atha nāsāroganidānam | ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi
nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ
1
vyavasyediha pīnasena | taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt
pratiśyāyasamānaliṅgam ||1|| (su. u. taṃ. a.
22) |
indriyādhikaraṇavikārādhikārānnāsāroganidānam|
2
tatrādāvapīnasamāha– ānahyata ityādi| ānahyata ityābadhyate,
vātaśoṣitakaphena| praklidyate ārdrībhavati| dhūpyatīti santāpamanubhavati;
divāderākṛtigaṇatvāt dhūpyatīti rūpam| gandharasāniti gandhān
surabhyasurabhīn, ābaddhatvena nāsāyāḥ; nāsārogārambhakadoṣeṇa
3
rasanāyā api duṣṭeḥ rasān madhurādīnna vetti| taṃ cānilaśleṣmabhavamiti
vātakaphajam| nanu, anyatra pittakaphajo'sadṛśaliṅgaśca paṭhyate; tadyathā–
“mastuluṅgocitaḥ śleṣmā yadā pittādvidahyate| tadā'sṛk picchilaṃ nāsā
bahusiṃhāṇakaṃ sravet|| sakaṇḍūdāhapākaṃ ca taṃ tu
4
vidyādapīnasam|” iti, tat kathaṃ na virodhaḥ? naivaṃ, samprāptiviśeṣeṇāsya
tathābhāva iti kārtikaḥ| tantrāntarapratyayāt pittasambandho liṅgaviśeṣaścātra
boddhavya ityarthaḥ| gadādharastu tatsaṃvādāt ‘analaśleṣmabhavam’ iti paṭhitvā
śleṣmapittaja eva nyāyya ityāha| pratiśyāyasamānaliṅgamiti
kaphavātajapratiśyāyatulyaliṅgam||1||
indriyādhikaraṇādhikārānnāsāroganidānārambhaḥ| tatraikatriṃśannāsārogāḥ,
5
tatrāpīnasamāha– ānahyata ityādi| ānahyate ābadhyate, viśuṣyate
vātaśoṣitakaphena, praklidyate ārdrībhavati, dhūpyati santāpamanubhavati,
gandhān surabhyasurabhīn, ānaddhatvena nāsāyāḥ; nāsārogārambhakadoṣeṇa
rasanāyāśca duṣṭeḥ| rasān madhurādīnna vetti| taṃ cānilaśleṣmabhavamiti
vātakaphajaṃ brūyāt| nanvanyatra pittaśleṣmajo'nyādṛśaśca paṭhyate, tadyathā–
“mastuluṅgocitaḥ śleṣmā yadā pittādvidahyate| tadā'sṛkpicchilaṃ nāsā
bahusiṃhāṇakaṃ sravet|| sakaṇḍūdāhapākaṃ ca taṃ tu
6
vidyāddhi pīnasam” iti, tatkathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, samprāptiviśeṣeṇāsya
tathābhāva iti kārtikaḥ| tantrāntarapratyayāt pittasambandho liṅgaviśeṣaśca
boddhavya ityarthaḥ| pratiśyāyasamānaliṅgamiti
kaphavātajapratiśyāyatulyaliṅgam||1||
doṣairvidagdhairgalatālumūle sammūrchito yasya samīraṇastu | nireti
pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam
||2|| (su. u. taṃ. a. 22) |
pūtinasyamāha–
7
doṣairityādi| doṣairiti pittakapharaktaiḥ, raktasyāpi
doṣatulyarūpatvāddoṣatvam| vidagdhairiti pittaśleṣmaṇoḥ saraktayorūṣmaṇā
viruddhalavaṇāmlarasapākena pūtibhāvamāpannaiḥ| sammūrchita iti ucchrāyaṃ
nītaḥ| niretīti samīraṇa eva, anyasya kartṛpadasyābhāvāt| taṃ pūtinasyamiti
nāsikābhavo nasyaḥ,
8
pūtirnasyo vāyuryatra taṃ pūtinasyam| ihaiva videhaḥ– “kaphapittamasṛṅmiśraṃ
sañcitaṃ mūrdhni dehinām| vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ rujāṃ kṛtvā'kṣiśaṅkhajām||
tataḥ prasyandate ghrāṇāt saraktaṃ pūtipītakam| pūtinasyaṃ tu taṃ vidyād
9
ghrāṇakaṇḍūjvarapradam||” iti||2||
pūtinasyamāha– doṣairityādi| doṣaiḥ pittakapharaktaiḥ, raktasyāpi
tulyadoṣatvāddoṣatvam, ato bahuvacanaṃ; vidagdhairiti pittaśleṣmaṇoḥ
saraktayorūṣmaṇā viruddhalavaṇāmlarasapākena pūtibhāvamāpannaiḥ| sammūrchita
ucchrāyaṃ nītaḥ, nireti nirgacchati, samīraṇa eva, taṃ pūtinasyamiti
nāsikābhavo nasyaḥ, pūtirnasyo vāyuryatra| tathāca videhe–
“kaphapittamasṛṅmiśraṃ sañcitaṃ mūrdhni dehinām| vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ rujāṃ
kṛtvā'kṣiśaṅkhajām|| tena prasyandate ghrāṇātsaraktaṃ pūtipītakam| pūtinasyaṃ
tu taṃ vidyād ghrāṇakaṇḍūjvarapradam||” iti||2||
ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ | taṃ
nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavā'pi yatra
