58. nāsāroganidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha nāsāroganidānam | ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ 1 vyavasyediha pīnasena | taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam ||1|| (su. u. taṃ. a. 22) |
indriyādhikaraṇavikārādhikārānnāsāroganidānam| 2 tatrādāvapīnasamāha– ānahyata ityādi| ānahyata ityābadhyate, vātaśoṣitakaphena| praklidyate ārdrībhavati| dhūpyatīti santāpamanubhavati; divāderākṛtigaṇatvāt dhūpyatīti rūpam| gandharasāniti gandhān surabhyasurabhīn, ābaddhatvena nāsāyāḥ; nāsārogārambhakadoṣeṇa 3 rasanāyā api duṣṭeḥ rasān madhurādīnna vetti| taṃ cānilaśleṣmabhavamiti vātakaphajam| nanu, anyatra pittakaphajo'sadṛśaliṅgaśca paṭhyate; tadyathā– “mastuluṅgocitaḥ śleṣmā yadā pittādvidahyate| tadā'sṛk picchilaṃ nāsā bahusiṃhāṇakaṃ sravet|| sakaṇḍūdāhapākaṃ ca taṃ tu 4 vidyādapīnasam|” iti, tat kathaṃ na virodhaḥ? naivaṃ, samprāptiviśeṣeṇāsya tathābhāva iti kārtikaḥ| tantrāntarapratyayāt pittasambandho liṅgaviśeṣaścātra boddhavya ityarthaḥ| gadādharastu tatsaṃvādāt ‘analaśleṣmabhavam’ iti paṭhitvā śleṣmapittaja eva nyāyya ityāha| pratiśyāyasamānaliṅgamiti kaphavātajapratiśyāyatulyaliṅgam||1||
indriyādhikaraṇādhikārānnāsāroganidānārambhaḥ| tatraikatriṃśannāsārogāḥ, 5 tatrāpīnasamāha– ānahyata ityādi| ānahyate ābadhyate, viśuṣyate vātaśoṣitakaphena, praklidyate ārdrībhavati, dhūpyati santāpamanubhavati, gandhān surabhyasurabhīn, ānaddhatvena nāsāyāḥ; nāsārogārambhakadoṣeṇa rasanāyāśca duṣṭeḥ| rasān madhurādīnna vetti| taṃ cānilaśleṣmabhavamiti vātakaphajaṃ brūyāt| nanvanyatra pittaśleṣmajo'nyādṛśaśca paṭhyate, tadyathā– “mastuluṅgocitaḥ śleṣmā yadā pittādvidahyate| tadā'sṛkpicchilaṃ nāsā bahusiṃhāṇakaṃ sravet|| sakaṇḍūdāhapākaṃ ca taṃ tu 6 vidyāddhi pīnasam” iti, tatkathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, samprāptiviśeṣeṇāsya tathābhāva iti kārtikaḥ| tantrāntarapratyayāt pittasambandho liṅgaviśeṣaśca boddhavya ityarthaḥ| pratiśyāyasamānaliṅgamiti kaphavātajapratiśyāyatulyaliṅgam||1||
doṣairvidagdhairgalatālumūle sammūrchito yasya samīraṇastu | nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam ||2|| (su. u. taṃ. a. 22) |
pūtinasyamāha– 7 doṣairityādi| doṣairiti pittakapharaktaiḥ, raktasyāpi doṣatulyarūpatvāddoṣatvam| vidagdhairiti pittaśleṣmaṇoḥ saraktayorūṣmaṇā viruddhalavaṇāmlarasapākena pūtibhāvamāpannaiḥ| sammūrchita iti ucchrāyaṃ nītaḥ| niretīti samīraṇa eva, anyasya kartṛpadasyābhāvāt| taṃ pūtinasyamiti nāsikābhavo nasyaḥ, 8 pūtirnasyo vāyuryatra taṃ pūtinasyam| ihaiva videhaḥ– “kaphapittamasṛṅmiśraṃ sañcitaṃ mūrdhni dehinām| vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ rujāṃ kṛtvā'kṣiśaṅkhajām|| tataḥ prasyandate ghrāṇāt saraktaṃ pūtipītakam| pūtinasyaṃ tu taṃ vidyād 9 ghrāṇakaṇḍūjvarapradam||” iti||2||
pūtinasyamāha– doṣairityādi| doṣaiḥ pittakapharaktaiḥ, raktasyāpi tulyadoṣatvāddoṣatvam, ato bahuvacanaṃ; vidagdhairiti pittaśleṣmaṇoḥ saraktayorūṣmaṇā viruddhalavaṇāmlarasapākena pūtibhāvamāpannaiḥ| sammūrchita ucchrāyaṃ nītaḥ, nireti nirgacchati, samīraṇa eva, taṃ pūtinasyamiti nāsikābhavo nasyaḥ, pūtirnasyo vāyuryatra| tathāca videhe– “kaphapittamasṛṅmiśraṃ sañcitaṃ mūrdhni dehinām| vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ rujāṃ kṛtvā'kṣiśaṅkhajām|| tena prasyandate ghrāṇātsaraktaṃ pūtipītakam| pūtinasyaṃ tu taṃ vidyād ghrāṇakaṇḍūjvarapradam||” iti||2||
ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ | taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavā'pi yatra ||3|| (su. u. taṃ. a. 22) |
nāsāpākamāha– ghrāṇāśritamityādi| arūṃṣīti vraṇān| yasmin vikāra iti yasyāṃ vikṛtau satyām| vyavasyet jānīyāt| vikledaḥ ārdratā, kothaḥ, pūtibhāvaḥ||3||
nāsāpākamāha– ghrāṇāśritamityādi| arūṃṣi vraṇān, yasminniti yasminvikāre, 10 dṛṣṭau darśanaṃ gatau||3||
doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ | nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam ||4|| (su. u. taṃ. a. 22) |
doṣāgantujaṃ pūyaraktamāha– doṣairityādi| vidagdhairiti pittaraktādhikatvādviruddhāṃ pariṇatiṃ prāptaiḥ, lalāṭābhighātena vā pākaṃ prāptaiḥ| taistariti prahārapīḍanādibhiḥ||4||
doṣāgantujaṃ pūyaraktamāha– doṣairityādi| vidagdhairiti pittaraktādhikatvāt viruddhāṃ gatiṃ prāptaiḥ lalāṭābhighātena vā pākaṃ prāptaiḥ, taistairiti prahārapīḍanādibhiḥ||4||
ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti | kaphānujāto bahuśo'tiśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ ||5|| (su. u. taṃ. a. 22) |
kṣavathurdoṣāgantubhedāddvividho bhavati; tatra doṣajaṃ prāgāha– ghrāṇāśrita ityādi| marmaṇīti śṛṅgāṭake, ‘nastakayoḥ’ iti pāṭhāntare nāsāpuṭayoḥ, ‘tadāśritaḥ san’ iti śeṣaḥ||5||
kṣavathurdoṣāgantubhedād dvividho bhavati, tatra doṣajamāha– ghrāṇāśrita ityādi| marmaṇi śṛṅgāṭakākhye, ‘nastakayoḥ’ iti pāṭhāntare nāsāpuṭayoḥ, tadāsthitaḥ sanniti śeṣaḥ||5||
tīkṣṇopayogādabhijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā | sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudghāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti ||6|| (su. u. taṃ. a. 22) |
āgantujamāha– tīkṣṇopayogādityādi| tīkṣṇopayogādrājikāditīkṣṇadravyabhakṣaṇāt| bhāvān kaṭūniti kaṭūni dravyāṇi| abhijighrato bhṛśaṃ jighrataḥ| arkanirīkṣaṇādvā kaphavilayanakarāt| taruṇāsthimarmaṇīti taruṇāsthi nāsāvaṃśāsthi tadeva marma 11 tasmin phaṇāmarmaṇītyarthaḥ, abhighātādinā marmavyathājanakatvāt; athavā taruṇāsthni ca marmaṇi ca śṛṅgāṭake, dvandvaikavadbhāvanirdeśāt| udghāṭite cālite| anya āgantujaḥ||6||
āgantujamāha– tīkṣṇetyādi| tīkṣṇopayogāt rājikādibhakṣaṇāt, bhāvān kaṭūniti kaṭudravyāṇi, atijighrato bhṛśaṃ jighrataḥ, arkanirīkṣaṇādvā kaphavilayanakaratvād, athavā sūtrādibhiḥ, taruṇāsthimarmaṇīti taruṇāsthi nāsāvaṃśāsthi, tadeva marma, abhighātādinā marmavadvyathājanakatvāt, udghāṭite'rdhacālite, anyaḥ āgantujaḥ, doṣajāgantureka eva gaṇanīyaḥ||6||
prabhraśyate nāsikayā tu yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu | prāksañcito mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ rogamudāharanti ||7|| (su. u. taṃ. a. 22) |
bhraṃśathumāha– prabhraśyata ityādi| prabhraśyate galati| vidagdho lavaṇa iti svarūpākhyānaṃ, vidagdhatvādeva kaphasya lavaṇatvasiddheḥ| prāksañcita ityanena sañcayapūrvakaṃ kopaṃ darśayati, hetubhūyastvena cayamantareṇāpi kopadarśanāt| yaduktam– “na kevalaṃ cayaṃ prāpya doṣāḥ kupyanti dehinām| anyato'pi hi kupyanti hetubāhulyato balāt||” iti||7||
bhraṃśathumāha– prabhraśyata ityādi| vidagdho lavaṇa iti svarūpākhyānaṃ, vidagdhatvādeva kaphasya lavaṇatvasiddheḥ, ‘pittatapta’ iti suśrutapāṭhaḥ||7||
ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ | nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti ||8|| (su. u. taṃ. a. 22) |
dīptamāha– ghrāṇe bhṛśamityādi| pradīpteveti prajvaliteva||8||
