59. netraroganidānam · e-Mādhavanidāna

atha netraroganidānam | uṣṇābhitaptasya jale praveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca | svedādrajodhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt ||1|| dravāttathā'nnānniśi sevitācca viṇmūtravātakramanigrahācca | prasaktasaṃrodanakopaśokācchiro'bhighātādatimadyapānāt ||2|| tathā ṛtūnāṃ ca viparyayeṇa kleśābhighātādatimaithunācca | bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārāñjanayanti doṣāḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 1) | ¹

indriyādhiṣṭhānagatavikārapāriśeṣyānnetrarogābhidhānam| ete ca nayanarogā vātapittakapharaktasannipātāgantujāḥ santaḥ ṣaṭsaptatiḥ| yadāha suśrutaḥ– “taistribhistriṃśaduktāste ² kaphenāpyadhikāstrayaḥ| raktajāḥ ṣoḍaśa proktāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ|| bāhyau punardvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ||” (su. u. taṃ. a. 1) iti| ṣaṭsaptatiścaite rogā āśrayabhedena suśrutenaiva vibhaktāḥ|| yadāha– “nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ| śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva ³ tu| dvau ca bāhyāśrayāvanyāvanimittanimittajau|| ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ saṅgraheṇa prakīrtitāḥ|” (su. u. taṃ. a. 1) iti| netrapramāṇaṃ ca suśrutenaivoktaṃ “vidyād dvyaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitam| dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam||” (su. u. taṃ. a. 1) iti| dvyaṅgulabāhulyaṃ vistāreṇa, antaḥsvāṅguṣṭhodarasammitam, dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhamāyāmena| anye dvyaṅgulabāhulyamiti yaduktaṃ tatra dvyaṅgulamānaniyamaṃ svāṅguṣṭhodarasammitamityanenāhuḥ| ayamarthaḥ– svenāṅguṣṭhodareṇa sammitaṃ dvyaṅgulabahulaṃ, dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhamiti cāyāmavistārābhyāṃ boddhavyamiti| nanu, yadyardhatṛtīyāṅgulāyāmaṃ netraṃ tarhi “dvyaṅgulāyataṃ ca nayanam” (su. sū. a. 35) ityāturopakramaṇīyoktaṃ virudhyate? naivaṃ, vartmamaṇḍalaṃ gṛhītvā gaṇanayā'rdhatṛtīyāṅgulaṃ, tadvirahāt dvyaṅgulāyatamiti na virodhaḥ| nayanarogahetumāha– uṣṇābhitaptasyetyādi| uṣṇenātapādinā santaptadehasya jalāvagāhanāt, ⁴ śītāvṛtadehasyordhvagatenoṣmaṇā ⁵|nayanatejaso'bhibhavāccakṣūrogodayaḥ svedādrajodhūmaniṣevaṇācceti gharmarajodhūmānāṃ nayanasambandhānāṃ hetutvam| chardervighātāt vāntivegavighātāt| vamanātiyogādativānteḥ| viṇmūtravātakramanigrahāt viṇmūtravātānāṃ krameṇa śanaiḥ śanairnigrahāt vegavidhāraṇāt| prasaktasaṃrodanaśokakopāditi prasaktaṃ nirantaraṃ kṛtasaṃrodanāderityarthaḥ| ṛtuviparyayeṇa ⁶ ekartucaryāyā anyartau karaṇena| kleśābhighātāt kleśaḥ kāyādiduḥkhaṃ, ⁷ tenābhisambandhāt; bāṣpanigrahāt aśruvegadhāraṇāt| ⁸ yaduktam– “ānandajaṃ vā'pyatha śokajaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi| śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena||” iti| nayanarogasamprāptiśca suśrute paṭhyate– “ ⁹ sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāśritaiḥ| jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ||” (su. u. taṃ. a. 1) iti||1-3||

indriyādhiṣṭhānagatavikārapāriśeṣyānnetraroganidānam| ete ca nayanarogā vātapittakapharaktasannipātāgantujāḥ ṣaṭsaptatiḥ| yadāha suśrutaḥ– “taistribhistriṃśaduktāste kaphenābhyadhikāstrayaḥ| raktajāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ|| bāhyau punardvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ|” iti| ṣaṭsaptatiśca rogā āśrayabhedena suśrutenaiva vibhaktāḥ| yadāha– “nava sandhyāśrayāste syurvartmajāstvekaviṃśatiḥ| śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu| dvau ca bāhyāśrayāvanyāvanimittanimittajau|| ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ saṅgraheṇa prakīrtitāḥ|” iti| tatra nayanarogahetumāha– uṣṇābhitaptasyetyādi| uṣṇenātapādinā santaptadehasya jalāvagāhanāt| tadūṣmaṇordhvagatena tejaso'bhibhavāccakṣūrogodayaḥ, yathā madhyandinolkāpātaḥ saurakiraṇenābhibhūyate| dūrekṣaṇāt dūrāvalokanāt, svapnaviparyayāt rātrijāgaraṇāddivāsvapnāt, svedādityādi gharmarajodhūmānāṃ nayanasambaddhānāṃ hetutvam| chardervighātāt vāntivegavidhāraṇāt, vamanātiyogādativānteḥ| viṇmūtravātakramanigrahāt viṇmūtravātānāṃ krameṇa śanaiḥśanairgrahāt vegadhāraṇāt| prasaktasaṃrodanaśokakopāt prasaktaṃ nirantaraṃ kṛtasaṃrodanādityarthaḥ| kleśābhighātāt kleśaḥ kāmādiduḥkhaṃ, tena sambandhāt; bāṣpagrahāt bāṣpaṃ netrāmbu, tadvegavidhāraṇāt, sūkṣmavastvavalokanāt, etairhetubhirnetrarogā jāyante| nayanarogasamprāptiḥ suśrute paṭhitā| tadyathā– “ ¹⁰ sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamārgagaiḥ| jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ||” iti||1-3||

vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākaraḥ ||4||

sāmānyapūrvakatvāt viśeṣasya, tathā sarvanayanarogahetutvācca, ādau sarvanayanagatamabhiṣyandamāha– vātādityādi| ghora iti duḥsahavedanaḥ| sarvanetrāmayākara iti sarveṣāṃ netrarogāṇāmadhimanthādīnāmākara utpattikaratvāt; ākaraḥ sthānam| ata evāha suśrutaḥ– “prāyeṇa sarve nayanāmayāste bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ|” (su. u. taṃ. a. 1) iti||4||

sāmānyapūrvakatvādviśeṣasya, sarvanayanarogahetutvāccādau sarvanayanagatamabhiṣyandamāha– vātādityādi| ghoraḥ duḥsahavedanaḥ| sarvanetrāmayākara iti sarveṣāmeva netrarogāṇāmadhimanthādīnāmākaraḥ sthānam, utpattikaratvāt| ata evāha suśrutaḥ– “prāyeṇa sarve nayanāmayāste bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ|” iti||4||

nistodanastambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśiro'bhitāpāḥ | viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||5|| (su. u. taṃ. a. 6) |

vātābhiṣyandarūpamāha– nistodanetyādi| nistodanaṃ ¹¹ sūcīvyadhanavadvyathā, stambhanaṃ jaḍimā, saṅgharṣaḥ karakarikā, pāruṣyaṃ rūkṣatā, śiro'bhitāpaḥ śirovyathā| viśuṣkabhāvo dūṣikārahitatvaṃ, na tvāsrāvarahitatvaṃ, śiśirāśrutetyukteḥ||5||

vātābhiṣyandamāha– nistodanaṃ śūlaṃ tadvad vyathā, stambhanaṃ jaḍimā, saṅgharṣaḥ vālukāpūritā iva karakarikā, pāruṣyaṃ rūkṣatvaṃ, śirobhitāpaḥ śirovyathā, viśuṣkabhāvo dūṣikārahitatvaṃ, netrāsrāvarahitatvaṃ tu śiśirāśrutetyuktaṃ na ghaṭate||5||

dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca | uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||6|| (su. u. taṃ. a. 6) |

paittikalakṣaṇamāha– dāhaprapākāvityādi| prapākaḥ prakṛṣṭapākaḥ| śiśirābhinandā śītecchā| dhūmāyanaṃ dhūmasyodvamanam| bāṣpasamucchrayo bāṣpabāhulyam||6||

pittajamāha– dāhetyādi| śiśirābhinandā śiśirecchā, dhūmāyanaṃ dhūmasyevodvamanaṃ, bāṣpasamucchrayaḥ bāṣpabāhulyam||6||

uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśothaḥ kaṇḍūpadehāvatiśītatā ca | srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||7|| (su. u. taṃ. a. 6) |

kaphajaliṅgamāha– uṣṇābhinandetyādi| upadehaḥ piccaṭabāhulyam| śītatā netrasya| picchila iti srāvaviśeṣaṇam| kaphābhipanne kaphayukte| nayane cakṣuṣi| bhavanti jāyante||7||

kaphajamāha– uṣṇetyādi| sugamam||7||

tāmrāśrutā lohitanetratā ca nāḍyaḥ samantādatilohitāśca | pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti ||8|| (su. u. taṃ. a. 6) |

raktābhiṣyandalakṣaṇamāha– tāmrāśrutetyādi| pittasya liṅgānīti pittābhiṣyandaliṅgāni||8||

raktajamāha– ¹² tāmrāśrutetyādi| pittasyāpi liṅgāni pittābhiṣyandasyāpi liṅgāni||8||

vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām | tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ ||9|| (su. u. taṃ. a. 6) |

adhimanthānāmabhiṣyandajatvamāha– vṛddhairityādi| tāvanta iti abhiṣyandairvātapittakapharaktajaiścatvāro'dhimanthāḥ pratyetavyāḥ| tīvravedanā iti sāmānyalakṣaṇam| vedanāśabdaścātra vyathāmātravācī, tena vātikābhiṣyandādvātika evādhimanthastīvravātajanitatodādisakalavedanaḥ, evaṃ pittajakaphajaraktajāścādhimanthāḥ pratyetavyāḥ||9||

adhimanthānāmabhiṣyandajatvamāha– vṛddhairityādi| vṛddhiṃ gataiḥ apratikriyamāṇatvāt| tāvanta iti abhiṣyandairvātapittakapharaktajaiścaturbhiścatvāro'dhimanthāḥ| tīvrā vātajā eva sarvā nistodādivedanā, evaṃ pittakapharaktajāścādhimanthāḥ pratyetavyāḥ||9||

utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā | śiraso'rdhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||10|| (su. u. taṃ. a. 6) |

asyāparaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– utpāṭyata ¹³ ityādi| ¹⁴ śiraso'rdhamityatra pūrvakriye sambadhyete, tena śiraso'rdhamutpāṭyate tathā nirmathyate cetyarthaḥ| śiraso'rdhe ca vedanā vyādhiprabhāvāt| svalakṣaṇairiti yathoktavātādyabhiṣyandalakṣaṇaiḥ| sa ¹⁵ cādhimandhaḥ syandātmakaḥ||10||

asyāparaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– utpāṭyata ityādi| śiro'rdhe vedanā vyādhiprabhāvāt| svalakṣaṇairiti yathoktavātābhiṣyandalakṣaṇaiḥ, sa cādhimanthastadātmakaḥ||10||

hanyāddṛṣṭiṃ ślaiṣmikaḥ saptarātrādadhimantho raktajaḥ pañcarātrāt | ¹⁶ ṣaḍrātrādvātiko vai nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva ||11|| (su. u. taṃ. a. 6) | ¹⁷

yāvatā kālena ¹⁸ mithyācārāddṛṣṭiṃ hanti ¹⁹ tamāha– ²⁰ hanyādityādi| sadya eveti śleṣmaṇi saptarātrasyoktatvāt sadyaḥśabdenātra trirātramuktaṃ, vaidyake hi sadyaḥśabdasya trirātrasaptarātravācitvena dṛṣṭatvāt| kālāvadhiratra vyādhisvabhāvāt||11||

yāvatā kālena mithyācārād dṛṣṭiṃ harati, tadāha– hanyādityādi| śleṣmaṇi saptarātrasyoktatvāt| ²¹ sadyaḥśabdenātra trirātramuktam| kālāvadhistu vyādhisvabhāvāt||11||

udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśothasamanvitam | gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ viduḥ ||12||

laṅghanapralepādividhānārtham añjanādiniṣedhārthaṃ ca netrarogasya sāmatvalakṣaṇamāha– udīrṇavedanamityādi| udīrṇavedanamudgatabahuvedanam| gharṣaḥ karakarikā| laṅghanādividhānārthamañjanādiniṣedhārthaṃ ca tantrāntaram– “svedaḥ pralepastiktānnaṃ dhūmo dinacatuṣṭayam| laṅghanaṃ cākṣirogāṇāmāmānāṃ pācanāni ṣaṭ|| añjanaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ kaṣāyaṃ gurubhojanam| netrarogeṣu sāmeṣu snānaṃ cāpi vivarjayet||” iti||12||

laṅghanapralepanādividhānārtham añjanādiniṣedhārthaṃ ca ²² netrarogasyāmalakṣaṇamāha– udīrṇetyādi| udīrṇavedanam udgatavedanam| gharṣaḥ karakarikāviśeṣaḥ| laṅghanādividhānārthamañjanādiniṣedhārthaṃ ca tantrāntare uktam– “svedaḥ pralepastiktānnaṃ dhūmo dinacatuṣṭayam| laṅghanaṃ cākṣirogāṇāmāmānāṃ paktiriṣyate||” iti||12||

mandavedanatā kaṇḍūḥ saṃrambhāśrupraśāntatā | praśastavarṇatā cākṣṇoḥ sampakvadoṣamādiśet ||13||

nirāmalakṣaṇamāha– mandetyādi| saṃrambhāśrupraśāntateti saṃrambhaḥ śothaḥ tasya, aśruṇo netrajalasya ca praśamaḥ||13||

nirāmalakṣaṇamāha– mandetyādi||13||

kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ | saṃrambhī pacyate yastu netrapākaḥ sa śothajaḥ | śothahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśothaje ||14|| (su. u. taṃ. a. 6) |

saśothapākaliṅgamāha– kaṇḍūpadehāśruyuta ityādi| pakvodumbarasannibha iti ²³ lohitaḥ| saṃrambhīti śothavān; kārtikastu mahārambhavānityāha; śothastvanukto'pi gamyate, tatpradhānatvāt pākasya, uttaratra śothahīnānītyasyābhidhānācca| ayaṃ tridoṣajaḥ, evamaśothapākaśca||14||

netrapākamāha– kaṇḍvityādi| pakvodumbarasannibha iti lauhityena| saṃrambhī śothavān| kārtikastu ²⁴ mahārambhavānityāha; śothastvanukto'pi gamyate, tatpradhānatvāt pākasya, uttaratra śothahīnānītyabhidhānācca| ayaṃ tridoṣajaḥ| aśothamāha– śothetyādi atra śotharahitāni netrapākalakṣaṇāni jānīyāt||14||

upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya | rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 6) |

hatādhimanthalakṣaṇamāha– ²⁵ upekṣaṇādityādi| ayaṃ rogo videhe dṛṣṭyutkṣepalakṣaṇa ekaḥ, anyaḥ sakalanayanaśoṣalakṣaṇaḥ paṭhyate| tadyathā– “antargataḥ ²⁶ sirāṇāṃ tu yadā tiṣṭhati mārutaḥ| sa tadā nayanaṃ prāpya śīghraṃ dṛṣṭiṃ nirasyati|| tasyāṃ nirasyamānāyāṃ nirmanthanniva mārutaḥ| nayanaṃ nirvamatyāśu śūlatodādhimanthanaiḥ||” iti| idaṃ dṛṣṭinirgamalakṣaṇam, ata evaitasminnarthe suśrute kecit paṭhanti– “antaḥ ²⁷ sirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan| hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ||” iti| videha eva sakalākṣiśoṣaḥ paṭhyate– “athavā śoṣayedakṣi kṣīṇatejobalādayam| tatpadmamiva saṃśuṣkamavasīdati locanam|| hatādhimanthaṃ taṃ vidyādasādhyaṃ vātakopataḥ||” iti| ataḥ śoṣārthe upekṣaṇādakṣītyādi śloko'vagantavyaḥ| sādayatīti śoṣayati| rujābhirugrābhiriti rujābhistodādibhirmahatībhirupalakṣitaḥ||15||

hatādhimanthalakṣaṇamāha– upekṣaṇādityādi| sādayati śoṣayati, rujābhiriti satodarujābhiḥ| videhe'yaṃ rogo dṛṣṭyutkṣepaṇalakṣaṇa ekaḥ, anyaḥ sakalanayanaśoṣalakṣaṇaḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “antargataḥ ²⁸ sirāṇāṃ tu yadā tiṣṭhati mārutaḥ| sa tadā nayanaṃ prāpya śīghraṃ dṛṣṭiṃ nirasyati|| tasyāṃ nirasyamānāyāṃ nirmanthanniva mārutaḥ| nayanaṃ nirvamatyāśu śūlatodo'bhimanthanaiḥ||” ityayaṃ dṛṣṭinirgamalakṣaṇaḥ; ²⁹ sakalākṣiśoṣādhimanthaṃ videha'pyāha– “athavā śoṣayedakṣi kṣīṇatejobalādayam| tatpadmamiva saṃśuṣkamavasīdati locanam|| hatādhimanthaṃ taṃ vidyādasādhyaṃ vātakopajam|” iti||15||

vāraṃvāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ | rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyo vātaparyayaḥ ||16|| ³⁰

vātaparyayaliṅgamāha– ³¹ vāraṃvāramityādi| paryāyeṇa krameṇa kadācidbhruvi, kadācillocane, vāyustīvrāṃ rujāṃ karotīti vātaparyāyārthaḥ||16|| ³²

vātaparyāyalakṣaṇamāha– vāraṃvāramityādi| paryāyeṇa krameṇa kadācit bhruvi kadācillocane vāyuḥ tīvrāṃ rujaṃ karotīti tātparyārthaḥ||16||

yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma sandahyate cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi ||17|| (su. u. taṃ. a. 6) |

