atha kṣudraroganidānam | snigdhāḥ savarṇā granthitā nīrujo mudgasannibhāḥ |
kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ
||1|| (su. ni. a. 13) |
visarpādīnāmakṣudrahetulakṣaṇacikitsitānāmabhidhānena
kṣudrahetulakṣaṇacikitsitānāṃ kṣudrarogāṇāṃ pāriśeṣyāt kṣudraroganidānam|
nanu, yadi kṣudratvameṣāṃ hetulakṣaṇacikitsālpatvena tarhi
agnirohiṇīvalmīkādīnāṃ tridoṣajatvena hetvādibāhulyāt kathaṃ kṣudratvaṃ?
naivaṃ, bāhulyena tāvat, chatriṇo gacchantītivat; kiṃvā avāntarabhedavirahaḥ
kṣudratvaṃ, yenātra vaktavyānāmajagallikādīnāṃ na
doṣadūṣyādikṛtabhūrisaṅkhyābhedena vraṇajvarādivānnirdeśaḥ, kintu pratyekaṃ
stokasaṅkhyayā'bhidhānaṃ teṣām| anyastvāha– kṣudraśabdo'lpe raudre ca vartate,
tena yathāyogyaṃ sarvatra vyavasthā dṛśyate; raudre kṣudraśabdo yathā– “kṣudrā
mṛgā yatra
1
śāntāśceruranyaiḥ samaṃ mṛgaiḥ|” iti| kṣudrāṇāṃ bālānāṃ rogāḥ kṣudrarogā iti
kecit| evamapyajagallikāhipūtanādīnāmeva parigraho na tvanyeṣām| saṅkṣepeṇa
catuścatvāriṃśadvikārānatra vaktavyān krameṇa darśayati– snigdhetyādi| bhoje
tu mūṣikākarṇamuṣkakośaphalārśaḥprabhṛtayo'dhikavikārāḥ paṭhyante, te ca
suśrute vikārasyānantyādanumatā eva| bālānāmiti prāyobhāvitvāduktaṃ,
tenābālānāmapi dṛśyamānāḥ saṅgacchante||1||
kṣudrarogāṇāṃ masūrikārambhakatvādato'nantaraṃ kṣudraroganidānārambhaḥ| kṣudrā
laghavaḥ, tilakālakābhiprāyeṇa, agnirohiṇīvalmīkaprabhṛtīnāmabhiprāyeṇa
kṣudrāḥ tīkṣṇāḥ; anyastvāha– kṣudraśabdaḥ svalpe raudre ca pravartate, tena
yathāyogyaṃ sarvatra vyavasthā dṛśyate, raudre ca kṣudraśabdo yathā– “api
kṣudrā mṛgā yatra śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ” iti| kṣudrāṇāṃ bālānāṃ rogāḥ
kṣudrarogā iti kecit| athavā pūrvācāryapaṭhitā pāribhāṣikīyaṃ sañjñā,
kvāthapākyasañjñāvat| eṣāṃ saṅkṣepeṇa catuścatvāriṃśadvikārā atra vaktavyāḥ
krameṇa darśayati| teṣvajagallikāmāha– snigdhetyādi| savarṇā śarīrasamavarṇā,
grathitākāratvena vyavasthitā, prāyeṇa bālānāmanyeṣāmapyajagallikā
bhavati||1||
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā | piḍakā kaphavātābhyāṃ
yavaprakhyeti socyate ||2|| (su. ni. a. 13)
|
yavaprakhyāmāha– yavākāretyādi| yavākāreti yavavanmadhye sthūlā||2||
yavaprakhyāmāha– yavākāretyādi| yavavanmadhye sthūlā antarnimnā||2||
ghanāmavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām |
2
antrālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām
||3|| (su. ni. a. 13) |
antrālajīmāha– ghanāmityādi| antrālajī snāyugatā bhojavacanādavagantavyā|
yaduktam– “śleṣmānilau śritau
3
snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām| duṣṭau janayato'vaktrāmalpapūyāmakaṇḍurām||
āmodumbarasaṅkāśāṃ vidyādantrālajīṃ tu tām||” iti||3||
antrālajīmāha– antrālajī bahirvakrarahitā| antarmukhī snāyvāśritā ca| yaduktaṃ
bhojena– “kaphānilau śritau
4
snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām| duṣṭau janayato'vaktrāmalpapūyāmakaṇḍurām|
āmodumbarasaṅkāśāṃ vidyādantrālajī tu tām||” iti||3||
vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām | vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ
parimaṇḍalām ||4|| (su. ni. a. 13) |
vivṛtāmāha– vivṛtāsyāmityādi| pittenādhikapākādvivṛtamukhatāyāṃ
vivṛtāsañjñā||4||
vivṛtāmāha– vivṛtāsyāmityādi| pittenādhikapākādvivṛtamukhatayā vivṛteti
sañjñā||4||
grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchapopamāḥ | kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyāḥ
kacchapikā budhaiḥ ||5|| (su. ni. a. 13) |
kacchapikālakṣaṇamāha– grathitā ityādi| dāruṇāḥ kaṭhināḥ| madhyonnatatvena
paryantālpatvena ca kacchapikāsañjñā||5||
kacchapikāmāha– grathitā ityādi| dāruṇāḥ kaṭhināḥ, madhye unnatatvena paryante
natatvena ca kacchapikāsañjñā||5||
grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ | granthiḥ sa
valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim
||6|| mukhairanekaiḥ
srutitodavadbhirvisarpavat sarpati connatāgraiḥ | valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ
niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt ||7||
valmīkalakṣaṇamāha– grīvāṃsetyādi| valmīkavadityanena pracuraśikharatvena
samucchritatvaṃ dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca khyāpyate| ata eva
cikitsāyāmavagāḍhamūlaśodhanārthamagnikṣārābhyāṃ cikitsedityuktam||6-7||
valmīkamāha– grīvetyādi| valmīkavadityanena pracuraśikharitvamucchritatvaṃ
dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca khyāpyate, ata eva
5
cikitsāyāmavagāḍhamūlaśodhanāya ‘agnikṣārābhyāmupacaret’ ityuktam|
6
niṣpratyanīkamasādhyam||6-7||
padmakarṇikavanmadhye piḍakābhiḥ samācitām | indraviddhāṃ tu tāṃ
vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak ||8|| (su. ni.
