhapralāpāratisaṃyutāḥ | duścikitsyāḥ samuddiṣṭāḥ piḍakāścarmasañjñitāḥ ||12||

sānnipātikalakṣaṇamāha– nīlā ityādi| cipiṭavistīrṇā iti cipiṭaḥ ‘ciuḍā’ iti khyātaḥ, tadvadvistṛtāḥ| carmasañjñitā iti ‘carmadala’ iti khyātāḥ||11-12||

sannipātajāmāha– nīlā ityādi| nīlāścāṣapakṣapratimāḥ| cipiṭavistīrṇā iti cipiṭāściuḍā iti khyātāḥ, tadvadvitatāḥ| madhye nimnā ityukte prāntonnatatvaṃ jñeyam| prabhūtāḥ pracurāḥ kaṇṭharodhaḥ kaṇṭhagrahaḥ, pralāpo'baddhabhāṣaṇaṃ, duścikitsyāḥ asādhyāḥ, carmasañjñitā iti ‘ ⁶ cāmaghāṃsa’ iti khyātaḥ||11-12||

romakūponnatisamā rāgiṇyaḥ kaphapittajāḥ | kāsārocakasaṃyuktā romāntyo jvarapūrvikāḥ ||13||

masūrikāyāḥ prakāraṃ romāntikāmāha– romakūponnatisamā ityādi| rāgiṇya iti lohitāḥ, jvarapūrvikā iti jvarapūrvarūpāḥ||13||

masūrikāyāḥ prakārāntaraṃ romāntikāmāha– rometyādi| romakūpocchrāyāḥ, rāgiṇya iti lohitāḥ, jvarapūrvikā iti jvarapūrvarūpāḥ||13||

toyabudbudasaṅkāśāstvaggatāstu masūrikāḥ | svalpadoṣāḥ prajāyante bhinnāstoyaṃ sravanti ca ||14|| raktasthā lohitākārāḥ śīghrapākāstanutvacaḥ | sādhyā nātyarthaduṣṭāśca bhinnā raktaṃ sravanti ca ||15|| māṃsasthāḥ kaṭhināḥ snigdhāścirapākā ghanatvacaḥ | gātraśūlatṛṣākaṇḍūjvarāratisamanvitāḥ ||16|| medojā maṇḍalākārā mṛdavaḥ kiñcidunnatāḥ | ghorajvaraparītāśca sthūlāḥ snigdhāḥ savedanāḥ ||17|| sammohāratisantāpāḥ kaścidābhyo vinistaret | kṣudrā gātrasamā rūkṣāścipiṭāḥ kiñcidunnatāḥ ||18|| majjotthā bhṛśasammohavedanāratisaṃyutāḥ | chindanti marmadhāmāni prāṇānāśu haranti hi ||19|| bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ | pakvābhāḥ piḍakāḥ snigdhāḥ sūkṣmāścātyarthavedanāḥ ||20|| staimityāratisammohadāhonmādasamanvitāḥ | śukrajāyāṃ masūryāṃ tu lakṣaṇāni bhavanti hi ||21|| nirdiṣṭaṃ kevalaṃ cihnaṃ dṛśyate na tu jīvitam | doṣamiśrāstu saptaitā draṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ ||22|| tvaggatā raktajāścaiva pittajāḥ śleṣmajāstathā | śleṣmapittakṛtāścaiva sukhasādhyā masūrikāḥ ||23||

rasādisaptadhātugatamasūrikāliṅgamāha– toyabudbudasaṅkāśā ityādi| atra duṣṭadūṣyaprabhāvāt toyabudbudasaṅkāśādīni doṣalakṣaṇāni ca bhavanti, doṣamantareṇa dūṣyaduṣṭerabhāvāt; ata eva vakṣyati– “doṣamiśrāśca saptaitā draṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ|” iti| tvakśabdenātra raso'bhidhīyate, dhātugataprastāvāt| tvaggatāḥ sādhyāḥ, alpadoṣasambandhādraktajāyā api sādhyatvenābhidhānāt| māṃsasthāḥ kṛcchrasādhyāḥ, atyavagāḍhadoṣaduṣṭeḥ| medojāyāṃ kaścidābhyo vinistaredityanenātyantakṛcchrasādhyatvaṃ bodhayati, ⁷ asthimadhyasthitatvānmajjñaḥ| kṣudrā ityādinā asthimajjagatayoḥ samānaṃ liṅgam| majjotthā ityatra majjagrahaṇādasthno'pi grahaṇam, ādhāratvāt; ata eva vakṣyati– “bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ|” iti| marmadhāmānīti marmasthānāni| pakvābhā ityādinā śukrajāyā liṅgam| dṛśyate na tu jīvitamiti gambhīradhātugatadoṣaduṣṭeḥ śukrajāyā asādhyatvam| asya nyāyasya samānatayā asthimajjagatayorapyasādhyatvaṃ boddhavyam||14-23||