||3|| (su. u. taṃ. a. 22) |
nāsāpākamāha– ghrāṇāśritamityādi| arūṃṣīti vraṇān| yasmin vikāra iti yasyāṃ
vikṛtau satyām| vyavasyet jānīyāt| vikledaḥ ārdratā, kothaḥ, pūtibhāvaḥ||3||
nāsāpākamāha– ghrāṇāśritamityādi| arūṃṣi vraṇān, yasminniti yasminvikāre,
10
dṛṣṭau darśanaṃ gatau||3||
doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ | nāsā sravet
pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam
||4|| (su. u. taṃ. a. 22) |
doṣāgantujaṃ pūyaraktamāha– doṣairityādi| vidagdhairiti
pittaraktādhikatvādviruddhāṃ pariṇatiṃ prāptaiḥ, lalāṭābhighātena vā pākaṃ
prāptaiḥ| taistariti prahārapīḍanādibhiḥ||4||
doṣāgantujaṃ pūyaraktamāha– doṣairityādi| vidagdhairiti pittaraktādhikatvāt
viruddhāṃ gatiṃ prāptaiḥ lalāṭābhighātena vā pākaṃ prāptaiḥ, taistairiti
prahārapīḍanādibhiḥ||4||
ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti | kaphānujāto
bahuśo'tiśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ
||5|| (su. u. taṃ. a. 22) |
kṣavathurdoṣāgantubhedāddvividho bhavati; tatra doṣajaṃ prāgāha– ghrāṇāśrita
ityādi| marmaṇīti śṛṅgāṭake, ‘nastakayoḥ’ iti pāṭhāntare nāsāpuṭayoḥ,
‘tadāśritaḥ san’ iti śeṣaḥ||5||
kṣavathurdoṣāgantubhedād dvividho bhavati, tatra doṣajamāha– ghrāṇāśrita
ityādi| marmaṇi śṛṅgāṭakākhye, ‘nastakayoḥ’ iti pāṭhāntare nāsāpuṭayoḥ,
tadāsthitaḥ sanniti śeṣaḥ||5||
tīkṣṇopayogādabhijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā | sūtrādibhirvā
taruṇāsthimarmaṇyudghāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti
||6|| (su. u. taṃ. a. 22) |
āgantujamāha– tīkṣṇopayogādityādi| tīkṣṇopayogādrājikāditīkṣṇadravyabhakṣaṇāt|
bhāvān kaṭūniti kaṭūni dravyāṇi| abhijighrato bhṛśaṃ jighrataḥ|
arkanirīkṣaṇādvā kaphavilayanakarāt| taruṇāsthimarmaṇīti taruṇāsthi
nāsāvaṃśāsthi tadeva marma
11
tasmin phaṇāmarmaṇītyarthaḥ, abhighātādinā marmavyathājanakatvāt; athavā
taruṇāsthni ca marmaṇi ca śṛṅgāṭake, dvandvaikavadbhāvanirdeśāt| udghāṭite
cālite| anya āgantujaḥ||6||
āgantujamāha– tīkṣṇetyādi| tīkṣṇopayogāt rājikādibhakṣaṇāt, bhāvān kaṭūniti
kaṭudravyāṇi, atijighrato bhṛśaṃ jighrataḥ, arkanirīkṣaṇādvā
kaphavilayanakaratvād, athavā sūtrādibhiḥ, taruṇāsthimarmaṇīti taruṇāsthi
nāsāvaṃśāsthi, tadeva marma, abhighātādinā marmavadvyathājanakatvāt,
udghāṭite'rdhacālite, anyaḥ āgantujaḥ, doṣajāgantureka eva gaṇanīyaḥ||6||
prabhraśyate nāsikayā tu yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu | prāksañcito
mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ rogamudāharanti
||7|| (su. u. taṃ. a. 22) |
bhraṃśathumāha– prabhraśyata ityādi| prabhraśyate galati| vidagdho lavaṇa iti
svarūpākhyānaṃ, vidagdhatvādeva kaphasya lavaṇatvasiddheḥ| prāksañcita
ityanena sañcayapūrvakaṃ kopaṃ darśayati, hetubhūyastvena cayamantareṇāpi
kopadarśanāt| yaduktam– “na kevalaṃ cayaṃ prāpya doṣāḥ kupyanti dehinām|
anyato'pi hi kupyanti hetubāhulyato balāt||” iti||7||
bhraṃśathumāha– prabhraśyata ityādi| vidagdho lavaṇa iti svarūpākhyānaṃ,
vidagdhatvādeva kaphasya lavaṇatvasiddheḥ, ‘pittatapta’ iti suśrutapāṭhaḥ||7||
ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ | nāsā pradīpteva
ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti
||8|| (su. u. taṃ. a. 22) |
dīptamāha– ghrāṇe bhṛśamityādi| pradīpteveti prajvaliteva||8||
dīptamāha– ghrāṇa ityādi| pradīpteveti prajvaliteva, videhe'sya lakṣaṇam–
“dhūmāyate yadā nāsā calatkṛṣyati dīpyate| niścarettama ucchvāsaṃ taṃ vyādhiṃ
dīptamādiśet||” iti||8||
ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam |9| (ca. ci. a.