a. 13) |
indraviddhāmāha– padmakarṇikavadityādi| padmakarṇikavanmadhye iti
padmavarāṭavat||8||
indraviddhāmāha– padmetyādi| padmakarṇikāvat madhye piḍakābhiḥ yuktām||8||
maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam | rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ
vidyādvātapittajām ||9||
gardabhikāmāha– maṇḍalamityādi| gardabhikā yadyapi samānatantre na paṭhyate,
tathā'pi sarvatra suśrute'bhidhīyate; avigītapāṭhena vyavasthitaiva||9||
gardabhikāmāha– maṇḍalamityādi| vṛttaṃ vartulam| utsannamunnatam||9||
vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ | sthiro mandarujaḥ snigdho
jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ ||10||
pāṣāṇagardabhalakṣaṇamāhaṭṭha vātetyādi| sthiraḥ kaṭhinaḥ, pāṣāṇavat kāṭhinyāt
pāṣāṇagardabhaḥ|
7
pāṣāṇagardabhaḥ loke ‘galavaṭṭa’ iti khyātaḥ||10||
pāṣāṇagardabhamāha– vātetyādi| sthiraḥ kaṭhinaḥ||10||
karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām | sthirāṃ panasikāṃ tāṃ tu
8
vidyādvātakaphotthitām ||11||
panasikāmāha–
9
karṇasyetyādi| eṣā bhoje ‘samantataḥ’ iti vacanāt karṇasya bahirapi bhavatīti
kecidvyācakṣate| yaduktam– “kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ|
samantataḥ paristabdhāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām|| viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ vidyāt
panasikāṃ tu tām|” iti| tattu na samyak, samantata ityasya karṇābhyantara
evopapannatvāt| dṛśyate bāhyarandhre śālūkākāreyamiti kecit| asyāṃ
vātakaphajāyāṃ bhoje dāhapāṭho
vikṛtiviṣamasamavāyādadhiṣṭhānabhūtaraktaprabhāvādvā'vagantavyaḥ||11||
panasikāmāha– karṇasyetyādi| bhoje ‘samantataḥ’ iti vacanāt karṇasya bahirapi
bhavatīti vyācakṣate| yaduktam– “kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ|
samantataḥ parisrāvāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām|| viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ
vidyātpanasikāṃ tu tām|” iti||11||
visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān | dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo
jālagardabhaḥ ||12|| (su. ni. a. 13) |
jālagardabhalakṣaṇamāha– visarpavadityādi| apākavāniti īṣatpākavān,
pittakṛtatvena sarvathā pākābhāvasyāyuktatvāditi cakraḥ; kintu pākarahita
evāyamupalabhyate [ pittādityudbhūtapittāt, tena bhojoktaṃ
pittolbaṇadoṣatrayajanyatvamasyāviruddhaṃ bhavati| sa yadāha–
“pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśritāḥ| śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ śothamapākaṃ
bahuvedanam|| visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam| visarpamāhustaṃ
vyādhimapare jālagardabham||” iti| jatukarṇastvāha– “
10
pittādhikastatra tīvradāho raktapāko visarpajvarakaro jālagardabhaḥ|” iti|
ayamagnivāta iti khyāto vikāraḥ||12||
jālagardabhamāha– apākavānityādi| īṣatpākavān, pittakṛtatvena; sarvathā
pākābhāvasyāyuktatvāditi cakraḥ; kintu pākarahita evāyamupalabhyate, tena
bhojaktaṃ
11
pittolbaṇadoṣatrayajanyatvamasyāviruddhaṃ bhavati| sa yadāha–
“pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśritāḥ| śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ śothamapākaṃ
bahuvedanam|| visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam| visarpamāhustaṃ
vyādhimapare jālagardabham|” iti||12||
piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ
jānīyādirivellikām
||13|| bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇasphoṭāṃ
savedanām | pittaprakopasambhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet
||14|| (su. ni. a. 13) |
irivellikālakṣaṇamāha– piḍakāmityādi| sarvātmikāṃ sarvaliṅgāmiti sarvātmikāṃ
sarvadoṣajām| sarvātmikāmityanenaiva sarvaliṅgatve siddhe punaḥ sarvaliṅgāmiti
vacanaṃ vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaliṅgavyatirekeṇa pratyekadoṣaliṅgayuktatāṃ
khyāpayati||13-14||
irivellikāmāha– piḍakāmityādi| uttamāṅgasthāṃ śirogatām|
sarvātmikāmityanenaiva sarvaliṅgatvaṃ siddhaṃ, punaḥ sarvaliṅgāmiti grahaṇaṃ
vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaliṅgavyatirekeṇa pratyekadoṣaliṅgayuktatāṃ
khyāpayati| kakṣāmāha– bāhvityādi| kakṣāmiti nāmataḥ
12
prasiddhām||13-14||
ekāmetādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍakāṃ sphoṭasannibhām | tvaggatāṃ pittakopena
gandhamālāṃ pracakṣate ||15|| (su. ni. a.
13) |
gandhamālāmāha– ekāmityādi| ekāmetādṛśīmiti kakṣoktaikakṛṣṇasphoṭasadṛśīm||15||
gandhamālānāmnīmāha– ekāmityādi| sphoṭasadṛśīm||15||
13
kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāraṇāḥ | antardāhajvarakarā
dīptapāvakasannibhāḥ ||16|| saptāhādvā
daśāhādvā pakṣādvā hanti mānavam | tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sarvadoṣajām
||17|| (su. ni. a. 13) |
agnirohiṇīlakṣaṇamāha– kakṣetyādi| saptāhādvā
daśāhādvetyabhidhānamasādhyatvakhyāpakamanupakramādboddhavyam| upakramāt
punariyaṃ sādhyaiva, ata evāsyāścikitsābhidhānaṃ; carakeṇāpyagnirohiṇīṃ
pratyabhihitam– “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye
hanyuranupakrāntā
14
mithyārambheṇa vā punaḥ||” (ca. sū. a. 18) iti| tantrāntaramapi–
“pittaraktotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān| kakṣabhāgeṣu kurvanti
tīvradāharujājvarān|| māṃsāvadāraṇān sphoṭān ye hanyuranupakramāt|
pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī||” iti|
vātapittakaphādhikyādyathākramaṃ saptāhādivikalpaḥ||16-17||
agnirohiṇīmāha– kakṣetyādi| asyāmasādhyatvamanukramādboddhavyam,
upakramātpunariyaṃ sādhyā; ata evāsyāścikitsābhidhānaṃ carakeṇāpyagnirohiṇī
pratyabhihitam– “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye
hanyuranupakrāntā mithyācāreṇa vā punaḥ||” iti| tantrāntaramapi–
“raktapittotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān| kakṣābhāgeṣu kurvanti
tīvradāharujājvarān|| māṃsāvadāraṇān sphoṭān ye hanyuranupakramāt|
pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī||” iti|
vātapittakaphādhikyādyathākramaṃ saptāhādivikalpaḥ; tena vātādhikaiḥ saptāhāt
pittādhikairdaśāhātkaphādhikaiḥ pakṣādityūhyam||16-17||
nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittaḥ ca dehinām | kurvate dāhapākau ca taṃ
vyādhiṃ cippamādiśet
||18|| tadevālpatarairdoṣaiḥ
15
paruṣaṃ kunakhaṃ vadet ||19|| (su. ni. a.
13) |
cippamāha– nakhetyādi| taṃ vyādhiṃ cippamiti cippamaṅgulīveṣṭakamiti khyātam|
