56. mukharoganidānam · e-Mādhavanidāna

atha mukharoganidānam | ānūpapiśitakṣīradadhimatsyātisevanāt | mukhamadhye gadān kuryuḥ kruddhā doṣāḥ kaphottarāḥ ||1||

rogagaṇatvasāmānyānmukharoganidānamucyate– ānūpetyādi| mukharogāśca pañcaṣaṣṭirbhavanti| yadāha bhojaḥ– “danteṣvaṣṭāvoṣṭhayośca mūleṣu daśa pañca ca| nava tāluni jihvāyāṃ pañca saptadaśāmayāḥ| kaṇṭhe trayaḥ sarvasarā ¹ ekaṣaṣṭiścatuḥparā||” iti||1||

rogagaṇatvasāmānyānmukharogārambhaḥ– ānūpetyādi| mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti| yaduktaṃ bhoje– “danteṣvaṣṭāvoṣṭhayośca mūleṣu daśa pañca ca| nava tāluni jihvāyāṃ pañca saptadaśāmayāḥ|| kaṇṭhe trayaḥ sarvasarā ² ekaṣaṣṭiścatuḥparāḥ||” iti||1|

karkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau | dālyete paripāṭyate oṣṭhau mārutakopataḥ ||2|| (su. ni. a. 16) |

tatrāṣṭāvoṣṭhagatānāha– vātikalakṣaṇamāha– karkaśāvityādi| dālyete iti vidāryete| paripāṭyete iti kiñcidavadīrṇatvacau bhavata ityarthaḥ||2||

tatrāṣṭāvoṣṭhagatānnirdiśati– karkaśāvityādi| karkaśau śākapatrasadṛśau, paruṣau rūkṣau, stabdhau niścalau| samprāptānilavedanāvityatra “kṛṣṇau tīvrarujānvitau” iti pāṭhāntaram| dālyete iti vidāryete, dvidhā bhavata ivetyarthaḥ| paripāṭyete iti kiñcidavadīrṇatvacau bhavata ityarthaḥ||2||

cīyete piḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ | sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ ||3|| (su. ni. a. 16) |

paittikalakṣaṇamāha– cīyete ityādi| sarujābhiriti pittakṛtarujānvitābhiḥ| yadyevaṃ sadāhapākapiḍakāviti kimarthamucyate? pūrveṇaiva gatārthatvāt| naivaṃ, pakṣāntarapratītyarthaṃ punarucyate| ayamarthaḥ– kadācit pittarujānvitabahupiḍakācitāvoṣṭhau, kadācit dāhapākānvitapiḍakācitau vā bhavataḥ; anyastvāha– anatibhinnārthatvādavyaktaśabdārthatvācca dāhapākātiśayadarśanārthaṃ piḍakānuvādaḥ||3||

paittikamāha– cīyete ityādi| sarujābhiḥ ³ pittakṛtarujābhiḥ pittakṛtarujācitābhiḥ, dāhapākāvapi pittakṛtau, tatkathamucyate ⁴ sadāhapākapiḍakāviti? naivaṃ, ⁵ dāhapākātiśayadarśanārthaṃ piḍakānuvāda iti||3||

savarṇābhiśca cīyete piḍakābhiravedanau | bhavatastu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū ||4|| (su. ni. a. 16) |

kaphajamāha– savarṇābhirityādi| savarṇābhiriti oṣṭhasamānavarṇābhiḥ| avedanau īṣadvedanau||4||

ślaiṣmikamāha– savarṇābhirityādi| oṣṭhasamānavarṇābhiḥ, avedanau īṣadvedanau||4||

sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛcchvetau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāvanekapiḍakācitau ||5|| (su. ni. a. 16) |

sānnipātikalakṣaṇamāha– sakṛdityādi| sakṛditi kadācidvikṛtivaśādevaṃ bhavati| anekapiḍakācitāviti vātādivedanānvitabahupiḍakau, anekavarṇapiḍakācitāvityanye| anekāśca varṇā vātādīnāṃ kṛṣṇapītaśvetāḥ, atra pakṣe sakṛtkṛṣṇāvityādipiḍakāto'nyatra kalpanīyam||5||

sānnipātikamāha– sakṛdityādi| kadācidvikṛtivaśādevaṃ bhavati| anekapiḍakācitāviti vātādivedanācitabahupiḍakau, anekavarṇapiḍakānvitāvityanye||5||

kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhirnipīḍitau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||6|| (su. ni. a. 16) |

raktajamāha– kharjūretyādi| kharjūraphalavarṇābhirityanena varṇamātreṇaiva sādharmyaṃ pratipādyate, yadi tu sarvātmanā sādharmyamabhīṣṭaṃ syāt, tadā ‘kharjūraphalatulyābhiḥ’ ityevocyeta| raktopasṛṣṭāviti raktadūṣitau||6||

raktajamāha– kharjūretyādi| kharjūraphalavarṇābhirityanena varṇamātreṇaiva sāmyam, natu sarvātmanā, anyathā kharjūraphalatulyābhirityevocyeta| raktopasṛṣṭāviti raktadūṣitau||6||

gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrchanti narasyobhayato mukhāt ||7|| (su. ni. a. 16) |

māṃsajamāha– gurū sthūlāvityādi| jantavaścātra mūrchantīti krimayo'pyatra ucchritā bhavanti| ubhayato mukhāditi mukhavivaramapekṣyobhayabhāgayoḥ, sṛkkaṇīpradeśayoriti yāvat| mukhāditi lyablope pañcamī| ‘ubhayatomukhā’ iti pāṭhāntare ubhayasṛkkaṇībhāgo mukhamāśrayo yeṣāṃ te tathā| dvimukhā ityanye||7||

māṃsajamāha– gurusthūlāvityādi| mukhavivaramapekṣyobhayabhāgayoḥ sṛkkiṇīpradeśayoriti yāvat| ‘ubhayatomukhāḥ’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra dvimukhāḥ jantavaḥ krimayo'pyatra mūrchanti ucchritā bhavantītyarthaḥ||7||

sarpirmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū | acchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṃ sravato bhṛśam ||8|| (su. ni. a. 16) | tayorvraṇo na ⁶ saṃrohenmṛdutvaṃ ca na gacchati |9|

medojamāha– sarpirmaṇḍapratīkāśāvityādi| sarpirmaṇḍapratīkāśāviti sarpirmaṇḍo ⁷ ghṛtasyoparitanasvacchabhāgaḥ| tatpratīkāśau tatsadṛśau| tayoriti tādṛśayoḥ||8||–

medojamāha– sarpirityādi| sarpirmaṇḍo ghṛtasyoparitanaḥ svaccho bhāgaḥ, tatpratīkāśau tatsadṛśau| tayorityādi tādṛśayoḥ||8||– ⁸

kṣatajābhau vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ ||9|| ⁹ grathitau ca tathā syātāmoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau |10| (su. ni. a. 16) |

abhighātajamāha– ¹⁰ kṣatajābhāvityādinā| atra kapharaktayorapyanubandho boddhavyaḥ| yaduktaṃ bhoje– “kṣatāvabhihatau vā'pi raktāvoṣṭhau savedanau| bhavataḥ saparisrāvau kapharaktapradūṣitau||” iti| vāyurapyatrābhighātāllabhyate, ayaṃ cābhighātajaśothāt yathoktalakṣaṇakāraṇabhedena tathā vātikauṣṭhaprakopādapi kapharaktarūpahetubhedayogādbhidyate||9||–

abhighātajamāha– oṣṭhāvityādi| paryavadīryete pāṭyete khaṇḍīkriyete| atra kaphapittayoranubandho jñātavyaḥ| yaduktaṃ bhoje– “kṣatāvabhihatau cāpi raktāvoṣṭhau savedanau| bhavataḥ saparisrāvau kapharaktapradūṣitau||” iti| vātajaḥ kevalaḥ svakāraṇakupitaḥ, atra tu vāyurabhighātāllabhyate; tayorayameva bhedaḥ| evamaṣṭāvoṣṭhagatāḥ||9||–

śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate | durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||10|| dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam | śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||11|| (su. ni. a. 16) |

dantamūlagatān pañcadaśa vyākaroti| śītādamāha– śoṇitamityādi| dantaveṣṭebhya iti dantabandhanamāṃsebhyaḥ| akasmāditi abhighātādinimittaṃ vinā| ‘śīryanta’ ityasya sthāne, ‘pacyanta’ iti gadādharaḥ, vyācaṣṭe ca– ‘svayam’ iti śeṣaḥ| pacanti ca parasparamityanyonyaṃ pacanti, pākoṣmadūṣitaśoṇitasañcaraṇena||10-11||

dantamūlagatān pañcadaśa vyākaroti– śoṇitamityādi| yasya dantaveṣṭebhyaḥ dantabandhanamāṃsebhyaḥ, akasmāditi abhighātādinimittaṃ vinā, raktaṃ pravartate; dantamāṃsāni durgandhīni īṣadasitāni kledayuktāni mṛdūni ca bhavanti, tathā śīryante galanti, ‘śīryanta’ ityasya sthāne ‘pacyante’ iti gadādharaḥ, vyācaṣṭe ca ‘svayam’ iti śeṣaḥ| pacanti ca parasparamiti| anyonyaṃ ca pacanti, pākoṣmadūṣitaśoṇitasaṃvaraṇena| sa śītādo nāma vyādhiriti||10-11||

dantayostriṣu vā yasya śvayathurjāyate mahān | dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ ||12|| (su. ni. a. 16) |

dantapuppuṭakamāha– ¹¹ dantayorityādi| ayaṃ ca dantayostriṣvityabhidhānāt dvitridantaniyataḥ; kapharaktajatve'pi śauṣirādbhinno'yaṃ, rujālālāsrāvābhāvāt||12||

dantapuppuṭakamāha– dantayorityādi| dantayordvayoḥ triṣu vā'niyataḥ kapharaktajaḥ, śauṣirādbhinno'yaṃ rujālālābhāvāt||12||

sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca | dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||13|| (su. ni. a. 16) |

dantaveṣṭamāha– sravantītyādi| sravanti pūyarudhiramityatra ‘dantamūlāni’ iti śeṣaḥ| calā dantā bhavanti ceti cakāreṇa pacanti ceti draṣṭavyam||13||

dantaveṣṭamāha– sravantītyādi| atra ‘dantamūlāni’ iti śeṣaḥ| calā dantā bhavantīti ceti cakāreṇa pacanti iti draṣṭavyaṃ, sa vyādhirdantaveṣṭo vijñeyaḥ||13||

śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śauṣiro nāma nāmataḥ ||14|| (su. ni. a. 16) |

śauṣiraliṅgamāha– śvayathurityādi| nāmata iti prasiddhitaḥ||14||

śauṣiramāha– śvayathurityādi| dantamūleṣu śvayathuḥ pīḍāvān kapharaktottho lālāsrāvī sa śauṣiro nāma nāmataḥ prasiddha iti||14||

dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate | yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasañjñitaḥ ||15|| (su. ni. a. 16) |

mahāśauṣiraliṅgamāha– dantā ityādi| tālu cāpyavadīryata ityatra cakāreṇa dantā oṣṭhau cāpyavadīryante iti boddhavyam| saptarātrāccāyaṃ mārakaḥ| yadāha bhojaḥ– “sadāho dantamūleṣu śothaḥ pittakaphānilāt| jātaḥ kaphaṃ kṣapayati kṣīṇe tasmiṃstu śoṇitam|| vivṛddhamaniśaṃ dantān tālvoṣṭhamapi dārayet| mahāśauṣira ityetat saptarātrānnihantyasūn||” iti| ¹² yasmin śauṣire evamapi bhavati, sa mahāśauṣira iti gadādharaḥ||15||

mahāśauṣiramāha– dantā ityādi| yasmin vyādhau veṣṭebhyo dantāścalanti, tālu cāpyavadīryata iti atra cakāreṇa dantāvoṣṭhau cāpyavadīryete iti vyākhyānayanti| saptarātrāccāyaṃ mārakaḥ| yadāha bhojaḥ– “sadāho dantamūleṣu śophaḥ pittakaphānilāt| jātaḥ kaphaṃ kṣapayati kṣīṇe tasminsaśoṇitam|| vivṛddhamaniśaṃ dantāstālvoṣṭhamapi dārayat| mahāśauṣira ityetatsaptarātrānnihantyasūn||” iti| sarvajaḥ sarvadoṣajaḥ| ¹³ yasmin śauṣire evamapi bhavati, sa mahāśauṣira iti gadādharaḥ||15||

dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk | pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ ||16|| (su. ni. a. 16) |

paridaramāha– dantamāṃsānītyādi| dantamāṃsasya paridāraṇāt paridarasañjñā||16||

paridaramāha– dantetyādi| yasmin māṃsāni śīryante, ṣṭhīvati cāpyasṛgiti rogī lohitaṃ thūtkarotītyarthaḥ| sa vyādhiḥ paridaro jñeyaḥ| kathambhūtaḥ? pittāsṛkkaphajaḥ| dantamāṃsaparidāraṇātparidarasañjñā||16||

veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca | ¹⁴ yasmin sopakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ ||17|| (su. ni. a. 16) |

upakuśalakṣaṇamāha– veṣṭeṣvityādi| tābhyāmiti dāhapākābhyām| sopakuśa iti nirdeśo'siddhatvānityatvāt sādhuḥ, tena sa upakuśa ityarthaḥ||17||

upakuśalakṣaṇamāha– veṣṭeṣvityādi| veṣṭeṣu dantaveṣṭanamāṃseṣu dāhaḥ pākaśca syāt| tābhyāmiti dāhapākābhyāṃ dantāścalanti| ( ¹⁵ aghaṭṭitā acālitāḥ śoṇitaṃ sravanti, mandarujaḥ rakte srute sati, te tasyādhmāyante mukhaṃ pūti ca bhavati|) tābhyāmityatra ‘tebhya’ iti pāṭhe, tebhyo dantaveṣṭebhyaḥ| sopakuśa iti ¹⁶ nirdeśo'siddhatvātsādhuḥ, tenopakuśa ityarthaḥ||17||

ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān | calā bhavanti dantāśca sa vaidarbho'bhighātajaḥ ||18|| (su. ni. a. 16) |

vaidarbhaliṅgamāha– ghṛṣṭeṣvityādi| saṃrambha iti śothaḥ, vedanāpākau vā||18||

vaidarbhaliṅgamāha– ghṛṣṭeṣvityādi| dantamūleṣu dantamāṃseṣu dantakāṣṭhādinā| ghṛṣṭeṣu satsu mahān saṃrambho jāyate, saṃrambha iti śophaḥ vedanāpākau vā, dantāśca calā bhavanti, sa vyādhirabhighātajo vaidarbhākhyaḥ||18||

mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ | khalivardhanasañjño'sau jāte ruk ca praśāmyati ||19|| (su. ni. a. 16) |

khalivardhanaliṅgamāha– mārutenetyādi| jāte ruk ca praśāmyatīti utthite adhike dante prabhāvādvedanāyā abhāvaḥ||19||

khalivardhanaliṅgamāha– mārutenetyādi| mārutena vāyunā tīvravedano'dhiko danto jāyate| ¹⁷ ruk praśāmyatīti utthite'dhikadante prabhāvādvedanāyā abhāvaḥ| asau vikāraḥ khalivardhanasañjñaḥ||19||