dīptamāha– ghrāṇa ityādi| pradīpteveti prajvaliteva, videhe'sya lakṣaṇam– “dhūmāyate yadā nāsā calatkṛṣyati dīpyate| niścarettama ucchvāsaṃ taṃ vyādhiṃ dīptamādiśet||” iti||8||
ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam |9| (ca. ci. a. 26) |
pratīnāhamāha– ucchvāsamārgamityādi|9|–
pratīnāhamāha– ucchvāsamārgamityādi|9|–
ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam ||9|| (ca. ci. a. 26) |
nāsāsrāvamāha– ghrāṇādityādi| doṣa iti kaphaḥ||9||
nāsāsrāvamāha– doṣa iti kaphaḥ| asya lakṣaṇaṃ videhe– “srotaḥśṛṅgāṭake śleṣmā| citaḥ kledita ūṣmaṇā| viśeṣātsyandate rātrau nāsāsrāvaṃ tu tadviduḥ||” iti||9||
ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca | kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaśca janturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ ||10|| (su. u. taṃ. a. 22) |
nāsāśoṣamāha– ghrāṇāśrite srotasītyādi| atra ca vāyukṛtasrotaḥśoṣaṇena tadgataśleṣmaśoṣo boddhavyaḥ| pratapta ityanena pittamapi gamyate, pratapanasya pittamantareṇāsambhavāt| tathāca kaścit paṭhati– “ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca||” iti| pratapta ityasya sthāne ‘pradīpte’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaśca yasminniti kaṣṭenocchvāsaniḥśvāsau karoti yatretyarthaḥ||10||
nāsāśoṣamāha– ghrāṇetyādi| nāsāśoṣastu vāyukṛtasrotaḥśoṣaṇena tadgataśleṣmaśoṣo jñeyaḥ| pratapta ityanena ca pittamapi gamyate, pratapanasya pittamantareṇāsambhavāt| pratapta ityasya sthāne ‘pradīpte’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| 12 kṛcchrācchvasitīti kaṣṭenocchvasiti śvāsaṃ karoti yatretyarthaḥ| vaidehe'sya lakṣaṇam– “vātapittau yadā ghrāṇakapharaktaṃ viśoṣayet| tadā syāducchvasennāsā tasya śuṣkaṃ vidhīyate|| bhṛśaśuṣkāvacūrṇena nāsāśoṣaṃ tu taṃ viduḥ|” iti||10||
śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ svaraḥ | kṣāmaḥ ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam ||11|| āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati | svaravarṇaviśuddhiśca paripakvasya lakṣaṇam ||12||
cikitsābhedārthaṃ pīnasasyāmapakvalakṣaṇamāha– śirogurutvamityādi| tanuraghanaḥ| svaraḥ kṣāma iti avispaṣṭaṃ vacanam| ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamiti muhurmuhurnāsikayā śleṣmāṇaṃ nirasyatītyarthaḥ| āmarasānvitena doṣeṇa śirogurutvādayaḥ| “āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati” ityādi pakvalakṣaṇam| āmaliṅgaiḥ śirogurutvādibhiranvitaḥ śleṣmā nimajjatīti līno bhavati| ayamarthaḥ– śleṣmā tāvallīno bhavati, āmaliṅgānyapi līnāni bhavanti, tathāca ‘tanutvamāmaliṅgānām’ iti suśrutaḥ| ‘na sajjati’ iti pāṭhāntare na sakto 13 bhavati, na tiṣṭhatīti yāvat; tadā''maliṅgānvitaḥ stokenāmaliṅgenānvitaḥ| ghanaḥ styānaḥ| kheṣu nāsārandhreṣu, ‘sthitaḥ’ iti śeṣaḥ; vyaktyapekṣayā bahuvacanam| svaraviśuddhiḥ svarabhedābhāvaḥ, varṇaviśuddhiḥ prakṛtisavarṇatā||11-12||
cikitsābhedārthaṃ pīnasasyāmapakvalakṣaṇaṃ kathayannāha– śira ityādi| tanuḥ aghanaḥ, svaraḥ kṣāmaḥ avispaṣṭavacanaḥ, 14 ṣṭhīvettathā'bhīkṣṇamiti murhurmuhurnāsayā śleṣmāṇaṃ nirasyatītyarthaḥ| pakvalakṣaṇamāha– āmetyādi| āmaliṅgaiḥ śirogurutvādibhiranvitaḥ śleṣmā, nimajjati līno bhavatīti, ayamarthaḥ– śleṣmā vilīno bhavati, āmaliṅgānyapi, tathāca– “tanutvaṃ cāmaliṅgānām” iti suśrute| ‘na sajjati’ iti pāṭhāntare na sakto bhavati, na tiṣṭhatīti yāvat| svaraviśuddhiḥ svarabhedābhāvaḥ, varṇaviśuddhiḥ prakṛtivarṇatā||11-12||