carake tvakṣatanāmāyaṃ vikāraḥ| yaduktam– “rogo'kṣataścarmanakhāntare
syānmāṃsāsradoṣī bhṛśadāhapākaḥ|” (ca. ci. a. 12) iti||18-19||
cippamāha– nakhamāṃsetyādi| tantrāntare'ṅgulīveṣṭakamiti khyātam| carake
tvakṣatanāmāyaṃ vikāraḥ| yaduktam– “rogo'kṣataścarmanakhāntare
16
syānmāṃsāsradoṣādbhṛśadāhapākaḥ|” iti| anye tu “tamevākṣatarogākhyaṃ
tathopanakhamityapi” ityadhikaṃ granthamadhīyate| tadeva cipyamiti|
sugamam||18-19||
gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām | pādasyānuśayīṃ tāṃ tu
vidyādantaḥprapākinīm ||20|| (su. ni. a. 13)
|
anuśayīlakṣaṇamāha– gambhīrāmityādi| gambhīrāmityantaḥpākena|
alpasaṃrambhāmityalpaśothām||20||
anuśayīmāha– gambhīrāmityādi| antaḥpākena gambhīrām| alpasaṃrabhāmiti
svalpaśothām| “kaphādantaḥprapākāntāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak” iti kecana pāṭhaṃ
paṭhanti;
17
tadā uparisthitāṃ mastake sthitāmiti vyācakṣate||20||
vidārīkandavadvṛttā kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu | vidārikā bhavedraktā sarvajā
sarvalakṣaṇā ||21|| (su. ni. a. 13) |
vidārīlakṣaṇamāha– vidārītyādi| ‘vidārikā bhavedraktā sarvajā sarvalakṣaṇā’
ityatra kecidasarvajā, asarvalakṣaṇeti ubhayatrāpi nañaḥ prayogamicchanti;
tenāsarvajā iti
18
sarvadoṣaiḥ sannipatitairna bhavati, asarvalakṣaṇeti
sannipātalakṣaṇarahitetyarthaḥ| tena pratyekadoṣadvandvajatvena ṣaḍvidhā
sannipātamātreṇa na bhavatīti vākyārthaḥ| kintvayaṃ pakṣo yadyabhimataḥ
syādācāryasya, tadā vyaktyarthaṃ ‘ṣaḍvidhā dvyekadoṣajā’ iti padaṃ kṛtaṃ syāt;
kiñca bahuprapañcatvena kṣudratvāsaṅgatiśca| apare ‘
19
sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti paṭhanti; tadapi na saṅgataṃ, sarvairdoṣairna
bhavati atha sarvadoṣalakṣaṇā bhavati hanta tarhi liṅginamantareṇa
liṅgaprādurbhāvaprasaṅgaḥ| anye tūttarapada eva nañaḥ prayogāt
‘sarvajā'sarvalakṣaṇā’ iti vadanti; tatra yadi sarveṣāṃ lakṣaṇāni
sarvalakṣaṇāni tānyavidyamānāni yasyāmiti, tadā kathaṃ liṅgamantareṇa liṅginaḥ
parokṣasya paricchedodayaḥ| atha sarvāṇi ca tāni lakṣaṇāni avidyamānāni
yasyāmiti, sannipātajatve'pyasampūrṇalakṣaṇetyarthaḥ| etadapi na saṅgataṃ,
yadyayaṃ pakṣo'bhīṣṭaḥ syāttadā'sarvalakṣaṇeti na vaktavyamatra syāt, sarvatra
nyāyasyāsya samānatvāt; hetvanurūpakopabalena hi sarvatra
sarvārdhālpaliṅgasaṅgatiḥ; asampūrṇalakṣaṇatvena doṣāṇāṃ hīnabalatvaṃ
samavṛddhānāmanārambhakatvaṃ vā śakyamevāsmin pakṣe vaktuṃ, kintu
tannādriyante; tataścobhayatrāpi nañaḥ prayogaṃ vinā ‘sarvajā sarvalakṣaṇā’
iti pāṭho yuktaḥ| sarvajetyabhidhāyāpi sarvalakṣaṇeti vacanamirivellikāyāmiva
prakṛtisamasamavāyajanyavātādilakṣaṇadarśanārthaṃ, tena
vikṛtiviṣamasamavāyajanyāsādhyatvādilakṣaṇāni na bhavanti| asminnapi pāṭhe
sarvajā sarvairekādiprakārairvātādibhirjanyate, evaṃ sarvalakṣaṇeti vaktuṃ
pāryate, kintu kṣudrarogatvāddoṣabhedena gaṇanā na yuktā| carake tviyaṃ
kaphamārutajā paṭhyate| yaduktam– “jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣasandhau
vartirnirartiḥ kaṭhinā matā yā| vidārikā sā kaphamārutābhyām|” (ca. ci. a. 12)
iti| tenātrāpyalpapittayuktakaphavātajatvena sarvajatvaṃ jñeyam| yathā–
jvarayogenālpapittatvam| yaduktam– “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā
vinā|” (vā. ci. a. 1) iti, “vidārīmiti tāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām|” iti
pāṭhāntare na kaścidvyākhyānaprapañcaḥ||21||
vidārikālakṣaṇamāha– vidārītyādi| sarvajā sarvalakṣaṇetyatra kecidasarvajā
asarvalakṣaṇetyubhayatrāpi nañaḥ prayogamicchanti, tenāsarvajeti sarvairdoṣaiḥ
sannipatitainaṃ bhavati, asarvalakṣaṇeti sannipātalakṣaṇarahitetyarthaḥ| tena
pratyekadoṣadvandvajatvena ṣaḍvidhā na sannipātamātreṇa bhavatīti vākyārthaḥ|
kintvayaṃ yadi pakṣo'bhimata ācāryasya syāt, tadā vyaktyarthaṃ ṣaḍvidhā
dvyekadoṣajeti padaṃ kṛtaṃ syāt| kiñca, bahuprapañcatvena kṣudratvāsaṅgatiśca|
apare “
20
(a)sarvajā sarvalakṣaṇā” iti paṭhanti, tadapi na saṅgataṃ na
sarvairdoṣairbhavatīti| atha sarvadoṣalakṣaṇā bhavati hanta tarhi
liṅginamantareṇa liṅgaprādurbhāvaprasaṅgaḥ| anye tu uttarapada eva nañaḥ
prayogāt “sarvajā (a)sarvalakṣaṇā” iti paṭhanti| tatra yadi sarveṣāṃ lakṣaṇāni
sarvalakṣaṇāni tānyavidyamānāni yasyāmiti; tadā kathaṃ liṅgamantareṇa liṅginaḥ
parokṣasya paricchedodayaḥ| atha sarvāṇi ca tāni lakṣaṇāni ca tāni
avidyamānāni yasyām| sannipātajatve'pyasampūrṇalakṣaṇetyarthaḥ| etadapi na
saṅgataṃ,
21
yadyapyayaṃ pakṣo'bhīṣṭaḥ syāttadā asarvalakṣaṇeti na vaktavyamatra syāt,
sarvatra nyāyasya samānatvāt| taduktam– “doṣe
22
vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇāḥ|” iti| hetvanurūpakopabalena hi
sarvatra sarvārdhālpaliṅgasaṅgatiḥ| asampūrṇalakṣaṇatvena doṣāṇāṃ hīnabalatvaṃ
samavṛddhānāmanārambhakatvaṃ vā śakyamevāsminpakṣe vaktuṃ, kintu
tannādriyante, tataścobhayatrāpi nañaḥ prayogaṃ vinā “sarvajā sarvalakṣaṇā”
iti pāṭho yuktaḥ| sarvajetyabhidhāyāpi sarvalakṣaṇeti vacanamirivellikāyāmiva
prakṛtisamasamavāyajanyavātādilakṣaṇadarśanārthaṃ, tena
vikṛtiviṣamasamavāyajanyāsādhyatvādilakṣaṇāni na bhavanti| asminnapi pāṭhe
sarvajā sarvairekādiprakārairvātādibhirjanyate, evaṃ sarvalakṣaṇeti ca vaktuṃ
pāryate, kintu kṣudrarogatvāddoṣabhedena gaṇanā na yuktā| carake tviyaṃ
kaphamārutajā paṭhyate| yaduktam– “jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣasandhau
vartirnirartiḥ kaṭhinā matā vā| vidārikā sā kaphamārutābhyām” iti|
tenātrāpyalpapittayuktakaphavātajatvena sarvajatvaṃ jñeyam|
jvarayogenālpapittatvaṃ carake draṣṭavyam| yaduktam– “ūṣmā pitādṛte nāsti
jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” iti| “vidārīmiti tāṃ vidyātsarvajāṃ sarvalakṣaṇām” iti
pāṭhāntare na kaścidvyākhyānaprasaṅgaḥ||21||
prāpya
23
māṃsasirāsnāyūḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ | granthiṃ karotyasau bhinno
madhusarpirvasānibham
||22|| sravatyāsrāvamanilastatra vṛddhiṃ
gataḥ punaḥ | māṃsaṃ saṃśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayettataḥ
||23|| durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ
tataḥ
24
sirāḥ | sravanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāccharkarārbudam
||24|| (su. ni. a. 13) |
śarkarāmāha– prāpyetyādi| iyameva śarkarārbudasya hetuḥ| asyāṃ kaphānilau
doṣau,
25
māṃsasirāsnāyumedāṃsi dūṣyāṇi| anilastatra vṛddhiṃ gata iti pūrvameva
tāvadvṛddho'nilo dhātukṣayeṇa vṛddhimatiśayena gato māṃsaṃ viśoṣya kāṭhinyāt
