55. kṣudraroganidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha kṣudraroganidānam | snigdhāḥ savarṇā granthitā nīrujo mudgasannibhāḥ | kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ ||1|| (su. ni. a. 13) |
visarpādīnāmakṣudrahetulakṣaṇacikitsitānāmabhidhānena kṣudrahetulakṣaṇacikitsitānāṃ kṣudrarogāṇāṃ pāriśeṣyāt kṣudraroganidānam| nanu, yadi kṣudratvameṣāṃ hetulakṣaṇacikitsālpatvena tarhi agnirohiṇīvalmīkādīnāṃ tridoṣajatvena hetvādibāhulyāt kathaṃ kṣudratvaṃ? naivaṃ, bāhulyena tāvat, chatriṇo gacchantītivat; kiṃvā avāntarabhedavirahaḥ kṣudratvaṃ, yenātra vaktavyānāmajagallikādīnāṃ na doṣadūṣyādikṛtabhūrisaṅkhyābhedena vraṇajvarādivānnirdeśaḥ, kintu pratyekaṃ stokasaṅkhyayā'bhidhānaṃ teṣām| anyastvāha– kṣudraśabdo'lpe raudre ca vartate, tena yathāyogyaṃ sarvatra vyavasthā dṛśyate; raudre kṣudraśabdo yathā– “kṣudrā mṛgā yatra 1 śāntāśceruranyaiḥ samaṃ mṛgaiḥ|” iti| kṣudrāṇāṃ bālānāṃ rogāḥ kṣudrarogā iti kecit| evamapyajagallikāhipūtanādīnāmeva parigraho na tvanyeṣām| saṅkṣepeṇa catuścatvāriṃśadvikārānatra vaktavyān krameṇa darśayati– snigdhetyādi| bhoje tu mūṣikākarṇamuṣkakośaphalārśaḥprabhṛtayo'dhikavikārāḥ paṭhyante, te ca suśrute vikārasyānantyādanumatā eva| bālānāmiti prāyobhāvitvāduktaṃ, tenābālānāmapi dṛśyamānāḥ saṅgacchante||1||
kṣudrarogāṇāṃ masūrikārambhakatvādato'nantaraṃ kṣudraroganidānārambhaḥ| kṣudrā laghavaḥ, tilakālakābhiprāyeṇa, agnirohiṇīvalmīkaprabhṛtīnāmabhiprāyeṇa kṣudrāḥ tīkṣṇāḥ; anyastvāha– kṣudraśabdaḥ svalpe raudre ca pravartate, tena yathāyogyaṃ sarvatra vyavasthā dṛśyate, raudre ca kṣudraśabdo yathā– “api kṣudrā mṛgā yatra śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ” iti| kṣudrāṇāṃ bālānāṃ rogāḥ kṣudrarogā iti kecit| athavā pūrvācāryapaṭhitā pāribhāṣikīyaṃ sañjñā, kvāthapākyasañjñāvat| eṣāṃ saṅkṣepeṇa catuścatvāriṃśadvikārā atra vaktavyāḥ krameṇa darśayati| teṣvajagallikāmāha– snigdhetyādi| savarṇā śarīrasamavarṇā, grathitākāratvena vyavasthitā, prāyeṇa bālānāmanyeṣāmapyajagallikā bhavati||1||
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā | piḍakā kaphavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate ||2|| (su. ni. a. 13) |
yavaprakhyāmāha– yavākāretyādi| yavākāreti yavavanmadhye sthūlā||2||
yavaprakhyāmāha– yavākāretyādi| yavavanmadhye sthūlā antarnimnā||2||
ghanāmavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām | 2 antrālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām ||3|| (su. ni. a. 13) |
antrālajīmāha– ghanāmityādi| antrālajī snāyugatā bhojavacanādavagantavyā| yaduktam– “śleṣmānilau śritau 3 snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām| duṣṭau janayato'vaktrāmalpapūyāmakaṇḍurām|| āmodumbarasaṅkāśāṃ vidyādantrālajīṃ tu tām||” iti||3||
antrālajīmāha– antrālajī bahirvakrarahitā| antarmukhī snāyvāśritā ca| yaduktaṃ bhojena– “kaphānilau śritau 4 snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām| duṣṭau janayato'vaktrāmalpapūyāmakaṇḍurām| āmodumbarasaṅkāśāṃ vidyādantrālajī tu tām||” iti||3||
vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām | vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām ||4|| (su. ni. a. 13) |
vivṛtāmāha– vivṛtāsyāmityādi| pittenādhikapākādvivṛtamukhatāyāṃ vivṛtāsañjñā||4||
vivṛtāmāha– vivṛtāsyāmityādi| pittenādhikapākādvivṛtamukhatayā vivṛteti sañjñā||4||
grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchapopamāḥ | kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyāḥ kacchapikā budhaiḥ ||5|| (su. ni. a. 13) |
kacchapikālakṣaṇamāha– grathitā ityādi| dāruṇāḥ kaṭhināḥ| madhyonnatatvena paryantālpatvena ca kacchapikāsañjñā||5||
kacchapikāmāha– grathitā ityādi| dāruṇāḥ kaṭhināḥ, madhye unnatatvena paryante natatvena ca kacchapikāsañjñā||5||
grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ | granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim ||6|| mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavat sarpati connatāgraiḥ | valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt ||7||
valmīkalakṣaṇamāha– grīvāṃsetyādi| valmīkavadityanena pracuraśikharatvena samucchritatvaṃ dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca khyāpyate| ata eva cikitsāyāmavagāḍhamūlaśodhanārthamagnikṣārābhyāṃ cikitsedityuktam||6-7||
valmīkamāha– grīvetyādi| valmīkavadityanena pracuraśikharitvamucchritatvaṃ dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca khyāpyate, ata eva 5 cikitsāyāmavagāḍhamūlaśodhanāya ‘agnikṣārābhyāmupacaret’ ityuktam| 6 niṣpratyanīkamasādhyam||6-7||
padmakarṇikavanmadhye piḍakābhiḥ samācitām | indraviddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak ||8|| (su. ni. a. 13) |
indraviddhāmāha– padmakarṇikavadityādi| padmakarṇikavanmadhye iti padmavarāṭavat||8||
indraviddhāmāha– padmetyādi| padmakarṇikāvat madhye piḍakābhiḥ yuktām||8||
maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam | rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām ||9||
gardabhikāmāha– maṇḍalamityādi| gardabhikā yadyapi samānatantre na paṭhyate, tathā'pi sarvatra suśrute'bhidhīyate; avigītapāṭhena vyavasthitaiva||9||
gardabhikāmāha– maṇḍalamityādi| vṛttaṃ vartulam| utsannamunnatam||9||
vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ | sthiro mandarujaḥ snigdho jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ ||10||
pāṣāṇagardabhalakṣaṇamāhaṭṭha vātetyādi| sthiraḥ kaṭhinaḥ, pāṣāṇavat kāṭhinyāt pāṣāṇagardabhaḥ| 7 pāṣāṇagardabhaḥ loke ‘galavaṭṭa’ iti khyātaḥ||10||
pāṣāṇagardabhamāha– vātetyādi| sthiraḥ kaṭhinaḥ||10||
karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām | sthirāṃ panasikāṃ tāṃ tu 8 vidyādvātakaphotthitām ||11||
panasikāmāha– 9 karṇasyetyādi| eṣā bhoje ‘samantataḥ’ iti vacanāt karṇasya bahirapi bhavatīti kecidvyācakṣate| yaduktam– “kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ| samantataḥ paristabdhāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām|| viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ vidyāt panasikāṃ tu tām|” iti| tattu na samyak, samantata ityasya karṇābhyantara evopapannatvāt| dṛśyate bāhyarandhre śālūkākāreyamiti kecit| asyāṃ vātakaphajāyāṃ bhoje dāhapāṭho vikṛtiviṣamasamavāyādadhiṣṭhānabhūtaraktaprabhāvādvā'vagantavyaḥ||11||