26) |
pratīnāhamāha– ucchvāsamārgamityādi|9|–
pratīnāhamāha– ucchvāsamārgamityādi|9|–
ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam
||9|| (ca. ci. a. 26) |
nāsāsrāvamāha– ghrāṇādityādi| doṣa iti kaphaḥ||9||
nāsāsrāvamāha– doṣa iti kaphaḥ| asya lakṣaṇaṃ videhe– “srotaḥśṛṅgāṭake śleṣmā|
citaḥ kledita ūṣmaṇā| viśeṣātsyandate rātrau nāsāsrāvaṃ tu tadviduḥ||”
iti||9||
ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca |
kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaśca janturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ
||10|| (su. u. taṃ. a. 22) |
nāsāśoṣamāha– ghrāṇāśrite srotasītyādi| atra ca vāyukṛtasrotaḥśoṣaṇena
tadgataśleṣmaśoṣo boddhavyaḥ| pratapta ityanena pittamapi gamyate,
pratapanasya pittamantareṇāsambhavāt| tathāca kaścit paṭhati– “ghrāṇāśrite
śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca||” iti| pratapta ityasya sthāne
‘pradīpte’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaśca
yasminniti kaṣṭenocchvāsaniḥśvāsau karoti yatretyarthaḥ||10||
nāsāśoṣamāha– ghrāṇetyādi| nāsāśoṣastu vāyukṛtasrotaḥśoṣaṇena
tadgataśleṣmaśoṣo jñeyaḥ| pratapta ityanena ca pittamapi gamyate, pratapanasya
pittamantareṇāsambhavāt| pratapta ityasya sthāne ‘pradīpte’ iti pāṭhāntare sa
evārthaḥ|
12
kṛcchrācchvasitīti kaṣṭenocchvasiti śvāsaṃ karoti yatretyarthaḥ| vaidehe'sya
lakṣaṇam– “vātapittau yadā ghrāṇakapharaktaṃ viśoṣayet| tadā syāducchvasennāsā
tasya śuṣkaṃ vidhīyate|| bhṛśaśuṣkāvacūrṇena nāsāśoṣaṃ tu taṃ viduḥ|” iti||10||
śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ svaraḥ | kṣāmaḥ
ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam
||11|| āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu
nimajjati | svaravarṇaviśuddhiśca paripakvasya lakṣaṇam
||12||
cikitsābhedārthaṃ pīnasasyāmapakvalakṣaṇamāha– śirogurutvamityādi|
tanuraghanaḥ| svaraḥ kṣāma iti avispaṣṭaṃ vacanam| ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamiti
muhurmuhurnāsikayā śleṣmāṇaṃ nirasyatītyarthaḥ| āmarasānvitena doṣeṇa
śirogurutvādayaḥ| “āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati” ityādi
pakvalakṣaṇam| āmaliṅgaiḥ śirogurutvādibhiranvitaḥ śleṣmā nimajjatīti līno
bhavati| ayamarthaḥ– śleṣmā tāvallīno bhavati, āmaliṅgānyapi līnāni bhavanti,
tathāca ‘tanutvamāmaliṅgānām’ iti suśrutaḥ| ‘na sajjati’ iti pāṭhāntare na
sakto
13
bhavati, na tiṣṭhatīti yāvat; tadā''maliṅgānvitaḥ stokenāmaliṅgenānvitaḥ|
ghanaḥ styānaḥ| kheṣu nāsārandhreṣu, ‘sthitaḥ’ iti śeṣaḥ; vyaktyapekṣayā
bahuvacanam| svaraviśuddhiḥ svarabhedābhāvaḥ, varṇaviśuddhiḥ
prakṛtisavarṇatā||11-12||
cikitsābhedārthaṃ pīnasasyāmapakvalakṣaṇaṃ kathayannāha– śira ityādi| tanuḥ
aghanaḥ, svaraḥ kṣāmaḥ avispaṣṭavacanaḥ,
14
ṣṭhīvettathā'bhīkṣṇamiti murhurmuhurnāsayā śleṣmāṇaṃ nirasyatītyarthaḥ|
pakvalakṣaṇamāha– āmetyādi| āmaliṅgaiḥ śirogurutvādibhiranvitaḥ śleṣmā,
nimajjati līno bhavatīti, ayamarthaḥ– śleṣmā vilīno bhavati, āmaliṅgānyapi,
tathāca– “tanutvaṃ cāmaliṅgānām” iti suśrute| ‘na sajjati’ iti pāṭhāntare na
sakto bhavati, na tiṣṭhatīti yāvat| svaraviśuddhiḥ svarabhedābhāvaḥ,
varṇaviśuddhiḥ prakṛtivarṇatā||11-12||
sandhāraṇājīrṇarajotibhāṣyakrodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ |
prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ | saṃstyānadoṣe
śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu
||13|| (ca. ci. a. 26) | cayaṃ gatā mūrdhani
mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | prakupyamāṇā vividhaiḥ
prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi
||14|| (su. u. taṃ. a. 24) |
pratiśyāyaḥ pañcavidho bhavati, vātapittakaphasannipātaraktajabhedāt; tasya
nidānaṃ dvividham– ekaṃ sadyojanakaṃ, tacca balavattvena cayaṃ nāpekṣata eva;
aparaṃ cayādikrameṇa janakaṃ, cayādikramotpannaśca doṣo garīyān
sakalaśarīrasambhāvanayā baddhamūlatvāt| tatra sadyojanakanidānapūrvikāṃ tasya
samprāptimāha– sandhāraṇetyādi| sandhāraṇaṃ purīṣādivegadhāraṇaṃ, rajo dhūliḥ,
śirobhitāpaḥ śiro'bhitapyate yena sa śirobhitāpo dhūmādiḥ; rajodhūmādayaśca
nāsāpraviṣṭāḥ santo hetavaḥ| atisvapanaṃ divāsvapanamityarthaḥ| avaśyayā
tuṣāreṇa| saṃstyānadoṣe śirasīti ghanībhūtaśleṣmaṇi śirasi| suśrutenāpi
sadyojanakaṃ nidānaṃ paṭhitaṃ; tadyathā– “nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo
rajaḥ śītamatipratāpaḥ| sandhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ
pratiśyāyanidānamuktam||” (su. u. taṃ. a. 24) iti| cayādikrameṇa janakamapi
doṣaṃ darśayannāha– cayaṃ gatā ityādi| cayaṃ gatā iti sāmarthyāt sve sve
sthāne, “svasthānavṛddhirdoṣāṇāṃ caya ityabhidhīyate|” iti vacanāt| tathaiva
śoṇitamiti cayaṃ gatam| nanu, yadi svasthānasthitā doṣāḥ tat kathaṃ mūrdhni
pratiśyāyasambhavaḥ? ityāha–
15
prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairiti| vividhairiti
balavadvigrahadivāsvapnādibhiḥ| prakopaviśeṣaśca prasaraḥ| yaduktam–
“prakupitānāṃ paryuṣitakiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati|”
(su. sū. a. 21) iti| ata eva, “cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam|”
ityatra prakopamātramupāttam| etena prasareṇa śiraḥsamprāptā doṣāḥ
pratiśyāyakarāḥ| anye tu cayaṃ gatā mūrdhanīti yathāsthitameva yojayanti,
udānavāyorūrdhvagatitvācchirasyapi sambhavāt, tvaksirāśritatvāt pittāsṛjoḥ
kaphasya ca nisargataḥ śirovasthiteḥ śirasi caya iti| tata iti prakopaviśeṣāt
prasarādanantaram| pratiśyāya iti vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ
kaphādīnāṃ yatra sa pratiśyāyaḥ| ‘śaiṅ’ gatau, ityasya prayogaḥ| tathāca
carakaḥ– “ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva vā| mārutādhmātaśirasaḥ
śyāyate mārutaṃ prati||” (ca. ci. a. 8)||13-14||
evaṃ nāsārogā daśa śrīkaṇṭhoktāḥ kathitāḥ| pratiśyāyaḥ pañcavidho bhavati,
vātapittakaphasannipātaraktajabhedāt, tasya samprāptimāha– sandhāraṇetyādi|
nidānaṃ dvividham– ekaṃ sadyojanakam, aparaṃ
16
cayādikramajātaṃ, tatredaṃ sadyonidānam| sandhāraṇaṃ purīṣādivegavidhāraṇaṃ,
rajo dhūliḥ, śirobhitāpaḥ śiro'bhitāpyate yena sa śirobhitāpaḥ dhūmādiḥ,
rajodhūmādayaśca nāsāpraviṣṭāḥ pratiśyāyahetavaḥ, atisvapnaṃ
divāsvapnamityarthaḥ| avaśyayā tuṣāreṇa| saṃstyānadoṣe śirasīti saṃhatakaphe
śirasi| suśrutenāpi sadyojanakaṃ
17
nidānaṃ paṭhitam| tadyathā– “nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ
śītamatipratāpaḥ| sandhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥpratiśyāyanidānamuktam||”
iti| cayādikramajasya nidānamāha– cayamityādi| cayaṃ gatāḥ iti sve sve sthāne
sañcayaṃ prāptāḥ “svasthānavṛddhirdoṣāṇāṃ cayaḥ” iti vacanāt| mārutādaya iti
vātapittaśleṣmāṇaḥ ete, tathaiva śoṇitamapi cayaṃ gataṃ tato mūrdhni
pratiśyāyakaraṃ bhavatīti yojyam| nanu, yadi sve sve sthāne sthitā
doṣāstatkathaṃ mūrdhni pratiśyāyasambhavaḥ ityāha–
18
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairiti,
19
balavadvigrahādikrodhādidivāsvapnādibhiśca kopanaiḥ prakopyamāṇāḥ;