śarkarātulyāṃ śarkarāṃ janayati ataḥ śarkarāyāstulyaṃ śarkarārbudaṃ bhavati|
durgandhi klinnamityādinā śarkarotpannaṃ śarkarārbudalakṣaṇaṃ, śarkarārbudaṃ
ca śarkarāvasthaivetyeka evāyaṃ vikāraḥ; tena na saṅkhyātirekaḥ| nānāvarṇamiti
ghṛtamedovasāvarṇaṃ raktam| tata iti śarkarārbudādeva| bhoje'pi paṭhyate–
“tameva bhinnaṃ durgandhaṃ ghṛtamedonibhaṃ
26
sirāḥ| sravanti srāvamaniśaṃ tadā syāccharkarārbudam||” iti| tameveti
granthim||22-24||
śarkarāmāha– prāpyetyādi| asyāṃ kaphānilau doṣau,
27
māṃsasirāsnāyumedāṃsi dūṣyāṇi, anilastatra vṛddhiṃ gata iti pūrvameva
tāvadvṛddho'nilo dhātukṣayāt punarvṛddhimatiśayaṃ gataḥ māṃsaṃ viśoṣya
kāṭhinyāt śarkarātulyāṃ śarkarāṃ janayati| śarkarā pāṣāṇakarkaraḥ|
śarkarārbudamāha– durgandhītyādi| śarkarārbudaṃ
śarkarairvārbudatvenāvasthitetyeka evāyaṃ vikāraḥ, tena na saṅkhyātirekaḥ|
nānāvarṇamiti ghṛtamedovasāvarṇaṃ
28
yuktam, tata iti śarkarārbudadeśe, atra saptamyarthe pañcamī, bhoje'pi
paṭhyate– “tameva bhinnaṃ durgandhaṃ ghṛtamedonibhaṃ
29
sirāḥ| sravanti srāvamaniśaṃ tadā syāccharkarārbudam||” iti| tameveti
granthim||22-24||
parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ | pādayoḥ kurute dārīṃ pādadārīṃ
tamādiśet ||25|| (su. ni. a. 13) |
pādadārīmāha– parikramaṇaśīlasyetyādi| parikramaṇaṃ pādaviharaṇaṃ, dārī
dāraṇamātraṃ, vipādikākuṣṭhaṃ tu piḍakā savidāraṇeti bhedaḥ||25||
pādadārīmāha– parikramaṇaśīlasyetyādi| pādaviharaṇaśīlasya dārī
vidaraṇamātraṃ, vipādikākuṣṭhaṃ tu piḍakānāṃ vidaraṇamiti bhedaḥ||25||
śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ | granthiḥ kolavadutsanno jāyate
kadaraṃ hi tat ||26|| (su. ni. a. 13) |
kadaramāha– śarkaronmathita ityādi| kadaraṃ kolāṣṭhīti khyātam| ‘kolavat’
ityasya sthāne ‘kīlavat’ iti pāṭhāntaram| kadaraṃ haste'pi bhavati| tathāca
bhojaḥ– “hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam| māṃsakīlaṃ janayataḥ
kupitau kaphamārutau|| saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ|
śarkarākadaraṃ kecinmanyante vātakaṇṭakam||” iti| kolavaditi badaravat||26||
kadaramāha– śarkaretyādi| pāde śarkarā ghaṭakarparakhaṇḍādayaḥ,
tābhirunmathite pīḍite kaṇṭakādibhirvā kṣate kolavadutsanno
30
granthirjāyate, tatkadaraṃ nāma; ‘kolavat’ iti sthāne ‘kīlavat’ iti
pāṭhāntaram| kadaraṃ haste'pi bhavati| yaduktaṃ bhojena– “hastayoḥ pādayoścāpi
gambhīrānugataṃ kharam| māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau||
saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ| śarkarākadaraṃ kecinmanyante
vātakaṇṭakam||” iti| kolavat badaravat||26||
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ
taṃ vibhāvayet ||27|| (su. ni. a. 13) |
alasakalakṣaṇamāha– klinnetyādi| ayaṃ kapharaktajo vikāraḥ ‘pākuyā’ iti
khyātaḥ| atra kaṇḍūḥ kaphasya, dāharuje raktasya||27||
alasakalakṣaṇamāha– klinnetyādi| ayaṃ ca kapharaktajo vikāraḥ; tatra kaṇḍūḥ
kaphasya, dāharuje raktasya||27||
romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrchitam | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā
saśoṇitaḥ ||28|| ruṇaddhi romakūpāṃstu
tato'nyeṣāmasambhavaḥ | tadindraluptaṃ khālityaṃ ruhyeti ca vibhāvyate
||29|| (su. ni. a. 13) |
indraluptasya lakṣaṇamāha– romakūpetyādi| etattribhirdoṣaiḥ saśoṇitaiḥ
svabhāvānniyatakālavyāpārairbhavati| etacca strīṇāṃ na bhavatīti
videhavacanādvyākhyānayanti| yaduktam– “atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ
sravanti ca| avyāyāmaratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ||” iti|
avyāyāmādvātapittayorakopena nātiromacyutiḥ, rajaḥsrāveṇa ca
sroto'varodhābhāvāccyutānāmapi romṇāṃ punarvirohaḥ; kintu strīṣvapi
khalitidarśanāt prāyikaṃ videhavacanam| khālityaṃ ruhyeti ca tasya
paryāyakathanam| tathāca bhojaḥ– “tadindraluptamityāhuḥ khallīṃ ruhyāṃ ca
kecana|” iti| kārtikastvāha– “indraluptaṃ śmaśruṇi bhavati, khālityaṃ
śirasyeva, ruhyā ca sarvadehe|” iti| āgamastvatra nāsti||28-29||
indraluptamāha– rometyādi| etattribhirdoṣaiḥ saśoṇitaiḥ
svabhāvānniyatakālavyāpārairbhavati, mūrchitaṃ vṛddhigataṃ, pracyāvayati
pātayati| tato'nyeṣāmasambhava iti anyeṣāṃ romṇāmaprādurbhāvaḥ| etacca strīṇāṃ
na bhavati videhavacanāditi vyākhyānayanti, yaduktam– “atyantasukumārāṅgyo
rajo duṣṭaṃ sravanti ca| avyāyāmaratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ||” iti|
khalvī ruhyāṃ ca kecana iti| khālityaṃ
31
ruhyeti ca tasya paryāyakathanam| kārtikastvāha– “indraluptaṃ śmaśruṇi
bhavati, khālityaṃ śirasyeva, ruhyā ca sarvadehe” iti| āgamastvatra nāsti||28-29||
dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate | kaphamārutakopena vidyāddāruṇakaṃ
tu tam ||30|| (su. ni. a. 13) |
dāruṇalakṣaṇamāha– dāruṇetyādi| dāruṇeti kaṭhinā|
32
kaphamārutakopeneti yadyapyuktaṃ tathāpi pittaraktānubandho'pyatra draṣṭavyaḥ|
tathāhi videhaḥ– “yadatra paṭalābhāsaṃ sarujaskaṃ śirastvaci| paruṣaṃ jāyate
jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ|| todaiḥ samanvitaṃ vātāt sakaṇḍūgauravaṃ kaphāt|
sapipāsaṃ sadāhārtirāgaṃ pittāsrajaṃ tathā||” iti| atra vacane sadāharāgaṃ ca
pittāt, sārti tu raktāt, artirhi raktajā'pi bhavati| yaduktam– “raktaṃ hi
vyamlatāṃ yāti taccennāsti na
33
cāsti ruk|” iti| dāruṇaṃ ‘rukkhī’ iti loke||30||
dāruṇamāha– dāruṇetyādi| prapāṭyate puṭapuṭāyate,
34
kaphamārutakopeneti yadyapyuktaṃ, tathāpi pittaraktānubandho'pyatra
draṣṭavyaḥ| tathāhi videhaḥ– “yadatra paṭalābhāsaṃ sarujaskaṃ śirastvaci|
paruṣaṃ jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ|| todaiḥ samanvitaṃ
vātātsakaṇḍūgauravaṃ kaphāt| sapipāsaṃ sadāhārtirāgaṃ pittāsrajaṃ tathā||”
iti| atra vacane sadāharāgaṃ ca pittāt, sārti tu raktāt, artirhi raktajā'pi
bhavati| dāruṇakaṃ ‘rukkhī’ iti loke||30||
arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhni tu | kaphāsṛkkrimikopena nṛṇāṃ
vidyādarūṃṣikām ||31|| (su. ni. a. 13) |
arūṃṣikāmāha– arūṃṣītyādinā| arūṃṣīti vraṇāḥ||31||
arūṃṣikāmāha– arūṃṣītyādi| nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ kaphā'sṛkkrimikopena mūrdhani
mastake bahuvaktrāṇi tathā bahukledāni, arūṃṣīti vraṇā bhavanti, tāmarūṃṣikāṃ
vidyāt||31||
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena
jāyate ||32|| (su. ni. a. 13) |
palitamāha– krodhetyādi| śarīroṣmeti dehāgniḥ| pittaṃ ceti pittamapi śirogataṃ