sandhāraṇājīrṇarajotibhāṣyakrodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ | prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ | saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu ||13|| (ca. ci. a. 26) | cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi ||14|| (su. u. taṃ. a. 24) |
pratiśyāyaḥ pañcavidho bhavati, vātapittakaphasannipātaraktajabhedāt; tasya nidānaṃ dvividham– ekaṃ sadyojanakaṃ, tacca balavattvena cayaṃ nāpekṣata eva; aparaṃ cayādikrameṇa janakaṃ, cayādikramotpannaśca doṣo garīyān sakalaśarīrasambhāvanayā baddhamūlatvāt| tatra sadyojanakanidānapūrvikāṃ tasya samprāptimāha– sandhāraṇetyādi| sandhāraṇaṃ purīṣādivegadhāraṇaṃ, rajo dhūliḥ, śirobhitāpaḥ śiro'bhitapyate yena sa śirobhitāpo dhūmādiḥ; rajodhūmādayaśca nāsāpraviṣṭāḥ santo hetavaḥ| atisvapanaṃ divāsvapanamityarthaḥ| avaśyayā tuṣāreṇa| saṃstyānadoṣe śirasīti ghanībhūtaśleṣmaṇi śirasi| suśrutenāpi sadyojanakaṃ nidānaṃ paṭhitaṃ; tadyathā– “nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ| sandhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam||” (su. u. taṃ. a. 24) iti| cayādikrameṇa janakamapi doṣaṃ darśayannāha– cayaṃ gatā ityādi| cayaṃ gatā iti sāmarthyāt sve sve sthāne, “svasthānavṛddhirdoṣāṇāṃ caya ityabhidhīyate|” iti vacanāt| tathaiva śoṇitamiti cayaṃ gatam| nanu, yadi svasthānasthitā doṣāḥ tat kathaṃ mūrdhni pratiśyāyasambhavaḥ? ityāha– 15 prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairiti| vividhairiti balavadvigrahadivāsvapnādibhiḥ| prakopaviśeṣaśca prasaraḥ| yaduktam– “prakupitānāṃ paryuṣitakiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati|” (su. sū. a. 21) iti| ata eva, “cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam|” ityatra prakopamātramupāttam| etena prasareṇa śiraḥsamprāptā doṣāḥ pratiśyāyakarāḥ| anye tu cayaṃ gatā mūrdhanīti yathāsthitameva yojayanti, udānavāyorūrdhvagatitvācchirasyapi sambhavāt, tvaksirāśritatvāt pittāsṛjoḥ kaphasya ca nisargataḥ śirovasthiteḥ śirasi caya iti| tata iti prakopaviśeṣāt prasarādanantaram| pratiśyāya iti vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnāṃ yatra sa pratiśyāyaḥ| ‘śaiṅ’ gatau, ityasya prayogaḥ| tathāca carakaḥ– “ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva vā| mārutādhmātaśirasaḥ śyāyate mārutaṃ prati||” (ca. ci. a. 8)||13-14||
evaṃ nāsārogā daśa śrīkaṇṭhoktāḥ kathitāḥ| pratiśyāyaḥ pañcavidho bhavati, vātapittakaphasannipātaraktajabhedāt, tasya samprāptimāha– sandhāraṇetyādi| nidānaṃ dvividham– ekaṃ sadyojanakam, aparaṃ 16 cayādikramajātaṃ, tatredaṃ sadyonidānam| sandhāraṇaṃ purīṣādivegavidhāraṇaṃ, rajo dhūliḥ, śirobhitāpaḥ śiro'bhitāpyate yena sa śirobhitāpaḥ dhūmādiḥ, rajodhūmādayaśca nāsāpraviṣṭāḥ pratiśyāyahetavaḥ, atisvapnaṃ divāsvapnamityarthaḥ| avaśyayā tuṣāreṇa| saṃstyānadoṣe śirasīti saṃhatakaphe śirasi| suśrutenāpi sadyojanakaṃ 17 nidānaṃ paṭhitam| tadyathā– “nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ| sandhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥpratiśyāyanidānamuktam||” iti| cayādikramajasya nidānamāha– cayamityādi| cayaṃ gatāḥ iti sve sve sthāne sañcayaṃ prāptāḥ “svasthānavṛddhirdoṣāṇāṃ cayaḥ” iti vacanāt| mārutādaya iti vātapittaśleṣmāṇaḥ ete, tathaiva śoṇitamapi cayaṃ gataṃ tato mūrdhni pratiśyāyakaraṃ bhavatīti yojyam| nanu, yadi sve sve sthāne sthitā doṣāstatkathaṃ mūrdhni pratiśyāyasambhavaḥ ityāha– 18 prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairiti, 19 