prakopaviśeṣaśca prasaraḥ| yaduktam– “kupitānāṃ doṣāṇāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya
ivodgatānāṃ prasaro bhavati” iti| ata evāha– “cayaprakopopaśamāḥ pittādīnāṃ
yathākramam” iti| ata eva prakopamātramupāttam| evaṃ ca
prasaraṇasthānasaṃśrayeṇa śiraḥsamprāptā doṣāḥ pratiśyāyakarāḥ| anye tu cayaṃ
gato mūrdhnīti yathāvasthitameva manyante, udānavāyorūrdhvagatitvāt, śirasyapi
vātasamudbhavatvāt|
20
tvaksirāsṛtatvātpittāsṛjoḥ kaphasya ca nisargataḥ śirovasthiteḥ śirasi caya
iti| athavā sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ saraktāḥ,
sarvatraitatkāryadarśanāt| tata iti prakopaviśeṣāt prasarādanantaram|
pratiśyāya iti vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnāṃ yatra sa
pratiśyāyaḥ| ‘śyaiṅ’ gatau ityasya prayogaḥ| tathā carakaḥ– “ghrāṇamūle
sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva ca| mārutādhmānaśirasaḥ śyāyate mārutaṃ
prati|| pratiśyāyastato ghoro jāyate dehakarṣaṇaḥ|” iti||13-14||
kṣavapravṛttiḥ śiraso'tipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā |
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ
||15|| (su. u. taṃ. a. 24) |
tasya pūrvarūpamāha– kṣavapravṛttirityādi| upadravāścāpyapare iti
upadravāstatkālabhāvino rogāḥ, natu pāribhāṣikāḥ paścātkālabhāvinaḥ; te ca
ghrāṇadhūmāyanamanthādayaḥ| yadāha videhaḥ– “pūrvarūpāṇi dṛśyante pratiśyāye
bhaviṣyati| ghrāṇadhūmāyanaṃ manthaḥ kṣavathustāludāraṇam|| kaṇṭhadhvaṃso
mukhasrāvaḥ śirasaḥ pūraṇaṃ tathā|” iti| puraḥsarā iti pūrvarūpāṇi||15||
tasya pūrvarūpamāha– kṣavetyādi| upadravāḥ tatkālabhāvino rogāḥ| apare iti
ghrāṇadhūmāyanamanthādayaḥ| yaduktaṃ videhe– “pūrvarūpāṇi dṛśyante pratiśyāye
bhaviṣyati| ghrāṇadhūmāyanaṃ manthaḥ kṣavathustāludāraṇam| kaṇṭhadhvaṃso
mukhasrāvaḥ śirasaḥ pūraṇaṃ tathā||” iti| puraḥsarā iti pūrvarūpāṇi||15||
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ
śaṅkhayostathā ||16|| (su. u. taṃ. a. 24) |
kṣavapravṛttiratyarthaṃ vaktravairasyameva ca | bhavet svaropaghātaśca
pratiśyāye'nilātmake ||17|| uṣṇaḥ sapītakaḥ
srāvo ghrāṇāt sravati paittike | kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ
||18|| sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa
mānavaḥ | ghrāṇāt kaphaḥ kaphakṛte śītaḥ pāṇḍuḥ sravedbahuḥ | śuklāvabhāsaḥ
śuklākṣo bhavedguruśirā naraḥ
||19|| kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ
kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ | (su. u. taṃ. a. 24) |
vātādipratiśyāyaliṅgānyāha– ānaddhetyādi| ānaddhā vibaddhā| pihitā
sapidhāneva| nistodaḥ sūcivyadhanavadvyathā| śaṅkhayoriti bhrūpucchāntayoḥ|
sapītaka iti īṣat pītaḥ| pittapratiśyāyavān mānavaḥ kṛśo bhavati|
atipāṇḍurdhūsaraḥ| uṣṇābhipīḍita iti uṣṇaguṇenābhipīḍita ityarthaḥ||16-19||–
teṣu vātikamāha– ānaddhetyādi| ānaddhā vibaddhā, ādhmānāpūriteveti yāvat|
pihitā sapidhāneva, tathā galatālvoṣṭhaśoṣādayo bhavanti, nistodaḥ
śūlavyadhanavadvyathā, śaṅkhayoriti bhrūpucchāntayoḥ| paittikamāha– sapītaka
ityādi| īṣatpītakaḥ| pittapratiśyāyavānmānavaḥ kṛśo bhavati|
atipāṇḍurdhūsaraḥ, uṣṇābhipīḍita iti uṣṇaguṇenābhipīḍitaḥ| ślaiṣmikamāha–
sadhūmamityādi| śuklāvabhāsaḥ śvetavapuḥ,
21
śūnākṣaḥ ucchūnanayanaḥ||16-19||–
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyākasmānnivartate
||20|| sampakvo vā'pyapakvo vā sa
sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ | (su. u. taṃ. a. 24) |
