57. karṇaroganidānam · e-Mādhavanidāna

atha karṇaroganidānam | samīraṇaḥ śrotragato'nyathācaran samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ | karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ ||1|| (su. u. taṃ. a. 20) |

mukharoge jihvāśrayarogo'bhihitaḥ, jihvā cendriyādhiṣṭhānam, ata indriyādhiṣṭhānaduṣṭisāmyāt karṇaroganidānamucyate; ¹ karṇaśabdena ca karṇaśaṣkulyavacchinnamadṛṣṭopagṛhītaṃ śrotramucyate, tatra yadyapyekadeśagato rogastathā'pyavayave'pi samudāyopacārataḥ karṇavyapadeśaḥ| tatra karṇaśūlaṃ kaṣṭatvāt prāgāha– samīraṇa ityādi| atrānayaiva samprāptyā'rthato nidānasañcayādyākṣiptaṃ; yato nidānāt sañcayaḥ, sañcayāt prakopaḥ, prakopāt prasaraḥ, prasarāt sthānasaṃśrayaḥ, tato vyaktiḥ, tato bheda iti| karṇaśūlasya ca kaṣṭatvaṃ mūrchādyupadravayogāt| yadāha videhaḥ– “mūrchā dāho jvaraḥ kāso hṛllāso vamathustathā| upadravāḥ karṇaśūle bhavantyete mariṣyataḥ||” iti| anyathācaranniti pratilomaṃ caran| doṣairiti kaphapittaraktaiḥ; rakte'pi rujākartṛtvāt sāmānyena doṣavyapadeśaḥ| yathāsvamāvṛta iti svanidānakupitadoṣairyathāsvīyalakṣaṇairāvṛto na tu kopitairvāyunā; “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet” iti nyāyāt; yataḥ svatantrakupitā doṣāḥ saṃsargabhājo bhavanti, paratantrakupitāstvanubandharūpā bhavanti; athavā yathāsvamiti śūlaviśeṣaṇaṃ, yathāsvīyamityarthaḥ| durācāra iti duḥkhenācaryate iti durācaraḥ||1||

mukharoge jihvāśrayā rogā abhihitāḥ, jihvā cendriyādhiṣṭhānam, ata indriyādhiṣṭhānaduṣṭisāmyātkarṇaroganidānamucyate| karṇaśabdena karṇaśaṣkulyavacchinnamadṛṣṭopagṛhītaṃ śrotramucyate| atra yadyapyekadeśe rogaḥ, tathā'pyavayave'pi samudāyopacārātkarṇarogavyapadeśaḥ| atra karṇaśūlaṃ kaṣṭasādhyatvātprāgāha– samīraṇa ityādi| atrānayaiva samprāptyā'rthato nidānasañcayādyākṣiptaṃ boddhavyam| yato nidānāt sañcayaḥ, sañcayāt prakopaḥ, prakopātprasaraḥ, prasarāt sthānasaṃśrayaḥ, tato vyaktiḥ, tato bheda iti| karṇaśūlasya ca kaṣṭatvaṃ mūrchādyupadravayogāt| yadāha videhaḥ– “mūrchā dāho jvaraḥ kāsaḥ kutsā'nne vamathuḥ satṛṭ| upadravāḥ karṇaśūle bhavantyete mariṣyataḥ||” iti| śrotragataḥ śrotraṃ śaṣkulīparicchinnamākāśaḥ, samīraṇo vāyuḥ, śrotragataḥ śrotraprāptaḥ, anyathā caranniti pratilomaṃ caran vimārgaga iti vā; caran samantataḥ karṇayoratīva śūlaṃ karotīti sambandhanīyam| kathambhūto vāyuḥ? doṣairiti pittakapharaktaiḥ, rakte'pi rujādikartṛtvena doṣasāmyāddoṣavyapadeśaḥ| yathāsvamāvṛta iti yathāsvamatra svasya doṣasyānatikrameṇa yathāsvaṃ, tena svanidānakupitairdoṣairyathātmīyalakṣaṇāvṛto na tu kupitena vāyunā kopitaiḥ, atha vā yathāsvamiti śūlaviśeṣaṇaṃ, yathātmīyamityarthaḥ| sa tathāvidho rogaḥ karṇaśūlaḥ kathitaḥ| kiṃviśiṣṭaḥ? ² durāsado durvāraḥ, ‘durācaraḥ’ iti pāṭhe duḥkhena caryate upacaryata iti durācaraḥ||1||