palitahetuḥ| nanu, pittamevāgniḥ, tatra tatra pittasya pācakatvenābhidhānāt;
yaduktavān suśrutaḥ– “
35
na pākaḥ pittādṛte” (su. sū. a. 17) iti, tathā– “pitte tasmin pācako'gniriti
sañjñā” (su. sū. a. 21) iti, tathā sa eva– “na khalu
pittavyatirekeṇānyo'gnirupalabhyate, āgneye tu pitte
dahanapacanadāraṇādiṣvabhivartamāne'gnidupacāraḥ kriyate antaragniriti, kṣīṇe
hyagniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamācca paśyāmaḥ
na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ|” (su. sū. a. 21) iti; carakācāryo'pyāha–
“darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhāprasādau medhā ca
pittakarmāvikārajam|” (ca. sū. a. 18) iti; pākasyānyathānupapattyā
cāgneraṅgīkāraḥ; kiñca mande'gnau pittakaramarīcādidravyopayogādagnervṛddhiḥ,
pittapratikūlaśītamadhurādidravyopayogāccopaśama upalabhyate; yadi hi
pittādbhinno'gniḥ syāttadā pittasya vṛddhihrāsānuvidhānamasyānupapannaṃ syāt,
na hi
36
tuhinakaramaṇḍale himabhāji ahimopalambhaḥ, atuhinamaṇḍale ahimabhāji
bhagavati bhāskare abhimatahimopalambhaḥ, yadyato bhinnaṃ tattato
bhedenopalabhyate, yathā sāgarādajagaraḥ, na caivaṃ pittādagniḥ, tat kutaḥ
pittādagneḥ pṛthagupādānamiti? atra pratyabhidhīyate– na tāvadantaragniḥ
pittādabhinnaḥ, bhedasādhakapramāṇasya bhūyaḥ sadbhāvāt; tathāhyabhede
“samadoṣaḥ samāgniśca” (su. sū. a. 15) ityatra, “samaprakopau doṣāṇāṃ
sarveṣāmagnisaṃśrayau” ityatra ca doṣapadalabdhatvādagneḥ
pṛthagupādānamasaṅgataṃ; tīkṣṇaḥ pittena ceti svātmani kriyāvirodhādasaṅgataṃ;
yat punaḥ “na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ” ityādyuktaṃ tadbhedameva
sādhayati, upacārābhidhānāt; na hyabhede upacāraḥ sambhavati| yadapyagneḥ
pittavṛddhihrāsānuvidhānamabhihitaṃ tadaprayojakaṃ, bhede'pi samānatvena
tadupapatteḥ| yathā kaphavṛddhihrāsakarasaumyāgneyadravyābhyāṃ śukrasya
vṛddhihrāsau dṛṣṭau, na ca kaphaśukrayoraikyaṃ; kiñca ghṛtaṃ
pittaśamanamagneśca dīpanaṃ, pittasya sañcayādau nāgnervṛddhiḥ; peyādikaṃ
cāgnikaraṃ, na pittakṛt; tataśca pittādvilakṣaṇo'ntaragniḥ| sa ca
dravatejaḥsamudāyātmakasya pittasya tejobhāgo na
bahiranalavadbhasmāṅgārākāraḥ, samudāyataśca samudāyī anya eva
karacaraṇādibhya iva śarīram; atyantabhedena cāgrahaṇaṃ tasya
nityasaṃśleṣaṇaśālitvāt| pittasya tejoṃ'śaḥ eva pāca(va)kaḥ, tadāha bhojaḥ–
“dṛḍhamuṣṇocitaṃ hyetat pittoṣmā pacatīti yat| mūrchito rasavīryābhyāṃ
samānavyānasaṃhitaḥ||” ityārabhya, “tasmāt tejomayaṃ pittaṃ pittoṣmā yaḥ sa
paktimān| sa kāyāgniḥ sa kāyoṣmā sa paktā sa ca jīvanaḥ||” iti|
pittaikadeśatvāttejasi pittopacāramāśritya suśrutenoktam– “
37
na pākaḥ pittādṛte|” iti, tathā “na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ|” iti|
evamanyadapyagnerabhedasādhakaṃ vacanaṃ samādheyam| nanu, yadi tīkṣṇaḥ
pittenetyuktaṃ, tat kathaṃ pittenaivāgneḥ praśamanamabhidhīyate| yaduktaṃ
carake– “kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| āplāvayaddhantyanalaṃ
jalaṃ taptamivānalam||” (ca. ci. a. 15) iti; ucyate– yadā kaṭukena rūkṣoṣṇena
pittaṃ vṛddhaṃ bhavati, tadā tejobhāgarūpāyāḥ pittasyāvasthāyā
ulbaṇatvāttīkṣṇaḥ pitteneti saṅgataṃ; yadā amlalavaṇena snigdhoṣṇena
kaphānugamanabhājā vṛddhaṃ pittaṃ tadā pittasya dravāvasthāyā udriktatvāt
nirvāpaṇamagneruktamiti| jatukaṇe'pyuktam– “kupitena vāyunā
dīpasyevāgnernirvāpaṇaṃ, pittenoṣṇajalavat, kaphenāmbuvat|” iti| tataśca
yuktamagneḥ pṛthagupādānamiti| agniśca pittagatatvena krodhakṛto bhavatyeva,
krodhena pittakopāt; śokaśramābhyāṃ tu janitavātena śarīroṣmaṇo'pi vikṣepaṇāt
śirogatatvaṃ, tenānilo'pi labhyate, pittaṃ ca sākṣādupāttaṃ, cakāreṇa
śleṣmā'pi keśaśuklatākaro gṛhyate| etena doṣatrayasahitaśarīroṣmā
palitaheturiti vākyārthaścarakoktārthena saha saṃvādī bhavati| yadāha–
“tejo'nilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā tu kuryāt khalitaṃ narasya| kiñcittu
dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām||” (ca. ci. a. 2) iti|
etaccākālajapalitavyāpakaṃ lakṣaṇam| kālaje tu krodhādigrahaṇaṃ
kāraṇāntaropalakṣaṇaṃ, tena vayaḥpariṇāmakṛtaścoṣmā doṣatrayayuktaḥ
kālajapalitahetuḥ, anyathā kālajapalitasya saṅgraho na syāt| kiṃvā kālajaṃ
svābhāvikatvādeva nocyate| anye tu pittagataśceccharīroṣmā tat
kimubhayorupādānenetyabhidhāya śarīroṣmā pittaṃ ceti kartṛdvayamācakṣate; tena
nātraikasmin viṣaye samuccayaḥ, kiṃ tarhi viṣayabhedāt| kartṛdvayaṃ; tatra
śarīroṣmā vaikṛtaṃ palitaṃ karoti, pittaṃ ca prākṛtaṃ pittaprakṛteḥ palitaṃ
karoti| yaduktam– “pittaprakṛtirakālajavalīpalitayuktaśca bhavati” iti| evaṃ
svābhāvikajarāpalitamapi pittenaivāsya hetoḥ klṛptatvāt| na coṣmakṛtatvena
palitasyādoṣajatvaprasaṅgaḥ, ūṣmaṇaḥ pittadharmatvena pitte'ntarbhāvāt||32||
palitamāha– krodhetyādi| krodhādikṛtena śarīroṣmaṇā śirogatena vaikṛtaṃ
pittena vayaḥkṛtaṃ tu prāptenetyarthaḥ| anye tu pittāgnyorbhedavādina
ubhābhyāṃ
38
manyante kālajalakṣaṇam, anye'pi tribhireva doṣaiḥ syāditi kathayanti|
śokaśramābhyāṃ janitavātena śarīroṣmaṇo vikṣepācchirogatatvaṃ, tenānilo'pi
labhyate, pittaṃ ca sākṣādupāttaṃ, cakāreṇa śleṣmāpi
39
keśaśuklatākārako gṛhyate| etena doṣatrayasahitaḥ śarīroṣmā palitaheturiti
vākyārthaḥ| yadāha carakaḥ– “tejonilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā tu kuryā|
khalatiṃ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṃ ca
śiroruhāṇām||” iti||32||
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ
40
kaphamārutaraktajāḥ | yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikāḥ
||33|| (su. ni. a. 13) |34|
yuvānapiḍakālakṣaṇamāha– śālmalītyādi| yuvānapiḍakā loke ‘varaṇḍakā’ ucyate|
yūnāmānanapiḍakā yuvānapiḍakā, pṛṣodarāditvānnakāralopaḥ; eṣā ca yūnāmeva,
mukha eva, svabhāvāt||33||
yauvanapiḍakāmāha– śālmalītyādi| eṣā svabhāvādyūnāmeva mukhe bhavati| mukhe
dūṣakā mukhakāntihārakāḥ, yuvānapiḍakāḥ yūnāmānanapiḍakāḥ|
pṛṣodarāditvānnakārasya lopaḥ||33||
kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram |
padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam
||34|| (su. ni. a. 13) |
padminīkaṇṭakamāha– kaṇṭakairityādi| tadākhyamiti padminīkaṇṭakākhyam||34||
padminīkaṇṭakamāha– kaṇṭakairityādi| padminīkaṇṭakasadṛśaiḥ kaṇṭakairācitaṃ
vṛttādilakṣaṇaṃ yanmaṇḍalaṃ bhavati, tattadākhyamiti padminīkaṇṭakākhyam||34||
samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam | sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo
jatumaṇistu saḥ ||35|| (su. ni. a. 13) |
jatumaṇimāha– samamityādi| samaṃ masṛṇam| utsannamudgatam| ayaṃ ‘jaṭula’ iti
loke prasiddhaḥ| kapharaktajamiti prādhānyenoktaṃ, tena– carakoktaṃ
tridoṣajatvamapyasyopapannaṃ bhavati| yaduktaṃ tena– “kṛṣṇaḥ snigdho
jatumaṇirjñeyo vātottaraistribhiḥ| arujaṃ tvaparairuktaṃ
lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ||” iti| sahajaṃ lakṣma caikeṣāmiti ekeṣāmācāryāṇāṃ
matena sahajaṃ lakṣma lakṣaṇaṃ strīpuṃsayoraṅgabhedena śubhāśubhaphalapradaṃ
bhavati| sahajaṃ śarīreṇa saha jātaṃ janmakālapravṛttamityarthaḥ||35||
jatumaṇimāha– samamityādi| samaṃ masṛṇam, utsannamudgatam| ayaṃ ‘jaṭula’ iti
loke prasiddhaḥ| kapharaktajamiti prādhānyenoktaṃ, tena carakeṇoktaṃ
tridoṣajatvapyasya bhavati| yaduktaṃ tena– “kṛṣṇaḥ snigdho jatumaṇirjñeyo
vātottaraistribhiḥ| arujaṃ tvaparairuktaṃ lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ” iti|
ekeṣāmācāryāṇāṃ mate sahajaṃ lakṣma lakṣaṇaṃ strīpuṃsayoraṅgabhedena
śubhaphalapradaṃ bhavati| sahajaṃ śarīreṇa saha jātaṃ
janmakālapravṛttamityarthaḥ||35||
avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate |
māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ tu tat
||36|| (su. ni. a. 13) |
maṣakaliṅgamāha– avedanamityādi| sthiraṃ kaṭhinamiti gayadāsaḥ; acalamiti
yuktaṃ, bhoje mṛdviti pāṭhāt| maṣakamādiśediti māṣaśabdāt “ive pratikṛtau” iti
kan, nairuktyena ca vidhinā hrasvatvam| atra cakāreṇa kaphamedasī samuccīyete|
tathā ca bhojaḥ– “vāterite tvaci yadā dūṣyete kaphamedasī| ślakṣṇaṃ mṛdu
savarṇaṃ ca kuruto maṣakaṃ vadet||” iti||36||
maṣakamāha– avedanamityādi| sthiramacalaṃ bhoje mṛdviti pāṭhāt| atra cakāreṇa
kaphamedasī samuccīyete| tathāca bhojaḥ– “vāterite tvaci yadā dūṣyete
kaphamedasī| ślakṣṇaṃ mṛdu savarṇaṃ ca kurute maṣakaṃ vadet||” iti||36||
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca | vātapittakaphocchoṣāttān
vidyāttilakālakān ||37|| (su. ni. a. 13) |
tilakālakalakṣaṇamāha– kṛṣṇānītyādi| ‘vātapittakaphocchoṣāt’ iti pāṭhe
vātapittābhyāṃ hetubhyāṃ kaphasyocchoṣaḥ śoṣaṇaṃ tasmāt| anye carakaṃ dṛṣṭvā
‘vātapittāsṛgucchoṣāt’ iti paṭhanti| tathāca carakaḥ– “yasya pittaṃ prakupitaṃ
śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā viplavā vyaṅgā nīlikā cāsya jāyate||” (ca. sū.
a. 18) iti; asmin vacane vāto'pyavagantavyaḥ, tenāpi śoṣasya kriyamāṇatvāt|
anye'pi tantrāntaraṃ dṛṣṭvā ‘vātapittakaphotsekāt’ iti paṭhanti|
utsekādityudrekāt| tathāhi tantrāntaram– “mārutaḥ pittamādāya
kapharaktasamāśritaḥ| cinoti tilamātrāṇi tvaci te tilakālakāḥ||” iti;
kintvasminnapi tantre kapharaktasamāśrita ityanena kapharaktayorāśritavātena
pittasahitenocchoṣādeva tilakālake kārṣṇyasya sambhavo'vagamyate, tataśca
‘vātapittakaphocchoṣāt’ iti pāṭho yujyate| ‘vātapittarasodrekāt’ iti
pāṭhāntaram||37||
tilakālakalakṣaṇamāha–
41
nīlānītyādi| śarīratvaksamāni nodgatānītyarthaḥ| vātapittakaphodrekādityatra
“vātapittakaphocchoṣāt” iti pāṭhe vātapittābhyāṃ hetubhyāṃ kaphasyocchoṣaḥ
śoṣaṇaṃ, tasmāt| anye tu “vātapittāsṛgucchoṣāt” iti paṭhanti| tatra
vātapittābhyāṃ raktasya śoṣādityarthaḥ| ata eva tilakālake kārṣṇyaṃ; tathāca
carakaḥ– “yasya pittaṃ prakupitaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā viplavo
vyaṅgā nīlikā cāsya jāyate||” iti| asmin vacane vāto'pyavagantavyaḥ, tenāpi
śoṣasya kriyamāṇatvāt| anye tantrāntaraṃ dṛṣṭvā “vātapittakaphotsekāt” iti
paṭhanti| utsekāditi udrekāt| tathāhi tantrāntare– “mārutaḥ pittamādāya
kapharaktasamāśritaḥ| cinoti tilamātrāṇi tvaci te tilakālakāḥ||” iti||37||
mahadvā yadi vā cālpaṃ śyāvaṃ vā yadi vā'sitam | nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre
nyacchamityabhidhīyate ||38|| (su. ni. a.
13) |
nyacchaliṅgamāha– mahadvetyādi| asitaṃ kṛṣṇam| ‘nīrujaṃ maṇḍalam’ ityasya
sthāne ‘sahajaṃ maṇḍalam’ iti kecit paṭhanti, tena janmakālapravṛttaṃ
nyacchamicchanti, ata eva nyacchasya paryāye lāñchanamiti taiḥ paṭhyate|
yathā– “nyacchaṃ lāñchanamucyate” iti| lāñchanaṃ lakṣaṇam| atra bhojavacanāt
pittaraktānvito vāyuḥ kāraṇam| yadāha– “raktapittānvito vāyustvakpradeśāśrito
yadā| janayenmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā nyacchamādiśet||” iti| atra
śyāvatvapakṣe mukhetaradeśa eva sambhavena bahulatvena
vyaṅgādbhedo'vagantavyaḥ||38||
nyacchamāha– mahadityādi| śyāvaṃ śuklānuviddhaṃ kṛṣṇavarṇam, asitaṃ kṛṣṇaṃ,
‘nīrujaṃ maṇḍalam’ ityasya sthāne ‘sahajaṃ maṇḍalam’ iti kecit paṭhanti, tena
janmakālapravṛttaṃ nyacchamicchanti, nyacchasya paryāyo lāñchanamiti taiḥ
paṭhyate| abhidhāne– ‘nyacchaṃ lāñchanamucyate’ iti| atra bhojavacanāt
pittaraktānvito vāyuḥ kāraṇam, yadāha– ‘raktapittānvitaḥ’ ityādi||38||
krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ | mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ
visṛjatyataḥ ||39|| nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ
mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet | (su. ni. a. 13) |
vyaṅgaliṅgamāha– krodhāyāsetyādi| śyāvamiti śuklānuviddhakṛṣṇavarṇam| asya
‘chyāvaka’ iti ‘mechetā’ iti ca loke khyātiḥ||39||–
vyaṅgamāha– krodhetyādi| śyāvaṃ śuklānuviddhakṛṣṇavarṇam| ‘mukhachāī’ iti
loke||39||–
kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ
||40||
nīlikālakṣaṇamāha– kṛṣṇamevaṅguṇamityādi| evaṅguṇamiti
nīrujatanukamaṇḍaladharmam| vyaṅgoktadoṣo'trāpi boddhavyaḥ,
sammūrchanaviśeṣāttu nīlatvakārī| kṛṣṇanyacchādatikṛṣṇatvena bhinnā nīlikā,
vyaṅganīlikayostu vyakta eva bhedaḥ– śyāvo vyaṅgaḥ, kṛṣṇā nīlikā; bhoje tu
nīlikā gātra evoktā| yaduktam– “mārutaḥ krodhaharṣābhyāmūrdhvago
mukhamāśritaḥ| pittena saha saṃyuktaḥ karoti vadanatvaci|| nīrujaṃ tanukaṃ
śyāvaṃ vyaṅgaṃ tamiti nirdiśet| kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ
vinirdiśet||” iti||40||
nīlikāmāha– kṛṣṇamityādi| evaṅguṇamiti nīrujaṃ tanukaṃ maṇḍaladharmakam|
vyaṅgokto doṣo'trāpi boddhavyaḥ; sammūrchanaviśeṣāttu nīlatvakārī|
kṛṣṇanyacchādatinīlatvena bhinnā nīlikā, vyaṅganīlikayostu vyakta eva bhedaḥ–
śyāvo vyaṅgaḥ, kṛṣṇā nīlikā; bhoje tu
42
nīlikā gātra evoktā| yaduktam– “mārutaḥ krodhaharṣābhyāmūrdhvago
mukhamāśritaḥ| pittena saha saṃyuktaḥ karoti vadanatvaci|| nīrujaṃ tanukaṃ
śyāvaṃ vyaṅgaṃ tamiti nirdiśet| kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ
vinirdiśet||” iti||40||