śanaiḥ śanaiḥ prakurute vāyurdantasamāśritaḥ | karālān vikaṭān dantān karālo na sa sidhyati ||20||

karālalakṣaṇamāha– śanairityādi| karālan viṣamān| karālastu ¹⁸ suśrute'nukto'dhikaḥ saṅgrahakāreṇa paṭhitaḥ, tena suśrutoktapañcadaśasaṅkhyāhāniḥ||20||

karālalakṣaṇamāha– śanaiḥśanairityādi| vāyurdantasamāśritaḥ san śanaiḥśanairdantān karālanviṣamān vikaṭān kurute, sa vyādhiḥ karāla na siddhyati| karālastu suśrute'nukto'dhikaḥ saṅgrahakāreṇa paṭhitaḥ, tena na ¹⁹ suśrutoktapañcadaśasaṅkhyāhāniḥ||20||

hānavye paścime dante ²⁰ mahāñchotho mahārujaḥ | lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ |21| (su. ni. a. 16) |

adhimāṃsakamāha– hānavya ityādi| hanubhave, paścima iti avasānaje, antaja iti yāvat|21|–

dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ ||21|| (su. ni. a. 16) |

pañca dantanāḍīrāha– dantetyādi| nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritā iti nāḍīnidāne yathoktā vātapittakaphasannipātāgantunimittāstathā dantamāṃsagatā api nāḍyaḥ| etāśca nāḍīvraṇasamānalakṣaṇā api śālākyasiddhāntena saṅkhyāpūraṇāya cikitsābhedācca punaruktāḥ||21|| ²²

pañca dantanāḍīrāha– nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritā iti nāḍīnidāne ²³ yathoktā vātapittakaphasannipātāgantunimittajāḥ, tathā dantamūlagatā api nāḍyaḥ| etāśca nāḍīvraṇasamānalakṣaṇā api śālākyasiddhāntena saṅkhyāpūraṇāya cikitsitabhedācca punaruktāḥ| tāsāṃ madhye triliṅgā nāḍī asādhyā||21||

dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate | dālano nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ ||22|| (su. ni. a. 16) |

dantagatānaṣṭau prāha– dālanamāha– dīryamāṇeṣvityādi| sadāgatinimittaja iti sadāgatirvāyuḥ, tasmānnimittājjāta iti| sadāgatinimittata iti vaktavye sadāgatinimittaja iti yat kṛtaṃ tadbalavaddhetujanyavātakṛtatvabodhanārthamiti kārtikaḥ, kevalavātajatvakhyāpanārthamityanye ²⁴||22||

dantagatānaṣṭau prāha, tatra dālanamāha– dīryamāṇeṣvityādi| danteṣu dīryamāṇeṣviva dālyamāneṣviva bhṛśaṃ rujā bhavati, sa dālano nāma vyādhiḥ| kathambhūtaḥ? sadāgatinimittaja iti sadāgatirvāyuḥ, tasmānnimittājjātaḥ; sadāgatinimitta iti vaktavye sadāgatinimittaja iti yat kṛtaṃ, tadbalavaddhetujavātakṛtatvabodhanārthamiti kārtikaḥ, kevalavātajatvakhyāpanārthamityanye| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ||22||

kṛṣṇacchidraścalaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ | animittarujo vātādvijñeyaḥ krimidantakaḥ ||23|| (su. ni. a. 16) |

krimidantakamāha– kṛṣṇacchidra ityādi| kṛṣṇacchidra iti duṣṭaraktajakrimikṛtaśothapākadvāreṇa kṛṣṇacchidra ityarthaḥ| anye ‘kṛṣṇaścitra’ iti paṭhanti; citra iti citravān, arśaāditvādac| srāvīti dantamūleṣu srāvo boddhavyaḥ, dantānāṃ nīrasatvena srāvābhāvāt| animittaruja iti avaghaṭṭanādinimittaṃ vinaiva mahārujatvena rujāvāniti kārtikaḥ||23||

kṛmidantakamāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇaḥ kṛṣṇadantakaḥ, chidra iti chidravān, arśaāditvādac| kṛmikṛtacchidratvātsacchidradanta ityarthaḥ| calaścaladantaḥ| srāvī tu dantamūleṣu srāvo boddhavyaḥ, dantānāṃ nīrasatvena srāvābhāvāt| ²⁵ sasaṃrambhaḥ saśvayathuḥ| animittaruja iti avaghaṭṭanādinimittaṃ vinaiva mahārujatvena rujāvāniti, sa tathāvidho vātātkṛmidantako jñeyaḥ||23||

vaktraṃ vakraṃ bhavedyasya dantabhaṅgaśca jāyate | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasañjñitaḥ ||24|| (su. ni. a. 16) |

bhañjanakalakṣaṇamāha– vaktramityādi| vaktraṃ vakramiti dantabhaṅgakāriṇā doṣeṇa vaktrasyāpi vakratvam||24|| ²⁶

dantabhañjanalakṣaṇamāha– vaktramityādi| yasmin roge dantabhaṅgakāriṇā doṣeṇa vaktrasyāpi vakratvaṃ bhavet dantabhaṅgaśca bhavet| jāyate ityatra ‘tīvraruk’ iti pāṭhāntaram| sa vyādhirbhañjanaka iti khyātaḥ| kathambhūtaḥ? kaphavātakṛtaḥ| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ||24||

śītarūkṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ | pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ ||25||

dantaharṣalakṣaṇamāha– śītetyādi| “śītamuṣṇaṃ ca daśanāḥ sahante sparśanaṃ na ca| yasya taṃ dantaharṣaṃ tu vyādhiṃ vidyāt samīraṇāt||” (su. ni. a. 16) iti ślokāntaraṃ ²⁷ kecit paṭhanti| tatra dantaharṣasya vātajatve'pi uṣṇāsahatvaṃ vyādhiprabhāvāt, kapharaktāvṛtatvādvā boddhavyam||25||

dantaharṣamāha– śītetyādi| yasya dvijā dantāḥ śītasya bhakṣyasya pravātasya pracaṇḍavātasyāmlasyāsahā akṣamā bhavanti, sa nāmataḥ prasiddhitaḥ kaphamārutakopena dantaharṣo jñeyaḥ| ²⁸ bhakṣya ityatra “rūkṣaḥ” iti pāṭhāntaram||25||

malo dantagato yastu pittamārutaśoṣitaḥ | śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā ||26||

dantaśarkarālakṣaṇamāha– mala ityādi| ‘śarkareva kharasparśā’ ityasya sthāne ‘sā dantānāṃ guṇaharī’ iti kvacit paṭhyate, dantānāṃ guṇasya śuklatvadṛḍhatvādikasya haraṇaśīlā||26||

dantaśarkarālakṣaṇamāha– mala ityādi| yo dantagato malaḥ kaphamārutaśoṣito bhavati sā dantaśarkarā| tathā ca vāgbhaṭaḥ– “adhāvanānmalo dante kaphavātena śoṣitaḥ| pūtigandhaḥ sthirībhūtaḥ śarkarā sā'pyupekṣitā||” iti| śarkareva kharasparśetyatra sthāne “sā dantānāṃ guṇaharī” iti kvāpi paṭhyate, dantānāṃ guṇasya śukladṛḍhatvādikasya haraṇaśīlā||26||

kapāleṣviva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā | kapāliketi vijñeyā sadā dantavināśinī ||27||

kapālikālakṣaṇamāha– kapāleṣvityādi| kapāleṣviveti malasahitadantāvayaveṣu kāṭhinyāt kapālatulyeṣu; dantamala eva kaṭhine kapālaprāye dīryamāṇe saiva śarkarā kapālikā| sadeti bālyādau| atrāvakāśe hanumokṣaḥ suśrute dantadeśasāmīpyāddantapīḍanācca paṭhitaḥ, sa iha saṅgrahakāreṇa mukhyadantagatatvābhāvānna paṭhitaḥ, paṭhitastu hanugrahasañjñayā vātavyādhau bhojavacanāt| yaduktam– “vātābhighātājjantorhi hanusandhirvimucyate| nirastajihvaḥ kṛcchreṇa bhāṣitaṃ tatra gacchati|| samyak tamanilavyādhiṃ hanumokṣaṃ vinirdiśet|” iti||27||

kapālikālakṣaṇamāha– kapāleṣvityādi| dantānāṃ kapāleṣu malasahitadantāvayaveṣu kāṭhinyātkapālatulyeṣu dīryamāṇeṣu saiva śarkarā kapālikā jñeyā| dantamūlaḥ sa ca kaṭhine kapālaprāye dīryamāṇe iti ḍallanaḥ| sadeti bālyādau| dantavināśinī| “dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha” iti kecitpaṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||27||

yo'sṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ | śyāvatāṃ nīlatāṃ vā'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||28|| (su. ni. a. 16) | dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ | sadāharuk sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ ||29||