balavadvigrahādikrodhādidivāsvapnādibhiśca kopanaiḥ prakopyamāṇāḥ; prakopaviśeṣaśca prasaraḥ| yaduktam– “kupitānāṃ doṣāṇāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodgatānāṃ prasaro bhavati” iti| ata evāha– “cayaprakopopaśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam” iti| ata eva prakopamātramupāttam| evaṃ ca prasaraṇasthānasaṃśrayeṇa śiraḥsamprāptā doṣāḥ pratiśyāyakarāḥ| anye tu cayaṃ gato mūrdhnīti yathāvasthitameva manyante, udānavāyorūrdhvagatitvāt, śirasyapi vātasamudbhavatvāt| 20 tvaksirāsṛtatvātpittāsṛjoḥ kaphasya ca nisargataḥ śirovasthiteḥ śirasi caya iti| athavā sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ saraktāḥ, sarvatraitatkāryadarśanāt| tata iti prakopaviśeṣāt prasarādanantaram| pratiśyāya iti vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnāṃ yatra sa pratiśyāyaḥ| ‘śyaiṅ’ gatau ityasya prayogaḥ| tathā carakaḥ– “ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva ca| mārutādhmānaśirasaḥ śyāyate mārutaṃ prati|| pratiśyāyastato ghoro jāyate dehakarṣaṇaḥ|” iti||13-14||
kṣavapravṛttiḥ śiraso'tipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā | upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 24) |
tasya pūrvarūpamāha– kṣavapravṛttirityādi| upadravāścāpyapare iti upadravāstatkālabhāvino rogāḥ, natu pāribhāṣikāḥ paścātkālabhāvinaḥ; te ca ghrāṇadhūmāyanamanthādayaḥ| yadāha videhaḥ– “pūrvarūpāṇi dṛśyante pratiśyāye bhaviṣyati| ghrāṇadhūmāyanaṃ manthaḥ kṣavathustāludāraṇam|| kaṇṭhadhvaṃso mukhasrāvaḥ śirasaḥ pūraṇaṃ tathā|” iti| puraḥsarā iti pūrvarūpāṇi||15||
tasya pūrvarūpamāha– kṣavetyādi| upadravāḥ tatkālabhāvino rogāḥ| apare iti ghrāṇadhūmāyanamanthādayaḥ| yaduktaṃ videhe– “pūrvarūpāṇi dṛśyante pratiśyāye bhaviṣyati| ghrāṇadhūmāyanaṃ manthaḥ kṣavathustāludāraṇam| kaṇṭhadhvaṃso mukhasrāvaḥ śirasaḥ pūraṇaṃ tathā||” iti| puraḥsarā iti pūrvarūpāṇi||15||
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā ||16|| (su. u. taṃ. a. 24) | kṣavapravṛttiratyarthaṃ vaktravairasyameva ca | bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake ||17|| uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike | kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ ||18|| sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa mānavaḥ | ghrāṇāt kaphaḥ kaphakṛte śītaḥ pāṇḍuḥ sravedbahuḥ | śuklāvabhāsaḥ śuklākṣo bhavedguruśirā naraḥ ||19|| kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ | (su. u. taṃ. a. 24) |
vātādipratiśyāyaliṅgānyāha– ānaddhetyādi| ānaddhā vibaddhā| pihitā sapidhāneva| nistodaḥ sūcivyadhanavadvyathā| śaṅkhayoriti bhrūpucchāntayoḥ| sapītaka iti īṣat pītaḥ| pittapratiśyāyavān mānavaḥ kṛśo bhavati| atipāṇḍurdhūsaraḥ| uṣṇābhipīḍita iti uṣṇaguṇenābhipīḍita ityarthaḥ||16-19||–
teṣu vātikamāha– ānaddhetyādi| ānaddhā vibaddhā, ādhmānāpūriteveti yāvat| pihitā sapidhāneva, tathā galatālvoṣṭhaśoṣādayo bhavanti, nistodaḥ śūlavyadhanavadvyathā, śaṅkhayoriti bhrūpucchāntayoḥ| paittikamāha– sapītaka ityādi| īṣatpītakaḥ| pittapratiśyāyavānmānavaḥ kṛśo bhavati| atipāṇḍurdhūsaraḥ, uṣṇābhipīḍita iti uṣṇaguṇenābhipīḍitaḥ| ślaiṣmikamāha– sadhūmamityādi| śuklāvabhāsaḥ śvetavapuḥ, 21 śūnākṣaḥ ucchūnanayanaḥ||16-19||–
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyākasmānnivartate ||20|| sampakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ | (su. u. taṃ. a. 24) |