karṇasrotaḥ sthite vāte śṛṇoti vividhān svarān | bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanādaḥ sa ucyate ||2|| yadā śabdavahaṃ vāyuḥ srota āvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate ||3||

karṇanādamāha– karṇasrotaḥsthita ityādi| yadā karṇasrotasi vividhaprakāreṇāvasthito vāyurbhavati tadā tasya vividhābhihananāduktavividhaśabdaśravaṇaṃ, bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāmityupalakṣaṇaṃ, tena bhṛṅgārādiśabdaśravaṇaṃ ca bhavati| yaduktaṃ videhe– “śirogato yadā vāyuḥ śrotrayoḥ pratipadyate| tadā tu vividhān śabdān samīrayati karṇayoḥ|| bhṛṅgārakrauñcanādaṃ vā maṇḍūkakākayostathā| tantrīmṛdaṅgaśabdaṃ vā sāmatūryasvanaṃ tathā|| gītādhyayanavaṃśānāṃ nirghoṣaṃ kṣveḍanaṃ tathā| apāmiva patantīnāṃ śakaṭasyeva gacchataḥ|| śvasatāmiva sarpāṇāṃ sadṛśaḥ śrūyate svanaḥ|” iti||2-3||

karṇanādamāha– karṇetyādi| bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāmityupalakṣaṇaṃ, tena bhṛṅgārādiśabdagrahaṇaṃ ca bhavati| yaduktaṃ videhe– “śirogato yadā vāyuḥ śrotrayoḥ pratipadyate| tadā tu vividhāñchabdānsamīrayati karṇayoḥ|| bhṛṅgārakrauñcanādaṃ vā maṇḍūkakākayostathā| tantrīmṛdaṅgaśabdaṃ vā sāmatūryasvanaṃ tathā|| gītādhyayanavaṃśānāṃ nirghoṣaṃ kṣveḍanaṃ tathā| apāmiva patantīnāṃ śakaṭasyeva gacchataḥ|| śvasatāmiva sarpāṇāṃ sadṛśaḥ śrūyate svanaḥ|” iti| praṇādasyāpīḍākaratve'pi rogākhyā, tilakālakavanmanoduḥkhajanakatvāt| bādhiryamāha– yadetyādi| śabdavahaṃ srotaḥ karṇaśaṣkulīparicchinnamākāśaṃ, tadgatavātajanitamatra bādhiryam, apiśabdādraktapittāvaraṇayorupagraha iti||2-3||

vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣopamaṃ svanam | karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate ||4||

karṇakṣveḍamāha– vāyurityādi| kṣveḍameva vyākaroti– veṇughoṣopamaṃ svanamiti| nanu, karṇanādāt kathamasya bhedaḥ? ucyate– karṇanāde kevalānilaje nānāśabdān śṛṇoti, atra tu veṇuśabdameva niyamena; tathā'yaṃ pittādisaṃsṛṣṭavātajanya iti| tathāha videhaḥ– “mārutaḥ kaphapittābhyāṃ saṃsṛṣṭaḥ śoṇitena ca| karṇakṣveḍaṃ sañjanayet kṣveḍanaṃ veṇughoṣavat||” iti||4||

karṇakṣveḍamāha– vāyurityādi| nanu? karṇanādakarṇakṣveḍayoḥ ko bhedaḥ? ucyate– karṇanāde kevalānilaje nānāśabdān śṛṇoti, atra tu veṇuśabdameva niyamena, tathā'yaṃ pittādisaṃsṛṣṭavātajanyaḥ| tathāca videhaḥ– “mārutaḥ kaphapittābhyāṃ saṃsṛṣṭaḥ śoṇitena ca| karṇakṣveḍaṃ sañjanayetkṣveḍanaṃ veṇughoṣavat||” iti||4||