śyāvadantakamāha– ya ityādi| yo danto'sṛgvimiśreṇa pittenāśeṣato dagdhaḥ tathā śyāvatāmathavā nīlatāṃ gato bhavati, sa śyāvadantako jñeyaḥ| śyāvadantaka iti sañjñāyāṃ kan| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ| atrāvakāśe hanumokṣaḥ suśrute dantadeśasāmīpyāddantapīḍanācca dantarogaḥ paṭhitaḥ, sa iha saṅgrahakāreṇa mukhyadantagatatvābhāvānna paṭhitaḥ, paṭhitastu saṅgrahe hanugrahasañjñayā vātavyādhau bhojavacanāt| yaduktam– “vātā(bhārā)bhighātājjantorhi hanusandhirvimucyate| nirastajihvaḥ kṛcchreṇa bhāṣitaṃ tatra gacchati| samyak tamanilavyādhiṃ hanumokṣaṃ vinirdiśet||” iti||28-29||

jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā | pittena dahyatyupacīyate ca dīrghaiḥ saraktairapi kaṇṭakaiśca | kaphena gurvī bahulā citā ca māṃsocchrayaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ ||30|| (su. ni. a. 16) |

samprati jihvāgatānāha– jihvā'nilenetyādi| sphuṭiteti manāgvidīrṇā| prasupteti supteva, rasasyānavabodhāt| śākacchadanaprakāśeti śākatarupatravat kaṇṭakācitetyarthaḥ; śāko marujadrumaḥ| paittikakaṇṭakalakṣaṇe dahyatīti ātmanepadānityatvāt sādhu| ayaṃ ca rogo jāḍīti khyātaḥ||30||

samprati jihvāgatānnirdiśati| tatra vātakaṇṭakānāha– jihvetyādi| anilena jihvā sphuṭiteti manāgvidīrṇā bhavet, tathā supteti supteva rasasyānavabodhādacetanetyarthaḥ| śākacchadanaprakāśeti śākatarupatravatkaṇṭakacitetyarthaḥ| śāko marujadrumaḥ| paittikakaṇṭakalakṣaṇamāha– pittenetyādi| pittena jihvā paridahyate| dahyatīti ātmanepadasyānityatvāt ²⁹ sādhuḥ| tathā saraktaiḥ kaṇṭakairvyāptā| ayaṃ ca rogo nāḍīti khyātaḥ| ‘pittātsadāhairupacīyate tu dīrghairiti pāṭhāntare pittājjihvā evaṃvidhaiḥ kaṇṭakairvyāpyate| kaphakaṇṭakānāha– kaphenetyādi| kaphena dūṣitā jihvā gurvī bahulā sthūlā śālmalikaṇṭakābhairmāṃsocchrayairmāṃsāṅkuraiścitā vyāptā bhavatīti sambandhaḥ||30||

jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasañjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam ||31|| (su. ni. a. 16) |

alāsamāha– ³⁰ jihvetyādi| pragāḍha iti prakarṣeṇa gāḍho dāruṇa ityarthaḥ| tena ‘jihvāgateṣvalāsastu’ ityādinā alāsasyāsādhyatoktā sūcyate| kapharaktamūrtiriti kapharaktābhyāṃ hetubhyāṃ labdhamūrtiḥ| kapharaktaja ityarthaḥ| jihvāstambhena vāyurapyatra boddhavyaḥ, bhṛśapākena pittam, atastridoṣajo jñeyaḥ; ata evāsyānupakrameṇāsādhyatvaṃ, kapharaktayostu prādhānyenābhidhānam| ‘adhogataḥ’ iti pāṭhāntare jihvāyā adhogataḥ||31||

alāsamāha– jihvātala ityādi| yo jihvātale śvayathuḥ, so'lāsanāmā vikāraḥ, sa tu śophaḥ pravṛddho jihvāṃ stambhayati, jihvā mūle bhṛśaṃ pākaṃ prāpnoti| pragāḍha iti prakarṣeṇa gāḍho dāruṇa ityarthaḥ| tena jihvāgateṣvalāsastvityādinā alāsasyāsādhyatoktā sūcyate| kapharaktābhyāṃ labdhamūrtiḥ kapharaktaja ityarthaḥ, jihvāstambhena tu vāyurapyatra boddhavyaḥ, bhṛśaṃ pākena pittam, atastridoṣajo'yam, ata evāsyānupakrameṇāsādhyatvaṃ, kapharaktayostu prādhānyenābhidhānam| ‘adhogataḥ’ iti pāṭhāntare jihvāyā adhogataḥ||31||

jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktamūlaḥ | lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sacoṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ ||32|| (su. ni. a. 16) |

upajihvikāmāha– jihvāgrarūpa ityādi| sacoṣa iti coṣaḥ sākṣādagnisambandhenevopatāpaḥ, coṣaścātra raktayoninā pittena||32||

upajihvikāmāha– jihvetyādi| unnamya ūrdhvīkṛtya, etena jihvāyā adho bhavatītyuktaṃ, jihvāgrarūpaḥ jihvāgrasannibhaḥ, kapharaktamūlaḥ kapharaktakāraṇam| sacoṣa iti coṣaḥ sākṣādagnisambandhenopatāpaḥ, coṣaścātra raktayoninā pittena, bhiṣagbhiḥ sā upajihvikā paṭhitā||32||

śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūle pravṛddho dīrghaḥ śotho dhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaśvāsakṛttaṃ vadanti vyādhiṃ vaidyāḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā ||33|| (su. ni. a. 16) |

tālugatānāha| kaṇṭhaśuṇḍīmāha– śleṣmāsṛgbhyāmityādi| dhmātabastiprakāśa iti vāyupūritacarmapuṭatulyaḥ||33||

tālugatānāha| tatra galaśuṇḍikāmāha– śleṣmetyādi| śleṣmaraktābhyāṃ tālumūle pravṛddhastathā dīrghaḥ pralambaḥ śophaḥ kaṇṭhaśuṇḍīti galaśuṇḍīti nāmnā'yaṃ vyādhiḥ paṭhitaḥ| dhmātabastiprakāśa iti vāyupūritacarmapuṭakatulyaḥ||33||

śothaḥ sthūlastodadāhaprapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerī matā tu |34| (su. ni. a. 16) |

tuṇḍikerīlakṣaṇamāha– śopha ityādi| prāguktābhyāmiti kaphāsṛgbhyāṃ, tuṇḍikerī vanakārpāsīphalaṃ, tattulyaśophatayā tuṇḍikerī| todadāhābhyāmatra vātapittānubandho'sti|34|–

mṛduḥ śotho lohitaḥ śoṇitottho jñeyo'dhruṣaḥ sajvarastīvraruk ca ||34|| (su. ni. a. 16) |

adhruṣalakṣaṇamāha– mṛdurityādi| śoṇitottha iti raktasamutthaḥ||34||

adhruṣalakṣaṇamāha– ³¹ mṛduḥ śotha ityādi| stabdhādilakṣaṇaḥ śothaḥ adhruṣo jñeyaḥ| adhruṣa iti chandonurodhāt| lohitottha iti raktasamutthaḥ||34||

kūrmonnato'vedano'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu |35| (su. ni. a. 16) |

kacchapalakṣaṇamāha– kūrmonnata ityādi| avedana ityalpavedanaḥ| aśīghrajanmeti cirajaḥ|35|–

kacchapalakṣaṇamāha– kūrmetyādi| kūrmotsannaḥ kūrmavadunnataḥ, avedana ityavyathaḥ, aśīghrajanmeti cirajaḥ mandānusārītyarthaḥ, ³² araktaḥ pāṇḍuraḥ|35|–

padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam ||35|| duṣṭaṃ māṃsaṃ nīrujaṃ tālumadhye kaphācchūnaṃ māṃsasaṅghātamāhuḥ | (su. ni. a. 16) |

tālvarbudamāha– padmākāramityādi| padmākāramiti padmakarṇikākāram| tathāca bhojaḥ– “uparyeva ³³ bhavennaddho yathā padmasya karṇikā| pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā cāpyavasīdati|| śleṣmaraktasamutthānaṃ tattālvarbudasañjñitam||” iti| raktajatvāllohitam| proktaliṅgamiti pūrvoktaraktārbudatulyaliṅgamityarthaḥ||35||–