śuṣkākṣipākamāha– yat kūṇitamityādi| kūṇitamiti nimīlitam| dāruṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ ca vātaśoṣāt vartma yasya taddāruṇarūkṣavartma| sandahyate sadāhaṃ bhavati| āviladarśanamākuladarśanam| sudāruṇaṃ kṛcchronmīlanam| pratibodhane unmeṣaṇe| sudāruṇaṃ sukaṭhinamiti gadādharaḥ| śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣīti tacchuṣkeṇākṣipākena upahatamakṣītyarthaḥ| ayaṃ rogaḥ saraktavātajanyaḥ| yadāha karālaḥ– “kūṇitaṃ kharavartmākṣi kṛcchronmīlāvilekṣaṇam| sadāhaṃ sāsṛjādvātācchuṣkapākānvitaṃ vadet||” iti||17||

śuṣkākṣipākamāha– yadityādi| ³³ kūṇitaṃ nimīlitam| dāruṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ ca vātaśoṣaṇādvartma yasya tat| dāruṇaṃ sukaṭhinamiti gadādharaḥ| śuṣkākṣipākopahatamiti śuṣkeṇākṣipākenopahatamakṣītyarthaḥ| ayaṃ rogaḥ saraktavātajanyaḥ| yadāha karālaḥ– “kūṇitaṃ kharavartmākṣi kṛcchronmīlāvilekṣaṇam| sadāhaṃ sāsṛjo vātācchuṣkapākānvitaṃ vadet||” iti||17||

yasyāvaṭukarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā | kuryādrujaṃ vai bhruvi locane ca tamanyatovātamudāharanti ||18|| (su. u. taṃ. a. 6) |

anyatovātamāha– ³⁴ yasyetyādi| avaṭurghāṭā| manye ³⁵ grīvāpārśvasire| anyato veti uktapradeśāditaratra pṛṣṭhe, saptamyarthe tasiḥ| anyatra vātasya kāraṇasyāvasthānam, anyatra locane bhruvi ca rujāṃ karotītyanyatovātaḥ| videhe'pyuktam– “ ³⁶ manyayorantare vāyurutthitaḥ pṛṣṭhato'pi vā| karoti bhedaṃ nistodaṃ śaṅkhe cākṣṇorbhruvostathā|| tamāhuranyatovātaṃ rogaṃ dṛṣṭivido janāḥ||” iti||18||

anyatovātamāha– yasyetyādi| avaṭurghāṭā, manye ³⁷ grīvāpārśvasire| anyato veti uktapradeśāditaratra pṛṣṭhe; anyatra vātasya kāraṇasyāvasthānam, anyatra locane bhruvi ca rujāṃ karoti– ityanyatovātaḥ| videhe'pyuktaḥ– “ ³⁸ manyayorantare vāyurutthitaḥ pṛṣṭhato'pi vā| karoti bhedaṃ nistodaṃ śothaṃ vā'kṣṇorbhruvostathā|| tamāhuranyatovātaṃ dṛṣṭirogavido janāḥ|” iti||18||

śyāvaṃ lohitaparyantaṃ sarvaṃ cākṣi prapacyate | sadāhaśothaṃ sāsrāvamamlādhyuṣitamamlataḥ ||19||

amlādhyuṣitamāha– śyāvamityādi| śyāvamīṣannīlam| amlata ityamlabhojanāt| amlādhyuṣitamiti pittādhyuṣitaṃ, kāraṇe kāryopacārāt||19||

amlādhyuṣitamāha– śyāvamityādi| pittajo'yaṃ vyādhiḥ||19||

avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyanti ca yāḥ sa tādṛgvyādhiḥ ³⁹ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||20|| (su. u. taṃ. a. 6) | ⁴⁰

sirotpātamāha– avedanā vā'pītyādi| akṣirājya iti ⁴¹ akṣisirāḥ| virajyantīti viraktā bhavanti, viśeṣaraktā bhavantītyarthaḥ| raktajo'yam||20|| ⁴²

sirotpātamāha– avedanetyādi| akṣirājyaḥ ⁴³ akṣisirāḥ|, virajyanti viraktā bhavanti, viśeṣaraktavarṇā bhavantītyarthaḥ| raktajo'yaṃ vikāraḥ||20|| ⁴⁴

mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu ⁴⁵ sirāpraharṣaḥ | tāmrābhamasraṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca ||21|| (su. u. taṃ. a. 6) | ⁴⁶

sirāpraharṣamāha– mohādityādi| ⁴⁷ ayamapi raktajaḥ| iti sarvagatāḥ||21|| ⁴⁸

sirāpraharṣamāha– mohādityādi| tāmramaruṇam, ⁴⁹ acchaṃ nirmalam| pragāḍhamityatiśayena abhivīkṣituṃ draṣṭuṃ na śaknotītyarthaḥ| iti sarvanetragatāḥ||21||

nimagnarūpaṃ tu bhaveddhi kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai | srāvaṃ sraveduṣṇamatīva yacca tat savraṇaṃ śukla(kra)mudāharanti ||22|| (su. u. taṃ. a. 5) |

sandhivartmaśuklakṛṣṇadṛṣṭigateṣu madhye prādhānyāddṛṣṭigateṣu vaktumuciteṣu svalpavaktavyatayā dṛṣṭimaṇḍalapratyāsattyā kṛṣṇagatavikārābhidhānam| tatra savraṇaśuklalakṣaṇamāha– nimagnarūpamityādinā| rūpagrahaṇamābhāsaniṣedhārthaṃ, tena nimagnarūpameva| yat sūcyevetyupamānaṃ vartulatvakhyāpanāya sūcīvyadhanavadvedanādarśanāya ca| srāvaṃ sraveduṣṇamiti sraveduṣṇamityetāvataiva labdhe srāve punaḥ srāvagrahaṇaṃ nirantarasrāvaṃ lakṣayati| atiśabdastūṣṇena sambadhyata iti kārtikaḥ| uṣṇasrāvatā raktātmakatvāt| śuklasyātra cātyantaruk boddhavyā, savraṇatvāt| yadāha avraṇalakṣaṇe suśrutaḥ– ‘nātirugaśruyuktaṃ’ (su. u. taṃ. a. 5) iti| tat sravaṇaṃ sakṣataṃ, kṣate tu rujā yuktaiva, nayane tu sukumāre viśeṣeṇodāharanti videhaprabhṛtayaḥ| videhe'pyuktam– “raktarājīnibhaṃ kṛṣṇe chinnābhaṃ yacca lakṣyate| sūcyagreṇeva tacchuklamuṣṇāśrusrāvi savraṇam||” iti||22||

atha kṛṣṇagatāścatvāraḥ| dṛṣṭimaṇḍalapratyāsannatayā kṛṣṇagatavikārābhidhānam, tatra savraṇaśuklamāha– nimagnarūpamityādi| rūpagrahaṇamābhāsaniṣedhārthaṃ, tena nimagnasvarūpameva yat sūcyā viddhamiva pratibhāti, sūcyevetyupamā vartulatvakhyāpanāya, sūcīviddhavedanādarśanāya ca| srāvaṃ sraveduṣṇamiti sraveduṣṇametāvataiva labdhe srāve srāvagrahaṇaṃ nirantaraṃ srāvaṃ bodhayati| atiśabdastūṣṇena sambadhyata iti kārtikaḥ| videhe'pyuktam– “raktarājīnibhaṃ kṛṣṇe chinnābhaṃ yacca lakṣyate| sūcyagreṇeva tacchuklamuṣṇāśrusrāvi savraṇam||” iti||22||

dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi | avedanaṃ vā na yugmaśuklaṃ tat siddhimāyāti kadācideva ||23|| (su. u. taṃ. a. 5) |

asyāsādhyatayā nirdiṣṭasyāvasthāvaśena pākṣikīṃ siddhimāha– dṛṣṭeḥ samīpa ityādi| kṣataṃ hi svabhāvata eva saṃśrayopaghātakaram, ato dṛṣṭisamīpe na sādhyam; uktaviparyayāttu dṛṣṭisamīpe'pi sukhasādhyamavraṇam| na cāvagāḍhamekatvaggatam| viparyayāttvavagāḍhamapyavraṇaṃ sidhyati| ata ⁵⁰ evāvraṇe vakṣyati– gambhīrajātamiti| na ca saṃsravediti na cātyarthaṃ sravet, saṃśabdasyātiśayārthatvāt| avedanaṃ mandavedanaṃ, raktasya kaphānugamāt; vātānugamādativedanaṃ tu na sidhyati| yugmaṃ ca kṣataśuklaṃ kadā'pi na sidhyati||23|| ⁵¹

asyāsādhyatayā nirdiṣṭasyāvasthāviśeṣeṇa pākṣikīṃ siddhimāha– dṛṣṭerityādi| kṣataṃ svabhāvata evāśrayopaghātakaram, ato dṛṣṭisamīpe na sādhyam ⁵² uktaviparyayātta dṛṣṭisamīpe'pi sukhasādhyāvasthamavraṇam| na cāvagāḍhamekatvaggataṃ viparyayotthamavagāḍhamapyavraṇaṃ siddhyati| ata evāvraṇe vakṣyati– gambhīrajātamityādi| na saṃsravediti na cātyarthaṃ sravet, atra saṃśabdasyātiśayārthatvāt| avedanaṃ mandavedanaṃ, raktasya kaphānugamāt; vātānugamādativedanaṃ tu na siddhyati| yugmaśuklamiti kṣataśuklaṃ, tat kadācit na siddhyati||23||

syandātmakaṃ kṛṣṇagataṃ sacoṣaṃ śaṅkhendukundapratimāvabhāsam | vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti ||24|| (su. u. taṃ. a. 5) |

idānīmavraṇaśukralakṣaṇamāha– syandātmakamityādi| syandātmakamabhiṣyandanimittakaṃ, sarveṣāmakṣirogāṇāmabhiṣyandanimittatve'pi cāsya niyamapratipādanārthamabhidhānam| vaihāyasābhrapratanuprakāśamiti vihāyasi sthitaṃ vaihāyasaṃ, ‘tasya nivāsaḥ’ ityaṇ, vihāyo nabhaḥ; ākāśasthitābhravat pratanuprakāśamityarthaḥ| etenācchatvaṃ pratipādyate| śuklatvaṃ tu śaṅkhendukundapratimāvabhāsamityanenaiva labdham| vaihāyasābhragrahaṇaṃ sajalābhravyavacchedārthaṃ, taddhi prāyaḥ pārvataṃ bhavatīti kārtikaḥ| sādhyatamaṃ sukhasādhyam| nanu, gambhīrajātamityādinā kṛcchrābhidhānenaiva ⁵³ tadviparyayeṇa sukhasādhyatvāvagatiḥ setsyati, tat kiṃ sādhyatamābhidhānena? naivam, asatyatra sādhyatamābhidhāne ubhayatrāpi kṛcchratvabhrāntiḥ syādatastadabhidhānam||24||

idānīmavraṇaśuklalakṣaṇamāha– syandātmakamityādi| abhiṣyandanimittajātaṃ, sarveṣāmakṣirogāṇāmabhiṣyandanimittatve'pyasya niyamapratipādanārthamabhidhānam| vaihāyasābhrapratanuprakāśamityanena svacchatvaṃ pratipādyate, śuklatvaṃ tu śaṅkhendukundapratimāvabhāsatvenaiva labdhaṃ, vaihāyasābhragrahaṇaṃ sajalābhravyavacchedārtham| sādhyatamaṃ sukhasādhyam||24||

gambhīrajātaṃ bahulaṃ ca śuklaṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram | vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ ⁵⁴ sirāsūkṣmamadṛṣṭikṛcca | dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam ||25|| (su. u. taṃ. a. 5) |

avraṇasyaivāvasthābhedena kṛcchratvamāha– gambhīrajātamityādi| gambhīrajātaṃ dvitritvaggatam| bahulaṃ pratanuno'bhrādghanam| avraṇasyaivāvasthābhedenāsādhyatvamāha– ⁵⁵ vicchinnamadhyamityādi| vicchinnamadhyaṃ vidīrṇamāṃsatvāt sacchidraṃ, nimnamiti yāvat; tadviparyayaṃ tu piśitāvṛtamunnatamāṃsarūpatayā| calamityanavasthitam| ⁵⁶ sirāsūkṣmamiti ⁵⁷ sirāvṛtatvāt sūkṣmam; anye ‘ ⁵⁸ sirāsaktam’ iti paṭhanti, vyācakṣate ca– ⁵⁹ sirāsaktaṃ yatastataścalaṃ, ⁶⁰ sirāṇāṃ calatvāt; ⁶¹ sirā hi matsyavat parivartamānā muhurmuhuścalanti; anye ‘ ⁶² sirāśuklam’ iti pāṭhāntaraṃ vyācakṣate; ⁶³ sirābhiḥ śuklaṃ, ⁶⁴ sirāśuklaṃ ⁶⁵ sirāśuklatvahetukaṃ; na hi ⁶⁶ sirābhavanaṃ śuklatve heturiti gadādharaḥ| adṛṣṭikṛditi darśanābhāvakāri, dṛṣṭeḥ samīpe na bhavedityasya viparyayo'yam| dvitvaggataṃ dvipaṭalāśritam, etadaparaliṅgasahitamasādhyaṃ, na tu kevalaṃ; dvitvaggatasya kṛcchratvābhidhānāt| ⁶⁷ lohitamantataśceti ⁶⁸ madhye śuklamante lohitaṃ, vraṇākāreṇa||25||

avraṇasyaivāvasthābhedena kṛcchratāmāha– gambhīrajātamityādi| gambhīrajātaṃ dvitritvaggataṃ, bahulaṃ pratanuno'bhrād ghanam| avraṇasyaivāvasthāto'sādhyatvamāha– vicchinnetyādi| vicchinnamadhyaṃ viśīrṇamāṃsatvāt sacchidraṃ, nimnamiti yāvat| tadviparyayaṃ tu piśitāvṛtamunnatamāṃsarūpatayā| calamanavasthitam, ⁶⁹ sirāsūkṣmamiti ⁷⁰ sirākṛtatvāt sūkṣmam, anye ‘ ⁷¹ sirāsaktam’ iti paṭhanti| ⁷² sirāsaktaṃ yatastataścalaṃ, ⁷³ sirā hi matsyavat parivartamānā muhurmuhuścalanti| tadāśritaṃ śuklamapi calameva| adṛṣṭikṛditi darśanābhāvakāri| dvitvaggataṃ dvipaṭalāśritam, etadaparaliṅgasahitamasādhyaṃ, na kevaladvitvaggatasya kṛcchrābhidhānāt, savraṇaṃ tritvaggataṃ cāsādhyamiti jñeyam| lohitamantata iti prānteṣu lohitaṃ vraṇākāreṇa| cirotthitaṃ cirakālajam||25||

uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śuklam | tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam ||26|| (su. u. taṃ. a. 5) |

na kevalamevaṃvidhaṃ paramasādhyaṃ kintvanyādṛśamapītyata āha– uṣṇāśrupāta ityādi| piḍakā ca netra ityantaṃ dvitvaggataśukle| tathā''ha videhaḥ– “ekatvaggatamevaṃ syāt dvitvaggatamidaṃ bhavet| coṣoṣṇasrāvadāhāstu tṛṣṇā ca piḍakodgamaḥ||” iti mudganibhaṃ ca śuklamityākāreṇa, etaddvitvaggatam| tathā ca videhaḥ– “vyaktamudgaphalākāraṃ śuklaṃ dvitvaggataṃ bhavet|” iti| ⁷⁴ dvitritvaggatasyāvraṇaśukrasya kṛcchratve etat piḍakodgamamudgaphalākāratvenaivāsādhyatvaṃ bodhyam| anye punaḥ savraṇaśuklasya vicchinnamadhyamityādikamasādhyalakṣaṇaṃ varṇayanti| atra pakṣe dvitvaggatamiti kevalamevāsādhyalakṣaṇam, etanna cāvagāḍhamityasya viparyayaḥ| lohitamantataḥ, uṣṇāśrupātaḥ piḍakā cetyādi dvitvaggataśuklalakṣaṇamiti| kintviyamatrāsaṅgatiḥ– vicchinnamadhyaṃ ⁷⁵ sacchidraṃ, tadyadi sacchidratvaṃ savraṇaśuklasyābhyupagamyate, tadā nimagnarūpamityanenaiva ⁷⁶ siddhatvāt punaruktaṃ syāt, kiñca savraṇaśuklānantaramasya pāṭho viphalaḥ syāt| anye tu savraṇāvraṇaśuklaviṣayaṃ sāmānyamasādhyalakṣaṇametadāhuḥ; yathāyogyatayā kvacilliṅgāntarayogena ca vyavastheti ca varṇayanti| asādhyatvaṃ videhadanyeṣāṃ matenāha– kecidityādi| tittiripakṣatulyamiti śabalam; etaccāniṣedhādanumatam||26||

na kevalamevaṃvidhaṃ paramasādhyaṃ, kintvanyādṛśamapītyāha– uṣṇāśrupāta ityādi| piḍakā ca| netra ⁷⁷ ityantaṃ dvitvaggate śukle| yaduktaṃ videhe– “ekatvaggatamevaṃ syāddvitvaggatamidaṃ bhavet| coṣoṣṇasrāvadāhāstu tṛṣṇā ca piḍakodgamaḥ||” iti| mudganibhaṃ ca śuklamiti ākāreṇa, edddvitvaggataṃ syāt| tathā ca videhaḥ– “vyaktamudgaphalākāraṃ śuklaṃ dvitvaggataṃ bhavet|” iti| dvitritvaggatasyāvraṇaśuklasya kṛcchratve etat piḍakodgamamudgaphalākāratvenaivāsādhyatvaṃ boddhavyam| asādhyatvaṃ videhadanyeṣāṃ matenāha– kecidityādi| ⁷⁸ anyat tittiripakṣitulyamiti śabalam| ⁷⁹ etaccāniṣedhādanumatam||26||

śvetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ ca | tamakṣipākātyayamakṣirogaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyamāhuḥ ||27|| (su. u. taṃ. a. 5) |

idānīmakṣipākātyayamāha– śveta ityādi| doṣeṇa yaḥ kṛtaḥ śvetaḥ sa samākrāmati| sarvātmakaṃ tridoṣajam; anye tu ‘syandātmakam’ iti paṭhitvā abhiṣyandātmakamāhuḥ| tadā sarveṣāmabhiṣyandamūlatvādviśeṣārthamabhidhānam||27||

idānīmakṣipākātyayamāha– śveta ityādi| doṣeṇa kṛto yaḥ śvetaḥ, kṛṣṇamaṇḍalaṃ sarvataḥ samākrāmati| sarvātmakaṃ tridoṣajam, anye ‘syandātmakam’ iti paṭhitvā abhiṣyandātmakamāhuḥ||27||

ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhya kṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taccājakājātamiti vyavasyet ||28|| (iti kṛṣṇajāḥ) | (su. u. taṃ. a. 5) |

ajakājātamāha– ajāpurīṣapratima ityādi| ajāpurīṣapratimaḥ śuṣkājapurīṣatulyaḥ| salohita īṣallohitaḥ| vigṛhya kṛṣṇamiti svocchrāyeṇa kṛṣṇadeśaṃ mahattvādvicchidya| pracaya iti prakṛṣṭaścayaḥ udgama iti yāvat| ajakāyā medovat saṃśrayastṛtīyatvaggatatvena medasaḥ pracayo boddhavyaḥ| tathāca videhaḥ– “kṛṣṇe'kṣṇoryadbhavecchuklaṃ chāgalīviṭsamaprabham| sāndrapicchilaraktāsraṃ tritvaggamajaketi sā||” iti| iti kṛṣṇajāḥ||28||

ajakājātamāha– ajetyādi| ajāpurīṣapratimaḥ śuṣkacchāgalīpurīṣatulyaḥ| salohita iti īṣallohitaḥ, vigṛhya kṛṣṇamiti svocchrāyeṇa kṛṣṇadeśaṃ mahattvādvicchidya, vidāryeti yāvat| pracaya iti prakṛṣṭaścayaḥ, udgama iti yāvat| abhyupaiti samantādāgacchati| ajakāyā medovatsaṃśrayastṛtīyatvaggatatvena medasaḥ pracayo boddhavyaḥ| yaduktaṃ videhe– “kṛṣṇe'kṣṇoryadbhavecchuklaṃ chāgalīviṭsamaprabham| sāndrapicchilaraktāsraṃ tritvaggamajaketi sā||” iti| sa vraṇaśuklaḥ akṣipākātyayaḥ ajakājātaḥ| evaṃ ⁸⁰ kṛṣṇagatāścakṣūrogāścatvāraḥ| iti kṛṣṇajāḥ||28||

prathame paṭale doṣā yasya dṛṣṭyāṃ vyavasthitāḥ | avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati ||29|| (su. u. taṃ. a. 5) |

kṛṣṇāśritatvād dṛṣṭimaṇḍalasya dṛṣṭijā ucyante| dṛṣṭipramāṇaṃ tu suśrutenoktam– “masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām|” (su. u. taṃ. a. 7) iti| atra masūradalamātrāmiti masūrārdhadalamātrāṃ, tathā ca nimiḥ– “pañcabhūtātmikā dṛṣṭirmasūrārdhadalonmitiḥ|” iti| nanu, evaṃ tarhi virudhyate, yadāha sa eva punaḥ– “netrāyāmatribhāgaṃ ca kṛṣṇamaṇḍalamucyate| kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ||” (su. u. taṃ. a. 1) iti, atra kṛṣṇasaptamabhāgatvena dṛṣṭeruktatvāt| ucyate– ⁸¹ kṛṣṇasaptamabhāgatvenāpi masūrārdhadalapramāṇā dṛṣṭirityeka evārthaḥ| nanu, evamāturopakramaṇīyoktaṃ “ ⁸² dvyaṅgulāyataṃ nayanaṃ, nayanatribhāgaparimāṇā tārakā, ⁸³ navamastārakāṃśo dṛṣṭimaṇḍalam|” (su. sū. a. 35) iti ⁸⁴ virudhyate| ucyate– tatra maṇḍalābhidhānena maṇḍalasahitāyā dṛṣṭeruktiḥ, atra tu maṇḍalarahitāyā iti; matabhedādvā na virodhaḥ, ⁸⁵ tārakānavamāṃśo dṛṣṭiriti śalyamataṃ, tārakāsaptamāṃśo dṛṣṭiriti śālākyasiddhāntena| nanu, evaṃ tarhi “dṛṣṭiśca romakūpāśca na vardhante” (su. śā. a. 4) iti śārīroktaṃ virudhyate, yataḥ kṛṣṇasaptamabhāgatvena dṛṣṭeruktatvāt kṛṣṇavṛddhyā tadvṛddheḥ sambhavāt| naivam, aṅgāntaravanna bahu vardhata ityabhiprāyeṇoktaṃ dṛṣṭirna vardhata iti| dṛṣṭyāṃ ca catvāri paṭalāni| rasaraktāśrayaṃ bāhyaṃ, dvitīyaṃ māṃsasaṃśrayaṃ, tṛtīyaṃ medaḥsaṃśrayaṃ, caturthaṃ kālakāsthisaṃsthitam| tathā ca suśrutaḥ– “tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam| medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam| pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate||” (su. u. taṃ. a. 1) iti| atra tejaḥśabdena raktaṃ, jalaśabdena ca raso vyākhyātaḥ| teṣu paṭaleṣu bāhyādibhedenādhiṣṭhānaviśeṣaprabhāvāt doṣāṇāṃ liṅgaviśeṣamāha– prathame paṭala ityādi| prathame paṭale sarvābhyantare paṭale kālakāsthisaṃśraye; na tu bāhye, tatra prathamaṃ doṣaliṅgānupalabdheḥ; yadi tu kuṣṭhādivadbāhyaṃ prathamaṃ pradūṣyābhyantare doṣānupraveśaḥ syāttadā prāgeva rogastatropalabhyet, na caivaṃ dṛśyate| tathāca videhaḥ– “dṛṣṭerantaramādyaṃ tu paṭalaṃ samabhidrutāḥ|” ityārabhya “ekaikamanupadyante paryāyāt paṭalāntaram|” iti| prathame paṭala ityādigranthāt pūrvaṃ kecit “ ⁸⁶ sirābhirabhisamprāpya viguṇo'bhyantare bhṛśam|” (su. u. taṃ. a. 1) iti ślokārdhaṃ samprāptirūpaṃ paṭhanti suśrute, tacca ‘ ⁸⁷ sirānusāribhirdoṣaiḥ’ (su. u. taṃ. a. 1) ityanenaiva gatārthamityanārṣaṃ ṭīkākārairvyākhyātam| rūpāṇīti rūpavanti dravyāṇi| kadācidatha paśyatītyanenātrādhiṣṭhānaviśeṣāddosyālpabalatā uktā bhavati| avyaktarūpāṇyapi ⁸⁸ vakṣyamāṇabhramarāruṇavarṇādiyuktāni vātena, pittenādityakhadyotādipītanīlavarṇāni, kaphena sitavarṇāni, raktena raktavarṇāni, sannipātena citravarṇāni; evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthapaṭaleṣvapi vyākhyeyam||29||

kṛṣṇāśritatvād dṛṣṭimaṇḍalasya dṛṣṭijā ucyante| dṛṣṭipramāṇaṃ tu suśrutenoktam| tadyathā– “masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām|” iti| masūramātrāṃ masūrārdhadalamātrām| tathā ca nimiḥ– “pañcabhūtātmikā dṛṣṭirmasūrārdhadalonmitā|” iti| dṛṣṭyāṃ catvāri paṭalāni– rasaraktāśrayaṃ bāhyaṃ, dvitīyaṃ māṃsaraktāśrayaṃ, tṛtīyaṃ medaḥsaṃśrayaṃ, caturthaṃ kālakāsthiśritamiti| yaduktaṃ suśrute– “tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyatpiśitāśritam| medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam|| ⁸⁹ pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate|” iti| atra tejaḥśabdena raktaṃ, jalaśabdena raso vyākhyātaḥ| teṣu paṭaleṣu bāhyādibhedenādhiṣṭhānabhāvāddoṣāṇāṃ liṅgaviśeṣamāha– prathama ityādi| prathame sarvābhyantare paṭale kālakāsthisaṃśraye, natu bāhye| tathāca videhaḥ– “yathā doṣāḥ prakupitāḥ prāpya rūpavahe ⁹⁰ sire| dṛṣṭerantaramādyaṃ tu paṭalaṃ samabhidrutāḥ|| ekaikamanupadyante paryāyātpaṭalāntaram|” iti| rūpāṇīti rūpavanti dravyāṇi| kadācidatha paśyatītyanenātrādhiṣṭhānaviśeṣāddoṣasyālpabalatoktā| avyaktānīti rūpāṇyapi| ⁹¹ vakṣyamāṇabhramarāruṇavarṇādiyuktāni vātena, pittenādityakhadyotādipītanīlavarṇāni, kaphena śvetacāmaragauravarṇāni, raktena raktavarṇāni, sannipātena citrāṇīti| evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthapaṭaleṣvapi vyākhyeyam||29||

dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate | makṣikāmaśakāṃścāpi jālakāni ca paśyati ||30|| maṇḍalāni patākāṃśca ⁹² marīciṃ kuṇḍalāni ca | pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca ||31|| dūrasthāni ca rūpāṇi manyate sa samīpataḥ | samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt ||32|| yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati | (su. u. taṃ. a. 7) |

dvitīyapaṭalagatasya liṅgamāha– dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalatītyādi| vihvalati punaḥ punaḥ ⁹³ asamyagrūpaṃ gṛhṇāti, tathā avidyamānān makṣikādīn paśyati; athavā makṣiketyādinā vihvalatvameva vyākriyate| jālakāni jālānyeva| marīcīniti raśmīn| pariplavāniti maṇḍūkādīnāṃ pari sarvataḥ plavān gatīḥ| vividhāniti ūrdhvādhastiryaggataśleṣmādidoṣavarṇena ⁹⁴ ca nānāvidhān, anye pariplavān vividhāniti nānāvarṇān jalaplavānityācakṣate| gocaravibhramāditi viṣayabhrānteḥ| sūcīpāśaṃ na paśyatīti sato'pi sūkṣmasyānupalambhaḥ; sūcīpāśaṃ sūcīrandhraṃ, pāśaṃ vā guṇam||30-32||–

dvitīyapaṭalagatamāha– duṣṭirityādi| dvitīyaṃ paṭalaṃ māṃsaraktāśrayam| vihvalati punaḥpunarasamyagrūpaṃ gṛhṇāti, tathā makṣikādīnyapyasanti yathādoṣavarṇāni paśyati, jālakāni jālānyeva| marīcīn raśmīn, pariplavān vividhānnānāvidhān jalaplavān| athavā vividhāniti ūrdhvādhastiryaggatatvena doṣavarṇatvena ca| varṣaṃ vṛṣṭiḥ, abhro meghaḥ, tamo'ndhakāraḥ, gocaravibhramāt viṣayabhrānteḥ, yatnavān kṛtayatno'pi, sūcīpāśaṃ sūcīrandhraṃ, sato'pi sūkṣmasyānupalambhaḥ||30-32||–

ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate ||33|| mahāntyapi ca rūpāṇi chāditānīva cāmbaraiḥ | karṇanāsākṣihīnāni vikṛtānīva paśyati ||34|| yathādoṣaṃ ca ⁹⁵ rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi | (su. u. taṃ. a. 7) |

tṛtīyapaṭalagatasya liṅgamāha– ūrdhvaṃ paśyatītyādi| ūrdhvadarśanābhidhānādadhodarśanasya niṣedhasiddhau tadabhidhānaṃ svarūpānuvādārtham| nanu, pārśvayorīṣaddarśanārthaṃ kimityetanna bhavati? ucyate– ūrdhvādhogatatvenaiva pārśvasya parigrahāditi kārtikaḥ| yadetadrūpaṃ paśyati tat kīdṛśamityata āha– mahāntyapītyādi| “chāditānīva cāmbarairiti āvṛtānīva vastraiḥ|” ‘ambare’ iti pāṭhāntare ākāśe chāditāni kenāpi| vikṛtānīveti chinnakarapādādīni| atra rāgaprāptimāha– yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasīti| asyārthaḥ– yathāyathaṃ ⁹⁶ doṣavarṇairaruṇapītasitādibhiryujyate dṛṣṭiḥ; rāgaścātra varṇamātravacanaḥ| ata eva vakṣyati– “kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ sarakta” (su. u. taṃ. a. 7) iti| doṣe balīyasīti raktamāṃsamedaḥsahāye balavati doṣe, anyathā tu tṛtīye'pi rāgo na bhavatīti vyabhicāraḥ sūcyata iti gadādharaḥ| nanu, tṛtīye kathaṃ rāgavarṇanaṃ, bāhyapaṭalenāvṛte darśanāsambhavāt? na cāśmarīvarṇābhidhānavadāyurvedaprāmāṇyārthaṃ bhaviṣyatīti, aśmaryā uttarakālamākṛṣṭau tathā pratīteḥ, iha tu na tādṛk| ucyate– tṛtīyapaṭalagatasya doṣasya tathāsvabhāvādbāhye rāgopalabdhiḥ, tṛtīyapaṭalādārabhya rāgodayaḥ| yadāha videhaḥ– “yathāsvaṃ rajyate dṛṣṭirdoṣaistripaṭalasthitaiḥ| caturthapaṭalaprāptairmaṇḍalaṃ rajyate tu taiḥ||” iti||33-34||– ⁹⁷

tṛtīyapaṭalagatamāha– ūrdhvamityādi| ‘ambare’ iti pāṭhe tatrākāśe chāditānīva vikṛtānīveti, chinnakarṇanāsādīni| atra rāgasamprāptimāha– yatheti| yathāyathaṃ doṣavarṇairaruṇapītasitādibhiryujyeta dṛṣṭiḥ, doṣe balīyasi raktamāṃsamedaḥsahāye ⁹⁸ balavati doṣe| tṛtīyapaṭalagatasya doṣasya tathāsvabhāvādvā rāgopalabdhiḥ| tṛtīyapaṭalādārabhya rāgodaya ityarthaḥ| yadāha videhaḥ– “yathāsvaṃ rajyate dṛṣṭirdoṣaistripaṭalasthitaiḥ| caturthapaṭalaprāptairmaṇḍalaṃ rajyate tu taiḥ||” iti||33-34||–

adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite ||35|| pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthaṃ naiva paśyati | samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva paśyati ||36|| dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati | dvidhā sthite dvidhā paśyedbahudhā cānavasthite ||37|| (su. u. taṃ. a. 7) | doṣe dṛṣṭyāśrite tiryak sa ekaṃ manyate dvidhā ||1||

adhunādha ūrdhvamevaṃ yathāpradeśaṃ dṛṣṭau doṣāvasthāne yathā na paśyati yādṛgvā paśyati tathā darśayitumāha– adhaḥsthita ityādi| samīpasthaṃ dūrasthaṃ ceti naiva paśyatīti sambandhaḥ| samantata iti sarvataḥ| saṅkulānīveti anyānyarūpeṇaiva miśrāṇi| anavasthita iti aniyatāvasthāna ityarthaḥ||35-37||–

adhunā'dha ūrdhvameva yathāpradeśaṃ dṛṣṭau doṣādhiṣṭhāne yathā na paśyati yādṛgvā paśyati tathā darśayitumāha– adhaḥsthita iti; dṛṣṭimaṇḍalādhobhāgasthite doṣa ityarthaḥ| samīpasthaṃ naiva paśyati, tathoparisthite doṣe dūrasthaṃ ca naiva paśyatīti sambandhaḥ| samantata iti sarvataḥ sthite doṣe, saṅkulāni anyonyarūpeṇa vimiśrāṇi| anavasthita iti aniyatāvasthāna ityarthaḥ||35-37||–

timirākhyaḥ sa vai doṣaścaturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ||38|| ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśamataḥ param | asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade ||39|| candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ⁹⁹ ca ¹⁰⁰ vidyutaḥ | nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūnyatha paśyati ||40|| (su. u. taṃ. a. 7) |

caturthapaṭalagatamāha– timirākhya ityādi| āndhyotpādakatayā timirasādharmyāttimirākhyaḥ, doṣo rogaḥ, “doṣā api rogākhyāṃ labhante” ityāgamāt; sa eva rogaḥ sarvato dṛṣṭirodhālliṅganāśa ucyate; liṅgyate jñāyate'neneti liṅgamindriyaṃ darśanaśaktiḥ, tannāśo'sminniti liṅganāśaḥ| ¹⁰¹ liṅganāśamataḥ paraṃ ‘vadanti’ iti śeṣaḥ| asminnapi tamobhūta iti bhūtaśabdaḥ sādṛśye, rūpasyānupalambhādandhakārasadṛśe| nātirūḍhe nātivṛddhe, ataścandrādityādīni bhāsvanti vastūni paśyati| antarīkṣe cetyasyopādānaṃ bhūmestamomayatvāt, tatra ca tamo'bhibhavāttādṛśasya cakṣuṣo darśanāśakteḥ||38-40||

caturthapaṭalagatamāha– timirākhya ityādi| caturthaḥ kālakāsthiśritaḥ; timirasādharmyāttimirākhyaḥ, doṣo rogaḥ, doṣā api rogākhyāṃ labhante ityāgamāt, sa eva rogaḥ sarvato dṛṣṭirodhālliṅganāśa ucyate| liṅgyate jñāyate ¹⁰² aneneti liṅgaṃ ¹⁰³ indriyaṃ darśanaśaktiḥ, tasya nāśo yasminniti liṅganāśaḥ| liṅganāśamataḥ paramityataḥ parato vadantīti śeṣaḥ| asminnapi tamobhūta ityādi bhūtaśabdaḥ sādṛśye, rūpasyānupalambhādandhakārabhūte, nātirūḍhe nātivṛddhe, ataścandrādityādīni bhāsvanti piṇḍībhūtāni jvalantīva paśyati| antarikṣe cetyasyopādānaṃ bhūmestamomayatvāttādṛśasya cakṣuṣo darśanāśakteḥ||38-40||

sa eva liṅganāśastu nīlikā kācasañjñitaḥ |41| (su. u. taṃ. a. 7) |

tasyaiva liṅganāśasya sañjñāntaramāha– sa eva liṅganāśastvityādi| yastṛtīyapaṭalasthitaḥ kācasañjñito doṣaḥ sa evopekṣayā caturthe paṭale punarliṅganāśo nīlikā ca| tuśabdaḥ punararthe| kutaḥ punarayamṛjureva grantho na lagati– nīlikākācābhyāṃ paryāyābhyāṃ sañjñito nīlikākācasañjñita iti; naivaṃ, tantrāntare tṛtīyapaṭalasthite doṣe kācābhidhānāt| yadāha nimiḥ– “kāca ityeṣa vijñeyo yāpyastripaṭalotthitaḥ| caturthapaṭalaprāpto liṅganāśaḥ sa ucyate|| pratyākhyeyaśca kaphajo vyādhiḥ sādhyastu tadvidā|” iti| atrāpi tatpratyayāt tṛtīyapaṭalasthasya kācasañjñā, caturthapaṭalaprāptasya pratyākhyeyatvaṃ pratyetavyam| yat punarliṅganāśopādānaṃ tat sakalaparyāyajñāpakārtham| gadādharastu “nīlikāviśeṣitā kācasañjñā nīlikākācasañjñā” ityāha; etena tṛtīyapaṭalasthadoṣe kācasañjñā, caturthe tu sā nīlikayā viśiṣyate iti phalati| ekajātīyatayā tricatuḥpaṭalayorapi rogāṇāṃ ṣaṭtvameva, natu dvādaśatvaṃ; tena na saṅkhyātirekaḥ| idamidānīṃ cintyate– tṛtīyapaṭalasthe doṣe kācasañjñā timirasañjñā ca, tarhi kathaṃ na ṣaṭsaṅkhyāhāniḥ? kācāttimirasya bhinnatvāt, uktaṃ ca– “ṣaḍ liṅganāśāḥ” iti; atha manyase, timirāt kāco na bhidyate, tasyāvasthāntaratvāditi; na, tadviparītasādhakatvāddhetoḥ; ¹⁰⁴ yato'bhiṣyandasirotpātābhyāmadhimanthasirāharṣayoravasthāntaratve'pi bhinnatvaṃ pratīyate| ucyate– bhavatyevaṃ, yadyavasthāntaratve'pi viśiṣṭanāmaprāptistayorivāsya prathamanāmaparityāgāt syāt; na caivaṃ, “timirākhyaḥ sa vai dṣaḥ” (su. u. taṃ. a. 7) ityabhidhānāt tathāca ‘timire rāgiṇi’ iti vacanāt; tasmānnāsyāvasthāntare pūrvanāmaparityāgaḥ, tatastimirāt kācasyāvasthāntaratve'pyananyatvaṃ sādhu, yathā– satyapi yauvanatve yajñadattasya na svābhidheyahāniḥ, ato na saṅkhyātirekaprasaṅga iti|41|–

tasyaiva liṅganāśasya ¹⁰⁵ sañjñāntaramāha– sa ityādi| yastṛtīyapaṭalagataḥ kācasañjñito doṣaḥ, sa eva copekṣayā caturthapaṭale punarliṅganāśo nīlikāsañjñaḥ| tuśabdaḥ punararthe; yathovāca nimiḥ– “kāca ityeṣa vijñeyo yāpyastripaṭalasthitaḥ| caturthapaṭalaprāpto liṅganāśaḥ sa ucyate|| pratyākhyeyaśca kaphajo vyādhiḥ sādhyastu tadvidā||” iti| atrāpi tatpratyayāttṛtīyapaṭalasthasya kācasañjñā, caturthapaṭalaprāptasya ca pratyākhyeyatvaṃ pratyetavyam| gadādharastu nīlikāviśeṣitā kācasañjñā sañjātā yasya sa ¹⁰⁶ nīlikākācasañjñita ityāha| etena tṛtīyapaṭalasthe ¹⁰⁷ doṣe kācasañjñā, caturthe tu sā nīlikayā viśiṣyata iti phalati| ekajātīyatayā tṛtīyacaturthapaṭalagatānāṃ rogāṇāṃ timirakācanīlakācasañjñā; tadvatāmapi ṣaṭtvameva, na tu dvādaśatvam| yathā– satyapi yauvanatve yajñadattasya nātmanāmahāniḥ, ato na saṅkhyātirekaḥ, saṅkhyātirekeṇaiva ṣaḍliṅganāśa iti|41|–

vātena cāpi rūpāṇi bhramantīva ca paśyati ||41|| āvilānyaruṇābhāni vyāviddhānīva mānavaḥ | pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān ||42|| nṛtyataścaiva śikhinaḥ sarvaṃ nīlaṃ ca paśyati | ¹⁰⁸ kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca ||43|| (gauracāmaragaurāṇi ¹⁰⁹ śvetābhrapratimāni ca | paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ ¹¹⁰ vyabhre caivābhrasamplavam) | salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ | paśyedraktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca ||44|| sa ¹¹¹ sitānyapi kṛṣṇāni pītānyapi ca mānavaḥ | sannipātena citrāṇi viplutānīva paśyati ||45|| bahudhā ca dvidhā cāpi sarvāṇyeva samantataḥ | hīnādhikāṅgānyapi tu jyotīṃṣyapi ca bhūyasā ||46|| (su. u. taṃ. a. 7) |

doṣaviśeṣeṇa rūpaviśeṣadarśanamāha– vātenetyādi| aviśeṣeṇa yaduktametat vāte tat sarvapaṭaleṣu sambadhyate, tulyatvānnyāyasya| vyāviddhānīva kuṭilānīva| khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ, śakracāpa indradhanuḥ, guṇān rūpāṇi, ādityādīnāṃ rūpāṇītyarthaḥ| śikhino mayūrān| salilaplāvitānīva parijāḍyānīti salilaplavanenaiva stimitānītyarthaḥ| ¹¹² sitānīti śvetāni| nanu, raktena kathaṃ sitānītyucyante? śleṣmaṇā sitarūpasya darśitatvāt| naivaṃ, sitānyapi kṛṣṇāni pītāni paśyatīti vyākhyānādadoṣaḥ; sa iti mānavaḥ| raktena kṛṣṇapītadarśanaṃ pittasadharmakatvādraktasya| citrāṇīti nānāvarṇāni| viplutānīveti viparītāni| viparītatvameva vivṛṇoti– bahudhetyādi| ayamarthaḥ– sannipātena pūrvaprakāreṇa bahuvidhāni dvividhāni vā sarvāṇi dravyāṇi paśyati, tṛtīyapaṭale hīnādhikāṅgānyapīti gadādharaḥ||41-46||

doṣaviśeṣeṇa ¹¹³ rūpadarśanamāha– tatretyādi| vyāviddhāni kuṭilāni| pittena rūpadarśanamāha– pittenetyādi| khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ, śakracāpa indradhanuḥ, guṇāniti rūpāṇītyarthaḥ| śikhino mayūrān| kaphena rūpamāha– gauretyādi| śvetacāmaraśubhrāṇi śubhrameghasadṛśāni| asūkṣmāṇi sthūlāni| vyabhre caivābhrasamplavamiti anabhre ākāśe meghonnatiṃ paśyati| salilaplāvitāni stimitānītyarthaḥ| raktena rūpamāha– paśyedityādi| nanu, raktena kathaṃ sasitānītyucyate? śleṣmaṇaḥ sitarūpasya darśitatvāt| maivaṃ, sitānyapi kṛṣṇāni pītāni ca paśyatīti vyākhyānādadoṣaḥ| raktena kṛṣṇapītadarśanaṃ pittasadharmakatvādraktasya| sannipātarūpamāha– sannipāteneti| citrāṇi nānāvarṇāni, viplutāni viparītāni, viparītatvameva vivṛṇoti– bahudhā cetyādi| ayamarthaḥ– bahudhā dvidhā vā sarvāṇi dravyāṇi paśyati, ¹¹⁴ tṛtīyapaṭalagate hīnādhikāṅgānyapīti||41-46||

pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrchitaṃ pittatejasā | pītā diśastu khadyotān bhāskaraṃ cāpi paśyati ||47|| vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva vā | (su. u. taṃ. a. 7) |

pittenāparaṃ parimlāyisañjñakaṃ timiramāha– pittaṃ kuryādityādi| parimlāyīti parimlāyi timiram; etacca raktamūrchitapittakṛtaṃ pītaṃ nīlaṃ boddhavyam| yadāha sātyakiḥ– “evameva tu vijñeyā nīlāḥ pittasamutthitāḥ| ¹¹⁵ raktāḥ pittotthitāḥ pītāḥ||” iti| atra vacane kāca iti viśeṣyatvena boddhavyam| mūrchitaṃ pittatejaseti pittasya tejo raktaṃ, prasādarūpatvāt; tena miśritam| anye tu ‘raktatejasā’ iti paṭhanti, raktasya tejo balaṃ raktatejaḥ; kecit ‘bhaktatejasā’ iti paṭhanti, bhaktasya annasya tejasā prasādena rasenetyarthaḥ; raktatejasetyatrāpi raktārthaṃ tejo raktateja ¹¹⁶ iti rasa evābhidhātuṃ śakyate, pittatejasetyatrāpi pittārthaṃ tejaḥ pittatejaḥ; pittaśabdena samānatvena tatprasādatvena ca raktamabhidhāya pūrva evārthaḥ kartuṃ śakyate| tathā ca videhaḥ– “pittaṃ raktaprasādena mūrchayitvā ca mārutam|” ityārabhya “eṣa yāpyaḥ smṛtaḥ kāco mlāyīnāmnā śarīriṇām|” iti| idaṃ tvanyatra raktapittābhyāṃ paṭhyate| yaduktaṃ ¹¹⁷ – “vidadhāti parimlāyi pittaṃ raktena saṅgatam| tena pītā diśaḥ paśyedudyantamiva bhāskaram||” iti| atrāpi yadi raktaśabdena raktārthaṃ yattadraktamiti kusṛṣṭyā raso'bhidhīyate, tadā pūrveṇa saha samānārthamevaitadvacanaṃ syāditi| parimlāyiroge timiravataḥ puṃso rāgagrahaṇe liṅgamāha– pītā diśa ityādi| vikīryamāṇāniti ācchādyamānān| yāpyaścāyaṃ, tathāhi sātyakiḥ– “tṛtīyaṃ paṭalaṃ ¹¹⁸ prāptaṃ timiraṃ rāgi jāyate| arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam|| kṛcchraṃ dvitīye ¹¹⁹ rāgi syāt tṛtīye yāpyamucyate|” iti||47||–

pitte(ttarakte)na cāparaṃ parimlāyisañjñitaṃ timiramāha– pittamityādi| parimlāyi timiraṃ kuryāt| etacca raktamūrchitaṃ pītaṃ nīlaṃ boddhavyam| yadāha sātyakiḥ– “evameva tu vijñeyā nīlāḥ pittasamudbhavāḥ| raktapittotthitāḥ pītāḥ” iti| mūrchitaṃ pittatejaseti pittasya tejo raktaṃ, tasya prasādarūpatvāt, tena saṃśritam| anye raktatejaseti paṭhanti, raktasya tejo balaṃ raktatejaḥ, tena raktatejasā raktaprasādena| kaścidbhaktatejaseti paṭhati, bhaktatejasā āhāraprasādena rasenetyarthaḥ| raktatejasetyatra raktārthaṃ tejo raktatejaḥ| idaṃ tvanyatra raktapittābhyāṃ paṭhyate| yaduktam– “vidadhāti parimlāyi pittaṃ raktena saṅgatam| tena pītā diśaḥ paśyedudyantamiva bhāskaram||” iti| tasmin rūpagrahaṇaliṅgamāha– pītā diśa ityādinā vikīryamāṇān ācchādyamānān, yāpyaścāyaṃ vikāraḥ, tathāhi sātyakiḥ– “tṛtīyaṃ paṭalaṃ prāpte ¹²⁰ timiraṃ rāgi jāyate| arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam|| kṛcchraṃ dvitīye paṭale tṛtīye yāpyamucyate|” iti||47||–

vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ param ||48||

vātādibhedena ṣaḍvidhaṃ timiramabhidhāya rāgaiḥ ṣaḍvidhamāha– vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairityādi| sarvānugāṃ timirasañjñāṃ vihāya liṅganāśasañjñayā kīrtanaṃ rāgaprakarṣaprāpteḥ||48||

vātādibhedena ṣaḍvidhaṃ timiramabhidhāya rāgaiḥ ṣaḍvidhamāha– vakṣyāmītyādi| sarvānugāṃ timirasañjñāṃ vihāya liṅganāśasañjñāyāḥ saṅkīrtanaṃ rāgaprakarṣaprāpteḥ||48||

rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭo mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāt | kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samastadoṣaprabhavo vicitraḥ ||49|| (su. u. taṃ. a. 7) |