panasikāmāha– karṇasyetyādi| bhoje ‘samantataḥ’ iti vacanāt karṇasya bahirapi bhavatīti vyācakṣate| yaduktam– “kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ| samantataḥ parisrāvāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām|| viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ vidyātpanasikāṃ tu tām|” iti||11||
visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān | dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ ||12|| (su. ni. a. 13) |
jālagardabhalakṣaṇamāha– visarpavadityādi| apākavāniti īṣatpākavān, pittakṛtatvena sarvathā pākābhāvasyāyuktatvāditi cakraḥ; kintu pākarahita evāyamupalabhyate [ pittādityudbhūtapittāt, tena bhojoktaṃ pittolbaṇadoṣatrayajanyatvamasyāviruddhaṃ bhavati| sa yadāha– “pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśritāḥ| śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ śothamapākaṃ bahuvedanam|| visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam| visarpamāhustaṃ vyādhimapare jālagardabham||” iti| jatukarṇastvāha– “ 10 pittādhikastatra tīvradāho raktapāko visarpajvarakaro jālagardabhaḥ|” iti| ayamagnivāta iti khyāto vikāraḥ||12||
jālagardabhamāha– apākavānityādi| īṣatpākavān, pittakṛtatvena; sarvathā pākābhāvasyāyuktatvāditi cakraḥ; kintu pākarahita evāyamupalabhyate, tena bhojaktaṃ 11 pittolbaṇadoṣatrayajanyatvamasyāviruddhaṃ bhavati| sa yadāha– “pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśritāḥ| śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ śothamapākaṃ bahuvedanam|| visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam| visarpamāhustaṃ vyādhimapare jālagardabham|” iti||12||
piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām ||13|| bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām | pittaprakopasambhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet ||14|| (su. ni. a. 13) |
irivellikālakṣaṇamāha– piḍakāmityādi| sarvātmikāṃ sarvaliṅgāmiti sarvātmikāṃ sarvadoṣajām| sarvātmikāmityanenaiva sarvaliṅgatve siddhe punaḥ sarvaliṅgāmiti vacanaṃ vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaliṅgavyatirekeṇa pratyekadoṣaliṅgayuktatāṃ khyāpayati||13-14||
irivellikāmāha– piḍakāmityādi| uttamāṅgasthāṃ śirogatām| sarvātmikāmityanenaiva sarvaliṅgatvaṃ siddhaṃ, punaḥ sarvaliṅgāmiti grahaṇaṃ vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaliṅgavyatirekeṇa pratyekadoṣaliṅgayuktatāṃ khyāpayati| kakṣāmāha– bāhvityādi| kakṣāmiti nāmataḥ 12 prasiddhām||13-14||
ekāmetādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍakāṃ sphoṭasannibhām | tvaggatāṃ pittakopena gandhamālāṃ pracakṣate ||15|| (su. ni. a. 13) |
gandhamālāmāha– ekāmityādi| ekāmetādṛśīmiti kakṣoktaikakṛṣṇasphoṭasadṛśīm||15||
gandhamālānāmnīmāha– ekāmityādi| sphoṭasadṛśīm||15|| 13
kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāraṇāḥ | antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||16|| saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā hanti mānavam | tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sarvadoṣajām ||17|| (su. ni. a. 13) |
agnirohiṇīlakṣaṇamāha– kakṣetyādi| saptāhādvā daśāhādvetyabhidhānamasādhyatvakhyāpakamanupakramādboddhavyam| upakramāt punariyaṃ sādhyaiva, ata evāsyāścikitsābhidhānaṃ; carakeṇāpyagnirohiṇīṃ pratyabhihitam– “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā 14 mithyārambheṇa vā punaḥ||” (ca. sū. a. 18) iti| tantrāntaramapi– “pittaraktotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān| kakṣabhāgeṣu kurvanti tīvradāharujājvarān|| māṃsāvadāraṇān sphoṭān ye hanyuranupakramāt| pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī||” iti| vātapittakaphādhikyādyathākramaṃ saptāhādivikalpaḥ||16-17||
agnirohiṇīmāha– kakṣetyādi| asyāmasādhyatvamanukramādboddhavyam, upakramātpunariyaṃ sādhyā; ata evāsyāścikitsābhidhānaṃ carakeṇāpyagnirohiṇī pratyabhihitam– “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyācāreṇa vā punaḥ||” iti| tantrāntaramapi– “raktapittotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān| kakṣābhāgeṣu kurvanti tīvradāharujājvarān|| māṃsāvadāraṇān sphoṭān ye hanyuranupakramāt| pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī||” iti| vātapittakaphādhikyādyathākramaṃ saptāhādivikalpaḥ; tena vātādhikaiḥ saptāhāt pittādhikairdaśāhātkaphādhikaiḥ pakṣādityūhyam||16-17||
nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittaḥ ca dehinām | kurvate dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet ||18|| tadevālpatarairdoṣaiḥ 15 paruṣaṃ kunakhaṃ vadet ||19|| (su. ni. a. 13) |
cippamāha– nakhetyādi| taṃ vyādhiṃ cippamiti cippamaṅgulīveṣṭakamiti khyātam| carake tvakṣatanāmāyaṃ vikāraḥ| yaduktam– “rogo'kṣataścarmanakhāntare syānmāṃsāsradoṣī bhṛśadāhapākaḥ|” (ca. ci. a. 12) iti||18-19||
cippamāha– nakhamāṃsetyādi| tantrāntare'ṅgulīveṣṭakamiti khyātam| carake tvakṣatanāmāyaṃ vikāraḥ| yaduktam– “rogo'kṣataścarmanakhāntare 16 syānmāṃsāsradoṣādbhṛśadāhapākaḥ|” iti| anye tu “tamevākṣatarogākhyaṃ tathopanakhamityapi” ityadhikaṃ granthamadhīyate| tadeva cipyamiti| sugamam||18-19||
gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām | pādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm ||20|| (su. ni. a. 13) |
anuśayīlakṣaṇamāha– gambhīrāmityādi| gambhīrāmityantaḥpākena| alpasaṃrambhāmityalpaśothām||20||
anuśayīmāha– gambhīrāmityādi| antaḥpākena gambhīrām| alpasaṃrabhāmiti svalpaśothām| “kaphādantaḥprapākāntāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak” iti kecana pāṭhaṃ paṭhanti; 17 tadā uparisthitāṃ mastake sthitāmiti vyācakṣate||20||
vidārīkandavadvṛttā kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu | vidārikā bhavedraktā sarvajā sarvalakṣaṇā ||21|| (su. ni. a. 13) |