rasādisaptadhātugatamasūrikāyā liṅgamāha– toyetyādi| atra duṣṭadūṣyaprabhāvāttoyabudbudasaṅkāśādīni lakṣaṇāni doṣalakṣaṇāni ca bhavanti, doṣamantareṇa dūṣyaduṣṭerabhāvāt| ata eva vakṣyati– “doṣamiśrāstu saptaitā draṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ|” iti| tvakśabdenātra raso gṛhyate, dhātugataprastāvāt| tvaggatāḥ sādhyāḥ, svalpadoṣasambandhāt| raktajāmāha– raktotthā ityādi| atyarthaṃ cenna duṣṭā tadā sādhyā| atrāpi svalpadoṣānubandhatvena sādhyatvam| māṃsasthāmāha– māṃsasthā ityādi| māṃsasthāḥ kṛcchrasādhyāḥ, atyavagāḍhadoṣaduṣṭeḥ| medogatāmāha– medojā ityādi| mṛdavo mṛdusparśāḥ, ghorajvaraparītā iti dāruṇajvaro yataḥ| sammoha indriyāṇām| kaścidābhyo vinistaredityanenātyantaṃ kṛcchrasādhyatvaṃ bodhayati| asthimajjagatāmāha– kṣudrā ityādi| atra asthimajjāgatayoḥ samānaṃ lakṣaṇaṃ jñeyam| majjotthā ityatra majjagrahaṇādasthno'pi grahaṇamādhāratvāt, kṣudrāḥ tanvyaḥ, gātrasamāḥ śarīrasamavarṇāḥ, cipiṭāḥ ciuḍākārāḥ, ata eva vakṣyati– “bhramareṇeva viddhāni bhavantyasthīni sarvataḥ|” iti| marmadhāmāni marmasthānāni hṛdayādīni| śukragatāmāha– pakvābhā ityādi| pakvākārā ananupakvā| anye ‘paṅkābhāḥ’ iti paṭhanti, tatra kardamābhāḥ| ⁸ ślakṣṇāḥ masṛṇāḥ| cihnaṃ dṛśyate na tu jīvitamiti| gambhīradhātugatadoṣaduṣṭeḥ śukrajāyāmasādhyatvaṃ boddhavyam| dhātugatānāṃ doṣajānāmapi sādhyatvamāha– tvaggatā ityādi| rasagatāḥ||14-23||

vātajā vātapittotthāḥ śleṣmavātakṛtāśca yāḥ | ⁹ kṛcchrasādhyatamāstasmādyatnādetā upācaret ||24|| asādhyāḥ sannipātotthāstāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam | pravālasadṛśāḥ kāścit kāścijjambūphalopamāḥ ||25|| lohajālasamāḥ kāścidatasīphalasannibhāḥ | āsāṃ bahuvidhā varṇā jāyante doṣabhedataḥ ||26||

vātajā ityādi| vātajādayaḥ sannipātotthāntā asādhyāḥ| etāsāṃ sammūrchanaviśeṣajanitavakṣyamāṇapravālādivarṇayogādasādhyatvaṃ, tenaitadvarṇavirahe vātajāyāścikitsāvidhirapyukta upapadyata iti kecit| anye tu vātajādaya etāḥ svarūpata evāsādhyāḥ, cikitsoktistu vātajādīnāṃ mahātyayaniṣedhārthaṃ, liṅgāntarasambhavārthaṃ ca tāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇamityuktamityāhuḥ| tāsāmiti asādhyavātajādīnām| lohajālasamā iti jālaṃ jālakaṃ guḍakamiti yāvat, tadvatkṛṣṇavarṇāḥ| atasīphalasannibhā iti umāphalavarṇatulyavarṇāḥ| anuktavarṇāntarasaṅgrahārthamāha– āsāṃ bahuvidhā ityādi| doṣabhedata iti vātapittādidoṣaviśeṣāt, duṣṭiviśeṣādityanye||24-26||