vātādirāgoddeśamāha– rāgo'ruṇa ityādi| mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāditi mlāyī pītanīlo varṇaḥ| nanu, śeṣe parimlāyi paṭhitaṃ tat kathamadhunā vātarogasyānantaroktiḥ? naivaṃ, rāgakāle vāyurapyatrāṃśena vyāpriyate iti pratipādanārthamiti kārtikaḥ| paittikarūpadvayasyaikatrābhidhānena lāghavaṃ syāditi yuktaṃ, yattu prāgeva na kṛtaṃ tadekavikāraśaṅkānirāsārtham||49||

vātādirāgoddeśamāha– rāga ityādi| mlāyī pītanīlo varṇaḥ, ¹²¹ vicitro nānāvarṇaḥ| nanu, śeṣe parimlāyi paṭhitaṃ tatkathamadhunā vātarogānantaraṃ tasyoktiḥ? maivaṃ, rāgakāle vāyurapyatrāṃśena vyāpriyata iti pratipādanārthamiti kārtikaḥ||49||

aruṇaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭyāṃ sthūlakācāruṇaprabham |50| (su. u. taṃ. a. 7) |

uddeśakrameṇa vātikarāgasyaiva viśiṣṭalakṣaṇamāha– aruṇaṃ maṇḍalamityādi| aruṇaṃ maṇḍalaṃ kīdṛśaṃ bhavatītyata āha– sthūlakācāruṇaprabhamiti| sthūlakācasyeva aruṇā prabhā yasya tattathā; etena bāhulyamaruṇatvaṃ ca pratipādyate| kāco'trāruṇo vivakṣitaḥ|50|–

parimlāyitimirarogamāha– aruṇamityādi| sthūlakācasyevāruṇā prabhā yasya tattathā| kāco'trāruṇo vivakṣitaḥ50|–

parimlāyini roge syānmlāyi nīlaṃ ca maṇḍalam ||50|| doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācit syāttu darśanam | (su. u. taṃ. a. 7) |

parimlāyino viśiṣṭaliṅgamāha– parimlāyinītyādi| atra gadādharastu “raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭyāṃ sthūlakācānalaprabham|” iti paṭhitvā etadapi parimlāyilakṣaṇamāha, vyācaṣṭe ca– bāhulyena sthūlakācasyeva ¹²² varṇataḥ analasyeva prabhā yasya tattatheti, analaprabhatvena pītaṃ maṇḍalaṃ bhavati; pītaṃ ceṣannīlaṃ boddhavyaṃ, “mlāyi nīlaṃ ca maṇḍalam” ityabhidhānāt; tathā “pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva ca|” (su. u. taṃ. a. 7) ityuktam; ānīlamīṣannīlamityarthaḥ| mlāyīti ¹²³ mlānamiti kārtikaḥ| doṣakṣayāditi karmakṣayāt; satyapi doṣarūpatve darśanasadbhāvāt| nanu, kiṃ tarhi doṣarūpaṃ tādṛśamevāvatiṣṭhate uta kṣīṇaṃ vā? tatra na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, doṣāṇāṃ kṛtakāryāṇāṃ tathātve darśanasyāsaṅgatatvāt; atha dvitīyastadā doṣasyaiva ¹²⁴ kṣayādityāpatitaṃ kimiti karmakṣayāditi svīkriyate? naivaṃ, vinā doṣapratīkāraṃ ¹²⁵ darśanodayādvikārasvabhāvāditi kārtikaḥ| anye tu kālavaśāt vātādidoṣasyaiva kṣayāt kadāciddarśanaṃ syādityāhuḥ, yataḥ kālādijamapi viśeṣaṃ kvacillakṣaṇatvena paṭhatyeva, doṣaśabdena ca karmaṇo'bhidhānamaprasiddhaṃ; kiṃvā doṣakṣaye eva kadācit karmakṣayo heturiṣyatāṃ, karmaṇaśca kadācit kṣayo vaicitryāt| athātraiva kuta evam? ucyate– asyaivaṃvidhakarmajanyatvāditi| gadādharapāṭhe raktajamityatra raktamityupalakṣaṇaṃ, tena raktapittajam||50||–

parimlāyini timire doṣakṣayāt kadācittatra darśanaṃ bhavatītyāha– doṣakṣayāditi| kālādinā vātādidoṣasyaiva kṣayāt; anye karmasahacaritavātādidoṣakṣayāt||50||–

aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā ||51|| pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva ca | śleṣmaṇā bahulaṃ pītaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram ||52|| calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ | ( ¹²⁶ saṅkucatyātape'tyarthaḥ chāyāyāṃ vistṛto bhavet) | mṛjyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati ||53|| pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam | dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje | yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi ||54|| (su. u. taṃ. a. 7) | ( ¹²⁷ tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī | yo hrasvajātyo nakulāndhatā ca gambhīrasañjñācca tathaiva dṛṣṭiḥ) |

rāgo'ruṇo mārutaja ityādi sūtraṃ pūrvoktaṃ vivṛṇoti– aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātādityādi| pittānmaṇḍalamānīlamiti ānīlamīṣannīlaṃ pītameva, tena raktasambandhe sati kāṃsyābham| pītameva ceti rasasambandhe pītameva, kāṃsyābhamāpāṇḍupītamityarthaḥ| kecidatra kaphaje paṭhanti– “saṅkucatyātape'tyarthaṃ chāyāyāṃ vistṛto bhavet|” (su. u. taṃ. a. 7) iti| śoṇitaje pravāletyādau pravālaṃ svanāmakhyātaṃ tadābhaṃ, padmapatrābhaṃ ca raktapadmapuṣpadalābham| tridoṣaje citra ityatra yathāsvaṃ vātādivarṇavibhedena citratvaṃ boddhavyaṃ, yathāsvamityasya vakṣyamāṇasyātrāpi sambandhāt; tenāyamarthaḥ– yathāyathaṃ vātādīnāṃ varṇabhedena citravarṇo bhavati, uddeśoktavarṇacitratve sākṣādetādṛśavivaraṇābhāva iti viśeṣaḥ| yathāsvaṃ doṣaliṅgānītyasyābhidhānaṃ nyāyasiddhasyaivārthasya dyotanārtham| doṣaliṅgāni vātādīnāṃ krameṇāruṇādiliṅgānyukteṣu jñātavyāni||51-54||

teṣāmeva maṇḍalagatarāgamāha– aruṇamityādi| ¹²⁸ pittādityādi| kāṃsyābham, āpāṇḍu īṣatpītamityarthaḥ| sarvaṃ caitatpittamlāyiviṣayam| śleṣmaṇā bahulamityādikaphalakṣaṇe bahulaṃ ghanam| kamalapatrasthajalabindusadṛśam, ātape'tyarthaṃ saṅkucati, chāyāyāṃ vistṛto bhavet, mṛjyamāne netre tanmaṇḍalaṃ prasarati| raktajamāha– pravāletyādi| pravālaṃ svanāmākhyātaṃ tadābham| padmapatrābhaṃ raktakamaladalābham| tridoṣajamāha– dṛṣṭirāga ityādi| yathāsvamityasya vakṣyamāṇasyātrāpi sambandhaḥ| tenāyamarthaḥ– yathāyathaṃ vātādinā citro varṇo bhavati| uddeśena sarveṣāṃ lakṣaṇamāha– yathāsvamityādi| vātādīnāṃ bhramaṇāruṇādiliṅgānyukteṣu jñātavyāni||51-54||

ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva vācyāḥ |55| (su. u. taṃ. a. 7) |

ataḥ paramuktavakṣyamāṇavikārayoḥ saṅkhyābhidhānārthamāha– ¹²⁹ ṣaḍityādi| ṣaḍ liṅganāśā ityuktānuvādo'yam| ṣaḍime ca rogā iti pittavidagdhadṛṣṭyādayo vakṣyamāṇāḥ| nanu, uktānuvādo yuktaḥ, vakṣyamāṇānāṃ punaḥ kimarthaṃ saṅkhyoktiḥ? naivaṃ, pittakaphavidagdhadṛṣṭyavasthāntarābhyāṃ divāndharātryandhābhyāṃ saṅkhyādhikyanirāsārtham, ata eva ¹³⁰ ṣaḍevetyavadhāraṇaṃ kṛtaṃ, ṣaṭ ca ṣaḍeva iti militvā dvādaśa; amuṃ ca granthaṃ kecidatra saṅgrahe na paṭhantyeva|55|–

ataḥ paramuktavakṣyamāṇavikārayoḥ saṅkhyābhidhānamāha– tathetyādi| pittavidagdhadṛṣṭirityādinā divāndhaḥ, kaphena cānya iti rātryandhaḥ, tathā dhūmadarśī ¹³¹ hrasvajāḍyanakulāndhagambhīrasañjñeti dṛṣṭirogāḥ vakṣyamāṇāḥ pūrvoktāḥ ṣaṭ, liṅganāśā divāndhādayo vakṣyamāṇāḥ ṣaṭ vikārāḥ, evaṃ dṛṣṭyāśrayā rogā dvādaśa jñeyāḥ| ṣaḍevetyevakāreṇa ¹³² kaphapittavidagdhadṛṣṭeravasthāntarābhyāṃ divāndharātryandhābhyāṃ saṅkhyādhikyanirāsārtham|55|–

pittena duṣṭena sadā tu dṛṣṭiḥ pītā bhavedyasya narasya kiñcit ||55|| pītāni rūpāṇi ca tena paśyet sa vai naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ | prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi cekṣate saḥ ||56|| rātrau ca śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet | (su. u. taṃ. a. 7) | ¹³³

pittavidagdhadṛṣṭiliṅgamāha– ¹³⁴ pittenetyādi| dṛṣṭiḥ pītā bhavediti prathamadvitīyayoḥ paṭalayoriti gamyate, yataḥ parataḥ “prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ” ityabhidhāsyati| nanu, yadyevaṃ kathaṃ timirādasyāḥ pārthakyam? ucyate– tṛtīyapaṭalaprāptimantareṇa varṇāsadbhāvāt| etacca sati varṇe paṭalāntaragatadoṣaliṅgābhāvāt pratyetavyam| asminneva vyavasthāne tādṛk svarūpo doṣaḥ kathamanyavikāraṃ karotīti nāśaṅkanīyam, tajjanakakarmaṇo bhinnatvena sāmagrībhedāt| ayaṃ divāndhaḥ, divā na paśyediti vacanāt| tānīti rūpāṇi| doṣe pitte||55-56||–

pittavidagdhadṛṣṭilakṣaṇamāha– pittenetyādi| dṛṣṭiḥ pītā bhavediti prathamadvitīyapaṭalayordoṣagatiravagamyate| yataḥ parataḥ “prāpte tṛtīyaṃ paṭalam” ityabhidhāsyati| pittavidagdhadṛṣṭeravasthāntaraṃ divāndhamāha– prāpta ityādi| ayaṃ divāndho ‘divā na paśyet’ iti vacanāt| doṣe pitte ¹³⁵ rātrau tu śītānugrahāt rūpāṇi paśyet||55-56||–

tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni tu manyate saḥ ||57|| triṣu sthito'lpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya | divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyettu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||58|| (su. u. taṃ. a. 7) |

śleṣmavidagdhadṛṣṭiliṅgamāha– tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭirityādi| etāṃ ca prathamadvitīyapaṭalāśritaḥ śleṣmā janayati; parataḥ ‘triṣu’ ityukteḥ| tānīti rūpāṇi| triṣu sthito'lpa ityanena divādarśanaṃ pratyānukūlyaṃ khyāpyate, yadi hi analpadoṣaḥ syāttadā divā'pi darśanaṃ na bhavedeva| doṣo'tra kaphaḥ, tasyaiva prakrāntatvāt; ayaṃ naktāndhaḥ||57-58||

śleṣmavidagdhadṛṣṭimāha– tathetyādi| yaḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭiḥ sa tāni rūpāṇi śuklāni paśyati, atrāpi prathamadvitīyapaṭalāśritatvaṃ boddhavyam| avasthāntaraṃ rātryandhamāha– triṣvityādi| triṣu paṭaleṣu sthito'lpadoṣo naktāndhyaṃ janayati, rātrau na paśyatītyarthaḥ| sūryānugrahāt kaphālpabhāvāt sa divā'nupaśyati||57-58||

śokajvarāyāsaśiro'bhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ | dhūmrāṃstathā paśyati sarvabhāvān sa dhūmadarśīti naraḥ pradiṣṭaḥ ||59|| (su. u. taṃ. a. 7) | ¹³⁶

dhūmadarśino liṅgamāha– śokajvarāyāsetyādi| śokādibhiḥ kāraṇaiḥ kupitena pittenābhyāhatā upahatā dṛṣṭiriti pratyetavyam, asya suśrute rogasaṅgrahe paittikagaṇe'bhidhānāt| ayaṃ ca rogo bāhyapaṭalasthena doṣeṇa janyata iti gadādharaḥ, tṛtīyapaṭalāśritadoṣeṇeti kārtikaḥ| divā dhūmān paśyati, na tu naktaṃ; tadā pittasya kṣīṇatvāditi vyākhyānayanti||59||

dhūmadarśinamāha– śoketyādi| śokādibhiḥ kāraṇaiḥ kupitena pittenābhyāhatā upahatā dṛṣṭiriti pratyetavyam| sa ¹³⁷ sadhūmakān dhūmena saha vartanta iti sadhūmakāstānpadārthānpaśyati| ayaṃ ca rogo ¹³⁸ bāhyapaṭalasthena doṣeṇa janyata iti gadādharaḥ, dvitīyapaṭalāśritena doṣeṇeti kārtikaḥ| divā dhūmān paśyati, na tu rātrau; pittasya kṣīṇatvāditi vyākhyānayantīti||59||

yo hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca tena paśyet |60| (su. u. taṃ. a. 7) |

hrasvajāḍyamāha– ya ityādi| tena hrasvajāḍyena hrasvāni rūpāṇi divā paśyedyaḥ sa hrasvajāḍya iti yojanā| atra doṣo dṛṣṭimadhyagaḥ| yaduktam– “dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati|” iti|60|–

vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat ||60|| citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasañjñaḥ | (su. u. taṃ. a. 7) |

nakulāndhyasañjñamāha– vidyotate yasyetyādi| nakulasya yadvat vyathā dṛṣṭirvidyotate varṇena pratibhāsate tathā'syetyarthaḥ| ataḥ sarvadṛṣṭimaṇḍalagato rāgaḥ sarvadoṣavarṇaśca; doṣābhipannetyatra ¹⁴¹ doṣaśabdasyāviśeṣitvādabhiśabdasyābhivyāptyarthasya prayogāt| etau ¹⁴² hrasvajāḍyanakulāndhyau catuḥpaṭalasthitadoṣajanyau sarāgau na sādhyau| tathāca videhaḥ– “naktamandhāstu catvāro ye purastāt prakīrtitāḥ| teṣāmasādhyo nakulo hrasvajāḍyastathaiva ca|| viśeṣeṇa bhaveyātāṃ dvau catuḥpaṭalāśritau| tau ca samprāptarāgatvādasādhyau parikīrtitau||” iti| etau ca rātryandhau pratyetavyau, divā hrasvacitrarūpadarśanābhidhānena rātrāvadarśanapratīteḥ| videhena tu ¹⁴³ naktāndhye tritve'pi catvāra ityuktaṃ, ¹⁴⁴ naktāndhyabāhulyena ¹⁴⁵ divāndhye'pi tatprayogāt; chatriṇo gacchantītivat||60||

nakulāndhyamāha– vidyotata ityādi| nakulasya dṛṣṭiḥ vidyotate pratibhāsate varṇena yathā tathā yasyetyarthaḥ| atra sarvadṛṣṭimaṇḍalagato rāgaḥ sarvadoṣavarṇaśca| abhipanneti abhiśabdasyābhitaḥ prāptyarthasya prayogāt divā paśyedityuktatvāt rātrau na paśyatītyavagantavyam| etau hrasvajāḍyanakulāndhau catuṣpaṭalasthitadoṣajanyau sarāgau na sādhyau ca, tathā videhaḥ– “naktamandhāstu catvāraḥ purastātparikīrtitāḥ| teṣāmasādhyo nakulo hrasvajāḍyastathaiva ca|| viśeṣeṇa bhaveyātāṃ tau catuṣpaṭalāśritau| tau ca samprāptarāgatvāttasmādetau na siddhyataḥ||” iti||60||

dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkocamabhyantaratastu yāti ||61|| rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ | (su. u. taṃ. a. 7) |

gambhīrikālakṣaṇamāha– ¹⁴⁶ dṛṣṭirityādi| virūpā vikṛtā| śvasanopasṛṣṭā vātopagatā, saṅkocamabhyantaratastu yātīti antaḥsaṅkocameti nimajjatītyarthaḥ; “ ¹⁴⁷ saṅkucyate'bhyantarataśca yāti” iti pāṭhāntare'pyayamevārthaḥ, iyamaviśeṣoktiḥ| sakalapaṭalagatavātajanyā asādhyā, suśrute gambhīrikā tatheti nirdeśāt||61||–