vidārīlakṣaṇamāha– vidārītyādi| ‘vidārikā bhavedraktā sarvajā sarvalakṣaṇā’ ityatra kecidasarvajā, asarvalakṣaṇeti ubhayatrāpi nañaḥ prayogamicchanti; tenāsarvajā iti 18 sarvadoṣaiḥ sannipatitairna bhavati, asarvalakṣaṇeti sannipātalakṣaṇarahitetyarthaḥ| tena pratyekadoṣadvandvajatvena ṣaḍvidhā sannipātamātreṇa na bhavatīti vākyārthaḥ| kintvayaṃ pakṣo yadyabhimataḥ syādācāryasya, tadā vyaktyarthaṃ ‘ṣaḍvidhā dvyekadoṣajā’ iti padaṃ kṛtaṃ syāt; kiñca bahuprapañcatvena kṣudratvāsaṅgatiśca| apare ‘ 19 sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti paṭhanti; tadapi na saṅgataṃ, sarvairdoṣairna bhavati atha sarvadoṣalakṣaṇā bhavati hanta tarhi liṅginamantareṇa liṅgaprādurbhāvaprasaṅgaḥ| anye tūttarapada eva nañaḥ prayogāt ‘sarvajā'sarvalakṣaṇā’ iti vadanti; tatra yadi sarveṣāṃ lakṣaṇāni sarvalakṣaṇāni tānyavidyamānāni yasyāmiti, tadā kathaṃ liṅgamantareṇa liṅginaḥ parokṣasya paricchedodayaḥ| atha sarvāṇi ca tāni lakṣaṇāni avidyamānāni yasyāmiti, sannipātajatve'pyasampūrṇalakṣaṇetyarthaḥ| etadapi na saṅgataṃ, yadyayaṃ pakṣo'bhīṣṭaḥ syāttadā'sarvalakṣaṇeti na vaktavyamatra syāt, sarvatra nyāyasyāsya samānatvāt; hetvanurūpakopabalena hi sarvatra sarvārdhālpaliṅgasaṅgatiḥ; asampūrṇalakṣaṇatvena doṣāṇāṃ hīnabalatvaṃ samavṛddhānāmanārambhakatvaṃ vā śakyamevāsmin pakṣe vaktuṃ, kintu tannādriyante; tataścobhayatrāpi nañaḥ prayogaṃ vinā ‘sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti pāṭho yuktaḥ| sarvajetyabhidhāyāpi sarvalakṣaṇeti vacanamirivellikāyāmiva prakṛtisamasamavāyajanyavātādilakṣaṇadarśanārthaṃ, tena vikṛtiviṣamasamavāyajanyāsādhyatvādilakṣaṇāni na bhavanti| asminnapi pāṭhe sarvajā sarvairekādiprakārairvātādibhirjanyate, evaṃ sarvalakṣaṇeti vaktuṃ pāryate, kintu kṣudrarogatvāddoṣabhedena gaṇanā na yuktā| carake tviyaṃ kaphamārutajā paṭhyate| yaduktam– “jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣasandhau vartirnirartiḥ kaṭhinā matā yā| vidārikā sā kaphamārutābhyām|” (ca. ci. a. 12) iti| tenātrāpyalpapittayuktakaphavātajatvena sarvajatvaṃ jñeyam| yathā– jvarayogenālpapittatvam| yaduktam– “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā|” (vā. ci. a. 1) iti, “vidārīmiti tāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām|” iti pāṭhāntare na kaścidvyākhyānaprapañcaḥ||21||
vidārikālakṣaṇamāha– vidārītyādi| sarvajā sarvalakṣaṇetyatra kecidasarvajā asarvalakṣaṇetyubhayatrāpi nañaḥ prayogamicchanti, tenāsarvajeti sarvairdoṣaiḥ sannipatitainaṃ bhavati, asarvalakṣaṇeti sannipātalakṣaṇarahitetyarthaḥ| tena pratyekadoṣadvandvajatvena ṣaḍvidhā na sannipātamātreṇa bhavatīti vākyārthaḥ| kintvayaṃ yadi pakṣo'bhimata ācāryasya syāt, tadā vyaktyarthaṃ ṣaḍvidhā dvyekadoṣajeti padaṃ kṛtaṃ syāt| kiñca, bahuprapañcatvena kṣudratvāsaṅgatiśca| apare “ 20 (a)sarvajā sarvalakṣaṇā” iti paṭhanti, tadapi na saṅgataṃ na sarvairdoṣairbhavatīti| atha sarvadoṣalakṣaṇā bhavati hanta tarhi liṅginamantareṇa liṅgaprādurbhāvaprasaṅgaḥ| anye tu uttarapada eva nañaḥ prayogāt “sarvajā (a)sarvalakṣaṇā” iti paṭhanti| tatra yadi sarveṣāṃ lakṣaṇāni sarvalakṣaṇāni tānyavidyamānāni yasyāmiti; tadā kathaṃ liṅgamantareṇa liṅginaḥ parokṣasya paricchedodayaḥ| atha sarvāṇi ca tāni lakṣaṇāni ca tāni avidyamānāni yasyām| sannipātajatve'pyasampūrṇalakṣaṇetyarthaḥ| etadapi na saṅgataṃ, 21 yadyapyayaṃ pakṣo'bhīṣṭaḥ syāttadā asarvalakṣaṇeti na vaktavyamatra syāt, sarvatra nyāyasya samānatvāt| taduktam– “doṣe 22 vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇāḥ|” iti| hetvanurūpakopabalena hi sarvatra sarvārdhālpaliṅgasaṅgatiḥ| asampūrṇalakṣaṇatvena doṣāṇāṃ hīnabalatvaṃ samavṛddhānāmanārambhakatvaṃ vā śakyamevāsminpakṣe vaktuṃ, kintu tannādriyante, tataścobhayatrāpi nañaḥ prayogaṃ vinā “sarvajā sarvalakṣaṇā” iti pāṭho yuktaḥ| sarvajetyabhidhāyāpi sarvalakṣaṇeti vacanamirivellikāyāmiva prakṛtisamasamavāyajanyavātādilakṣaṇadarśanārthaṃ, tena vikṛtiviṣamasamavāyajanyāsādhyatvādilakṣaṇāni na bhavanti| asminnapi pāṭhe sarvajā sarvairekādiprakārairvātādibhirjanyate, evaṃ sarvalakṣaṇeti ca vaktuṃ pāryate, kintu kṣudrarogatvāddoṣabhedena gaṇanā na yuktā| carake tviyaṃ kaphamārutajā paṭhyate| yaduktam– “jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣasandhau vartirnirartiḥ kaṭhinā matā vā| vidārikā sā kaphamārutābhyām” iti| tenātrāpyalpapittayuktakaphavātajatvena sarvajatvaṃ jñeyam| jvarayogenālpapittatvaṃ carake draṣṭavyam| yaduktam– “ūṣmā pitādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” iti| “vidārīmiti tāṃ vidyātsarvajāṃ sarvalakṣaṇām” iti pāṭhāntare na kaścidvyākhyānaprasaṅgaḥ||21||
prāpya 23 māṃsasirāsnāyūḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ | granthiṃ karotyasau bhinno madhusarpirvasānibham ||22|| sravatyāsrāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ | māṃsaṃ saṃśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayettataḥ ||23|| durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ 24 sirāḥ | sravanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāccharkarārbudam ||24|| (su. ni. a. 13) |
śarkarāmāha– prāpyetyādi| iyameva śarkarārbudasya hetuḥ| asyāṃ kaphānilau doṣau, 25 māṃsasirāsnāyumedāṃsi dūṣyāṇi| anilastatra vṛddhiṃ gata iti pūrvameva tāvadvṛddho'nilo dhātukṣayeṇa vṛddhimatiśayena gato māṃsaṃ viśoṣya kāṭhinyāt śarkarātulyāṃ śarkarāṃ janayati ataḥ śarkarāyāstulyaṃ śarkarārbudaṃ bhavati| durgandhi klinnamityādinā śarkarotpannaṃ śarkarārbudalakṣaṇaṃ, śarkarārbudaṃ ca śarkarāvasthaivetyeka evāyaṃ vikāraḥ; tena na saṅkhyātirekaḥ| nānāvarṇamiti ghṛtamedovasāvarṇaṃ raktam| tata iti śarkarārbudādeva| bhoje'pi paṭhyate– “tameva bhinnaṃ durgandhaṃ ghṛtamedonibhaṃ 26 sirāḥ| sravanti srāvamaniśaṃ tadā syāccharkarārbudam||” iti| tameveti granthim||22-24||
śarkarāmāha– prāpyetyādi| asyāṃ kaphānilau doṣau, 27 māṃsasirāsnāyumedāṃsi dūṣyāṇi, anilastatra vṛddhiṃ gata iti pūrvameva tāvadvṛddho'nilo dhātukṣayāt punarvṛddhimatiśayaṃ gataḥ māṃsaṃ viśoṣya kāṭhinyāt śarkarātulyāṃ śarkarāṃ janayati| śarkarā pāṣāṇakarkaraḥ| śarkarārbudamāha– durgandhītyādi| śarkarārbudaṃ śarkarairvārbudatvenāvasthitetyeka evāyaṃ vikāraḥ, tena na saṅkhyātirekaḥ| nānāvarṇamiti ghṛtamedovasāvarṇaṃ 28 yuktam, tata iti śarkarārbudadeśe, atra saptamyarthe pañcamī, bhoje'pi paṭhyate– “tameva bhinnaṃ durgandhaṃ ghṛtamedonibhaṃ 29 sirāḥ| sravanti srāvamaniśaṃ tadā syāccharkarārbudam||” iti| tameveti granthim||22-24||
parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ | pādayoḥ kurute dārīṃ pādadārīṃ tamādiśet ||25|| (su. ni. a. 13) |
pādadārīmāha– parikramaṇaśīlasyetyādi| parikramaṇaṃ pādaviharaṇaṃ, dārī dāraṇamātraṃ, vipādikākuṣṭhaṃ tu piḍakā savidāraṇeti bhedaḥ||25||
pādadārīmāha– parikramaṇaśīlasyetyādi| pādaviharaṇaśīlasya dārī vidaraṇamātraṃ, vipādikākuṣṭhaṃ tu piḍakānāṃ vidaraṇamiti bhedaḥ||25||
śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ | granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadaraṃ hi tat ||26|| (su. ni. a. 13) |
kadaramāha– śarkaronmathita ityādi| kadaraṃ kolāṣṭhīti khyātam| ‘kolavat’ ityasya sthāne ‘kīlavat’ iti pāṭhāntaram| kadaraṃ haste'pi bhavati| tathāca bhojaḥ– “hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam| māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau|| saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ| śarkarākadaraṃ kecinmanyante vātakaṇṭakam||” iti| kolavaditi badaravat||26||
kadaramāha– śarkaretyādi| pāde śarkarā ghaṭakarparakhaṇḍādayaḥ, tābhirunmathite pīḍite kaṇṭakādibhirvā kṣate kolavadutsanno 30 granthirjāyate, tatkadaraṃ nāma; ‘kolavat’ iti sthāne ‘kīlavat’ iti pāṭhāntaram| kadaraṃ haste'pi bhavati| yaduktaṃ bhojena– “hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam| māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau|| saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ| śarkarākadaraṃ kecinmanyante vātakaṇṭakam||” iti| kolavat badaravat||26||
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet ||27|| (su. ni. a. 13) |
alasakalakṣaṇamāha– klinnetyādi| ayaṃ kapharaktajo vikāraḥ ‘pākuyā’ iti khyātaḥ| atra kaṇḍūḥ kaphasya, dāharuje raktasya||27||
alasakalakṣaṇamāha– klinnetyādi| ayaṃ ca kapharaktajo vikāraḥ; tatra kaṇḍūḥ kaphasya, dāharuje raktasya||27||
romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrchitam | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||28|| ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ | tadindraluptaṃ khālityaṃ ruhyeti ca vibhāvyate ||29|| (su. ni. a. 13) |
indraluptasya lakṣaṇamāha– romakūpetyādi| etattribhirdoṣaiḥ saśoṇitaiḥ svabhāvānniyatakālavyāpārairbhavati| etacca strīṇāṃ na bhavatīti videhavacanādvyākhyānayanti| yaduktam– “atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca| avyāyāmaratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ||” iti| avyāyāmādvātapittayorakopena nātiromacyutiḥ, rajaḥsrāveṇa ca sroto'varodhābhāvāccyutānāmapi romṇāṃ punarvirohaḥ; kintu strīṣvapi khalitidarśanāt prāyikaṃ videhavacanam| khālityaṃ ruhyeti ca tasya paryāyakathanam| tathāca bhojaḥ– “tadindraluptamityāhuḥ khallīṃ ruhyāṃ ca kecana|” iti| kārtikastvāha– “indraluptaṃ śmaśruṇi bhavati, khālityaṃ śirasyeva, ruhyā ca sarvadehe|” iti| āgamastvatra nāsti||28-29||
indraluptamāha– rometyādi| etattribhirdoṣaiḥ saśoṇitaiḥ svabhāvānniyatakālavyāpārairbhavati, mūrchitaṃ vṛddhigataṃ, pracyāvayati pātayati| tato'nyeṣāmasambhava iti anyeṣāṃ romṇāmaprādurbhāvaḥ| etacca strīṇāṃ na bhavati videhavacanāditi vyākhyānayanti, yaduktam– “atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca| avyāyāmaratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ||” iti| khalvī ruhyāṃ ca kecana iti| khālityaṃ 31 ruhyeti ca tasya paryāyakathanam| kārtikastvāha– “indraluptaṃ śmaśruṇi bhavati, khālityaṃ śirasyeva, ruhyā ca sarvadehe” iti| āgamastvatra nāsti||28-29||
dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate | kaphamārutakopena vidyāddāruṇakaṃ tu tam ||30|| (su. ni. a. 13) |
dāruṇalakṣaṇamāha– dāruṇetyādi| dāruṇeti kaṭhinā| 32 kaphamārutakopeneti yadyapyuktaṃ tathāpi pittaraktānubandho'pyatra draṣṭavyaḥ| tathāhi videhaḥ– “yadatra paṭalābhāsaṃ sarujaskaṃ śirastvaci| paruṣaṃ jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ|| todaiḥ samanvitaṃ vātāt sakaṇḍūgauravaṃ kaphāt| sapipāsaṃ sadāhārtirāgaṃ pittāsrajaṃ tathā||” iti| atra vacane sadāharāgaṃ ca pittāt, sārti tu raktāt, artirhi raktajā'pi bhavati| yaduktam– “raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti taccennāsti na 33 cāsti ruk|” iti| dāruṇaṃ ‘rukkhī’ iti loke||30||
dāruṇamāha– dāruṇetyādi| prapāṭyate puṭapuṭāyate, 34 kaphamārutakopeneti yadyapyuktaṃ, tathāpi pittaraktānubandho'pyatra draṣṭavyaḥ| tathāhi videhaḥ– “yadatra paṭalābhāsaṃ sarujaskaṃ śirastvaci| paruṣaṃ jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ|| todaiḥ samanvitaṃ vātātsakaṇḍūgauravaṃ kaphāt| sapipāsaṃ sadāhārtirāgaṃ pittāsrajaṃ tathā||” iti| atra vacane sadāharāgaṃ ca pittāt, sārti tu raktāt, artirhi raktajā'pi bhavati| dāruṇakaṃ ‘rukkhī’ iti loke||30||
arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhni tu | kaphāsṛkkrimikopena nṛṇāṃ vidyādarūṃṣikām ||31|| (su. ni. a. 13) |
arūṃṣikāmāha– arūṃṣītyādinā| arūṃṣīti vraṇāḥ||31||
arūṃṣikāmāha– arūṃṣītyādi| nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ kaphā'sṛkkrimikopena mūrdhani mastake bahuvaktrāṇi tathā bahukledāni, arūṃṣīti vraṇā bhavanti, tāmarūṃṣikāṃ vidyāt||31||
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate ||32|| (su. ni. a. 13) |
palitamāha– krodhetyādi| śarīroṣmeti dehāgniḥ| pittaṃ ceti pittamapi śirogataṃ palitahetuḥ| nanu, pittamevāgniḥ, tatra tatra pittasya pācakatvenābhidhānāt; yaduktavān suśrutaḥ– “ 35 na pākaḥ pittādṛte” (su. sū. a. 17) iti, tathā– “pitte tasmin pācako'gniriti sañjñā” (su. sū. a. 21) iti, tathā sa eva– “na khalu pittavyatirekeṇānyo'gnirupalabhyate, āgneye tu pitte dahanapacanadāraṇādiṣvabhivartamāne'gnidupacāraḥ kriyate antaragniriti, kṣīṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamācca paśyāmaḥ na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ|” (su. sū. a. 21) iti; carakācāryo'pyāha– “darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhāprasādau medhā ca pittakarmāvikārajam|” (ca. sū. a. 18) iti; pākasyānyathānupapattyā cāgneraṅgīkāraḥ; kiñca mande'gnau pittakaramarīcādidravyopayogādagnervṛddhiḥ, pittapratikūlaśītamadhurādidravyopayogāccopaśama upalabhyate; yadi hi pittādbhinno'gniḥ syāttadā pittasya vṛddhihrāsānuvidhānamasyānupapannaṃ syāt, na hi 36 tuhinakaramaṇḍale himabhāji ahimopalambhaḥ, atuhinamaṇḍale ahimabhāji bhagavati bhāskare abhimatahimopalambhaḥ, yadyato bhinnaṃ tattato bhedenopalabhyate, yathā sāgarādajagaraḥ, na caivaṃ pittādagniḥ, tat kutaḥ pittādagneḥ pṛthagupādānamiti? atra pratyabhidhīyate– na tāvadantaragniḥ pittādabhinnaḥ, bhedasādhakapramāṇasya bhūyaḥ sadbhāvāt; tathāhyabhede “samadoṣaḥ samāgniśca” (su. sū. a. 15) ityatra, “samaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśrayau” ityatra ca doṣapadalabdhatvādagneḥ pṛthagupādānamasaṅgataṃ; tīkṣṇaḥ pittena ceti svātmani kriyāvirodhādasaṅgataṃ; yat punaḥ “na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ” ityādyuktaṃ tadbhedameva sādhayati, upacārābhidhānāt; na hyabhede upacāraḥ sambhavati| yadapyagneḥ pittavṛddhihrāsānuvidhānamabhihitaṃ tadaprayojakaṃ, bhede'pi samānatvena tadupapatteḥ| yathā kaphavṛddhihrāsakarasaumyāgneyadravyābhyāṃ śukrasya vṛddhihrāsau dṛṣṭau, na ca kaphaśukrayoraikyaṃ; kiñca ghṛtaṃ pittaśamanamagneśca dīpanaṃ, pittasya sañcayādau nāgnervṛddhiḥ; peyādikaṃ cāgnikaraṃ, na pittakṛt; tataśca pittādvilakṣaṇo'ntaragniḥ| sa ca dravatejaḥsamudāyātmakasya pittasya tejobhāgo na bahiranalavadbhasmāṅgārākāraḥ, samudāyataśca samudāyī anya eva karacaraṇādibhya iva śarīram; atyantabhedena cāgrahaṇaṃ tasya nityasaṃśleṣaṇaśālitvāt| pittasya tejoṃ'śaḥ eva pāca(va)kaḥ, tadāha bhojaḥ– “dṛḍhamuṣṇocitaṃ hyetat pittoṣmā pacatīti yat| mūrchito rasavīryābhyāṃ samānavyānasaṃhitaḥ||” ityārabhya, “tasmāt tejomayaṃ pittaṃ pittoṣmā yaḥ sa paktimān| sa kāyāgniḥ sa kāyoṣmā sa paktā sa ca jīvanaḥ||” iti| pittaikadeśatvāttejasi pittopacāramāśritya suśrutenoktam– “ 37 na pākaḥ pittādṛte|” iti, tathā “na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ|” iti| evamanyadapyagnerabhedasādhakaṃ vacanaṃ samādheyam| nanu, yadi tīkṣṇaḥ pittenetyuktaṃ, tat kathaṃ pittenaivāgneḥ praśamanamabhidhīyate| yaduktaṃ carake– “kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam||” (ca. ci. a. 15) iti; ucyate– yadā kaṭukena rūkṣoṣṇena pittaṃ vṛddhaṃ bhavati, tadā tejobhāgarūpāyāḥ pittasyāvasthāyā ulbaṇatvāttīkṣṇaḥ pitteneti saṅgataṃ; yadā amlalavaṇena snigdhoṣṇena kaphānugamanabhājā vṛddhaṃ pittaṃ tadā pittasya dravāvasthāyā udriktatvāt nirvāpaṇamagneruktamiti| jatukaṇe'pyuktam– “kupitena vāyunā dīpasyevāgnernirvāpaṇaṃ, pittenoṣṇajalavat, kaphenāmbuvat|” iti| tataśca yuktamagneḥ pṛthagupādānamiti| agniśca pittagatatvena krodhakṛto bhavatyeva, krodhena pittakopāt; śokaśramābhyāṃ tu janitavātena śarīroṣmaṇo'pi vikṣepaṇāt śirogatatvaṃ, tenānilo'pi labhyate, pittaṃ ca sākṣādupāttaṃ, cakāreṇa śleṣmā'pi keśaśuklatākaro gṛhyate| etena doṣatrayasahitaśarīroṣmā palitaheturiti vākyārthaścarakoktārthena saha saṃvādī bhavati| yadāha– “tejo'nilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā tu kuryāt khalitaṃ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām||” (ca. ci. a. 2) iti| etaccākālajapalitavyāpakaṃ lakṣaṇam| kālaje tu krodhādigrahaṇaṃ kāraṇāntaropalakṣaṇaṃ, tena vayaḥpariṇāmakṛtaścoṣmā doṣatrayayuktaḥ kālajapalitahetuḥ, anyathā kālajapalitasya saṅgraho na syāt| kiṃvā kālajaṃ svābhāvikatvādeva nocyate| anye tu pittagataśceccharīroṣmā tat kimubhayorupādānenetyabhidhāya śarīroṣmā pittaṃ ceti kartṛdvayamācakṣate; tena nātraikasmin viṣaye samuccayaḥ, kiṃ tarhi viṣayabhedāt| kartṛdvayaṃ; tatra śarīroṣmā vaikṛtaṃ palitaṃ karoti, pittaṃ ca prākṛtaṃ pittaprakṛteḥ palitaṃ karoti| yaduktam– “pittaprakṛtirakālajavalīpalitayuktaśca bhavati” iti| evaṃ svābhāvikajarāpalitamapi pittenaivāsya hetoḥ klṛptatvāt| na coṣmakṛtatvena palitasyādoṣajatvaprasaṅgaḥ, ūṣmaṇaḥ pittadharmatvena pitte'ntarbhāvāt||32||
palitamāha– krodhetyādi| krodhādikṛtena śarīroṣmaṇā śirogatena vaikṛtaṃ pittena vayaḥkṛtaṃ tu prāptenetyarthaḥ| anye tu pittāgnyorbhedavādina ubhābhyāṃ 38 manyante kālajalakṣaṇam, anye'pi tribhireva doṣaiḥ syāditi kathayanti| śokaśramābhyāṃ janitavātena śarīroṣmaṇo vikṣepācchirogatatvaṃ, tenānilo'pi labhyate, pittaṃ ca sākṣādupāttaṃ, cakāreṇa śleṣmāpi 39 keśaśuklatākārako gṛhyate| etena doṣatrayasahitaḥ śarīroṣmā palitaheturiti vākyārthaḥ| yadāha carakaḥ– “tejonilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā tu kuryā| khalatiṃ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām||” iti||32||
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ 40 kaphamārutaraktajāḥ | yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikāḥ ||33|| (su. ni. a. 13) |34|
yuvānapiḍakālakṣaṇamāha– śālmalītyādi| yuvānapiḍakā loke ‘varaṇḍakā’ ucyate| yūnāmānanapiḍakā yuvānapiḍakā, pṛṣodarāditvānnakāralopaḥ; eṣā ca yūnāmeva, mukha eva, svabhāvāt||33||
yauvanapiḍakāmāha– śālmalītyādi| eṣā svabhāvādyūnāmeva mukhe bhavati| mukhe dūṣakā mukhakāntihārakāḥ, yuvānapiḍakāḥ yūnāmānanapiḍakāḥ| pṛṣodarāditvānnakārasya lopaḥ||33||
kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram | padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam ||34|| (su. ni. a. 13) |
padminīkaṇṭakamāha– kaṇṭakairityādi| tadākhyamiti padminīkaṇṭakākhyam||34||
padminīkaṇṭakamāha– kaṇṭakairityādi| padminīkaṇṭakasadṛśaiḥ kaṇṭakairācitaṃ vṛttādilakṣaṇaṃ yanmaṇḍalaṃ bhavati, tattadākhyamiti padminīkaṇṭakākhyam||34||
samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam | sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇistu saḥ ||35|| (su. ni. a. 13) |
jatumaṇimāha– samamityādi| samaṃ masṛṇam| utsannamudgatam| ayaṃ ‘jaṭula’ iti loke prasiddhaḥ| kapharaktajamiti prādhānyenoktaṃ, tena– carakoktaṃ tridoṣajatvamapyasyopapannaṃ bhavati| yaduktaṃ tena– “kṛṣṇaḥ snigdho jatumaṇirjñeyo vātottaraistribhiḥ| arujaṃ tvaparairuktaṃ lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ||” iti| sahajaṃ lakṣma caikeṣāmiti ekeṣāmācāryāṇāṃ matena sahajaṃ lakṣma lakṣaṇaṃ strīpuṃsayoraṅgabhedena śubhāśubhaphalapradaṃ bhavati| sahajaṃ śarīreṇa saha jātaṃ janmakālapravṛttamityarthaḥ||35||