sannipātajamāha– bhūtvetyādi| bhūtvā bhūtvā iti vīpsayā punaḥ punaḥ 22 sambhavaṃ darśayati| anyatamadoṣasya kālādinā'navadhāritena balahānernivṛttiḥ, akasmāt pravṛttirapi asamyaṅnivṛttadoṣasya kālādinā balalābhāt| atra yadyapi doṣatrayaliṅgāni noktāni, tathā'pi sarvaprabhavatvāt pratyetavyāni| asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ san, “nṛṇāṃ duṣṭapratiśyāyastvasādhyaḥ sarvajaḥ smṛtaḥ|” iti videhavacanāt||20||–
sānnipātikamāha– 23 bhūtvetyādi| vīpsayā punaḥpunaḥ sambhavaṃ darśayati| anyatamadoṣasya kālādinā'navadhāritena balahānernivṛttiḥ, akasmāt pravṛttirapi, asamyaṅnivṛttadoṣasya kālādinā balalābhāt| atra yadyapi doṣatrayaliṅgāni noktāni tathā'pi sarvaprabhavatvāt pratyetavyāni| kecit ‘sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ’ ityasyāgre'dhikaṃ pādadvayaṃ paṭhanti, tacca– “liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje” iti sarvaje pratiśyāye sarveṣāṃ vātādīnāṃ pīnasānāṃ liṅgāni bhavantīti yojyam| asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ san– “nṛṇāṃ duṣṭapratiśyāyastvasādhyaḥ sarvajaḥ smṛtaḥ” iti videhavacanāt||20||–
praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati ||21|| punarānahyate vā'pi punarvivriyate tathā | niḥśvāso vā'tidurgandho naro gandhān na vetti ca ||22|| evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam | (su. u. taṃ. a. 24) |
ekadoṣasyāpi durupacārāddoṣadvayānubandhena duṣṭatāṃ gatasya doṣatrayasambandhasāmyena sannipātajānantaraṃ liṅgamāha– praklidyate punarnāsetyādi| ānahyata iti 24 vibadhyate| vivriyata iti vigatāvaraṇā bhavatītyarthaḥ| kledaśoṣapidhānavivaraṇāni naikakālaṃ bhinnadoṣajāni boddhavyāni, tena virodho nodbhāvanīyaḥ| evamiti itthambhūtaliṅgaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ parasparaviruddhopakramadoṣasambandhāt kṛcchrasādhyaṃ jānīyāt| ayaṃ ca pañcānāmevāvasthāntaratayā ananyatvānna ṣaṣṭhaḥ| nanu, avasthāntaratve'pi abhiṣyandādadhimantha iva bhinno bhaviṣyati? na, tadvadvātādijatvenānirdeśāt||21-22||
ekadoṣasyāpi durupacārād doṣadvayānubandhena 25 duṣṭiṃ gatasya doṣatrayasambandhasāmyena sannipātajānantaraṃ duṣṭapratiśyāyaliṅgamāha– praklidyata ityādi| ānahyata iti vibadhyate, vivriyata iti vigatāvaraṇā bhavati, kledaśoṣapidhānavivaraṇāni naikakālaṃ bhinnadoṣajāni boddhavyāni, tena virodho nodbhāvanīyaḥ| itthambhūtaliṅgaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ parasparaviruddhopakramadoṣasambandhāt kṛcchrasādhyaṃ jānīyāt| ayaṃ ca pañcānāmevāvasthāntaratayā'nanyatvānna ṣaṣṭho gaṇanīyaḥ| nanvavasthāntaratve'pi abhiṣyandādadhimantha iva bhinno bhaviṣyatīti? naivaṃ, tadvadvātādijatvenānirdeśāt||21-22||
raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravartate ||23|| tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ | durgandhocchvāsavadano gandhānapi na vetti saḥ ||24|| (su. u. taṃ. a. 24) |
raktajaliṅgamāha– raktaja ityādi| uroghātaprapīḍita iti uroghātastantrāntarapaṭhitalakṣaṇaḥ, tena prakarṣeṇa pīḍitaḥ| tadyathā– “uraḥkṣatamuraḥstambhaḥ pūtikarṇakaphorasaḥ| sakāsaḥ sajvaro jñeya uroghātaḥ sapīnasaḥ||” iti| atra pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni, tulyatvāt pittaraktayoḥ| tathā ca kvacit paṭhyate– “pittapratiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ|” iti||23-24||