mardanāt pīḍanādvā'ti tathaivāpyabhighātataḥ | meḍhracarma yadā vāyurbhajate
sarvataścaran ||41|| tadā
vātopasṛṣṭatvāttaccarma parivartate | maṇeradhastāt
43
kośaśca granthirūpeṇa lambate ||42||
44
sarujāṃ vātasambhūtāṃ tāṃ vidyāt parivartikām | sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi saiva
śleṣmasamutthitā ||43|| (su. ni. a. 13) |
meḍhragatābhighātaje rogatraye parivartikāmāha– mardanādityādi|
pīḍanādvā'tītyatiśabdo mardanapīḍanābhyāṃ saha sambadhyate| atiyogādeva te
vātaṃ kopayataḥ| sarvataścaranniti vyānaḥ, ‘sarvataścaraḥ’ iti pāṭhe sa
evārtha| parivartata iti sarvato vivartate| koṣa iti carmakoṣaḥ| parivartiketi
vṛtadhātoḥ “rogākhyāyāṃ ṇvul bahulam” iti ṇvul (vṛta-ṇaka-āp)|
evamavapāṭikāyāṃ ca boddhavyam| asyāṃ vātajāyāmapi pittānubandhāddāhapākau
bhavataḥ, kaphasambandhastu ‘sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi’ ityādinā'bhihitaḥ|
bhoje'pyuktam– “maṇeradho meḍhracarma vyānastu parivartayet|
saśūlatodadāhādyairvijñeyā parivartikā|| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā
kaṇḍūmatyalpavedanā|” iti||41-43||
liṅgaparivartikāmāha– mardanādityādi| atiśabdo mardanapīḍanābhyāṃ
pratyekamabhisambadhyate| atiyogādeva te vātaṃ kopayataḥ| “
45
sarvataścaran” iti pāṭhe sa evārthaḥ| parivartata iti sarvato vivartate| koṣa
iti carmakoṣaḥ| parivartikākhyo'yam| asyāṃ vātajāyāṃ pittānubandhāddāhapākau
bhavataḥ, kaphasambandhāt kaṇḍūḥ kaṭhinā vā| yaduktaṃ bhoje– “maṇeradho
meḍhracarma vyānastu parivartayet| saśūlatodadāhādyairvijñeyā parivartikā|
ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||41-43||
alpīyaḥkhāṃ yadā harṣādbalādgacchet striyaṃ naraḥ | hastābhighātādapi vā
carmaṇyudvartite balāt ||44|| yasyāvapāṭyate
carma tāṃ vidyādavapāṭikām | (su. ni. a. 13) |
avapāṭikāmāha– alpīyaḥkhāmityādi| alpīyaḥkhāmityalpataraṃ khaṃ yonimukhaṃ
yasyāḥ sā tathā, kanyā hi anārtavā alpīyaḥkhā bhavati| atra hetvantaraṃ
hastābhighātādapi veti| udvartita iti ūrdhvaṃ vartite| yasyāvapāṭyata iti
svayameva vidīryate| eṣā ca pṛthak doṣatrayeṇānubadhyate| tathā ca bhojaḥ–
“mardanādabhighātādvā kanyāyoniprapīḍanāt| lakṣyate yadi meḍhrasya carma
darbhairiva kṣatam||
46
jñeyā'vapāṭikā sā tu pṛthagdoṣaiḥ samanvitā| vātāt sā paruṣā rūkṣā
śūlanistodakāriṇī|| pittāt sadāhā raktādvā dāhatṛṣṇāsamanvitā| ślaiṣmikī
kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||44||–
avapāṭikāmāha– alpīyaḥkhāmityādi| alpataraṃ khaṃ yonimukhaṃ yasyāḥ sā tathā,
kanyā hyanārtavā alpīyaḥkhā bhavati| hastābhighātāditi hetvantaram| udvartita
iti ūrdhvaṃ vartite| yasyāvapāṭyata iti svayameva vidīryate| eṣā
pṛthagdoṣatrayeṇānubadhyate| tathāca bhojaḥ– “mardanābhighātādvā
kanyāyoniprapīḍanāt| lakṣyate yadi meḍhrasya carma darbhairiva kṣatam||
47
jñeyā'vapāṭikā sā tu pṛthagdoṣaiḥ samanvitā| vātātsā paruṣā rūkṣā
48
śūlanistodakāriṇī|| pittātpītā saraktā vā dāhatṛṣṇāsamanvitā| ślaiṣmikī
kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||44||–
vātopasṛṣṭe meḍhre vai carma saṃśrayate maṇim
||45|| maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto
ruṇaddhi ca | niruddhaprakaśe tasmin mandadhāramavedanam
||46|| mūtraṃ pravartate
jantormaṇirvivriyate na ca | niruddhaprakaśaṃ vidyāt sarujaṃ vātasambhavam
||47|| (su. ni. a. 13) |
niruddhaprakaśamāha– vātopasṛṣṭa ityādi| saṃśrayata iti samagraṃ śrayate,
atraiva nīyata ityarthaḥ| avapāṭikā tvarūḍhā carmasaṅkocānniruddhaprakaśo
bhavatīti bruvate, sanniruddhagudavat svatantro'pi bhavatīti śakyate vaktuṃ;
niruddhaprakāśa ityasminnarthe niruddhaprakaśaḥ, nairuktena ca rūpasiddhiḥ|
49
mūtrasrotaḥ saṅkucitacarmapīḍanena maṇeḥ svalpadvāratvānmūtrasroto ruṇaddhi|
avedanamityasya sthāne savedanamiti kecit| atra bhojābhiprāyeṇa vyācakṣate–
ekadā niruddhe srotasi savedanamanyadā tu prakāśe
50
mūtraṃ mandadhāraṃ pravartate, maṇiśca nāvadīryate
51
mūtreṇeti| tathā ca bhojaḥ– “meḍhrānte carmaṇi yadā mārutaḥ kupito bhṛśam|
dvāraṃ ruṇaddhi sa śanaiḥ prakāśaśca muhurbhavet|| mūtraṃ mūtrayate kṛcchrāt
prakāśastu yadā bhavet| vātopasṛṣṭameḍhrastu maṇirna ca vidīryate|| niruddhaṃ
ca prakāśaṃ ca vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam||” iti| suśrute tu niruddhaprakāśatvāt
niruddhaprakaśaḥ| maṇirvivriyate na ceti maṇirvivṛto na bhavati||45-47||
niruddhaprakaśamāha– vātetyādi| vātaduṣṭameḍhre
52
carma saṃśrayata iti samagraṃ śrayate, tatraiva līyata ityarthaḥ|
carmasaṅkocānmūtrasroto rudhyate, avapāṭikā durūḍhā
carmasaṅkocānniruddhaprakāśā bhavatīti bruvate| sanniruddhagudavatsvatantro'pi
bhavatīti śakyate vaktum| niruddhaprakāśa ityasminnarthe niruddhaprakaśaḥ,
nairuktena rūpasiddhiḥ| avedanamityasya sthāne savedanamityanye
bhojabhiprāyeṇa vyācakṣate| ekadā niruddhasrotasi savedanam, anyadā tu prakāśe
mūtraṃ mandadhāraṃ pravartate| maṇiśca vidāryate mūtreṇeti śeṣaḥ| tathāca
bhojaḥ– “meḍhrānte carmaṇi yadā mārutaḥ kupito bhṛśam| dvāraṃ ruṇaddhi sa
śanaiḥ prakāśaśca muhurbhavet|| mūtraṃ mūtrayate kṛcchrātprakāśastu yadā
bhavet| vātopasṛṣṭamūtrastu maṇirna ca vidīryate| niruddhaṃ ca prakāśaṃ ca
vyādhiṃ vidyātsudāruṇam||” iti||45-47||
vegasandhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ | niruṇaddhi mahāsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ
karoti ca ||48|| mārgasya saukṣmyāt
kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati | sanniruddhagudaṃ vyādhimetaṃ vidyāt
sudāruṇam ||49|| (su. ni. a. 13) |
53
mūtramārgarodhakaniruddhaprakāśānantaraṃ purīṣamārgarodhakaṃ
sanniruddhagudamāha– vegasandhāraṇādityādi| tasyeti gudasya| ‘mahatsrota’| iti
pāṭhe tu mahatsroto gudavivaraṃ,
54
niruddhaprakāśavadatrāpi carmasaṅkocāt sanniruddhagudam||48-49||
sanniruddhagudamāha– vegetyādi| mahatsroto gudavivaraṃ
niruddhaprakaśavadatrāpi carmasaṅkocānniruddhagudam||48-49||
śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet | svinne vā'snāpyamāne vā kaṇḍū
raktakaphodbhavā ||50|| kaṇḍūyanāttataḥ
kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam
||51|| (su. ni. a. 13) |
ahipūtanamāha– śakṛnmūtretyādi| apāna iti gude, svinne svedavati, asnāpyamāne
akriyamāṇakṣālane; svedamalakledādeva kaṇḍūrbhavatītyarthaḥ| ekībhūtamiti
apānaṃ vraṇaiḥ sahaikībhūtam| ahipūtanaṃ ca bālānāmeva bhavati, bhoje
punaridaṃ duṣṭastanyapānādapi bhavatīti paṭhitam| yaduktam– “duṣṭastanyasya