gambhīrikāmāha– dṛṣṭirityādi| virūpā vikṛtā| śvasanopasṛṣṭā vātopadrutā| ¹⁴⁸ antaḥ saṅkucyata iti antaḥ saṅkucyate nimajjatītyarthaḥ| ‘saṅkocamabhyantaratastu yāti’ iti pāṭhāntaram| tatrāpi sa evārthaḥ||61||

bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca ||62|| nimittatastatra śiro'bhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaḥ saḥ | ( ¹⁴⁹ vidāryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhighātahṛtā ca dṛṣṭiḥ) | surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāskarasya ||63|| hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ | tatrākṣi ¹⁵⁰ vispṛṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||64|| (iti dṛṣṭigatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 7) |

tadevaṃ śārīrān dvādaśa dṛṣṭigatavikārānabhidhāya ¹⁵¹ sanimittānimittabhedādāgantubāhyajau nayanavikārau ¹⁵² (liṅganāśau) darśayannāha– bāhyau punardvāvihetyādi| sampradiṣṭau kathitāvaupadravikādhyāye “ ¹⁵³ tathā bāhyau punardvau” (su. u. taṃ. a. 1) ityādinā| bahirbhavau bāhyau, āgantū ityarthaḥ| tatra ¹⁵⁴ sanimittaṃ darśayannāha– nimittatastatretyādi| śiro'bhitāpāditi ¹⁵⁵ śiro abhi sarvatastapyate yena ¹⁵⁶ viṣakusumagandhavāhipavanasparśādinā sa śiro'bhitāpastasmāt; ¹⁵⁷ tena samastaśirasa upatāpānnayanagatarudhirādhikakopo dṛṣṭerapi śaktervyāghātaḥ| abhiṣyandanidarśana iti raktābhiṣyandaliṅga iti gadādharaḥ; suśrute rogasaṅgrahe sarvajagaṇe dvayorapyetayoḥ pāṭhāt sannipātajābhiṣyandalakṣaṇa iti kārtikaḥ| animittamāha– surarṣigandharvetyādi| ¹⁵⁸ anupalabhyamānaviśiṣṭasurādidarśananimittamāhuḥ| sandarśanena samyagdarśanena, hanyeta hantuṃ sambhāvyeta, na tvavaśyaṃ hanyeta ityabhiprāyaḥ| (dṛṣṭiriti darśanamupalabdhirityarthaḥ, na tu dṛṣṭimaṇḍalam, ¹⁵⁹ asyādṛṣṭigatavikāratvāt| liṅganāśaprayogaścātra rūpagrahaṇābhāvasāmānyānna tu rūḍhyā, tasya caturthapaṭalasthatimira eva rūḍhatvāt|) ¹⁶⁰ taccedaṃ darśanaṃ kimabhiṣyandavat sakalagolakopaghātakaṃ timiratvāddṛṣṭimātropaghātakaṃ veti śaṅkānirāsārthamāha– tatrākṣītyādi| vispaṣṭamiveti pūrvāvasthāto viśeṣeṇa prasannamiva golakāvacchinnaṃ cakṣuravabhāsate| dṛṣṭirapi ¹⁶¹ vaiḍūryavarṇā śyāvā dṛṣṭiḥ prakṛtivarṇetyarthaḥ| vimaleti vigatakācādimalā| ayaṃ tātparyārthaḥ– pūrvāvasthātaḥ śaktimātramupahanyate, yato ¹⁶² devādayo hi avayavamadūṣayanta eva śaktimātramupaghnanti| yaduktaṃ carake– “devādayo'ṣṭau hi mahānubhāvā na dūṣayantaḥ puruṣasya deham| viśantyadṛśyāstarasā yathaiva chāyātapau darpaṇasūryakāntau||” (ca. ci. a. 9) iti| ( ¹⁶³ etau ca bāhyajau dṛṣṭyādhānanirūpaṇīyatayā dṛṣṭigatāveva, ata eva tadadhikāranirdiṣṭau, śārīrābhiprāyeṇa dvādaśavidhatvamuktaṃ, tena na saṅkhyātirekaḥ,) dvāvapyetāvasādhyau|| iti dṛṣṭigatāḥ||62-64||

evaṃ dṛṣṭigatā dvādaśa kathitāḥ, bāhyau sanimittānimittabhedālliṅganāśāvāha– bāhyāvityādi| tatra tayormadhye nimittataḥ kathyata ityarthaḥ| śiro'bhitapyate yena viṣakusumagandhavāhipavanasparśena ¹⁶⁴ sa śiro'bhitāpaḥ, tasmāttena samastamastakasyopaghātānnayanagataraktakopaḥ dṛṣṭerapi śaktivyāghātaḥ| abhiṣyandanidarśanairiti ¹⁶⁵ raktābhiṣyandalakṣaṇairiti gadādharaḥ| sannipātābhiṣyandalakṣaṇairiti kārtikaḥ| abhighātajamāha– vidīryata iti; vidīryate dvidhā bhavati, sīdati mlānībhavati, hīyate hīnā bhavati, abhighāto laguḍaloṣṭādijaḥ| animittajamāha– surarṣītyādi| eteṣāṃ sandarśanena hanyeta ¹⁶⁶ vyāhanyeta| nayanopaghātamantareṇa darśanaśaktimātramupahatāmiti darśayannāha– tatrākṣītyādi| vispaṣṭaṃ prasannam| vaidūryavarṇā śyāmaprakṛtivarṇā ityarthaḥ| vimalā doṣajanitatimirarāgajanitakācādirahitā| nanu, kathamindriyasya bhautikasyāduṣṭasyāpi śaktināśaḥ? ucyate– devādayo'ṣṭau bhautikendriyamadūṣayanta eva śaktimupaghnanti| yaduktaṃ carake– “devādayo'ṣṭau hi mahāprabhāvā na dūṣayantaḥ puruṣasya deham| viśantyadṛśyāstarasā yathaiva chāyātapau darpaṇasūryakāntau||” iti| vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmikaḥ, raktajaḥ, sānnipātikaḥ, parimlāyi, evaṃ ṣaḍliṅganāśāḥ; divāndhaḥ, rātryandhaḥ, dhūmadarśī, hrasvajāḍyaḥ, nakulāndhaḥ gambhīrikā, evamapare dṛṣṭirogāḥ ¹⁶⁷ ṣaṭ, evaṃ dvādaśa| bāhyāvaparau dvau sanimittānimittajau, evaṃ caturdaśa dṛṣṭirogāḥ||62-64||

prastāryarma tanu stīrṇaṃ śyāvaṃ raktanibhaṃ site |65| ¹⁶⁸

atha maṇḍalagatanidānābhidhānapāriśeṣyād dṛṣṭigatānantaraṃ śuklamaṇḍalavartmapakṣmamaṇḍalagatānāṃ nidānābhidhānāvasaraprāptau vartmādimaṇḍalapratiyogitayā śuklamaṇḍalasyāntargatatvāt saukumāryeṇānantaraṃ kṛtvā ca nidānoddeśārambhaḥ| tatra prastāriśabdābhidhānasyārmaṇo lakṣaṇamāha– prastārītyādi| prastārīti lakṣyaṃ, śeṣaṃ lakṣaṇam| tanu abahalam| stīrṇaṃ vitatam| ( ¹⁶⁹ śyāvamīṣannīlam| raktanibhaṃ raktavarṇam| atra śyāvaraktayorvirodhāt samuccayābhāvena vikalpaḥ| ata evāha nimiḥ– “samantādvisṛtaḥ śyāvo rakto ¹⁷⁰ vā māṃsasañcayaḥ| sannipātena doṣāṇāṃ prastāryarma taducyate||” iti| gadādharaṇa īṣannīlalohitavarṇasamuccaya eva darśitaḥ| site śuklabhāge)|65|–

caturdaśadṛṣṭijānantaramadūratvena śuklajā ucyante, tatra prastāritalakṣaṇamāha– prastārītyādi| tanu abahalaṃ, vistīrṇaṃ prastāri, prasarayuktamityarthaḥ| śyāvaṃ saśuklaṃ kṛṣṇaṃ, raktamīṣallohitaṃ, site śukle arthānnayanasyeti pūraṇīyam|65|–

saśvetaṃ mṛdu śuklārma śukle tadvardhate cirāt ||65||

śuklārmalakṣaṇamāha– saśvetamityādi| saśvetaṃ kiñcicchvetam| mṛdu komalam| ¹⁷¹ parato vakṣyamāṇaṃ māṃsamiti padaṃ siṃhāvalokananyāyena sambandhanīyam| saśabdasyādhikasyopādānaṃ samyak śvetatvapratipādanārthamiti kārtikaḥ| śukle śuklamaṇḍale| cirāt cirakālena tadvardhate, kaphajatvāt||65||

śuklārmalakṣaṇamāha– saśvetamityādi| saśvetaṃ cireṇa vardhata iti kaphajatvāt śuklārma tasya nāma||65||

padmābhaṃ mṛdu raktārma yanmāṃsaṃ cīyate site |66|

pṛthu mṛdvadhimāṃsārma bahulaṃ ca yakṛnnibham |66|

adhimāṃsārmalakṣaṇamāha– pṛthvityādi| pṛthu vitataṃ, vistīrṇamityarthaḥ| bahulaṃ sthūlam| lohitatvena yakṛnnibhaṃ, śyāvavarṇasambandho'pyatra jñeyaḥ; yathā''ha suśrutaḥ– “vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā ¹⁷² tadadhikamāṃsajārma vidyāt|” (su. u. taṃ. a. 4) iti| atra śyāvaṃ veti vāśabdaḥ samuccaye, tena śyāvaṃ ¹⁷³ lohitaṃ cetyarthaḥ| etacca tridoṣajaṃ, suśrute tridoṣajaprakaraṇe paṭhitatvāt|66|–

adhimāṃsārmalakṣaṇamāha– pṛthvityādi| pṛthu vistīrṇaṃ, bahalaṃ sthūlaṃ, yakṛnnibhamiti īṣannīlalohitamityarthaḥ| etattridoṣajam|66|–

sthiraṃ prastāri māṃsāḍhyaṃ śuklaṃ snāyvarma pañcamam ||66||

snāyvarmalakṣaṇamāha– sthiramityādi| sthiraṃ kaṭhinam| māṃsāḍhyaṃ bahumāṃsam| śuṣkamavisrāvi| idaṃ ca prastāryarmodbhavam| tathā ca nimiḥ– “prastāriṇo'rmaṇaḥ srāvaṃ niruṇaddhi yadā'nilaḥ| vinā srāvaṃ viśuṣkaṃ tat snāyvarmeti prakīrtitam||” iti| idaṃ tu sannipātajamapi sādhyam||66||

snāyvarmalakṣaṇamāha– sthiramiti| sthiraṃ kaṭhinaṃ, śuṣkamavisrāvi| idaṃ ca prastāryarmodbhavam| tathā videhaḥ– “prastāriṇo'rmaṇaḥ srāvaṃ niruṇaddhi yadā'nilaḥ| vinā srāvaṃ viśuṣkaṃ ca yatsnāyvarmeti tadviduḥ||” iti| idaṃ sannipātajam||66||

śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuktisañjñaḥ |67| (su. u. taṃ. a. 7) |

śuktikālakṣaṇamāha– śyāvā ityādi| śyāvāḥ pāṇḍuśyāmāḥ, ¹⁷⁴ piśitanibhā iti niyamena bhaṇitāḥ, ( ¹⁷⁵ tena piśitasyeva niyamena bhā dīptiryeṣāṃ te tathā, sā ca prabhā śyāvā iti samabhivyāhāreṇa śyāvavarṇaiva; natvatra māṃsasyopamānatvaṃ piśitanibhaśabdo'bhidhatte, vakṣyamāṇārjune rudhiropamaśabdavat, māṃsātmakatvādeva śuktikāyāḥ)| sitaniyatā iti site śuklamaṇḍale niyatāḥ; śuktyābhā jalaśuktinibhāḥ, varṇasāmyāt; ata eva śuktisañjñaḥ| ayaṃ pittajaḥ| atra vāgbhaṭaḥ “pittaṃ kuryāt site bindūnasitaśyāvapītakān| malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ ¹⁷⁶ śuklaṃ sadāharuk|| rogo'yaṃ śuktikāsañjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ||” (vā. u. taṃ. a. 1) iti|67|–

eko yaḥ śaśarudhiropamaśca binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti ||67|| (su. u. taṃ. a. 4) |

arjunalakṣaṇamāha– ¹⁷⁸ eka ityādi| eka eva san yaḥ śaśarudhiravallohito bindurūpaśca vikārastamarjunaṃ vadantītyarthaḥ| uktaṃ ca kalyāṇaviniścaya– “śakragopanibhaṃ śukle'rjunaṃ raktaprakopataḥ|” iti| etena bindurūpatve niyamo nāstīti jñeyam| ata eva ravigupta– “kṛṣṇabhāge sitaṃ binduṃ śuklaṃ vidyāt kaphātmakam| raktaṃ ca śuklabhāgasthamarjunaṃ śoṇitodbhavam||” iti||67||

arjunamāha– eka ityādi| idaṃ śoṇitajam||67||

śleṣmamārutakopena śukle piṣṭaṃ samunnatam | piṣṭavat piṣṭakaṃ viddhi malāktādarśasannibham ||68||

piṣṭakalakṣaṇamāha– śleṣmamārutakopenetyādi| piṣṭamiti lakṣaṇapadam| piṣṭavaditi ālepanapiṣṭatulyaṃ śvetatvena| punaḥ piṣṭakamiti lakṣyapadam| samunnatamucchūnam| ¹⁷⁹ malāktādarśasannibhamiti dhūlyādimrakṣitadarpaṇatulyam| ayaṃ kaphavātajaḥ, ataḥ kaphenācchatayā, vātena kiñcit śyāvatayā malāktadarpaṇanibhatvamasyetyarthaḥ||68||

piṣṭakamāha– śleṣmetyādi| ¹⁸⁰ piṣṭamiti lakṣaṇapadam| piṣṭavaditi ālepanapiṣṭatulyaṃ, śvetatvena| punaḥ piṣṭakamiti lakṣyapadam| malāktādarśasannibhamiti dhūlyādimrakṣitadarpaṇatulyam| ayaṃ vātakaphajaḥ sādhyaśca||68||

jālābhaḥ ¹⁸¹ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasañjñitastu |69| (su. u. taṃ. a. 4) | ¹⁸²

sirājālalakṣaṇamāha– jālābha ityādi| ¹⁸³ anulomavilomasirānicayaracitanirantaravivaragavākṣibhāvāt jālasyeva ābhā ākṛtiryasya sa tathā| ¹⁸⁴ kaṭhinasira ityanena ¹⁸⁵ sirāṇāmeva santāno'yaṃ vikāra iti darśayati| sarakta īṣallohitaḥ| santanoti ¹⁸⁶ ācchādayatīti santānaḥ, bahulavacanāt kartari ghañ| atra binduśabdo'nuvartanīyaḥ, sa sarvatra viśeṣyaḥ| jālasañjñita ityatra ‘ ¹⁸⁷ sirāpūrva’ iti śeṣaḥ, tena ¹⁸⁸ sirājālasañjñita ityarthaḥ| ayaṃ ca raktajaḥ|69|– ¹⁸⁹

sirājālamāha– jālābha ityādi| anulomavilomasthitasirāviracitabahuvivaratvena jālasyeva ābhā yasya sa tathā, ¹⁹⁰ kaṭhinasira ityanena ¹⁹¹ sirāṇāmeva santāno'yaṃ vikāra iti darśayati| sarakta iti īṣallohitaḥ| jālasañjñita ityatra ¹⁹² sirāpūrva iti śeṣaḥ, tena ¹⁹³ sirājālasañjñita ityarthaḥ|69|–

śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ ¹⁹⁴ sirāvṛtā yāstā ¹⁹⁵ brūyādasitasamīpajāḥ ¹⁹⁶ sirājāḥ |69| (su. u. taṃ. a. 4) | ¹⁹⁷

kāṃsyābho'mṛduratha vāribindukalpo vijñeyo nayanasite balāsasañjñaḥ ||69|| (iti śuklajāḥ) | (su. u. taṃ. a. 4) |

balāsagrathitalakṣaṇamāha– kāṃsyābha ityādi| kāṃsyasyevābhā dīptiryasya sa tathā sita ityarthaḥ, vāribindurivocchūnatvāt| amṛduḥ kaṭhinaḥ, kaphānilajatvāt| tathā ca videhaḥ– “mārutotpīḍitaḥ śleṣmā śuklabhāge vyavasthitaḥ| jalabindurivocchūno hyamṛduḥ kaphasambhavaḥ|| balāsagrathitaṃ nāma taṃ śothaṃ vṛttamādiśet|” iti| ( ²⁰⁶ ‘koṣābha’ iti kaścit paṭhati, koṣo māṃsakuḍmalaḥ, tadābhastadākāraḥ; etāvatā'tyarthamucchūnatvaṃ pratipādyate, vāribindukalpa iti ca īṣaducchūnatā'pi, nayanasite śuklabhāge ityarthaḥ|) ²⁰⁷ balāsasañjña ityatra grathitaśabdalopaḥ, tena balāsagrathita iti sañjñā| atra ²⁰⁸ sirotpātasirāharṣau vāgbhaṭena paṭhitau| tathā hi– “raktarājīnibhaṃ śukle uṣyate'pi savedanam| ²⁰⁹ aśothāśrūpadehaṃ ca śirotpātaḥ ²¹⁰ saśoṇitam| upekṣitaḥ ²¹¹ sirotpāto rājīstā eva vardhayan| kuryāt sāsraṃ ²¹² sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam||” (vā. u. a. 10) iti|| iti śuklajāḥ||69||

balāsagrathitamāha– kāṃsyābha ityādi| amṛduḥ kaṭhinaḥ, vāribindukalpa ityanena manāgucchūnatā pratipādyate| ‘koṣābhaḥ’ iti pāṭhāntaram| tatra koṣo māṃsakuḍmalaṃ tadābhaḥ, etenātyucchūnatvaṃ pratipādyate| ayamarthaḥ– atyucchūno vā manāgutsanno vā| śuklatvaṃ kaphajatvādeva labhyate| balāsasañjña ityatra pade'pi padaikadeśapravṛttergrathitā'nabhidhānam| ayaṃ ca kaphajaḥ, tathāca videhaḥ– “mārutotpīḍitaḥ śleṣmā śuklabhāge vyavasthitaḥ| jalabindurivocchūno mṛduḥ sa kaphasambhavaḥ| balāsagrathitaṃ nāma taṃ śophaṃ vṛttamādiśet||” iti| evaṃ prastāryarma 1 śuklārma 2 raktārma 3 adhimāṃsārma 4 snāyvarma 5 śuktikā 6 arjunaḥ 7 piṣṭakaḥ 8 ²¹³ sirājālaḥ 9 ²¹⁴ sirājaḥ 10 balāsagrathitaḥ 11 ityekādaśa nayanāmayāḥ śuklabhāgajā rogāḥ| evaṃ śuklajā ekādaśa|| iti śuklajāḥ||69||

pakvaḥ śothaḥ sandhijo yaḥ satodaḥ sravet pūyaṃ pūti pūyālasākhyaḥ |70| (su. u. taṃ. a. 2) | ²¹⁵

atha maṇḍalagatanidānābhidhānapāriśeṣyādvartmamaṇḍalagatanidānābhidhāne prāpte kanīnikāsandhyādīnāṃ vartmamaṇḍalābhiyogitayā'ntargatatvenāntaraṅgatvāt sandhigatanidānoddeśārambhaḥ| te ca sandhayaḥ ṣaṭ| yadāha suśrutaḥ– “pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ| śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatastathā|| kanīnikāgato jñeyaḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ|” (su. u. taṃ. a. 1) iti| nāsāsamīpanetrāntaḥ kanīnikā; cakṣuḥpucchasyādho netrānto'pāṅgaḥ| tatra pūyālasalakṣaṇamāha– pakva ityādi| sandhija iti kanīnikāsandhijaḥ| yadāha ²¹⁶ videhaḥ– “śothakledasamāviṣṭaṃ todabhedasamākulam| pūyālasaṃ tu taṃ vidyāt sandhau kānīnike nṛṇām||” iti| ayaṃ tridoṣajaḥ, suśrutena sādhyatridoṣajaprakaraṇe paṭhitatvāt|70|–

kanīnikādisandhīnāṃ śuklabhāgapratyāsattyā'nantaraṃ tadgatarogāṇāmabhidhānam| tatrādau pūyālasakamāha– pakva ityādi| sandhija iti kanīnikāsandhijaḥ| tathā ca nimiḥ– “śothakledasamāviṣṭaṃ todabhedasamākulam| pūyālasaṃ tu taṃ vidyātsandhau kānīnike nṛṇām||” iti| kanīnikāsandhiśca nāsāmanu netrāntaḥ|70|–

granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākī kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ ||70|| (su. u. taṃ. a. 2) |

śleṣmopanāhalakṣaṇamāha– granthirityādi| nālpa iti mahān| ²¹⁷ apākī īṣatpākaḥ; ata eva suśrute'lpasrāvaḥ paṭhitaḥ| dṛṣṭisandhāviti kṛṣṇadṛṣṭimaṇḍalayoḥ sandhāvityarthaḥ| kaṇḍūprāyaḥ kaphaprābalyāt| nīrujo'lparuja ityarthaḥ| tathāca videhaḥ– “vāyuḥ śleṣmāṇamādāya dṛṣṭisandhau vyavasthitaḥ| aruṇaṃ kaṭhinaṃ granthiṃ janayedalpavedanam|| śleṣmopanāhaṃ taṃ vidyāt srāvān vakṣyāmyataḥ param|” iti| vātaśleṣmajanyatve'pi śleṣmaprābalyāt śleṣmopanāhavyapadeśaḥ| āśrayaprabhāvādaruṇatvamatra||70||

kaphopanāhamāha– granthirityādi| nālpaḥ mahān, apākī īṣatpākaḥ, ata eva nīrujo jñeyaḥ| yaduktaṃ videhena– “vāyuḥ śleṣmāṇamādāya dṛṣṭisandhau vyavasthitaḥ| aruṇaṃ kaṭhinaṃ granthiṃ janayatyalpavedanam|| śleṣmopanāhaṃ taṃ vidyātsrāvānvakṣyāmyataḥ param|” iti| vātaśleṣmajanyatve'pi śleṣmodrekāt śleṣmopanāhavyapadeśaḥ||70||

gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān lakṣaṇaiḥ svairupetān | taṃ hi srāvaṃ netranāḍīti caike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā ||71|| (su. u. taṃ. a. 2) |

caturṇāṃ srāvāṇāṃ samprāptimāha– gatvā sandhīnityādi| sandhīniti bahuvacananirdeśāt sarvanetrāntargatāścatvāraḥ sandhayo gṛhyante| aśrumārgeṇeti aśruvāhinyau dhamanyau aśrumārgaḥ, “dve cāśruvāhinyau” (su. śā. a. 9) iti suśrutaḥ; aśruvahadhamanībhyāmityarthaḥ| nanu, yadyaśruvahadhamanībhyāṃ gatvā doṣāḥ srāvānāpādayanti, tat kathaṃ “ ²¹⁸ sirānusāribhirdoṣaiḥ” ityādyuktā samprāptirna ²¹⁹ vyāhanyate, ²²⁰ sirādhamanyoranyatvāt| ucyate– sāmānyaviśeṣatvāt samprāptyabhidhānadvayasya; pūrvā samprāptiḥ sāmānyam, itarā ca viśeṣa iti na virodhaḥ| athavā “ ²²¹ sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ” (su. śā. a. 9) iti parakīyamatena ²²² sirādhamanyoraikyādavirodhaḥ| asminnarthe samprāptyukta evārtho niṣpannīkriyate| netranāḍīti caika iti ‘vadanti’ iti śeṣaḥ, aniṣedhādanumatamidam| ( ²²³ doṣāḥ sannipātaśleṣmaraktapittātmakāḥ| lakṣaṇairdoṣalakṣaṇaiḥ| upetān parītāniti| gadādharaṇa ‘lakṣaṇaiḥ’ ityasya sthāne ‘sarvataḥ’ iti paṭhitaṃ; doṣāḥ parītān svalakṣaṇairityarthaviśeṣādadhigantavyam| caturdheti sānnipātikakaphajaraktajapittajatvabhedāt| vātajastu srāvo nāstyeva, vyādhisvabhāvāt; pittajagalagaṇḍavat)||71||

srāvāṇāṃ samprāptimāha– gatvetyādi| sandhīniti bahuvacananirdeśātsarvatra ca netrāntargatāścatvāraḥ sandhayo grāhyāḥ| aśrumārgeṇeti aśruvāhinyau dhamanyāvaśrumārgaḥ| ²²⁴ kānīnāniti kanīnasandhijān; kanīnasandhiśca nāsāmanu netrāntaḥ| taṃ netranāḍīmityeva iti matāntaram ²²⁵||71|| ²²⁶

pākāt sandhau saṃsravedyastu pūyaṃ pūyāsrāvo'sau gadaḥ sarvajastu |72| (su. u. taṃ. a. 2) |

caturvidhasrāvamadhye pūyāsrāvalakṣaṇamāha– ²²⁷ pākādityādi| sarvajastridoṣaja ityarthaḥ| asya pratyākhyeyatvādagre'bhidhānaṃ, yadyapyanye'pi srāvā asādhyatvenoktāstathā'pi yāpyā boddhavyāḥ| ‘pākaḥ’ iti pāṭhe pākaḥ saṃsravet pākavān śothaḥ ²²⁸ sravedityarthaḥ, upacārāt; pākasya kriyāmātratvāt|72|–

tatrādau sannipātajasrāvamāha– pākītyādi| pākavān śothaḥ saṃsravedityarthaḥ| pākasya kriyāmātratvāt|72|–

śvetaṃ sāndraṃ ²²⁹ picchilaṃ yaḥ sravettu ²³⁰ śleṣmāsrāvo'sau vikāro matastu ||72|| (su. u. taṃ. a. 2) |

śleṣmasrāvalakṣaṇamāha– śvetamityādi| sāndraṃ ghanam||72||

kaphasrāvamāha– śvetamityādi| sāndraṃ ghanaṃ, ²³¹ nīrujaṃ pīḍārahitam||72||

raktasrāvaḥ śoṇitottho vikāraḥ sravedduṣṭaṃ tatra raktaṃ prabhūtam |73| (su. u. taṃ. a. 2) |

raktasrāvalakṣaṇamāha– raktasrāva ityādi| raktakṛtasrāvo raktasrāvaḥ ( ²³² raktasrāva ityanenaiva sravedityasya labdhatvāttaduktirnirantarasrāvapratipādanārthamiti kārtikaḥ; na caitat prabhūtamityanena gatārtham, anirantaratayā'pi prabhūtasrāvasambhavāt)| raktasrāva ityanenaiva raktajatve siddhe śoṇitajo vikāra iti yaducyate tadatyantakupitaraktajatvapratipādanārtham| kārtikastvāha– pittaliṅgaparigrahārthaṃ, pittena saha tulyatvāt raktasya| tathāca kvacit pāṭhaḥ “raktasrāvaḥ pittaliṅgairupetaḥ” iti|73|–

raktasrāvamāha– raktetyadi| raktasrāvaḥ śoṇitottha iti grahaṇaṃ prabhūtasrāvasūcanārtham| punaḥ ²³³ saraktamuṣṇamiti ²³⁴ yattatprakupitaraktajatvapratipādanārtham|73|–

haridrābhaṃ pītamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāt srāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt ||73|| (su. u. taṃ. a. 2) |

jalasrāvaparyāyasya pittasrāvasya lakṣaṇamāha– haridrābhamityādi| haridrābhaṃ pītalohitaṃ boddhavyaṃ, parataḥ pītamityasyokteḥ ( ²³⁵ jalābhamiti jalavat svaccham| uṣṇamiti sarvatraiva sambadhyate| kecit ‘pītam’ ityasya sthāne ‘nīlam’ iti paṭhanti| yattu ‘jalābham’ ityasya sthāne ‘jalaṃ vā’ iti, tadasaṅgataṃ, suśrutenoddeśāvasare jalasrāvanāmatayā'syoddeśāt; taddhi nāma jalavadāsrāvo'syeti yogataḥ samāveśitam| yadā tu ‘jalaṃ vā’ iti pāṭhaḥ syāttadā kadācijjalābhatā syāditi na sarvatra yogavyāptiriti)| sandhimadhyāditi aviśeṣokteḥ sarvasandhimadhyāditi boddhavyam| nanu, vātajasrāvaḥ kuto noktaḥ, vātena srāvābhāvāditi cet; naivaṃ, vātābhiṣyande ‘śiśirāśrutā’ ityuktervātajo'pi srāvo darśitaḥ| ucyate– ²³⁶ viśiṣṭe akṣipradeśe kevalavāyoḥ srāvajanakatvaṃ sambandhitavyamabhidhānāt| videhe'pi catvāra evoktāḥ– “sannipātāt kaphādraktāt pittāt srāvo'kṣisandhiṣu|” iti||73||

pittasrāvamāha– haridrābhamityādi| pītalohitābhaṃ, pītamiti pṛthagukteḥ| sandhimadhyāditi aviśeṣokteḥ sarvasandhimadhyāt, vātajaḥ srāvaḥ kuto noktaḥ? vātena srāvābhāvāt| videhena catvāra eva srāvā uktāḥ| tadyathā– “sannipātātkaphādraktātpittātsrāvo'kṣisandhiṣu|” iti||73||

tāmrā tanvī ²³⁷ dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśothā | jātā sandhau kṛṣṇaśukle... |74| (su. u. taṃ. a. 2) |

tadevamasādhyānāṃ caturṇāṃ srāvāṇāṃ lakṣaṇamabhidhāya parvaṇīlakṣaṇamāha– tāmretyārabhya kṛṣṇaśukla ityantena| iyaṃ raktajā kaphānilajā ca, raktajatvamatra suśrute darśitamādhikyena|74|–

tāmrā ityārabhya kṛṣṇaḥ śukla ityantaṃ parvaṇīlakṣaṇamāha– tāmretyādi| tāmrā aruṇā, tanvī sūkṣmā, vṛttaśophā vartulākāraśothā|74|–

...'lajī syāt tasminneva khyāpitā pūrvaliṅgai ||74|| (su. u. taṃ. a. 2) |

alajīlakṣaṇamāha– alajī syādityādi| tasminneveti śuklakṛṣṇasandhau, pūrvaliṅgaiḥ parvaṇīlakṣaṇairupetetyarthaḥ| nanu, evaṃ sati sthānalakṣaṇayorabhedenānayorabhedaḥ syāditi cet; ²³⁸ naivaṃ, tanutvasthūlatvābhyāṃ parvaṇikālajyorbhedāt| ²³⁹ tathāca videhaḥ– “śuklakṛṣṇāntaḥsandhau tu cīyante'sṛkkaphānilāḥ| parvaṇīpiḍakā taistu jāyate tvaṅkuropamā|| tāmrā sadāhacoṣoṣṇapītakāśrusamākulā| kaphapitte tu sammūrchya saha raktena mārutaḥ|| śuklakṛṣṇāntaḥsandhau tu janayedgostanākṛtim| piḍakāmalajīṃ tāṃ tu viddhi todāśrusaṅkulām||” iti| ²⁴⁰ kārtikastvabhedānupapattiṃ śaṅkamānaḥ pūrvaliṅgairityanyathā vyācaṣṭe– pūrvoktāyāḥ pramehapiḍakāyā alajyā liṅgairityarthaḥ| iyaṃ tridoṣajā, asādhyā ²⁴¹ ca||74||

alajīlakṣaṇamāha– tasminnevetyādi| kṛṣṇaśuklasandhāveva, pūrvaliṅgairiti parvaṇīkālakṣaṇaiḥ, bhedaścānayoḥ– tanvī parvaṇīkā, sthūlā'lajīti vadanti| tathā ca videhaḥ– “parvaṇī piḍakā tatra jāyate tvaṅkuropamā| śuklakṛṣṇāntaḥsandhau ca janayedgostanākṛtim|| piḍakāmalajīṃ tāṃ tu viddhi todāśrusaṅkulām|” iti||74||

krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ | nānārūpā vartmaśuklāntasandhau carantyantarlocanaṃ dūṣayantaḥ ||75|| (iti sandhigatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 2) |

krimigranthilakṣaṇamāha– ²⁴² krimigranthirityādi| ( ²⁴³ prathamaṃ vartmaśuklayoḥ sandhau bhūtvā krameṇa vartmanaḥ ²⁴⁴ pakṣmaṇaśca sandhijātāḥ sambhāvitaṃ prāptāḥ krimayo yatra kaṇḍūṃ kuryuḥ sa krimigranthiḥ| sa cāyaṃ krimigranthirvartmaśuklayoḥ sandhau bhavati, tathaiva ²⁴⁵ sthitvā antarlocanaṃ nayanasyābhyantaraṃ caranti bhakṣayanti, dūṣayantaḥ santa ityarthaḥ| atraiva videhaḥ– “vartmaśuklasya sandhau tu granthiḥ pittakaphātmakaḥ| ūṣmaṇā pacyate gāḍhaṃ tatra mūrchanti jantavaḥ|| susūkṣmajātacaraṇā vartmapakṣmasamāśrayāḥ| tataste pūyasaṃsṛṣṭāḥ patanti krimayastathā|| lakṣaṇairvividhairyuktāḥ sannipātasamutthitāḥ| krimigranthiṃ tu taṃ vidyāddehināṃ netradūṣaṇam||” iti| kārtikastvanyathā paṭhitvā vyācaṣṭe– ) “vartmanaḥ pakṣmaṇaścāpi kaṇḍūṃ kuryuḥ” ityabhidhānāt krimigranthiḥ pakṣmavartmasandhau bhavatīti gamyate, ²⁴⁶ kathamanyathā'nyatrāvasthitaiḥ krimibhiranyatra kaṇḍūrjanyate ²⁴⁷ iti| etacca na samyak, vartmaśuklāntaḥsandhāviti virodhaprasaṅgāt|| iti sandhigatāḥ||75||