sannipātajamāha– bhūtvetyādi| bhūtvā bhūtvā iti vīpsayā punaḥ punaḥ
22
sambhavaṃ darśayati| anyatamadoṣasya kālādinā'navadhāritena balahānernivṛttiḥ,
akasmāt pravṛttirapi asamyaṅnivṛttadoṣasya kālādinā balalābhāt| atra yadyapi
doṣatrayaliṅgāni noktāni, tathā'pi sarvaprabhavatvāt pratyetavyāni|
asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ san, “nṛṇāṃ duṣṭapratiśyāyastvasādhyaḥ sarvajaḥ
smṛtaḥ|” iti videhavacanāt||20||–
sānnipātikamāha–
23
bhūtvetyādi| vīpsayā punaḥpunaḥ sambhavaṃ darśayati| anyatamadoṣasya
kālādinā'navadhāritena balahānernivṛttiḥ, akasmāt pravṛttirapi,
asamyaṅnivṛttadoṣasya kālādinā balalābhāt| atra yadyapi doṣatrayaliṅgāni
noktāni tathā'pi sarvaprabhavatvāt pratyetavyāni| kecit ‘sarvaprabhavaḥ
smṛtaḥ’ ityasyāgre'dhikaṃ pādadvayaṃ paṭhanti, tacca– “liṅgāni caiva sarveṣāṃ
pīnasānāṃ ca sarvaje” iti sarvaje pratiśyāye sarveṣāṃ vātādīnāṃ pīnasānāṃ
liṅgāni bhavantīti yojyam| asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ san– “nṛṇāṃ
duṣṭapratiśyāyastvasādhyaḥ sarvajaḥ smṛtaḥ” iti videhavacanāt||20||–
praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati
||21|| punarānahyate vā'pi punarvivriyate
tathā | niḥśvāso vā'tidurgandho naro gandhān na vetti ca
||22|| evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt
kṛcchrasādhanam | (su. u. taṃ. a. 24) |
ekadoṣasyāpi durupacārāddoṣadvayānubandhena duṣṭatāṃ gatasya
doṣatrayasambandhasāmyena sannipātajānantaraṃ liṅgamāha– praklidyate
punarnāsetyādi| ānahyata iti
24
vibadhyate| vivriyata iti vigatāvaraṇā bhavatītyarthaḥ|
kledaśoṣapidhānavivaraṇāni naikakālaṃ bhinnadoṣajāni boddhavyāni, tena virodho
nodbhāvanīyaḥ| evamiti itthambhūtaliṅgaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ
parasparaviruddhopakramadoṣasambandhāt kṛcchrasādhyaṃ jānīyāt| ayaṃ ca
pañcānāmevāvasthāntaratayā ananyatvānna ṣaṣṭhaḥ| nanu, avasthāntaratve'pi
abhiṣyandādadhimantha iva bhinno bhaviṣyati? na,
tadvadvātādijatvenānirdeśāt||21-22||
ekadoṣasyāpi durupacārād doṣadvayānubandhena
25
duṣṭiṃ gatasya doṣatrayasambandhasāmyena sannipātajānantaraṃ
duṣṭapratiśyāyaliṅgamāha– praklidyata ityādi| ānahyata iti vibadhyate,
vivriyata iti vigatāvaraṇā bhavati, kledaśoṣapidhānavivaraṇāni naikakālaṃ
bhinnadoṣajāni boddhavyāni, tena virodho nodbhāvanīyaḥ| itthambhūtaliṅgaṃ
duṣṭapratiśyāyaṃ parasparaviruddhopakramadoṣasambandhāt kṛcchrasādhyaṃ
jānīyāt| ayaṃ ca pañcānāmevāvasthāntaratayā'nanyatvānna ṣaṣṭho gaṇanīyaḥ|
nanvavasthāntaratve'pi abhiṣyandādadhimantha iva bhinno bhaviṣyatīti? naivaṃ,
tadvadvātādijatvenānirdeśāt||21-22||
raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravartate
||23|| tāmrākṣaśca
bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ | durgandhocchvāsavadano gandhānapi na vetti
saḥ ||24|| (su. u. taṃ. a. 24) |
raktajaliṅgamāha– raktaja ityādi| uroghātaprapīḍita iti
uroghātastantrāntarapaṭhitalakṣaṇaḥ, tena prakarṣeṇa pīḍitaḥ| tadyathā–
“uraḥkṣatamuraḥstambhaḥ pūtikarṇakaphorasaḥ| sakāsaḥ sajvaro jñeya uroghātaḥ
sapīnasaḥ||” iti| atra pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni, tulyatvāt
pittaraktayoḥ| tathā ca kvacit paṭhyate– “pittapratiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi
samanvitaḥ|” iti||23-24||
raktajapratiśyāyaliṅgamāha– raktaja ityādi| uroghātaḥ
tantrāntarapaṭhitalakṣaṇaḥ, tena prakarṣeṇa pīḍitaḥ, tadyathā–
“uraḥkṣatamuraḥstambhaḥ pūtikarṇakaphorasaḥ| sakāsaḥ sajvaro jñeya uroghātaḥ