pānena malasyākṣālanena ca| kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakaiśca samācitā||
sambhavanti yathādoṣaṃ dāruṇā hyahipūtanā||” iti||50-51||
ahipūtanamāha– śakṛdityādi| apāne gude, svinne svedavati, asnāpyamāne
akriyamāṇaprakṣālane, svedamalakledādeva kaṇḍūrbhavati| tataḥ sphoṭaḥ jāyate|
ekībhūtamiti apānaṃ vraṇaiḥ sahaikībhūtam, ahipūtanaṃ bālānāmeva bhavati,
bhoje punaridaṃ duṣṭastanyapānādapi bhavatīti paṭhitam| yaduktam–
“duṣṭastanyasya pānena malasyākṣālanena ca| kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakaiśca
samācitā||
55
dāruṇā ca yathādoṣaṃ sambhavatyahipūtanā|” iti||50-51||
snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ | yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ
janayate tadā ||52|| kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ
sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām
||53|| (su. ni. a. 13) |
ahipūtanāsamānahetuliṅgatayā gudāśrayaṃ gudabhraṃśamullaṅghyānantaraṃ
vṛṣaṇakacchūmāha– snānotsādanahīnasyetyādi| eṣā ca nidānaviśeṣāt prāyo
vṛṣaṇabhāvitvāt viśiṣṭacikitsopayogitvācca kuṣṭoktakacchūto bhedena
paṭhyate||52-53||
ahipūtanāsamānaliṅgahetutayā, gudāśrayaṃ gudabhraṃśamullaṅghyānantaraṃ
vṛṣaṇakaṇḍūmāha– snānetyādi| utsādanamāharaṇavastram| eṣā ca
56
snānotsādanahīnatvanidānaviśeṣātprāyo vṛṣaṇabhāvitvādviśiṣṭacikitsāyogitvācca
kuṣṭhoktakaṇḍūto bhinnā||52-53||
pravāhaṇātīsārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ | rūkṣadurbaladehasya
gudabhraṃśaṃ tamādiśet ||54|| (su. ni. a.
13) |
gudabhraṃśaliṅgamāha– pravāhaṇetyādi| pravāhaṇaṃ prakarṣeṇa kunthanam| ‘vāha
prayatne’ ityasya rūpam| pravāhaṇenātivegodīraṇena vātakopaḥ, atīsāreṇa tu
dhātukṣayāt; yadi vā pravāhaṇenātīsāreṇa cādhogatamārutatvena gudanirgamo
rūkṣādidehasya||54||
gudabhraṃśamāha– pravāhaṇetyādi| pravāhaṇaṃ prakarṣeṇa kunthanaṃ,
hṛtkaṇṭhabalena vāyorānayanam| ‘vāha prayatne’
57
ityasya rūpam| pravāhaṇena vātakopaḥ, atisāre tu dhātukṣayāt| yadi vā
pravāhaṇātisāreṇaiva adhogatamārutatvena gudanirgamo rūkṣādidehasya; ayaṃ
vātakopajaḥ||54||
sadāho raktaparyantastvakpākī tīvravedanaḥ |
58
kaṇḍūmāñjvarakārī ca sa syācchūkaradaṃṣṭrakaḥ
||55||
varāhadaṃṣṭraliṅgamāha– sadāha ityādi| ayaṃ ‘varāhadāḍha’ iti loke
prasiddhaḥ||55||
sūkaradaṃṣṭramāha– sadāhetyādi| sūkaradaṃṣṭrākāratvena sūkaradaṃṣṭrakaḥ
visarpaliṅgaḥ ‘varāhadāḍha’ iti loke prasiddhaḥ|
59
iti kṣudrarogāścatvāriṃśaduktāḥ||55||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kṣudraroganidānaṃ samāptam
||55||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kṣudraroganidānaṃ samāptam||55||
60
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
kṣudraroganidānam||55||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘śāntāśceruḥ’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘andhālajī...’ iti pā. | ↩
- 3 . ‘snāyupiḍakām’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘snāyupiḍakām’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘ ... śodhanāyām’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘akriyāṇāmapathyaṃ ca tāmaniṣpratyanīkamasādhyam’ iti pā.| ↩
- 7 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 8 . ‘vidyādantaḥprapākinīm’ iti pā. | ↩
- 9 . ‘karṇasyābhyantare jātāmityādinā|’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘pittādhike tatra’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘pittolbaṇadoṣajanyatvamasya viruddham’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘prasiddhiḥ’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘kakṣābhāgeṣu’ iti pā. | ↩
- 14 . ‘mithyācāreṇa’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘puruṣam’ iti pā. | ↩
- 16 . ‘syānmāṃsāsradoṣī bhṛśadāhapākaḥ’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘tadā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 18 . ‘sarvadoṣaḥ’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘asarvajā’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘sarvajā’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘yadyayam’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘viruddhe’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘māṃsaśirāsnāyūḥ’ iti pā. | ↩
- 24 . ‘śirāḥ’ iti pā. | ↩
- 25 . ‘māṃsaśirā ... ’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘māṃsaśirā ... ’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘yuktam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 29 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘granthirnīyate’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘ruhyati’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘kaphamārutakopāditi’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘cātiruk’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘kaphamārutakopāditi’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘na vinā ca pittaṃ pākaḥ’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘tuhinakiraṇamaṇḍale’ iti pā.| ↩
- 37 . ‘na vinā ca pittaṃ pākaḥ’ iti pā.| ↩
- 38 . ‘manyanta etayoḥ kālajalakṣaṇaṃ manyante|’ iti pā.| ↩
- 39 . ‘keśaśuklatākāraṇaṃ ko'pi’ iti pā.| ↩
- 40 . ‘...kopajāḥ’ iti pā. | ↩
- 41 . ‘kṛṣṇāni’ ityatra ‘nīlāni’ iti pā.| ↩
- 42 . ‘nīlakā’ iti pā.| ↩
- 43 . ‘koṣaśca’ iti pā. | ↩
- 44 . ‘savedanaṃ sadāhaṃ ca pākaṃ ca vrajati kvacit parivartiketi tāṃ vidyāt sarujāṃ vātasambhavām’ iti pā. | ↩
- 45 . ‘sarvataścaraḥ’ iti mukhyo'sya pā.| ↩
- 46 . ‘avapāṭiketi tāmāhuḥ pṛthagdoṣaiḥ samanvitām|’ iti pā.| ↩
- 47 . ‘avapāṭiketi tāmāhuḥ pṛthagdoṣaiḥ samanvitām|’ iti pā.| ↩
- 48 . ‘śūlā nistodakāriṇī’ iti pā.| ↩
- 49 . ‘mūtrasroto ruṇaddhīti’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘mūtram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 51 . ‘mūtreṇeti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 52 . ‘ca marmaṇi’ iti pā.| ↩
- 53 . ‘ ... niruddhaprakaśānantaram’ iti pā.| ↩
- 54 . ‘niruddhaprakaśa ... ’ iti pā.| ↩
- 55 . ‘ahipūtanā sambhavati yathādoṣaṃ ca dāruṇā|’ iti pā.| ↩
- 56 . ‘snānotsādananidānaviśeṣātprāyo’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘ityasya rūpam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 58 . ‘kaṇḍūmān jvarakārī’ iti pā. | ↩
- 59 . ‘atra’ iti pā.| ↩
- 60 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kṣudraroganidānam||55||’ iti pā.| ↩