raktajapratiśyāyaliṅgamāha– raktaja ityādi| uroghātaḥ tantrāntarapaṭhitalakṣaṇaḥ, tena prakarṣeṇa pīḍitaḥ, tadyathā– “uraḥkṣatamuraḥstambhaḥ pūtikarṇakaphorasaḥ| sakāsaḥ sajvaro jñeya uroghātaḥ sapīnasaḥ||” iti| atra pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni, tulyatvātpittaraktayoḥ| tathāca kvacitpaṭhyate– “pittapratiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ” iti||23-24||
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ | duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti hi ||25|| mūrchanti cātra krimayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ | 26 krimito yaḥ śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam ||26|| (su. u. taṃ. a. 24) |
apratikriyayā kālāntareṇa sarva eva 27 duṣṭapratiśyāyā bhavanti, te cāsādhyā ityāha– sarva evetyādi| mūrchanti cātra krimaya iti atreti eṣu, bahuvacanāntāttralpratyayavidhiḥ; anye tu pratyāsannatvāt raktaja eva krimimūrchanaṃ vadanti| śvetā iti kaphādhikatvāt pratiśyāyasya sarvatra kaphajā eva śvetakrimayo bhavanti| ‘krimito yaḥ śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam’ iti krimijaśirorogeṇeha tulyaṃ liṅgaṃ, tacca “nistudyate yasya śiro'timātram” ityādinā vakṣyamāṇam||25-26||
sarva eva pratiśyāyā apratikriyamāṇāḥ kālāntareṇa duṣṭatāṃ yānti, te cāsādhyā bhavantītyata āha– sarva ityādi| atra eṣu pratiśyāyeṣu, bahuvacanāntāttral| anye tu pratyāsannatvāt raktaja eva krimimūrchanaṃ vadanti| śveta iti kaphādhikatvāt| 28 pratiśyāye sarvatra kaphajā eva śvetāḥ kṛmayo bhavanti| 29 krimijo ya ityādi krimijaśirorogeṇa tulyaṃ liṅgamityarthaḥ| tallakṣaṇam– “nistudyate yasya śiro'timātram” ityādi śiroroganidāne vakṣyamāṇam||25-26||
bādhiryamāndhyamaghratvaṃ ghorāṃśca nayanāmayān | śothāgnisādakāsāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||27|| (su. u. taṃ. a. 24) |
ataḥ paramaparān vikārān pravṛddhāḥ pratiśyāyāḥ kurvanti, tānāha– bādhiryamityādi| 30 ghorānnayanāmayānityabhidhānādevāndhye labdhe viśeṣeṇa tatkaratvapratipādanārthamāndhyagrahaṇam| aghratvamiti na jighratītyaghrastasya 31 bhāvo'ghratvam| ‘ghrā’ gandhopādāne, ityasmāt ‘supi sthaḥ’ ityatra yogavibhāgāt kapratyayaḥ||27||
ataḥ paramaparān yān vikārān pravṛddhāḥ pratiśyāyāḥ kurvanti tānāha– bādhiryamityādi| ghoranayanāmayābhidhānādevāndhye labdhe viśeṣeṇa tatkaratvapratipādanārthamāndhyagrahaṇam| aghratvamiti na jighratītyaghraḥ, tasya bhāvo'ghratvam| ‘ghrā’ gandhopādāne, ityasmāt “supi sthaḥ” ityatra “supi” iti yogavibhāgātkapratyayaḥ||27||
arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'rśaścaturvidham | caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ ||28||
suśrute nāsārogā ekatriṃśaduktāḥ, 32 atrāpyapīnasamārabhya pratiśyāyaparyantena pañcadaśoktāḥ, 33 śeṣasaṅkhyāpūraṇāya aparān ṣoḍaśa nāsārogānāha– arbudaṃ saptadhetyādi| ekaikadoṣaraktamāṃsamedaḥsambhavatvena ṣaḍarbudāni, śālākyasiddhāntena sannipātajamadhikam, evaṃ sapta| tathāca videhaḥ– “sarvaliṅgaṃ rujāyuktamarbudaṃ viddhi sarvajam|” iti| śothāścatvāro vātapittakaphasannipātajabhedāt, 34 evamarśo'pi caturvidhaṃ, raktapittaṃ caturvidhamapi tacca raktapittatvasāmānyādekatvena gaṇanīyaṃ, tena na saṅkhyātirekaḥ| arbudādīnāṃ tatra tatroktānāmatrābhidhānaṃ śālākyoktasaṅkhyāpūraṇārthamāśrayaprabhāveṇātiriktaliṅgādikhyāpanārthaṃ ca||28||