tālvarbudamāha– padmākāramityādi| tālumadhye uktaliṅgaṃ śophaṃ raktārbudaṃ vidyāt| kathambhūtaṃ? padmākāraṃ padmakarṇikākāram| tathā ca bhojaḥ– “uparyeva bhavenmadhye yathā padmasya karṇikā| pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā ³⁴ cāpyavasīdati|| śleṣmaraktasamutthānaṃ tālunyarbudasañjñitam|” iti| proktaliṅgamiti pūrvoktaraktārbudasya tulyaliṅgam| raktajatvāllohitam| asādhyo'yam| māṃsasaṅghātamāha– duṣṭamityādi| atra kecit “duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ vā tālvantaḥstham|” iti paṭhanti||35||–

nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe ||36|| śoṣo'tyarthaṃ dīryate cāpi tāluḥ śvāsaścograstāluśoṣo'nilācca | pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti ||37|| (su. ni. a. 16) |

puppuṭamāha– nīrugityādi| puppuṭastāludeśe iti tālupuppuṭaḥ| tāluśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| “tāluśoṣastu pittāt” iti kecit paṭhanti, pittasyāpi śoṣakatvāt| kecittu vakṣyamāṇaṃ “pittaṃ kuryāt” iti padamatrāpi sambadhya śvāsaścogra iti cakāraṃ bhinnakrameṇa yojayitvā vibhaktivipariṇāmaṃ ca kṛtvā pittaṃ tāluśoṣaṃ kuryāditi vyācakṣate| kintvayaṃ bhoje'pi vātādeva paṭhitaḥ| yaduktam– “tāluśoṣo bhavedvātāt” ityādi||36-37||

tālupuppuṭamāha– nīrugityādi| sthāyī sthiraḥ, kolamātraḥ kolasamaḥ ‘puppuṭa’ iti ³⁵ tāluni deśe puppuṭaḥ tālupuppuṭaḥ, tāluśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tāluśoṣamāha– śoṣa ityādi| tālunyatyarthaṃ śoṣaḥ, tathā tālu dīryate, tathā ugraḥ śvāso bhavati, so'nilotthastāluśoṣo jñeyaḥ| tāluśoṣastu pittāditi kecitpaṭhanti, pittasyāpi śoṣakārakatvāt; kintvayaṃ bhoje'pi vātādeva paṭhitaḥ| taduktam– “tāluśoṣo bhavedvātādbādhiryaṃ ³⁶ kṣveḍasaṃyutam” iti| vāgbhaṭena tu vātapittābhyāṃ tāluśoṣaḥ paṭhitaḥ| tathāhi– “vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ” iti| tālupākamāha– pittamityādi| sugamam||36-37||

gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrchitau ³⁷ pradūṣya māṃsaṃ ca tathaiva śoṇitam | galopasaṃrodhakaraistathā'ṅkurairnihantyasūn vyādhiriyaṃ hi rohiṇī ||38|| (su. ni. a. 16) |

kaṇṭhagatāstu rohiṇyādayaḥ saptadaśocyante, tatra pañcānāṃ rohiṇīnāṃ sāmānyasamprāptimāha– gale'nila ityādi| sarvarohiṇyaḥ sannipātajāḥ, utkarṣādvātajādivyapadeśaḥ| anye tu “pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitaṃ” iti paṭhitvā suśrute ekadoṣajatvamapyāhuḥ| bhoje'pyuktam– “ ³⁸ vātapittakaphā raktamekaśaḥ sarvaśo'pi vā| kaṇṭhaṃ yadā niṣevante” ityādi| nihantyasūnityanena yadyapi sāmānyenāsādhyatvamuktaṃ tathā'pi saptāhādinā pṛthagdoṣatrayajānāmanupakrameṇāsādhyatvam, evaṃ raktajāyā api; sannipātajāyāstu janmanaivāsādhyatvam| taduktaṃ bhojena– “tāluḥ śuṣyati kaṇṭhaśca vātenāyāmyate yadā| kaṇṭhe'syānnaṃ prasajyeta saptāhāt sa jahātyasūn|| ³⁹ uṣyate cuṣyate pittāt dhūpyate paridahyate| aṅgārairiva ⁴⁰ jahyāt sa prāṇānāśu caturdināt||” iti| “kaphādantarbahiḥ śothaḥ śvāsaḥ kaṇṭhaśca bādhyate| yasya so'sūn tyajedrogī tryahādrohiṇipīḍitaḥ|| lakṣaṇaṃ pittarohiṇyā tulyaṃ śoṇitajanmanaḥ| sarvadoṣakṛtā yā tu sarvaliṅgasamanvitā|| asādhyāṃ tāṃ vijānīyādrohiṇīṃ sannipātajām| eṣā sadyo mārayati tisra ādyāḥ kriyāṃ vinā||” iti kvacit| bhoje “anyā sadyo mārayati” iti pāṭhaḥ, tadā raktajāyāmapyasādhyatvamāyāti; kintviyaṃ sādhyaiva, yaduktam– “lekhyāścatasro rohiṇyaḥ” (su. sū. a. 25) iti| tathā– “sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam|” (su. ci. a. 22) ityanena raktajāyā api cikitsoktā| kiñca galagateṣvekaiva rohiṇī sannipātajā “rohiṇī gale” ityanenāsādhyoktā| bhoje tu “tisra ādyāḥ kriyāṃ vinā” ityabhidhānaṃ tridoṣajatvena prādhānyamabhipretya, kharanāde'pi sannipātajāyā eva sadyomārakatvamuktam| yadāha– “sadyastridoṣajā hanti tryahācchleṣmasamudbhavā| pañcāhāt pittasambhūtā, saptāhāt pavanotthitā||” iti||38||

kaṇṭhagatāstu rohiṇyādayaḥ saptadaśocyante, tatra pañcānāṃ rohiṇīnāṃ sāmānyena samprāptimāha– gala ityādi| gale'nilo vṛddhaḥ, tathā pittakaphau mūrchitau ⁴¹ vidagdhau, māṃsaṃ pradūṣya tathā śoṇitaṃ pradūṣya ⁴², ⁴³ galopasaṃrodhakarairaṅkurairasūnnihanti, ayaṃ vyādhiḥ rohiṇīsañjño jñeyaḥ| sarvā rohiṇyaḥ sannipātajāḥ, utkarṣāttu vātajādivyapadeśaḥ| asmin pāṭhe tu saṅkhyā vātapittakaphasambandhikriyāpadaṃ ca na vidyate| tasmādanye “gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrchitau pṛthaksamastāśca tathaiva śoṇitam| pradūṣya māṃsaṃ galarodhino'ṅkurānsṛjanti yān sā'suharā tu rohiṇī||” iti paṭhitvā suśrute ekadoṣajatvamityāhuḥ| pṛthagiti tisraḥ, ⁴⁴ samastādekā, ekā śoṇitāt, evaṃ pañca rohiṇyaḥ| asuharāḥ prāṇaharāḥ| bhoje'pyuktam– “vātapittakaphā raktamekaśaḥ sarvaśo'pi vā| kaṇṭhaṃ yadā niṣevante pradūṣya cordhvamāgatāḥ|| aṅkurāñjanayantyāśu jihvāmūle samantataḥ| rohiṇīṃ tāṃ vijānīyādāhuḥ pañcavidhāṃ tu tām||” iti||38||

jihvāsamantādbhṛśavedanāstu māṃsāṅkurāḥ ⁴⁵ kaṇṭhanirodhino ye | sā rohiṇī vātakṛtā pradiṣṭā vātātmakopadravagāḍhayuktā ||39|| kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā tu | ⁴⁶ srotovirodhinyacalodgatā ca sthirāṅkurā yā kaphasambhavā sā ||40|| gambhīrapākinyanivāryavīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitā ca | sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||41|| (su. ni. a. 16) |

vātajādibhedena rohiṇīlakṣaṇamāha– jihvetyādi| jihvāsamantāditi jihvāyāḥ sarvata ityarthaḥ| vātātmakopadravagāḍhayukteti vātātmakā upadravāḥ kampavināmastambhādayastairatiśayamanugatāḥ| tridoṣajāyāmanivāryavīryeti kriyayā'pi na nivāryaṃ vīryamasyāḥ, sadyomārakatvādityarthaḥ| tritayotthiteti doṣatrayotthitā| pittaliṅgātideśasyāvyavahitatvapratītyarthaṃ pittarohiṇyanantaraṃ raktajāyā vaktumucitāyāḥ śeṣe'bhidhānamitararohiṇyapekṣayā sukhasādhyatvakhyāpanārthamiti kecit||39-41||