jatumaṇimāha– samamityādi| samaṃ masṛṇam, utsannamudgatam| ayaṃ ‘jaṭula’ iti loke prasiddhaḥ| kapharaktajamiti prādhānyenoktaṃ, tena carakeṇoktaṃ tridoṣajatvapyasya bhavati| yaduktaṃ tena– “kṛṣṇaḥ snigdho jatumaṇirjñeyo vātottaraistribhiḥ| arujaṃ tvaparairuktaṃ lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ” iti| ekeṣāmācāryāṇāṃ mate sahajaṃ lakṣma lakṣaṇaṃ strīpuṃsayoraṅgabhedena śubhaphalapradaṃ bhavati| sahajaṃ śarīreṇa saha jātaṃ janmakālapravṛttamityarthaḥ||35||
avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate | māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ tu tat ||36|| (su. ni. a. 13) |
maṣakaliṅgamāha– avedanamityādi| sthiraṃ kaṭhinamiti gayadāsaḥ; acalamiti yuktaṃ, bhoje mṛdviti pāṭhāt| maṣakamādiśediti māṣaśabdāt “ive pratikṛtau” iti kan, nairuktyena ca vidhinā hrasvatvam| atra cakāreṇa kaphamedasī samuccīyete| tathā ca bhojaḥ– “vāterite tvaci yadā dūṣyete kaphamedasī| ślakṣṇaṃ mṛdu savarṇaṃ ca kuruto maṣakaṃ vadet||” iti||36||
maṣakamāha– avedanamityādi| sthiramacalaṃ bhoje mṛdviti pāṭhāt| atra cakāreṇa kaphamedasī samuccīyete| tathāca bhojaḥ– “vāterite tvaci yadā dūṣyete kaphamedasī| ślakṣṇaṃ mṛdu savarṇaṃ ca kurute maṣakaṃ vadet||” iti||36||
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca | vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān ||37|| (su. ni. a. 13) |
tilakālakalakṣaṇamāha– kṛṣṇānītyādi| ‘vātapittakaphocchoṣāt’ iti pāṭhe vātapittābhyāṃ hetubhyāṃ kaphasyocchoṣaḥ śoṣaṇaṃ tasmāt| anye carakaṃ dṛṣṭvā ‘vātapittāsṛgucchoṣāt’ iti paṭhanti| tathāca carakaḥ– “yasya pittaṃ prakupitaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā viplavā vyaṅgā nīlikā cāsya jāyate||” (ca. sū. a. 18) iti; asmin vacane vāto'pyavagantavyaḥ, tenāpi śoṣasya kriyamāṇatvāt| anye'pi tantrāntaraṃ dṛṣṭvā ‘vātapittakaphotsekāt’ iti paṭhanti| utsekādityudrekāt| tathāhi tantrāntaram– “mārutaḥ pittamādāya kapharaktasamāśritaḥ| cinoti tilamātrāṇi tvaci te tilakālakāḥ||” iti; kintvasminnapi tantre kapharaktasamāśrita ityanena kapharaktayorāśritavātena pittasahitenocchoṣādeva tilakālake kārṣṇyasya sambhavo'vagamyate, tataśca ‘vātapittakaphocchoṣāt’ iti pāṭho yujyate| ‘vātapittarasodrekāt’ iti pāṭhāntaram||37||
tilakālakalakṣaṇamāha– 41 nīlānītyādi| śarīratvaksamāni nodgatānītyarthaḥ| vātapittakaphodrekādityatra “vātapittakaphocchoṣāt” iti pāṭhe vātapittābhyāṃ hetubhyāṃ kaphasyocchoṣaḥ śoṣaṇaṃ, tasmāt| anye tu “vātapittāsṛgucchoṣāt” iti paṭhanti| tatra vātapittābhyāṃ raktasya śoṣādityarthaḥ| ata eva tilakālake kārṣṇyaṃ; tathāca carakaḥ– “yasya pittaṃ prakupitaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā viplavo vyaṅgā nīlikā cāsya jāyate||” iti| asmin vacane vāto'pyavagantavyaḥ, tenāpi śoṣasya kriyamāṇatvāt| anye tantrāntaraṃ dṛṣṭvā “vātapittakaphotsekāt” iti paṭhanti| utsekāditi udrekāt| tathāhi tantrāntare– “mārutaḥ pittamādāya kapharaktasamāśritaḥ| cinoti tilamātrāṇi tvaci te tilakālakāḥ||” iti||37||
mahadvā yadi vā cālpaṃ śyāvaṃ vā yadi vā'sitam | nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate ||38|| (su. ni. a. 13) |
nyacchaliṅgamāha– mahadvetyādi| asitaṃ kṛṣṇam| ‘nīrujaṃ maṇḍalam’ ityasya sthāne ‘sahajaṃ maṇḍalam’ iti kecit paṭhanti, tena janmakālapravṛttaṃ nyacchamicchanti, ata eva nyacchasya paryāye lāñchanamiti taiḥ paṭhyate| yathā– “nyacchaṃ lāñchanamucyate” iti| lāñchanaṃ lakṣaṇam| atra bhojavacanāt pittaraktānvito vāyuḥ kāraṇam| yadāha– “raktapittānvito vāyustvakpradeśāśrito yadā| janayenmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā nyacchamādiśet||” iti| atra śyāvatvapakṣe mukhetaradeśa eva sambhavena bahulatvena vyaṅgādbhedo'vagantavyaḥ||38||
nyacchamāha– mahadityādi| śyāvaṃ śuklānuviddhaṃ kṛṣṇavarṇam, asitaṃ kṛṣṇaṃ, ‘nīrujaṃ maṇḍalam’ ityasya sthāne ‘sahajaṃ maṇḍalam’ iti kecit paṭhanti, tena janmakālapravṛttaṃ nyacchamicchanti, nyacchasya paryāyo lāñchanamiti taiḥ paṭhyate| abhidhāne– ‘nyacchaṃ lāñchanamucyate’ iti| atra bhojavacanāt pittaraktānvito vāyuḥ kāraṇam, yadāha– ‘raktapittānvitaḥ’ ityādi||38||
krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ | mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ ||39|| nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet | (su. ni. a. 13) |
vyaṅgaliṅgamāha– krodhāyāsetyādi| śyāvamiti śuklānuviddhakṛṣṇavarṇam| asya ‘chyāvaka’ iti ‘mechetā’ iti ca loke khyātiḥ||39||–
vyaṅgamāha– krodhetyādi| śyāvaṃ śuklānuviddhakṛṣṇavarṇam| ‘mukhachāī’ iti loke||39||–
kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ ||40||
nīlikālakṣaṇamāha– kṛṣṇamevaṅguṇamityādi| evaṅguṇamiti nīrujatanukamaṇḍaladharmam| vyaṅgoktadoṣo'trāpi boddhavyaḥ, sammūrchanaviśeṣāttu nīlatvakārī| kṛṣṇanyacchādatikṛṣṇatvena bhinnā nīlikā, vyaṅganīlikayostu vyakta eva bhedaḥ– śyāvo vyaṅgaḥ, kṛṣṇā nīlikā; bhoje tu nīlikā gātra evoktā| yaduktam– “mārutaḥ krodhaharṣābhyāmūrdhvago mukhamāśritaḥ| pittena saha saṃyuktaḥ karoti vadanatvaci|| nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ vyaṅgaṃ tamiti nirdiśet| kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ vinirdiśet||” iti||40||
nīlikāmāha– kṛṣṇamityādi| evaṅguṇamiti nīrujaṃ tanukaṃ maṇḍaladharmakam| vyaṅgokto doṣo'trāpi boddhavyaḥ; sammūrchanaviśeṣāttu nīlatvakārī| kṛṣṇanyacchādatinīlatvena bhinnā nīlikā, vyaṅganīlikayostu vyakta eva bhedaḥ– śyāvo vyaṅgaḥ, kṛṣṇā nīlikā; bhoje tu 42 nīlikā gātra evoktā| yaduktam– “mārutaḥ krodhaharṣābhyāmūrdhvago mukhamāśritaḥ| pittena saha saṃyuktaḥ karoti vadanatvaci|| nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ vyaṅgaṃ tamiti nirdiśet| kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ vinirdiśet||” iti||40||
mardanāt pīḍanādvā'ti tathaivāpyabhighātataḥ | meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaran ||41|| tadā vātopasṛṣṭatvāttaccarma parivartate | maṇeradhastāt 43 kośaśca granthirūpeṇa lambate ||42|| 44 sarujāṃ vātasambhūtāṃ tāṃ vidyāt parivartikām | sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi saiva śleṣmasamutthitā ||43|| (su. ni. a. 13) |