śiro'bhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavā'pi vidradheḥ | sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilārditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ ||5|| (su. u. taṃ. a. 20) |

karṇasrāvamāha– śiro'bhighātādityādi| sraveddhi pūyamityupalakṣaṇaṃ, tena raktajale ca sravata iti mantavyaṃ, śiro'bhighātajalamajjanamātreṇa pūyasyāsambhavāt; athavā prapākāditi sarvatra sambadhyate; tarhi na pākāt pṛthak srāva uktaḥ, sarvatra pākasyāviśiṣṭatvāditi kārtikaḥ| nanu, pākāt vidradheḥ srāvasambhavo'stu, vidradhau tu vātetaradoṣasyāpi sambhavāt kathamanilārdita ityuktam? ucyate– atisrāveṇātrānilakopādanilārditatvaṃ boddhavyam||5||

karṇasrāvamāha– śiro'bhighātādityādi| atra pūyamityupalakṣaṇaṃ, tena raktajale ca sravata iti mantavyam| atra prapākāditi sarvatra sambadhyate, tarhi na pākātpṛthak srāva uktaḥ syāt, sarvatra pākasyāviśiṣṭatvāditi kārtikaḥ| nanu, pākādvidradheḥ srāvasambhavo'stu, vidradhau tu vātetaradoṣasyāpi sadbhāvāttatkathamanilārdita ityuktaṃ? ucyate, atisrāveṇātrānilakopādanilārditatvaṃ boddhavyam| śiro'bhighātāt, athavā jale nimajjataḥ, athavā vidradheḥ karṇavidradheḥ prapākādanilārditaḥ śravaṇaḥ pūyaṃ sravet, sa karṇasaṃsrāvākhyo roga uktaḥ||5||

mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇakaṇḍūṃ karoti ca | pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā kurute karṇagūthakam ||6|| sa karṇagūtho dravatāṃ gato yadā vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa karṇapratināhasañjñito bhavedvikāraḥ śiraso'rdhabhedakṛt ||7|| (su. u. taṃ. a. 20) |

karṇapratināhamāha– sa karṇagūtho dravatāmityādi| vilāyita iti snehasvedābhyāṃ vilīnīkṛtaḥ san| ghrāṇamukhamiti dvandvatvādekavadbhāvaḥ, tena ghrāṇaṃ ca mukhaṃ ca pratipadyate ityarthaḥ| anye ‘ghrāṇamukhāt’ iti paṭhanti, tadā ghrāṇamukhāt nāsāsakāśāt pratipadyate gacchatītyarthaḥ| ayaṃ kaphajo vikāraḥ; athavā karṇagūthaśoṣe mārutapittavyāpārāttrayāṇāmapi sambandho'sti, tena sannipātajo'yaṃ; tathāca videhaḥ– “kaphādvā mārutādvā'pi sannipātena vā punaḥ|” iti| śiraso'rdhabhedakṛditi ardhāvabhedaśirorogakṛt||6-7||

karṇakaṇḍūmāha– māruta ityādi| sugamam| ³ karṇagūthamāha– pittetyādi| sugamam| ⁴ karṇapratināhamāha– sa ityādi| yadā sa karṇagūtho vilāyita iti snehasvedābhyāṃ vilīnīkṛto dravatāṃ gataḥ san| ghrāṇamukhamiti dvandvaikavadbhāvaḥ, tena ghrāṇaṃ mukhaṃ ca pratipadyata ityarthaḥ| anye ‘ghrāṇamukhād’ iti paṭhanti, tadā ghrāṇamukhātsakāśātpratipadyate gacchatītyarthaḥ| tadā sa karṇapratināhasañjñito vikāro bhavet| ayaṃ kaphajo vikāraḥ; athavā karṇagūthaśothe mārutapittavyākhyāpārāttayorapyatra sambandho'sti, tena sannipātajo'yam| tathāhi videhaḥ– “kaphādvā mārutādvā'pi saha pittena vā punaḥ|” iti| śiraso'rdhabhedakṛditi ardhāvabhedaśirorogakṛt||6-7||

yadā tu mūrchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ | tadvyañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ krimikarṇako gadaḥ ||8|| (su. u. taṃ. a. 20) |

krimikarṇakamāha– yadā tu ⁵ mūrchantītyādi| mūrchanti ucchritā bhavanti| jantavaḥ krimayaḥ| krimimūrchanaṃ ca māṃsaśoṇitakothe sati jñeyaṃ, tadantareṇa krimīṇāmasambhavāt| apatyānīti ⁶ ḍimbhakān| tadvyañjanatvāditi krimilakṣaṇatvāt| śravaṇo nirucyate iti krimikarṇako gada iti āśrayāśritayorabhedopacārācchravaṇaḥ krimikarṇako gado bhaṇyate| śravaṇaśabdaḥ puṃliṅgo'pyastītyasmādeva nirdeśāt pratīyate| ayaṃ vikārastridoṣajo mantavyaḥ| tathā ca nimiḥ– “śleṣmapittajalonmiśre kothe śoṇitamāṃsaje| ⁷ mūrchanti jantavastatra kṛṣṇāstāmrāḥ sitāruṇāḥ|| bhakṣayantīva te karṇaṃ kurvanto vividhā rujaḥ| krimikarṇaṃ tu taṃ vidyāt sannipātaprakopajam||” iti||8||

kṛmikarṇakamāha– yadetyādi| mūrchanti ucchritā bhavanti, jantavaḥ kṛmayaḥ, kṛmimūrchanaṃ ca māṃsaśoṇitakothe sati jñeyaṃ, tamantareṇa kṛmīṇāmasambhavāt| apatyāni ḍimbhakān sūkṣmakṛmīniti yāvat| makṣikā mammaṇākhyā nīlavarṇāḥ| ādyairgbhiṣabhirvidehādibhiḥ, tadvyañjanatvāditi kṛmilakṣaṇatvāt, āśrayāśritayorabhedopacārāt śravaṇaḥ kṛmikarṇako gado bhaṇyate| śravaṇaśabdaḥ puṃlliṅgo'pyastītyasmādeva nirdeśātpratīyate| ayaṃ vikārastridoṣajo mantavyaḥ| tathāca nimiḥ– “śleṣmapittajalonmiśre kothe śoṇitamāṃsaje| jāyante jantavastatra kṛṣṇāstāmrāḥ sitāruṇāḥ|| bhakṣayantīva te karṇaṃ kurvanto vividhā rujaḥ| kṛmikarṇaṃ tu taṃ vidyātsannipātaprakopajam||” iti||8||

pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi | aratiṃ vyākulatvaṃ ca bhṛśaṃ kurvanti vedanām ||9|| karṇo nistudyate tasya ⁸ tathā pharapharāyate | kīṭe carati ruk tīvrā niṣpande mandavedanā ||10||

karṇapraviṣṭapataṅgakīṭādiliṅgamāha– pataṅgā ityādi| śatapadya iti kāraṇḍikāḥ| niṣpande iti sthire||9-10||

karṇapraviṣṭakīṭapataṅgādiliṅgamāha– pataṅgā ityādi| śatapadyaḥ kāraṇḍikāḥ| nistudyate prājaneneva| anyat sugamam||9-10||

kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān ||11|| (su. u. taṃ. a. 20) |

karṇavidradhimāha– kṣatābhighātaprabhavastvityādi| kṣataprabhavo'bhighātaprabhavaśca, kṣatābhighātaprabhavayorāgantukatvādekatvam, evaṃ vātādijasyāpi doṣajatvādekatvam| saraktapītāruṇamasramāsravediti asramāsrāvaṃ, saraktapītāruṇavarṇatvaṃ cāsrāvasya vātapittakaphasambhavāt||11||

karṇavidradhimāha– kṣatetyādi| kṣataprabhavaścābhighātaprabhavaśca, kṣatābhighātaprabhavayorāgantukatvādaikyam| evaṃ vātādijasyāpi doṣajatvādekatvam| kṣatavidradherlakṣaṇamāha– setyādi| asraṃ āsrāvaṃ, raktapītāruṇavarṇatvaṃ cāsrāvasya vātapittaraktasambhavatvāt| dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamiva vedanāviśeṣaḥ, coṣa ācūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ| doṣavidradherlakṣaṇaṃ taireva jñātavyam||11||

karṇapākastu pittena kothavikledakṛdbhavet | karṇavidradhipākādvā jāyate cāmbupūraṇāt ||12||