vātikarohiṇīlakṣaṇamāha– jihvetyādi| ye māṃsāṅkurā jihvāsamantādbhavanti te ⁴⁷ bhṛśavedanāḥ, tathā kaṇṭhanirodhanāḥ, sā vātakṛtā rohiṇī pradiṣṭā| jihvāsamantāditi jihvāyāḥ sarvatretyarthaḥ| vātātmakopadravagāḍhayuktetyādi vātātmakā ye upadravāḥ kampavināmastambhādayaḥ tairatiśayamanugatāḥ| pittajāmāha– kṣiprodgametyādi| sugamam| tridoṣajāmāha– gambhīretyādi| tridoṣaliṅgā doṣatrayaliṅgayuktā, tritayotthiteti doṣatrayotthitā| raktajāmāha– sphoṭairityādi| sugamam||39-41||

kolāsthimātraḥ kaphasambhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||42|| (su. ni. a. 16) |

kaṇṭhaśālūkalakṣaṇamāha– koletyādi| kaṇṭakaśūkabhūta iti kaṇṭakavat śūkavacca vedanājanakaḥ, bhūtaśabdaḥ upamānārthe; kiṃvā kaṇṭakopalakṣitaḥ śūko jalaśūkaḥ, sa iva bhūto jātaḥ| kaṭhinaguḍakatayā śālūkasamatvena kaṇṭhaśālūkam| śālūkaṃ jalotpalakandam||42||

kaṇṭhaśālūkalakṣaṇamāha– koletyādi| kaṇṭakaśūkabhūta iti kaṇṭakavatkaścicchūkavacca vedanājanakaḥ, bhūtaśabda upamāne; kiṃvā– kaṇṭakopalakṣitaḥ śūko jalaśūkaḥ, sa iva bhūto jātaḥ, kaṭhinaguḍakatayā piśitāṅkuracitatvāt| śālūkaṃ jalotpalakandam||42||

jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvopariṣṭādapi raktamiśrāt | jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam ||43|| (su. ni. a. 16) |

adhijihvikāmāha– jihvāgrarūpa ityādi| jihvopariṣṭādityanena jihvātalajātāmupajihvāṃ vyāvartayati| api raktamiśrāditi na kevalāt kaphādbhavati, kintu raktamiśrādeva kaphādityarthaḥ| ⁴⁸ apyavadhāraṇe| āgatapākatvena pittamapyatra draṣṭavyam||43||

adhijihvikāmāha– jihvāgretyādi| jihvopariṣṭādityanena jihvātalajātāmupajihvāṃ vyāvartayati, jihvopariṣṭādityatra ‘jihvāprabandhopari’ iti pāṭhāntare, jihvāprabandhasyopari jihvāmūlasyopariṣṭādityarthaḥ| api raktamiśrāditi| na kevalāt kaphāt bhavati, kintu raktamiśrādeva kaphādityarthaḥ| ⁴⁹ apyavadhāraṇe| āgatapākatvena pittamapyatra draṣṭavyam||43|| ⁵⁰

balāśa evāyatamunnataṃ ca śothaṃ karotyannagatiṃ nivārya | taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti ||44|| (su. ni. a. 16) |

valayamāha– ⁵¹ balāśa evetyādi| ⁵² balāśaḥ kaphaḥ| annagatimiti annasya gatiryena srotasā so'nnagatiḥ annavahamārgaḥ, annasya praveśo vā| kaphajo'pyayaṃ prabhāvādasādhyaḥ||44||

valayamāha– valāśa ityādi| balāśaḥ kaphaḥ| annagatimiti annasya gatiryena srotasā so'nnagatirannavahasrotaḥ annapraveśo vā, taṃ nivārya āyatamunnataṃ śophaṃ karoti, budhāstaṃ sarvathā aprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayākhyaṃ vyādhiṃ vadanti| kaphajo'pyayaṃ sthānaprabhāvāt ⁵³ svabhāvāccāsādhyaḥ||44||

gale tu śothaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam | marmacchidaṃ dustaramenamāhurbalāśasañjñaṃ nipuṇā vikāram ||45|| (su. ni. a. 16) |

balāśaliṅgamāha– gala ityādi| marmacchidamiti prāṇāyatanahṛdayamarmacchidam||45||

balāśaliṅgamāha– gale ityādi| ⁵⁴ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujābhyāmupapatraṃ sahitaṃ śophaṃ kurutaḥ, nipuṇā dhīmantaḥ enaṃ vikāraṃ balāśasañjñamāhuḥ| kathambhūtaṃ? marmacchidamiti, prāṇāyatanahṛdayamarmacchidam||45||

vṛttonnato'ntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍuro'pākyamṛdurguruśca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāśakṣatajaprasūtaḥ ||46|| (su. ni. a. 16) |

ekavṛndamāha– vṛttonnata ityādi| antaḥśvayathuriti galasyāntarmadhye| sadāha iti mandadāhaḥ, sahaśabda īṣadarthe| apākyamṛduriti apākī īṣatpākī, amṛdurīṣanmṛduḥ; anye ‘ ⁵⁵ apākamṛduḥ’ iti paṭhanti, apākaścāsau mṛduśceti apākamṛduḥ| balāśakṣatajaprasūta iti kapharaktabhava ityarthaḥ||46||

ekavṛndamāha– vṛttetyādi| sadāhaḥ mandadāhaḥ, sahaśabda īṣadarthe ⁵⁶ apākī īṣatpākī, amṛdurīṣanmṛduḥ| anye ‘apākamṛduḥ’ iti paṭhanti, apākaścāsau mṛduśceti apākamṛduḥ| balāśakṣatajaprasūta iti kapharaktabhavaḥ||46||

samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti | taccāpi pittakṣatajaprakopājjñeyaṃ satodaṃ pavanātmakaṃ tu ||47|| (su. ni. a. 16) |

vṛndamāha– samunnatamityādi| vṛndameva pavanānuviddhaṃ satodaṃ syāt| nanu, saptadaśa kaṇṭhagatā uktāḥ; uktaṃ hi– “saptadaśāmayāḥ kaṇṭhe” iti, vṛndena sahāṣṭādaśa syuḥ? ucyate– ekavṛndasyāvasthāviśeṣa eva vṛndaḥ, tulyasthānākṛtito na saṅkhyātirekaḥ; yadyapyekavṛndaḥ kapharaktajaḥ, vṛndastu pittaraktajaḥ paṭhitaḥ, tathā vṛndasyaiva satodatvena vātātmakatvamuktaṃ, tathā'pyekavṛndasyāvasthāviśeṣatvena vṛndaḥ saṅgacchata eva; yathā kāmalāyāṃ tadbhinnahetulakṣaṇasyāpi halīmakasya saṅgrahaḥ, yathā vātamadātyayena dhvaṃsakavikṣepakayoratyantābhede'pi ⁵⁷ sa eva syānna punastena saṅgrahaḥ; bhoje'pyayamekavṛndaja eva paṭhitaḥ| yadāha– “śleṣmaraktasamutthānamekavṛndaṃ vibhāvayet| tulyasthānākṛtirvṛndo vṛndajo raktapittajaḥ||” iti| vṛndaja ityekavṛndajaḥ| gadādharastu kāraṇabhedāt dharmabhedācca utpannatvena caikakāryakāraṇayorabhedaprasaṅgamabhidhāya vṛndaśabdaṃ chando'nurodhādādilopādekavṛnda eva varṇayati, tathāca sati samunnatamityādinā pittānubandhasahitabahularaktakṛtaikavṛndasya lakṣaṇamucyate, satodaṃ pavanātmakaṃ cetyanena ca vātānubandhaikavṛndalakṣaṇamiti vyākhyeyam| parantu vṛndajo vṛnda iti bhojavacanenāsaṅgatamidaṃ vyākhyānam||47||

vṛndamāha– samunnatamityādi| nanu, saptadaśakaṇṭhagatā uktāḥ, uktaṃ hi– “saptadaśāmayāḥ kaṇṭhe” iti, vṛndena sahāṣṭādaśa syuḥ? ucyate– ekavṛndasyāvasthāviśeṣa eva vṛndaḥ, tulyasthānakṛtiścāto na saṅkhyātirekaḥ| bhoje'pyayamekavṛndaja eva paṭhitaḥ| yadāha– “śleṣmaraktasamutthānamekavṛndaṃ vibhāvayet| tulyasthānākṛtirvṛndo vṛndajo raktapittajaḥ||” iti| vṛndaje ityekavṛndaja iti||47||

vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā'timātraṃ piśitaprarohaiḥ | anekaruk prāṇaharī tridoṣājjñeyā śataghnī ca śataghnirūpā ||48|| (su. ni. a. 16) |