suśrute nāsārogā ekatriṃśaduktāḥ| tatra pīnasamārabhya pratiśyāyaparyantena pañcadaśoktāḥ, aparān ṣoḍaśa saṅkhyāpūraṇāya nāsārogānāha– arbudamityādi| vātapittakaphaśoṇitamāṃsamedojatvena ṣaḍvidhamarbudaṃ, śālākyasiddhāntena, videhena sannipātajamadhikamuktam, evaṃ sapta| śothāścatvāro vātapittakaphasannipātabhedāt evamarśo'pi caturvidhaṃ, sahajaraktajayorarśasordoṣaje'ntarbhāvaḥ| raktapittaṃ caturvidhamapi raktapittatvasāmānyādekatvena gaṇanīyaṃ, tena na saṅkhyātirekaḥ| arbudādīnāmuktānāmapyatrābhidhānaṃ śālākyoktasaṅkhyāpūraṇāya, āśrayaprabhāveṇātiriktaliṅgādikhyāpanārthaṃ ca| ghrāṇārśo'rbudayorgranthāntare bheda uktaḥ, tadyathā– “śirolalāṭatālūnāṃ gauravaṃ duḥkhanidratā| arśasāmarbudānāṃ ca doṣaiḥ 35 śeṣākṛtiḥ samā|| arśāṃsi gostanākārāṇyarbudaṃ kolasammitam|” iti||28||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne nāsāroganidānaṃ samāptam ||58||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ nāsāroganidānaṃ samāptam||58|| 36
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ nāsāroganidānam||58||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘vyavasyettamapīnasena’ iti pā., ‘vyavasyetimapīnasena’ iti ca pā. | ↩
  2. 2 . ‘tatrādau pīnasamāha’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘ca rasanāyāśca’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘vidyāddhi pīnasam’ iti pā., ‘vidyādapīnasam’ iti ca pā.| ↩
  5. 5 . ‘tatra pīnasamāha’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘vidyādipīnasam’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘doṣairityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  8. 8 . ‘pūtinasyo’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘ghrāṇakaṇḍu ... ’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘athavāpi yatra’ ityatra ‘atha yatra dṛṣṭau’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘tasmin phaṇāmarmaṇītyarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  12. 12 . asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
  13. 13 . ‘bhavatīti’ iti pā.| ↩
  14. 14 . etacca– ‘ṣṭhīvettathā'bhīkṣṇam’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘prakopyamāṇā vividhaiḥ’ iti pā.| ayameva pāṭho jyāyān, antarbhāvitaṇyarthakalpane gauravāt| ↩
  16. 16 . ‘cayādikriyājātam’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘nidānam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . etacca ‘prakopyamāṇā vividhaiḥ’ iti pā.| ayameva pāṭho jyāyān, antarbhāvitaṇyarthakalpane gauravāt| ↩
  19. 19 . ‘balavadvigrahādibhiḥ krodhādibhirdivāsvapnādibhiśca’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘tvakśirā ... ’ iti pā.| ↩
  21. 21 . etacca ‘śuklāvabhāsaḥ śūnākṣaḥ’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘sambhavanam’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘bhūtvābhūtveti’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘vidahyate’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘duṣṭatām’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘krimijaḥ’ iti pā. | ↩
  27. 27 . ‘duṣṭapratiśyāyo bhavati, sa cāsādhya’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘pratiśyāyasya’ iti pā.| ↩
  29. 29 . etacca– ‘krimijo yaḥ śirorogaḥ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘ghoranayanāmayābhidhānādevāndhye’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘ ... aghratvaṃ prāṇendriyaduṣṭyā’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘tatra pīnasamārabhya’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘aparān ṣoḍaśasaṅkhyāpūraṇāya’ iti pāṭhaḥ| ↩
  34. 34 . ‘evamarśo hi’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘śoṣākṛtiḥ’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ nāsāroganidānam||58||’ iti pā.| ↩