sapīnasaḥ||” iti| atra pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni,
tulyatvātpittaraktayoḥ| tathāca kvacitpaṭhyate–
“pittapratiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ” iti||23-24||
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ | duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā
bhavanti hi ||25|| mūrchanti cātra krimayaḥ
śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ |
26
krimito yaḥ śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam
||26|| (su. u. taṃ. a. 24) |
apratikriyayā kālāntareṇa sarva eva
27
duṣṭapratiśyāyā bhavanti, te cāsādhyā ityāha– sarva evetyādi| mūrchanti cātra
krimaya iti atreti eṣu, bahuvacanāntāttralpratyayavidhiḥ; anye tu
pratyāsannatvāt raktaja eva krimimūrchanaṃ vadanti| śvetā iti kaphādhikatvāt
pratiśyāyasya sarvatra kaphajā eva śvetakrimayo bhavanti| ‘krimito yaḥ
śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam’ iti krimijaśirorogeṇeha tulyaṃ liṅgaṃ, tacca
“nistudyate yasya śiro'timātram” ityādinā vakṣyamāṇam||25-26||
sarva eva pratiśyāyā apratikriyamāṇāḥ kālāntareṇa duṣṭatāṃ yānti, te cāsādhyā
bhavantītyata āha– sarva ityādi| atra eṣu pratiśyāyeṣu, bahuvacanāntāttral|
anye tu pratyāsannatvāt raktaja eva krimimūrchanaṃ vadanti| śveta iti
kaphādhikatvāt|
28
pratiśyāye sarvatra kaphajā eva śvetāḥ kṛmayo bhavanti|
29
krimijo ya ityādi krimijaśirorogeṇa tulyaṃ liṅgamityarthaḥ| tallakṣaṇam–
“nistudyate yasya śiro'timātram” ityādi śiroroganidāne vakṣyamāṇam||25-26||
bādhiryamāndhyamaghratvaṃ ghorāṃśca nayanāmayān | śothāgnisādakāsāṃśca vṛddhāḥ
kurvanti pīnasāḥ ||27|| (su. u. taṃ. a. 24)
|
ataḥ paramaparān vikārān pravṛddhāḥ pratiśyāyāḥ kurvanti, tānāha–
bādhiryamityādi|
30
ghorānnayanāmayānityabhidhānādevāndhye labdhe viśeṣeṇa
tatkaratvapratipādanārthamāndhyagrahaṇam| aghratvamiti na
jighratītyaghrastasya
31
bhāvo'ghratvam| ‘ghrā’ gandhopādāne, ityasmāt ‘supi sthaḥ’ ityatra
yogavibhāgāt kapratyayaḥ||27||
ataḥ paramaparān yān vikārān pravṛddhāḥ pratiśyāyāḥ kurvanti tānāha–
bādhiryamityādi| ghoranayanāmayābhidhānādevāndhye labdhe viśeṣeṇa
tatkaratvapratipādanārthamāndhyagrahaṇam| aghratvamiti na jighratītyaghraḥ,
tasya bhāvo'ghratvam| ‘ghrā’ gandhopādāne, ityasmāt “supi sthaḥ” ityatra
“supi” iti yogavibhāgātkapratyayaḥ||27||
arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'rśaścaturvidham | caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ
ghrāṇe'pi tadviduḥ ||28||
suśrute nāsārogā ekatriṃśaduktāḥ,
32
atrāpyapīnasamārabhya pratiśyāyaparyantena pañcadaśoktāḥ,
33
śeṣasaṅkhyāpūraṇāya aparān ṣoḍaśa nāsārogānāha– arbudaṃ saptadhetyādi|
ekaikadoṣaraktamāṃsamedaḥsambhavatvena ṣaḍarbudāni, śālākyasiddhāntena
sannipātajamadhikam, evaṃ sapta| tathāca videhaḥ– “sarvaliṅgaṃ
rujāyuktamarbudaṃ viddhi sarvajam|” iti| śothāścatvāro
vātapittakaphasannipātajabhedāt,
34
evamarśo'pi caturvidhaṃ, raktapittaṃ caturvidhamapi tacca
raktapittatvasāmānyādekatvena gaṇanīyaṃ, tena na saṅkhyātirekaḥ| arbudādīnāṃ
tatra tatroktānāmatrābhidhānaṃ
śālākyoktasaṅkhyāpūraṇārthamāśrayaprabhāveṇātiriktaliṅgādikhyāpanārthaṃ
ca||28||
suśrute nāsārogā ekatriṃśaduktāḥ| tatra pīnasamārabhya pratiśyāyaparyantena
pañcadaśoktāḥ, aparān ṣoḍaśa saṅkhyāpūraṇāya nāsārogānāha– arbudamityādi|
vātapittakaphaśoṇitamāṃsamedojatvena ṣaḍvidhamarbudaṃ, śālākyasiddhāntena,
videhena sannipātajamadhikamuktam, evaṃ sapta| śothāścatvāro