śataghnīlakṣaṇamāha– vartirityādi| anekarugiti vātapittakaphajatodadāhakaṇḍvādivedanānvitetyarthaḥ| śataghnirūpeti ayaḥkaṇṭakācchannā ⁵⁸ mahatī śilā śataghnī, tattulyā| prāṇaharītyasādhyā| bhoje'pyuktam– “śaṅkuneva gale viddhā śataghnyeṣā na sidhyati|” iti||48||

śataghnīlakṣaṇamāha– vartirityādi| anekarugiti vātapittakaphajatodadāhakaṇḍvādivedanānvitetyarthaḥ| śataghnirūpeti ‘ayaḥkaṇṭakasañchannā śataghnī mahatī śilā’ tattulyā| prāṇaharītyasādhyā| bhoje'pyuktam “vātapittakaphā duṣṭā māṃsāṅkurasamācitām| madhyakaṇṭacayāṃ vartiṃ janayanti ⁵⁹ hyupekṣitāḥ|| śaṅkuneva gale viddhā śataghnyeṣā na sidhyati|” iti||48||

granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'tirugyaḥ kapharaktamūrtiḥ | saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca sa śastrasādhyastu galāyusañjñaḥ ||49|| (su. ni. a. 16) |

galāyulakṣaṇamāha– granthirityādi| kapharaktamūrtiriti kapharaktajaḥ| saktamiveti lagnamiva| aśanaṃ bhuktam||49||

galāyuliṅgamāha– granthirityādi| saktamiveti lagnamiva, aśanaṃ bhojanaṃ, saṃlakṣyate, sa galāyusañjño vikāraḥ, sa śastrasādhyaḥ||49||

sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śotho rujaḥ santi ca yatra sarvāḥ | sa sarvadoṣairgalavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||50|| (su. ni. a. 16) |

galavidradhiliṅgamāha– sarvamityādi| tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasyeti prāguktasya vidradheḥ sannipātajasya tulya ityarthaḥ| sa ca sthānaprabhāveṇa sannipātaja eva, cikitsābhedārthaṃ ca punaḥ paṭhitaḥ||50||

galavidradhimāha– sarvamityādi| tasyaivetyādiprāguktavidradheḥ sannipātajasya tulya ityarthaḥ| ayaṃ ca sthānaprabhāveṇa sannipātaja eva, cikitsābhedārthaṃ ca punaḥ paṭhitaḥ||50||

śotho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vāyugaternihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate tu ||51|| (su. ni. a. 16) |

galaughalakṣaṇamāha– śotha ityādi| vāyugaternihanteti atimahattvādudānavāyugatirodhaka ityarthaḥ||51||

galaughalakṣaṇamāha– śopha ityādi| vāyugaternihantetyādi| atimahattvādudānavāyugatirodhaka ityarthaḥ||51||

yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ ||52|| (su. ni. a. 16) |

svaraghnalakṣaṇamāha– ya ityādi| tāmyamāna iti mūrchāṃ gacchan, athavā tamaḥ paśyan| śvasiti prasaktamiti nirantaraṃ śvasiti| śuṣkavimuktakaṇṭha iti śuṣko nīraso vimuktaścāsvādhīnaḥ kaṇṭho yasya sa tathā| asvādhīnatā ca kimapi gilitumaśakyatayā boddhavyā| anilāyaneṣviti anilamārgeṣu kapharuddheṣu satsu, vāyugatasrotasordvitve'pi bahuvacanaṃ pratānabahutvāt| śvasanāditi vātāt||52||

svaraghnalakṣaṇamāha– ya ityādi| prasaktamiti nirantaraṃ niḥśvasiti, śuṣkavimuktakaṇṭha iti śuṣko nīraso vimuktaścāsvādhīnaḥ kaṇṭho yasya sa tathā, asvādhīnatā ca kimapi gilitumaśakyatayā boddhavyā| keṣu satsu? anilāyaneṣviti anilamārgeṣu kaphopadigdheṣu kapharuddheṣu satsu, vāyuvahasrotasordvitve'pi bahuvacanaṃ pratānabahutvāt| sa rogaḥ śvasanāt vātāt svaraghno jñeyaḥ||52||

pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ ||53|| (su. ni. a. 16) |

māṃsatānaliṅgamāha– pratānavānityādi| pratānavāniti vistāravān| sukaṣṭa iti mahāduḥkhapradāyī; na tu kṛcchrasādhyaḥ, prāṇapraṇuditi vacanāt; athavā pākataḥ kaṣṭasādhyaḥ, samastagaloparodhe tu prāṇapraṇut| ‘sa māṃsatānaḥ kathito'valambī’ ityasya sthāne ‘sa māṃsatāneti bibharti sañjñām’ iti pāṭhāntare māṃsatānetyatra itiśabdena prātipadikārthasyoktatvādvibhaktyabhāvaḥ| ‘bibharti sañjñām’ ityasya sthāne ‘niruṇaddhi ceṣṭām’ iti kārtikaḥ| asmin vyākhyāne ‘sa māṃsatāna’ ityasyānantaraṃ ‘khyāta’ iti draṣṭavyam||53||

māṃsatānaliṅgamāha– pratānetyādi| pratānavāniti vistāravān, sukaṣṭaḥ mahāduḥkhadāyī natu kṛcchrasādhyaḥ, prāṇapraṇuditi vacanāt; athavā pākataḥ kaṣṭasādhyaḥ, samastagaloparodhe tu prāṇapraṇut| ⁶⁰ avalambī lambanaśīlaḥ||53||

sadāhatodaṃ śvayathuṃ sutāmramantargale pūtiviśīrṇamāṃsam | pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||54|| (su. ni. a. 16) |

vidārīlakṣaṇamāha– sadāhatodamityādi| vadana iti svarūpaparamidam, antargala ityanenaiva vadanaśabdasya labdhatvāt| pārśve viśeṣāt sa tu yena śete iti sa puruṣo yena pārśvena viśeṣādbāhulyena śete tasminneva pārśve vidārī bhavatītyarthaḥ| viśeṣagrahaṇādanyasmin pārśve'pi sambhavo'syāḥ| vidārīsañjñā ca māṃsavidāraṇena| bhoje'pyuktam– “pittena jāto vadane vikāraḥ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete| snāyupratānaprabhavo viśeṣāddāhaprapākapracuro vidārī||” iti||54||

vidārīlakṣaṇamāha– sadāhetyādi| pūtiviśīrṇamāṃsaṃ durgandhaśaṭitamāṃsam| vadana iti svarūpaparamidaṃ, ⁶¹ antargalamityanenaiva vadanasambandhasya labdhatvāt| pārśve ityādi sa puruṣo yena pārśvena ⁶² viśeṣāt bāhulyena śete tasmin pārśve viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ; viśeṣagrahaṇādanyapārśve'pi sambhavo'syāḥ| vidārīsañjñā ca māṃsavidāraṇena, bhoje'pyuktam– “pittena jāto vadane vikāraḥ ⁶³ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete| snāyupratānaprabhavo viśeṣāddāhaprapākapracuro vidārī||” iti||54||

sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt | avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena ||55|| (su. ni. a. 16) |

sarvasarāstrayo'bhidhīyante– ⁶⁴ sphoṭairityādinā| ⁶⁵ mukhagatoṣṭhādisaptasthānavyāpakatayā sarvasaratvaṃ jñeyam| sphoṭairiti vadanamiti ca uttaratra sambandhanīyam| ācitaṃ vyāptam| sarvasarā mukhapākā ucyante| kecidvidehaktaraktajasarvasaralakṣaṇaṃ paṭhanti| yathā– “raktena pittodita eva cāpi kaiścit ⁶⁶ pradiṣṭo mukhapākasañjñaḥ|” iti| ayaṃ ca paittika evāntarbhūta iti neha darśita iti||55||