karṇapākalakṣaṇamāha– karṇapāka ityādi| kothavikledakṛditi kothaḥ pūtibhāvaḥ, vikleda ārdratā| nanu, ⁹ karṇagūthalakṣaṇe pittena śoṣaṇamuktaṃ, tatkathamārdratā? naivam, evaṃvikārajanakakarmasahakāriṇā dravāṃśodriktena pittenārdratā, tatra tvetadviparītatvena śoṣaḥ||12||

karṇapākalakṣaṇamāha– karṇetyādi| kothavikledakṛditi kothaḥ pūtibhāvaḥ, vikleda ārdratā| ¹⁰ karṇavidradhipākāt, athavā ambupūraṇāt karṇapāko jāyate| nanu, karṇagūthalakṣaṇe pittena śoṣaṇamuktaṃ, tatkathamārdratā? maivam, etadvikārajanakakarmasahakāriṇā dravāṃśodriktena pittenārdratā, tatra tvetadviparītena śoṣaḥ||12||

pūyaṃ sravati ¹¹ pūti vā sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ |13|

pūtikarṇalakṣaṇamāha– pūyamityādi| ¹² pūyaṃ sravati vā pūtīti kriyāviśeṣaṇaṃ, vāśabdo'tra samuccaye; tenāvedanatvaṃ, savedanatvaṃ vā, ghanasrāvitvaṃ ca samuccīyate| ghanasrāvaniyamācca karṇasrāvādasya bhedaḥ| tathācoktaṃ suśrute– “srotaḥsthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasampratāpite| avedano vā'tha savedano vā ghanaṃ sravet pūti ca pūtikarṇaḥ||” iti| (su. u. taṃ. a. 20)| pūtimān karṇaḥ pūtikarṇaḥ|13|–

pūtikarṇalakṣaṇamāha– pūyamityādi| pūtīti kriyāviśeṣaṇaṃ, vāśabdo'tra samuccaye; tenāvedanatvaṃ savedanatvaṃ vā, ghanasrāvitvaṃ ca samuccīyate| ghanasrāvaniyamācca karṇasrāvādasya bhedaḥ| tathācoktaṃ suśrute– “ ¹³ śrotaḥsthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasampratāpite| avedano vā'pyathavā savedano ghanaṃ sravetpūti ¹⁴ ca pūtikarṇaḥ||” iti| (su. u. taṃ. a. 20)| pūtimān karṇaḥ pūtikarṇakaḥ|13|–

karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ ||13||

idānīṃ saṅkhyāpūraṇārthaṃ karṇagataśothārbudārśasāmatideśena lakṣaṇamāha– karṇaśothetyādi| karṇaśothāścatvāro vātapittakapharaktajatvena; evamarśaścaturvidhaṃ, sahajasannipātajārśasoḥ sannipātāgantujaśothayoścātrāsambhūtirādhāraprabhāvāt| arbudaṃ ca saptavidhaṃ vātapittakapharaktamāṃsamedaḥsirānimittabhedāt; ¹⁵ sirājasya vātajāvaruddhasyātra pṛthaggaṇanaṃ śālākyasiddhāntasaṃvādāditi kārtikaḥ| ¹⁶ yathā suśrute eva karṇarogānantaram– “doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca brūyāttathā'rśāṃsi tathaiva śothān| śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ tu||” (su. u. taṃ. a. 22) iti| nāsāroge'bhidhāsyati, tathehāpi yujyate; tena raktajasya pittasamānaliṅgatvāt pittaje'ntarbhāvaḥ, ¹⁷ tathā''gantujasyāpi raktapittaliṅgatvāt pittaja evāntarbhāvaḥ; tena śothaḥ sannipātajo'tra agaṇanīyaḥ, evaṃ sahajaraktajayordoṣaja evāntarbhāvāt ¹⁸ sannipātajamarśo'pṛthaggaṇanīyam, arbudaṃ ca sannipātajaṃ saptamiti, evamebhiḥ sahāṣṭāviṃśatiḥ suśrutoktāḥ karṇarogā bhavanti||13||