vātapittakaphasannipātabhedāt evamarśo'pi caturvidhaṃ,
sahajaraktajayorarśasordoṣaje'ntarbhāvaḥ| raktapittaṃ caturvidhamapi
raktapittatvasāmānyādekatvena gaṇanīyaṃ, tena na saṅkhyātirekaḥ|
arbudādīnāmuktānāmapyatrābhidhānaṃ śālākyoktasaṅkhyāpūraṇāya,
āśrayaprabhāveṇātiriktaliṅgādikhyāpanārthaṃ ca| ghrāṇārśo'rbudayorgranthāntare
bheda uktaḥ, tadyathā– “śirolalāṭatālūnāṃ gauravaṃ duḥkhanidratā|
arśasāmarbudānāṃ ca doṣaiḥ
35
śeṣākṛtiḥ samā|| arśāṃsi gostanākārāṇyarbudaṃ kolasammitam|” iti||28||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne nāsāroganidānaṃ samāptam
||58||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ nāsāroganidānaṃ samāptam||58||
36
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
nāsāroganidānam||58||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘vyavasyettamapīnasena’ iti pā., ‘vyavasyetimapīnasena’ iti ca pā. | ↩
- 2 . ‘tatrādau pīnasamāha’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘ca rasanāyāśca’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘vidyāddhi pīnasam’ iti pā., ‘vidyādapīnasam’ iti ca pā.| ↩
- 5 . ‘tatra pīnasamāha’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘vidyādipīnasam’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘doṣairityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 8 . ‘pūtinasyo’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘ghrāṇakaṇḍu ... ’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘athavāpi yatra’ ityatra ‘atha yatra dṛṣṭau’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘tasmin phaṇāmarmaṇītyarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 12 . asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
- 13 . ‘bhavatīti’ iti pā.| ↩
- 14 . etacca– ‘ṣṭhīvettathā'bhīkṣṇam’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘prakopyamāṇā vividhaiḥ’ iti pā.| ayameva pāṭho jyāyān, antarbhāvitaṇyarthakalpane gauravāt| ↩
- 16 . ‘cayādikriyājātam’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘nidānam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 18 . etacca ‘prakopyamāṇā vividhaiḥ’ iti pā.| ayameva pāṭho jyāyān, antarbhāvitaṇyarthakalpane gauravāt| ↩
- 19 . ‘balavadvigrahādibhiḥ krodhādibhirdivāsvapnādibhiśca’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘tvakśirā ... ’ iti pā.| ↩
- 21 . etacca ‘śuklāvabhāsaḥ śūnākṣaḥ’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘sambhavanam’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘bhūtvābhūtveti’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘vidahyate’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘duṣṭatām’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘krimijaḥ’ iti pā. | ↩
- 27 . ‘duṣṭapratiśyāyo bhavati, sa cāsādhya’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘pratiśyāyasya’ iti pā.| ↩
- 29 . etacca– ‘krimijo yaḥ śirorogaḥ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘ghoranayanāmayābhidhānādevāndhye’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘ ... aghratvaṃ prāṇendriyaduṣṭyā’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘tatra pīnasamārabhya’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘aparān ṣoḍaśasaṅkhyāpūraṇāya’ iti pāṭhaḥ| ↩
- 34 . ‘evamarśo hi’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘śoṣākṛtiḥ’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ nāsāroganidānam||58||’ iti pā.| ↩