sarvasarāstrayo'bhidhīyante| tatra vātajaṃ sarvasaramāha– sphoṭairityādi| ācitaṃ vyāptam| mukhadantauṣṭhādisaptasthānavyāpakatayā teṣāṃ sarvasaratvaṃ jñeyam| sphoṭairiti vadanamiti cottaratra sambandhanīyam| ⁶⁷ pittajaṃ sarvasaramāha– raktairityādi| sugamam| ⁶⁸ kaphajasarvasaramāha– avedanairityādi| sugamam| sarvasarā mukhapākā ucyante| kecidvidehaktaraktajasarvasaralakṣaṇaṃ paṭhanti| tadyathā– “raktena pittodita eva cāpi kaiścitpradiṣṭo mukhapākasañjñaḥ|” iti| ayaṃ ca paittikasarvasare pradiṣṭa eveti neha darśitaḥ||55||

oṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ | dantamūleṣu varjyau ca triliṅgagatiśauṣirau ||56|| danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ | jihvāroge balāśastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā ||57|| svaraghno valayo vṛndo balāśaśca vidārikā | galaugho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī gale ||58|| asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva tu | teṣu cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret ||59|| (su. ni. a. 16) |

oṣṭhaprakopādiṣvasādhyānāha– oṣṭhaprakope varjyāḥ syurityādi| triliṅgagatiśauṣirāviti tridoṣajanāḍī tridoṣajaśca mahāśauṣiro'sādhyaḥ| rohiṇī gala iti tridoṣajā rohiṇī||56-59||

asādhyānāha– oṣṭhetyādi| oṣṭhajāstrayaḥ, dantamūle dvau, dantabhaveṣu trayaḥ, jihvāgateṣvekaḥ, tālunyapyeka eva, svaraghnādayo nava gale, samudāyasaṅkhyā navadaśaiveti| triliṅgagatiśauṣirāviti tridoṣajanāḍī tridoṣajaśca mahāśauṣiro'sādhyaḥ| ⁶⁹ balāśaḥ saha dāriṇeti| vidāryā saha, chando'nurodhāddāriṇeti nirdeśaḥ, rohiṇī gala iti tridoṣajā rohiṇī||56-59||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mukharoganidānaṃ samāptam ||56||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mukharoganidānaṃ samāptam||56|| ⁷⁰

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ mukharoganidānam||56||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘ekaṣaṣṭiścatuṣparā’ iti pā.| ↩
2 . ‘ekaṣaṣṭiścatuṣparā’ iti pā.| ↩
3 . ‘pittakṛtarujābhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
4 . ‘sadāhapākapiḍakāviti? naivaṃ,’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
5 . ‘dāhapākāvatiśayadarśanārtham’ iti pā.| ↩
6 . ‘saṃrohet mṛdutvam’ iti pā. | ↩
7 . ‘ghṛtasyoparitanaḥ svacchabhāgo’ iti pā.| ↩
8 . ‘oṣṭhau paryavadīryete’ iti pā. | ↩
9 . ‘grathītau ca samākhyātāvoṣṭhau’ iti pā. | ↩
10 . ‘oṣṭhau paryavadīryete ityādinā’ iti pā.| ↩
11 . ‘dantayostriṣvityādinā’ iti pā.| ↩
12 . ‘yasminniti’ iti pā.| ↩
13 . ‘yasminniti’ iti pā.| ↩
14 . asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘aghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ ādhmāyante srute rakte mukhaṃ prati ca jāyate’ iti ślokaḥ paṭhitaḥ ↩
15 . ‘āghaṭṭitā ācālitāḥ’ iti pā.| ↩
16 . ‘nirdiśo'siddhatvānityatvātsādhuḥ’ iti pā.| ↩
17 . atra ‘jāte’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
18 . ‘suśrute'nuktaḥ adhikaḥ’ iti pā.| ↩
19 . ‘suśrutokte pañca ... ’ iti pā.| ↩
20 . ‘mahān śotho’ iti pā. | ↩
21 . ‘hanukūhare’ iti pā.| ↩
22 . ‘pañca dantanāḍīrāha’ iti pāṭhaḥ pustakeṣu nopalabhyate | ↩
23 . ‘yathoktavāta ... ’ iti pā.| ↩
24 . ‘ ... mityanyaḥ’ iti pā.| ↩
25 . ‘sa saṃrambhaḥ śvayathuḥ|’ iti pā.| ↩
26 . ‘dantabhañjalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
27 . ‘kecit’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
28 . ayaṃ ‘rūkṣa’ ityatra ‘bhakṣya’ ityeva pāṭhaṃ mukhyaṃ manute| ↩
29 . cakṣiṅo ṅitkaraṇenā'nudāttettvalakṣaṇā''tmanepadasyā'nityatve'pi “bhāvakarmaṇoḥ” iti vihitātmanepadasyāpyanityatvenātra sādhutvasādhanaṃ sādhvasādhu veti sudhībhirevānusandheyam; kaṇḍvāderākṛtigaṇatvādetatsūpapādamiti pare| ↩
30 . ‘jihvātale yaḥ śvayathurityādinā’ iti pā.| ↩
31 . ‘mṛdurityādi|’ iti pā., ‘mṛduḥ śothaḥ’ ityatra ‘śophaḥ stabdhaḥ’ iti vā pā.| ↩
32 . ‘rakto jñeyaḥ’ iti pā.| ↩
33 . ‘bhavenmadhye’ iti pā.| ↩
34 . ‘ ... rdīrghairlālām’ iti pā.| ↩
35 . ‘deśe| tāluni puppuṭaḥ tālupuppuṭaḥ’ iti pā.| ↩
36 . ‘kṣveḍasaṃyute’ iti pā.| ↩
37 . ‘praduṣya’ iti pā. | ↩
38 . ‘vātapittakapharaktānyekaśaḥ’ iti pā.| ↩
39 . ‘ucyate’ iti pā.| ↩
40 . ‘sa jahyāt’ iti pā.| ↩
41 . ‘dagdhau’ iti pā.| ↩
42 . atra ‘tathā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
43 . ‘galopasaṃrodhakarairasūnnihanti’ iti pā.| ↩
44 . ‘samastā iti ekā sannipātāt,’ iti pā.| ↩
45 . ‘kaṇṭhavirodhinaḥ syuḥ’ iti pā., ‘kaṇṭhavirodhinaḥ ye’ iti ca pā. | ↩
46 . ‘srotonirodhi ... ’ iti pā. | ↩
47 . atra ‘katham’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
48 . ‘apiravadhāraṇe’ iti pā.| ↩
49 . ‘apiravadhāraṇe’ iti pā.| ↩
50 . ‘balāsa’ iti pā. | ↩
51 . ‘balāsa’ iti pā.| ↩
52 . ‘balāsa’ iti pā.| ↩
53 . atra ‘ātmanaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
54 . atra ‘gale’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
55 . ‘pākamṛduḥ’ iti pā.| ↩
56 . atra ‘apākyamṛduḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
57 . ‘ ... ratyantabhede hi’ iti pā.| ↩
58 . ‘śataghnī mahatī śilā’ iti pā.| ↩
59 . ‘hyapekṣitāḥ’ iti pā.| ↩
60 . atra ‘prāṇaprerakaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
61 . ayameva pāṭhamūrīkaroti| ↩
62 . ‘viśeṣaṇāt’ iti pā.| ↩
63 . ‘pārśvairviśeṣāt’ iti pā.| ↩
64 . ‘sphoṭaiḥ satodairityādinā’ iti pā.| ↩
65 . ‘mukhadantoṣṭhādi ... ’ iti pā.| ↩
66 . ‘prayukto’ iti pā.| ↩
67 . ‘pittam’ iti pā.| ↩
68 . ‘kaphasarvasaramāha’ iti pā.| ↩
69 . ‘balāśaśca vidārikā’ ityatra ‘balāśaḥ saha dāriṇā’ iti pā.| ↩
70 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mukharoganidānam||56||’ iti pā.| ↩