meḍhragatābhighātaje rogatraye parivartikāmāha– mardanādityādi| pīḍanādvā'tītyatiśabdo mardanapīḍanābhyāṃ saha sambadhyate| atiyogādeva te vātaṃ kopayataḥ| sarvataścaranniti vyānaḥ, ‘sarvataścaraḥ’ iti pāṭhe sa evārtha| parivartata iti sarvato vivartate| koṣa iti carmakoṣaḥ| parivartiketi vṛtadhātoḥ “rogākhyāyāṃ ṇvul bahulam” iti ṇvul (vṛta-ṇaka-āp)| evamavapāṭikāyāṃ ca boddhavyam| asyāṃ vātajāyāmapi pittānubandhāddāhapākau bhavataḥ, kaphasambandhastu ‘sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi’ ityādinā'bhihitaḥ| bhoje'pyuktam– “maṇeradho meḍhracarma vyānastu parivartayet| saśūlatodadāhādyairvijñeyā parivartikā|| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā|” iti||41-43||
liṅgaparivartikāmāha– mardanādityādi| atiśabdo mardanapīḍanābhyāṃ pratyekamabhisambadhyate| atiyogādeva te vātaṃ kopayataḥ| “ 45 sarvataścaran” iti pāṭhe sa evārthaḥ| parivartata iti sarvato vivartate| koṣa iti carmakoṣaḥ| parivartikākhyo'yam| asyāṃ vātajāyāṃ pittānubandhāddāhapākau bhavataḥ, kaphasambandhāt kaṇḍūḥ kaṭhinā vā| yaduktaṃ bhoje– “maṇeradho meḍhracarma vyānastu parivartayet| saśūlatodadāhādyairvijñeyā parivartikā| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||41-43||
alpīyaḥkhāṃ yadā harṣādbalādgacchet striyaṃ naraḥ | hastābhighātādapi vā carmaṇyudvartite balāt ||44|| yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām | (su. ni. a. 13) |
avapāṭikāmāha– alpīyaḥkhāmityādi| alpīyaḥkhāmityalpataraṃ khaṃ yonimukhaṃ yasyāḥ sā tathā, kanyā hi anārtavā alpīyaḥkhā bhavati| atra hetvantaraṃ hastābhighātādapi veti| udvartita iti ūrdhvaṃ vartite| yasyāvapāṭyata iti svayameva vidīryate| eṣā ca pṛthak doṣatrayeṇānubadhyate| tathā ca bhojaḥ– “mardanādabhighātādvā kanyāyoniprapīḍanāt| lakṣyate yadi meḍhrasya carma darbhairiva kṣatam|| 46 jñeyā'vapāṭikā sā tu pṛthagdoṣaiḥ samanvitā| vātāt sā paruṣā rūkṣā śūlanistodakāriṇī|| pittāt sadāhā raktādvā dāhatṛṣṇāsamanvitā| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||44||–
avapāṭikāmāha– alpīyaḥkhāmityādi| alpataraṃ khaṃ yonimukhaṃ yasyāḥ sā tathā, kanyā hyanārtavā alpīyaḥkhā bhavati| hastābhighātāditi hetvantaram| udvartita iti ūrdhvaṃ vartite| yasyāvapāṭyata iti svayameva vidīryate| eṣā pṛthagdoṣatrayeṇānubadhyate| tathāca bhojaḥ– “mardanābhighātādvā kanyāyoniprapīḍanāt| lakṣyate yadi meḍhrasya carma darbhairiva kṣatam|| 47 jñeyā'vapāṭikā sā tu pṛthagdoṣaiḥ samanvitā| vātātsā paruṣā rūkṣā 48 śūlanistodakāriṇī|| pittātpītā saraktā vā dāhatṛṣṇāsamanvitā| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||44||–
vātopasṛṣṭe meḍhre vai carma saṃśrayate maṇim ||45|| maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca | niruddhaprakaśe tasmin mandadhāramavedanam ||46|| mūtraṃ pravartate jantormaṇirvivriyate na ca | niruddhaprakaśaṃ vidyāt sarujaṃ vātasambhavam ||47|| (su. ni. a. 13) |
niruddhaprakaśamāha– vātopasṛṣṭa ityādi| saṃśrayata iti samagraṃ śrayate, atraiva nīyata ityarthaḥ| avapāṭikā tvarūḍhā carmasaṅkocānniruddhaprakaśo bhavatīti bruvate, sanniruddhagudavat svatantro'pi bhavatīti śakyate vaktuṃ; niruddhaprakāśa ityasminnarthe niruddhaprakaśaḥ, nairuktena ca rūpasiddhiḥ| 49 mūtrasrotaḥ saṅkucitacarmapīḍanena maṇeḥ svalpadvāratvānmūtrasroto ruṇaddhi| avedanamityasya sthāne savedanamiti kecit| atra bhojābhiprāyeṇa vyācakṣate– ekadā niruddhe srotasi savedanamanyadā tu prakāśe 50 mūtraṃ mandadhāraṃ pravartate, maṇiśca nāvadīryate 51 mūtreṇeti| tathā ca bhojaḥ– “meḍhrānte carmaṇi yadā mārutaḥ kupito bhṛśam| dvāraṃ ruṇaddhi sa śanaiḥ prakāśaśca muhurbhavet|| mūtraṃ mūtrayate kṛcchrāt prakāśastu yadā bhavet| vātopasṛṣṭameḍhrastu maṇirna ca vidīryate|| niruddhaṃ ca prakāśaṃ ca vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam||” iti| suśrute tu niruddhaprakāśatvāt niruddhaprakaśaḥ| maṇirvivriyate na ceti maṇirvivṛto na bhavati||45-47||
niruddhaprakaśamāha– vātetyādi| vātaduṣṭameḍhre 52 carma saṃśrayata iti samagraṃ śrayate, tatraiva līyata ityarthaḥ| carmasaṅkocānmūtrasroto rudhyate, avapāṭikā durūḍhā carmasaṅkocānniruddhaprakāśā bhavatīti bruvate| sanniruddhagudavatsvatantro'pi bhavatīti śakyate vaktum| niruddhaprakāśa ityasminnarthe niruddhaprakaśaḥ, nairuktena rūpasiddhiḥ| avedanamityasya sthāne savedanamityanye bhojabhiprāyeṇa vyācakṣate| ekadā niruddhasrotasi savedanam, anyadā tu prakāśe mūtraṃ mandadhāraṃ pravartate| maṇiśca vidāryate mūtreṇeti śeṣaḥ| tathāca bhojaḥ– “meḍhrānte carmaṇi yadā mārutaḥ kupito bhṛśam| dvāraṃ ruṇaddhi sa śanaiḥ prakāśaśca muhurbhavet|| mūtraṃ mūtrayate kṛcchrātprakāśastu yadā bhavet| vātopasṛṣṭamūtrastu maṇirna ca vidīryate| niruddhaṃ ca prakāśaṃ ca vyādhiṃ vidyātsudāruṇam||” iti||45-47||
vegasandhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ | niruṇaddhi mahāsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca ||48|| mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati | sanniruddhagudaṃ vyādhimetaṃ vidyāt sudāruṇam ||49|| (su. ni. a. 13) | 53
mūtramārgarodhakaniruddhaprakāśānantaraṃ purīṣamārgarodhakaṃ sanniruddhagudamāha– vegasandhāraṇādityādi| tasyeti gudasya| ‘mahatsrota’| iti pāṭhe tu mahatsroto gudavivaraṃ, 54 niruddhaprakāśavadatrāpi carmasaṅkocāt sanniruddhagudam||48-49||
sanniruddhagudamāha– vegetyādi| mahatsroto gudavivaraṃ niruddhaprakaśavadatrāpi carmasaṅkocānniruddhagudam||48-49||
śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet | svinne vā'snāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā ||50|| kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam ||51|| (su. ni. a. 13) |
ahipūtanamāha– śakṛnmūtretyādi| apāna iti gude, svinne svedavati, asnāpyamāne akriyamāṇakṣālane; svedamalakledādeva kaṇḍūrbhavatītyarthaḥ| ekībhūtamiti apānaṃ vraṇaiḥ sahaikībhūtam| ahipūtanaṃ ca bālānāmeva bhavati, bhoje punaridaṃ duṣṭastanyapānādapi bhavatīti paṭhitam| yaduktam– “duṣṭastanyasya pānena malasyākṣālanena ca| kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakaiśca samācitā|| sambhavanti yathādoṣaṃ dāruṇā hyahipūtanā||” iti||50-51||
ahipūtanamāha– śakṛdityādi| apāne gude, svinne svedavati, asnāpyamāne akriyamāṇaprakṣālane, svedamalakledādeva kaṇḍūrbhavati| tataḥ sphoṭaḥ jāyate| ekībhūtamiti apānaṃ vraṇaiḥ sahaikībhūtam, ahipūtanaṃ bālānāmeva bhavati, bhoje punaridaṃ duṣṭastanyapānādapi bhavatīti paṭhitam| yaduktam– “duṣṭastanyasya pānena malasyākṣālanena ca| kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakaiśca samācitā|| 55 dāruṇā ca yathādoṣaṃ sambhavatyahipūtanā|” iti||50-51||
snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ | yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ janayate tadā ||52|| kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām ||53|| (su. ni. a. 13) |
ahipūtanāsamānahetuliṅgatayā gudāśrayaṃ gudabhraṃśamullaṅghyānantaraṃ vṛṣaṇakacchūmāha– snānotsādanahīnasyetyādi| eṣā ca nidānaviśeṣāt prāyo vṛṣaṇabhāvitvāt viśiṣṭacikitsopayogitvācca kuṣṭoktakacchūto bhedena paṭhyate||52-53||
ahipūtanāsamānaliṅgahetutayā, gudāśrayaṃ gudabhraṃśamullaṅghyānantaraṃ vṛṣaṇakaṇḍūmāha– snānetyādi| utsādanamāharaṇavastram| eṣā ca 56 snānotsādanahīnatvanidānaviśeṣātprāyo vṛṣaṇabhāvitvādviśiṣṭacikitsāyogitvācca kuṣṭhoktakaṇḍūto bhinnā||52-53||
pravāhaṇātīsārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ | rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet ||54|| (su. ni. a. 13) |
gudabhraṃśaliṅgamāha– pravāhaṇetyādi| pravāhaṇaṃ prakarṣeṇa kunthanam| ‘vāha prayatne’ ityasya rūpam| pravāhaṇenātivegodīraṇena vātakopaḥ, atīsāreṇa tu dhātukṣayāt; yadi vā pravāhaṇenātīsāreṇa cādhogatamārutatvena gudanirgamo rūkṣādidehasya||54||
gudabhraṃśamāha– pravāhaṇetyādi| pravāhaṇaṃ prakarṣeṇa kunthanaṃ, hṛtkaṇṭhabalena vāyorānayanam| ‘vāha prayatne’ 57 ityasya rūpam| pravāhaṇena vātakopaḥ, atisāre tu dhātukṣayāt| yadi vā pravāhaṇātisāreṇaiva adhogatamārutatvena gudanirgamo rūkṣādidehasya; ayaṃ vātakopajaḥ||54||
sadāho raktaparyantastvakpākī tīvravedanaḥ | 58 kaṇḍūmāñjvarakārī ca sa syācchūkaradaṃṣṭrakaḥ ||55||
varāhadaṃṣṭraliṅgamāha– sadāha ityādi| ayaṃ ‘varāhadāḍha’ iti loke prasiddhaḥ||55||
sūkaradaṃṣṭramāha– sadāhetyādi| sūkaradaṃṣṭrākāratvena sūkaradaṃṣṭrakaḥ visarpaliṅgaḥ ‘varāhadāḍha’ iti loke prasiddhaḥ| 59 iti kṣudrarogāścatvāriṃśaduktāḥ||55||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kṣudraroganidānaṃ samāptam ||55||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kṣudraroganidānaṃ samāptam||55|| 60
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ kṣudraroganidānam||55||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘śāntāśceruḥ’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘andhālajī...’ iti pā. | ↩
  3. 3 . ‘snāyupiḍakām’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘snāyupiḍakām’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘ ... śodhanāyām’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘akriyāṇāmapathyaṃ ca tāmaniṣpratyanīkamasādhyam’ iti pā.| ↩
  7. 7 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  8. 8 . ‘vidyādantaḥprapākinīm’ iti pā. | ↩
  9. 9 . ‘karṇasyābhyantare jātāmityādinā|’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘pittādhike tatra’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘pittolbaṇadoṣajanyatvamasya viruddham’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘prasiddhiḥ’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘kakṣābhāgeṣu’ iti pā. | ↩
  14. 14 . ‘mithyācāreṇa’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘puruṣam’ iti pā. | ↩
  16. 16 . ‘syānmāṃsāsradoṣī bhṛśadāhapākaḥ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘tadā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . ‘sarvadoṣaḥ’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘asarvajā’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘sarvajā’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘yadyayam’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘viruddhe’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘māṃsaśirāsnāyūḥ’ iti pā. | ↩
  24. 24 . ‘śirāḥ’ iti pā. | ↩
  25. 25 . ‘māṃsaśirā ... ’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘māṃsaśirā ... ’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘yuktam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  29. 29 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘granthirnīyate’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘ruhyati’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘kaphamārutakopāditi’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘cātiruk’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘kaphamārutakopāditi’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘na vinā ca pittaṃ pākaḥ’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘tuhinakiraṇamaṇḍale’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘na vinā ca pittaṃ pākaḥ’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ‘manyanta etayoḥ kālajalakṣaṇaṃ manyante|’ iti pā.| ↩
  39. 39 . ‘keśaśuklatākāraṇaṃ ko'pi’ iti pā.| ↩
  40. 40 . ‘...kopajāḥ’ iti pā. | ↩
  41. 41 . ‘kṛṣṇāni’ ityatra ‘nīlāni’ iti pā.| ↩
  42. 42 . ‘nīlakā’ iti pā.| ↩
  43. 43 . ‘koṣaśca’ iti pā. | ↩
  44. 44 . ‘savedanaṃ sadāhaṃ ca pākaṃ ca vrajati kvacit parivartiketi tāṃ vidyāt sarujāṃ vātasambhavām’ iti pā. | ↩
  45. 45 . ‘sarvataścaraḥ’ iti mukhyo'sya pā.| ↩
  46. 46 . ‘avapāṭiketi tāmāhuḥ pṛthagdoṣaiḥ samanvitām|’ iti pā.| ↩
  47. 47 . ‘avapāṭiketi tāmāhuḥ pṛthagdoṣaiḥ samanvitām|’ iti pā.| ↩
  48. 48 . ‘śūlā nistodakāriṇī’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘mūtrasroto ruṇaddhīti’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘mūtram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  51. 51 . ‘mūtreṇeti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  52. 52 . ‘ca marmaṇi’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘ ... niruddhaprakaśānantaram’ iti pā.| ↩
  54. 54 . ‘niruddhaprakaśa ... ’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘ahipūtanā sambhavati yathādoṣaṃ ca dāruṇā|’ iti pā.| ↩
  56. 56 . ‘snānotsādananidānaviśeṣātprāyo’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘ityasya rūpam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  58. 58 . ‘kaṇḍūmān jvarakārī’ iti pā. | ↩
  59. 59 . ‘atra’ iti pā.| ↩
  60. 60 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kṣudraroganidānam||55||’ iti pā.| ↩