karṇagataśophārbudārśasāmatītāvekṣaṇena lakṣaṇamāha– karṇetyādi| yadyapi śophādayaḥ ¹⁹ prāṅnirdiṣṭāḥ, tathāpi karṇarogasaṅgrahārthaṃ sādhyāsādhyavibhāgārthaṃ ca punarnirdiṣṭāḥ karṇaśophāścatvāraḥ, vātapittakapharaktajatveneti; evamarśaścaturvidham| sahajasannipātajārśasoḥ sannipātajāgantujaśophayoścātrāsambhūtirādhāraśca prabhāvāt| arbudaṃ ca saptavidhaṃ ²⁰ vātapittakapharaktamāṃsamedaḥsirānimittabhedāt; ²¹ sirājanyasya vātajāvaruddhasyātra pṛthagdarśanaṃ śālākyasiddhāntasaṃvādāditi kārtikaḥ| yadāha suśruta eva karṇarogānantaram– “doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca bhūyāttathā'rśāṃsi tathaiva śophān| śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ syāt||” (su. u. taṃ. a. 22) iti| nāsāroge'bhidhāsyati, tathehāpi yujyate; tena raktajasya pittaliṅgatvāt pittaje'ntarbhāvaḥ, ²² āgantujasyāpi raktapittaliṅgatvāt pittaja evāntarbhāvaḥ; tena śophaḥ ²³ sannipātajo'trāgaṇanīyaḥ, evaṃ sahajaraktajayordoṣaja evāntarbhāvāt ²⁴ sannipātajamarśaso'pṛthaggaṇanīyam, arbudaṃ ca sannipātajaṃ saptamiti, evamebhiḥ sahāṣṭāviṃśatiḥ suśrutoktāḥ karṇarogā bhavanti||13||

nādo'tiruk karṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṃ ca vātāt | śothaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇaṃ ca pittāt ||14|| vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśuklasnigdhasrutiḥ svalparujaḥ kaphācca | sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ ||15|| (ca. ci. a. 26) |

idānīṃ carakoktaṃ karṇarogacatuṣṭayaṃ vātapittakaphasannipātajabhedādāha– nādo'tirugityādi| aśravaṇamiti aśabdaśrutiḥ| vaiśrutyamiti viruddhaśravaṇam||14-15||

idānīṃ carakoktakarṇarogacatuṣṭayaṃ vātapittakaphasannipātajabhedādāha– nāda ityādi| sugamam| vaiśrutyeti vaiśrutyaṃ viruddhaṃ śravaṇaṃ, srutiḥ srāvaḥ, snigdhā syāt||14-15||

saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā'tipravardhite | karṇaśotho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ ||16|| (su. ci. a. 25) |

karṇāvayavatvāt karṇapālyāstadvikārānāha– saukumāryādityādi| saukumāryāddhetościraṃ vardhanena tyakte sahasā ca vardhayitumārabdhe karṇe śothaḥ, paripoṭavān manāktvagavadaraṇavānityarthaḥ||16||

karṇāvayavatvāt karṇapālyāstadvikārānāha– saukumāryādityādi| saukumāryāddhetościrotsṛṣṭe ściraṃvardhanena ²⁵ parityakte sahasā ²⁶ ca vardhayitumārabdhe karṇe śophaḥ, paripoṭaka iti paripoṭavān manāktvagavadaraṇavānityarthaḥ| atha ḍallanābhiprāyaḥ– karṇe cirotsṛṣṭe bahukālamupekṣite sahasā ²⁷ jhaṭiti pravardhite sati saukumāryāt pālyāṃ śophaḥ sarugityādilakṣaṇayuktaḥ syāt sa vātāt paripoṭako rogaḥ syāt; cirotsṛṣṭatve saukumāryaṃ hetuḥ||16||

gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi | śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujānvitaḥ ||17|| rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ | (su. ci. a. 25) |

utpātalakṣaṇamāha– gurvityādi| śyāvatvaṃ vyādhiprabhāvāt, pittaraktayoḥ śyāvatvājanakatvāt; kiṃvā vātānubandhādatra śyāvatvam||17||–

utpātalakṣaṇamāha– gurvityādi| śyāvatvaṃ vyādheḥ prabhāvāt, pittaraktayoḥ śyāvatvajanakatvābhāvāt; kiñca vātānubandhādatra śyāvatvam||17||–

karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati ||18|| kaphaṃ saṅgṛhya kurute śothaṃ stabdhamavedanam | unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ ||19|| saṃvardhyamāne durviddhe kaṇḍūpākarujānvitaḥ | śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ ||20|| (su. ci. a. 25) |

unmanthakamāha– karṇamityādi| stabdhatvaṃ vātakṛtaṃ, kaṇḍūḥ kaphāt, iti vātakaphaliṅgam||18-20||

unmanthakamāha– karṇamityādi| karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ kopaṃ yāti, sa vāyuḥ kupitaḥ san kaphaṃ saṅgṛhya stabdhaṃ tathā avedanaṃ śophaṃ kurute, sa kaphavātajaḥ unmanthakākhyo rogaḥ syāt| sa kiṃlakṣaṇaḥ? sakaṇḍūkaḥ kaṇḍūyuktaḥ, stabdhatvaṃ vātakṛtaṃ, kaṇḍūḥ kaphāditi vātakaphaliṅgam| duḥkhavardhanamāha– ²⁸ saṃvardhamāna ityādi| karṇe durviddhe daivakṛtacchidramatikramya viddhe saṃvardhamāne sati kaṇḍvādiyuktaḥ śopho bhavati, pākaścātra doṣatrayotthaḥ| duḥkhavardhanāt duḥkhavardhanako nāma rogaḥ||18-20||

kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visarpiṇaḥ | kurvanti pālyāṃ piḍakāḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ ||21|| kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ | lihet saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ ||22|| (su. ci. a. 25) |

parilehīmāha– kaphāsṛgityādi| sa visarpanniti sa iti piḍakātmako vikāra; ‘visarpānvitaḥ’ iti pāṭhāntare visarpeṇānvitaḥ| lihediti nirmāṃsīṃ karoti ācchādayedvā||21-22||

parilehīmāha– kaphetyādi| lihediti nirmāṃsīṃ karoti utsādayati vā, ‘savisarpānvitaḥ’ iti pāṭhāntare visarpeṇānvitaḥ||21-22||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne karṇaroganidānaṃ samāptam ||57||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ karṇaroganidānaṃ samāptam||57|| ²⁹

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ karṇaroganidānam||57||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘karṇaśabdena ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
2 . asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
3 . ‘karṇavardha āha’ iti pā.| ↩
4 . ‘karṇapratinādamāha’ iti pā.| ↩
5 . ‘mūrchantītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
6 . ‘ḍimbakān’ iti pā.| ↩
7 . ‘jāyante’ iti pā.| ↩
8 . ‘yathā’ iti pā. | ↩
9 . ‘karṇagūthanidāne’ iti pā.| ↩
10 . atra ‘atha vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
11 . ‘vā pūti’ iti pā. | ↩
12 . ‘pūyaṃ sravati vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
13 . ‘srotaḥsthite’ iti pā.| ↩
14 . ‘sa pūtikarṇakaḥ’ iti pā.| ↩
15 . ‘śirājasya’ iti pā.| ↩
16 . ‘yadāha’ iti pā.| ↩
17 . ‘tathā''gantujasyāpi’ iti pā.| ↩
18 . ‘sannipātajamarśaḥ pṛthaggaṇanīyam’ iti pā.| ↩
19 . ‘prāg nirdiṣṭāḥ’ iti pā.| ↩
20 . ‘ ... śirānimittabhedāt’ iti pā.| ↩
21 . ‘śirājanyavātajāvaruddhasyātra’ iti pā.| ↩
22 . ‘āgantujasya ca’ iti pā.| ↩
23 . ‘sannipātajo'tra gaṇanīyaḥ’ iti pā.| ↩
24 . ‘sannipātajamarśasaḥ pṛthaggaṇanīyam’ iti pā.| ↩
25 . ‘ityukte’ iti pā.| ↩
26 . ‘vā’ iti pā.| ↩
27 . ‘tṛḍiti’ iti pā.| ↩
28 . etacca– ‘saṃvardhamāne’ iti pā.| ↩
29 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ karṇaroganidānam||57||’ iti pā.| ↩