kaṣṭasādhyā āha– vātajā ityādi| etā vātajādayaḥ svarūpata eva kaṣṭasādhyāḥ, cikitsitoktistu vātajāyā mahātyayaniṣedhārtham| asādhyā āha– asādhyā ityādi| tāsāmiti vātādīnām| doṣadūṣyasammūrchanādviśeṣavarṇatvena lakṣaṇamāha– pravāletyādi| lohajālanibhāḥ lohajālakaṃ lohagulikaṃ, tadvatkṛṣṇavarṇāḥ, kaścidatasīphalatulyavarṇāḥ| anuktavarṇāntarasaṅgrahārthamāha– āsāmityādi| āsāṃ masūrikāṇāṃ varṇā bahuvidhā jāyante| kathamityāha– doṣabhedata ityādi| vātapittādidoṣaviśeṣāt, duṣṭiviśeṣādityarthaḥ||24-26||

kāso hikkā pramehaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ | pralāpaścāratirmūrchā tṛṣṇā dāho'tighūrṇatā ||27|| mukhena prasravedraktaṃ tathā ghrāṇena cakṣuṣā | kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā śvasityatyarthavedanam ||28|| masūrikābhibhūtasya yasyaitāni bhiṣagvaraiḥ | lakṣaṇāni ca dṛśyante na dadyādatra bheṣajam ||29||

sarvamasūrikāyā āvasthikaṃ liṅgamāha– kāsa ityādi| jvarastīvraḥ sudāruṇa iti, atra sudāruṇa iti pareṇa sambadhyate, tena sudāruṇaḥ pralāpaḥ| atighūrṇatā jihmāyanam| tathā ghrāṇena cakṣuṣetyatra raktaṃ sravediti sambadhyate| śvasitīti śvāso bhavati||27-29||

tāsāmāvasthikalakṣaṇamāha– kāsa ityādi| pramoha indriyāṇām| jvarastīvra iti tīvravegaḥ| sudāruṇo ghoraḥ; anye sudāruṇa iti pareṇa sambadhyata ityāhuḥ, tena sudāruṇaḥ pralāpaḥ| atighūrṇatā jihmāyanam| tathā ghrāṇena cakṣuṣeti atra raktaṃ prasravediti sambadhyate| śvasitīti śvāso bhavati||27-29||

masūrikābhibhūto yo bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvaset | sa bhṛśaṃ tyajati ¹⁰ prāṇāṃstṛṣārto vāyudūṣitaḥ ||30||

sāmānyenāsādhyatvamāha– masūrikābhibhūto ya ityādi| ghrāṇena niḥśvasediti mukhavyatirekeṇa ghrāṇenaiva niḥśvaset, sarvavākyānāmavadhāraṇaphalatvāt||30||

sāmānyenāsādhyatāmāha– masūriketyādi| yo masūrikābhibhūto naro bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvasediti mukhavyatirekeṇa ghrāṇenaiva niḥśvaset, sarvavākyānāmavadhāraṇatvāt; tathā yaḥ ¹¹ pradūṣito masūrikābhiḥ pīḍito naro bhṛśaṃ tṛṣārto bhavati, sa tathāvidho naraḥ prāṇāṃstyajati||30||

masūrikānte śothaḥ syāt kūrpare maṇibandhake | tathāṃ'saphalake cāpi duścikitsyaḥ sudāruṇaḥ ||31||

masūrikāyā upadravamāha– masūrikānte ¹² ityādi| duścikitsya iti duḥśabdo'yaṃ niṣedhe, tena asādhya ityarthaḥ||31||

masūrikāyā upadravamāha– masūrikānta ityādi| kūrpare jānukūrpare, maṇibandhane ghuṭikāyām, aṃsaphalake pārśvayorupari, duścikitsya iti asādhya ityarthaḥ||31||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne masūrikānidānaṃ samāptam ||54||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ masūrikānidānaṃ samāptam||54|| ¹³

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ masūrikānidānam||54||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘pītāḥ sitāḥ’ iti pā. | ↩
2 . ‘raktāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
3 . ‘pītāḥ sitāḥ’ iti pā.| ↩
4 . ādyāḥ sārdhasaptaślokāḥ sugamatvānna vyākhyātāḥ, lekhakapramādādvā teṣāṃ vyākhyānaṃ paribhraṣṭamiti na niścīyate|| ↩
5 . ‘pītāḥ sitāḥ’ iti pā.| ↩
6 . ‘cāghamāṃsa’ iti pā.| ↩
7 . ‘ ... majjaḥ’ iti pā.| ↩
8 . ‘sūkṣmāḥ’ ityatra ‘ślakṣṇāḥ’ iti pā.| ↩
9 . ‘kṛcchrasādhyā matās ... ’ iti pā. | ↩
10 . ‘prāṇān tṛṣārto’ iti pā. | ↩
11 . ‘vā pradūṣitaḥ’ iti pā.| ↩
12 . ‘śothāḥ syādityādi|’ iti pā.| ↩
13 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ masūrikānidānam||54||’ iti pā.| ↩