kṛmigranthimāha– ²⁴⁸ krimirityādi| ²⁴⁹ vartmanaḥ pakṣmaṇaśca ²⁵⁰ kaṇḍūṃ kuryurityukteḥ kṛmigranthiḥ pakṣmavartmasandhāveva pratīyate| tenāyamarthaḥ– kṛmayo vartmanaḥ pakṣmaṇaśca sandhijātāḥ santaḥ kaṇḍūṃ kurvanti, tathā vartmaśuklāntaḥsandhau bhūtvā'ntarnayanaṃ dūṣayantaścaranti| ayaṃ sannipātajaḥ| tathā videhaḥ– “tataḥ pūyamasṛksṛṣṭāḥ patanti kṛmayastathā| lakṣaṇairvividhairyuktāḥ sannipātasamutthitāḥ| kṛmigranthiṃ tu taṃ vidyāddehināṃ netradūṣaṇam||” iti| evaṃ pūyālasaḥ, śleṣmopanāha, sannipātajaśleṣmaraktapittajāścatvāraḥ srāvāḥ| parvaṇīkā, alajī, kṛmigrathirnavasaṅkhyā ete sandhijāḥ|| iti sandhigatāḥ||75||

abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmanaśca yā | sotsaṅgotsaṅgapiḍakā sarvajā sthūlakaṇḍurā ||76|| (su. u. taṃ. a. 2) |

atha sandhigatarogābhidhānānantaraṃ pāriśeṣyāt vartmaśuklāntaḥsandhāvityatra vartmanirdeśena tadgataroganidānārambhaḥ| nayanagolakāvarakaṃ nimeṣonmeṣāśrayaṃ paṭaladvayaṃ vartma ucyate| suśrute prathamoddiṣṭatvena utsaṅgapiḍakālakṣaṇamāha– abhyantaramukhītyādi| vartmana evābhyantare mukhaṃ yasyāḥ sā tathā| (nanu, kathaṃ bāhyata iti? ucyate– vāstūtsedhena bahirapyunnatatayā darśanādbāhyatvaṃ, na tu ²⁵¹ bāhyamukhatvena)| bāhyata iti saptamyarthe tasil, evaṃ vartmana ityatrāpi| iyaṃ videhasaṃvādādadharavartmāntarjātā bodhyā| tāmrā tāmravarṇā| sotsaṅgā sā utsaṅgā utsaṅginī, arśaāditvādac| utsaṅgapiḍaketi utsaṅge kroḍe bahvyaḥ piḍakā yasyāḥ sā| ( ²⁵² anye tu sotsaṅgā kroḍīkṛtapūyā| ‘utsaṅgapiḍakā’ iti nāmeyam| tatrāpi kukkuṭāṇḍarasapūyatā cakārādboddhavyā) sthūlakaṇḍureti sthūlā cāsau kaṇḍurā ceti karmadhārayaḥ, kaṇḍurā kaṇḍumatī, doṣāṇāṃ kaphaprābalyāt| cakāreṇātra videhaktakāṭhinyādi saṅgṛhītam| tathāca videhaḥ– “vartmotsaṅge'dhare jantoḥ sannipātāt prajāyate| abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate|| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ| utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavedanā|| sā prabhinnā sravet srāvaṃ kukkuṭāṇḍarasopamam|” iti| sarvajeti sannipātabhavā||76||

sandhijānantaraṃ vartmajā ucyante, tatra vartmotsaṅginīmāha– abhyantaramukhītyādi| vartmana evābhyantare mukhaṃ yasyāḥ sā tathā, vartmano bāhyato'pi vāstūtsedhenopalabhyate iti| ²⁵³ videhasaṃvādādadharavartmāntarjātāṃ manyante| yadāha videhaḥ– “vartmotsaṅgādadho jantoḥ sannipātāt prajāyate| abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate|| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ| utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavedanā||” iti| utsaṅge kroḍe baddhāḥ piḍakā yasyāṃ sā tathā, cakārādatrāpi kukkuṭāṇḍarasatulyaṃ sravaṇaṃ boddhavyam| sarvajeti sannipātaprabhavā| sthūlakaṇḍureti sthūlā cāsau kaṇḍurā ca sā||76||

vartmānte piḍakā dhmātā bhidyante ca sravanti ca | kumbhīkābījapratimāḥ kumbhīkāḥ sannipātajāḥ ||77|| (su. u. taṃ. a. 3) |

kumbhīkālakṣaṇamāha– vartmānta ityādi| piḍakā iti bahuvacananirdeśādbahvyaḥ| bhidyante vidīryante tathā sravanti ca| ²⁵⁴ dhmātā iti bhidyamānāḥ svayameva pūrṇodarā bhavantīti dhmātāḥ| kumbhīkābījapratimā iti kumbhīkā kacchadeśodbhavā dāḍimaphalākāraphalā latā, tadbījena pratimā yāsāṃ tā ityarthaḥ; ²⁵⁵ anye ‘kumbhīkabījasadṛśā’ iti paṭhanti, tatra kumbhīkaḥ kumbhāḍulatā, tadbījamapi dāḍimaphalabījākāraṃ; ²⁵⁶ tatsadṛśāḥ piḍakā ucyante| kumbhīśabdāt ‘ive pratikṛtau’ iti kan| eṣā tridoṣajā asādhyā ca||77||

kumbhīkāmāha– vartmānta ityādi| dhmātā ityādi bhidyamānāḥ svayameva pūrṇodarā bhavantītyarthaḥ| kumbhīkā bījapratimā iti; kumbhīkā kacchadeśe dāḍimākāraphalā latā, tadbījena pratimā yāsāṃ tāḥ| ‘kumbhīkabījasadṛśāḥ’ iti pāṭhāntaram, tatra kumbhīkaḥ kumbhāṇḍulatā, tadbījasadṛśā ityarthaḥ||77||

srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | rujāvatyaśca piḍakāḥ pothakya iti kīrtitāḥ ||78|| (su. u. taṃ. a. 3) |

pothakīnāṃ lakṣaṇamāha– srāviṇya ityādi| srāviṇyo bahusrāvāḥ| gurvya iti gauravayutāḥ| rujāvatya iti raktasambandhāt, kaphajā api vedanānvitāḥ||78||

pothakīlakṣaṇamāha– srāviṇya ityādi| srāviṇyo bahusrāvāḥ, kaṇḍurā kaṇḍūyuktāḥ, gurvya iti gauravayuktāḥ, rujāvatya iti raktasambandhāt kaphajā api vedanānvitāḥ||78||

piḍakā yā kharā sthūlā sūkṣmābhirabhisaṃvṛtā | vartmasthā śarkarā nāma sa rogo vartmadūṣakaḥ ||79|| (su. u. taṃ. a. 3) |

vartmaśarkarālakṣaṇamāha– piḍakā yetyādi| kharā kharasparśā| sūkṣmābhirabhisaṃvṛteti sūkṣmābhiḥ prakaraṇāt piḍakābhirveṣṭitā| atraiva videhaḥ– “susūkṣmapiḍakākīrṇā yā sthūlā piḍakā kharā| jāyate sannipātāttu vartmaśarkariketi sā||” iti||79||

vartmaśarkarāmāha– piḍaketyādi| kharā kaṭhinā||79||

ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ | ślakṣṇāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate ||80|| (su. u. taṃ. a. 3) |

arśovartmalakṣaṇamāha– ervārubījetyādi| ervāruḥ grīṣmakarkaṭī| ślakṣṇā ²⁵⁷ akarkaśā| vartmasthā ityaviśeṣitābhidhānādantarbahiśca vartmano bhavatīti gamyate| iyaṃ sannipātajā| tathāca nimiḥ– “nīrujā kaṭhinā vartmapakṣmāntarbāhyato'pi vā| piḍakā sannipātena tadarśovartma nirdiśet||” iti||80||

arśovartmalakṣaṇamāha– ervārubījetyādi| ervārurgrīṣmakarkaṭikā| ślakṣṇā iti ²⁵⁸ akarkaśāḥ| vartmasthā ityaviśeṣitābhidhānādantarbahiśca vartmano bhavatīti gamyate| sannipātajamidam| tathāca nimiḥ– “nīrujā kaṭhinā vartmapakṣmāntarbāhyato'pi vā| piḍakā sannipātena tadarśovartma kīrtyate||” iti| idaṃ sādhyam||80||

dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo'bhyantarodbhavaḥ | vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśo nāma nāmataḥ ||81|| (su. u. taṃ. a. 3) |

śuṣkārśolakṣaṇamāha– dīrghāṅkura ityādi| kharaḥ karkaśaḥ| stabdhaḥ kaṭhinaḥ, śuṣkatvāt| dāruṇaḥ bahuduḥkhadatvāt| abhyantarodbhava iti vartmābhyantarasthitaḥ| abhivikhyātaḥ kathitaḥ| nāmataḥ prasiddhitaḥ| sannipātajamidam| atra videhaḥ– “vartmābhyantargataṃ tvarśaḥ śuṣkaṃ sthūlaṃ ca dāruṇam| jāyate sannipātena tacchuṣkārśaḥ prakīrtitam||” iti||81||

śuṣkārśa āha– dīrghāṅkura ityādi| kharaḥ karkaśaḥ, stabdhaḥ kaṭhinaḥ, dāruṇo bahuduḥkhakaraḥ| abhyantarodbhava iti vartmābhyantarasthitaḥ| eṣa vyādhiḥ śuṣkārśo nāma abhivikhyātaḥ kathitaḥ| nāmataḥ prasiddhaḥ, sannipātajamidaṃ sādhyaṃ ca||81||

dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā ||82|| (su. u. taṃ. a. 3) |

añjananāmikālakṣaṇamāha– dāhatodavatītyādi| iyaṃ raktajā||82||

añjananāmikāmāha– dāhetyādi| yā vartmasambhavā piḍakā dāhādilakṣaṇā bhavati sā'ñjananāmikā jñeyā, iyaṃ raktajā sādhyā ca||82||

vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādbahulavartma tat ||83|| (su. u. taṃ. a. 3) |

bahulavartmalakṣaṇamāha– vartmopacīyata ityādi| savarṇābhistvaksamānavarṇābhiḥ| etat sannipātādeva||83||

bahulavartmalakṣaṇamāha– vartmetyādi| savarṇābhiriti tvagvarṇasadṛśābhiḥ, etatsannipātāt||83||

kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśothena yo naraḥ | na sa sañcchādayedakṣi ²⁵⁹ yatrāsau vartmabandhakaḥ ||84|| (su. u. taṃ. a. 3) |

vartmabandhakalakṣaṇamāha– kaṇḍūmatetyādi| ²⁶⁰ vartmaśothenopalakṣito naraḥ sa cakṣurna sañcchādayet samyak chādayituṃ na śaknuyādityarthaḥ| eṣa sannipātajaḥ||84||

vartmabandhakamāha– kaṇḍūmatetyādi| kaṇḍūyuktena alpaśūlena śothenetyarthaḥ| na sañchādayediti śothayogānna pidadhāti, eṣa sannipātajaḥ||84||

mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartmeti tadviduḥ ||85|| (su. u. taṃ. a. 3) |

kliṣṭavartmalakṣaṇamāha– mṛdvalpavedanamityādi| raktajatve'pyasyālpavedanatvamadhikakaphadūṣitatvādraktasya| ²⁶¹ vartmeti videhadarśanādvartmadvayaṃ grāhyam, ata eva samaṃ yugapadevetyarthaḥ| akasmādityahetoraniyamenaivetyarthaḥ| tāmramityanenopātte'pi lauhitye raktamityupādānaṃ hetvaniyamaprayuktaṃ kādācitkaṃ lauhityamiti dyotayati| atraiva videhaḥ– “ ²⁶² śleṣmaraktena duṣṭena kliṣṭaṃ māṃsamivobhayam| bandhujīvanibhaṃ vartma kliṣṭavartma taducyate||” iti| anye ²⁶³ samamanucchūnaṃ yāvadityācakṣate| atra pakṣe kliṣṭatvaṃ ²⁶⁴ vedanātiyogādavagantavyam||85||

kliṣṭavartmalakṣaṇamāha– mṛdvityādi| samaṃ tvekakālaṃ raktaṃ lohitaṃ bhavati paramakasmādaniyamāt| etatkapharaktajam| tathāca nimiḥ– “śleṣmaduṣṭena raktena kliṣṭaṃ māṃsamivobhavam| bandhujīvanibhaṃ vartma ²⁶⁵ kliṣṭavartma taducyate||” iti| anye samamanucchūnamiti vyākhyānayanti| atra kliṣṭatvaṃ vedanābhiyogādavagantavyam||85||

kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā | tataḥ klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ ||86|| (su. u. taṃ. a. 3) |

vartmakardamalakṣaṇamāha– kliṣṭaṃ punarityādi| ( ²⁶⁶ kliṣṭamiti ²⁶⁷ prāguktasya kartṛtvenāyamarthaḥ– kliṣṭaṃ kliṣṭavartmaiva yadā pittalābhyāsādadhikapittaṃ sacchoṇitaṃ vidahedviruddhadāhena saṃyojayettadā kliṣṭatvamāpādayati, saṅkledatvamāpannaṃ vartma vartmakardama ucyata iti yojyam|) “tataḥ kṛṣṇatvamāpannam” ityanye paṭhanti| tatra kṛṣṇatvaṃ śoṇitavidāhenaiva| evaṃ ca sati kṛṣṇatvena kardamasañjñāsamāveśo'pi ghaṭata ²⁶⁸ iti| kārtikastvanyathā vyācaṣṭe– śoṇitamiti kartṛpadaṃ, tena śoṇitaṃ pittayuktaṃ kartṛbhūtaṃ, yadā pūrvoktaṃ kliṣṭameva ²⁶⁹ vidahedityādi sarvamaparaṃ samānaṃ pūrveṇa| ²⁷⁰ asya tu suśrute yat sānnipātikatvamuktaṃ tat kaphapittaraktārabdhatvāt; vātakaraṇatvasyāśruteḥ||86||

vartmakardamamāha– kliṣṭamityādi| prāguktalakṣaṇameva vartma pittamilitaṃ śoṇitaṃ kartṛbhūtaṃ yadā vidahet dūṣayet, kaphaduṣṭe eva rakte pittalasyopāsanāt pittamadhikaṃ tadgata; tataḥ klinnatvamāpannamiti ārdratāṃ gataṃ vartmakardama ucyate| ‘kṛṣṇatvamāpannam’ iti pāṭhāntare kṛṣṇatvaṃ hi śoṇitavidāhenaiva| ayaṃ pittādhikasannipātajaḥ||86||

yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ ²⁷¹ śūlaṃ savedanam | tadāhuḥ śyāvavartmeti vartmarogaviśāradāḥ ||87|| (su. u. taṃ. a. 3) |

śyāvavartmalakṣaṇamāha– yadvartma bāhyata ityādi| bahirantaśca śyāvatvaṃ vātakṛtam| atraiva śūlaṃ ca jāyata ityasyānte “savedanaṃ ²⁷² sakaṇḍu ca hyalpakledi tridoṣajam|” ityapi kecit paṭhanti, tadapyupapannaṃ; kaphāt kaṇḍūḥ, alpakledi pittāt, savedanaṃ vātāt| atraiva videhaḥ– “duṣṭaṃ śleṣmā marut pittaṃ vartmanoścīyate yadā| agnidagdhanibhaṃ śyāvaṃ śyāvavartmeti tadviduḥ||” iti| atra vātādhikatvaṃ boddhavyam||87||

śyāvavartmalakṣaṇamāha– yadvartmetyādi| etadvātādhikadoṣatrayajanyam| tathā ca nimiḥ– “duṣṭaṃ śleṣmā'nilaḥ pittaṃ vartmanoścīyate yadā| agnidagdhanibhaṃ śyāvaṃ śyāvavartmeti tadviduḥ||” iti| atra śyāvatvena vātādhikyaṃ boddhavyam||87||

arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi | praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantataḥ ||88|| (su. u. taṃ. a. 3) |

praklinnavartmalakṣaṇamāha– arujamityādi| arujamalparujam| bāhyataḥ śūnamiti bahiḥ śothayuktam| klinnamatyarthamantata iti antata upānte kledavat| gadādharastu klinnamantariti vivṛṇoti| etacca cakṣuṣyaṇa pillākhyayā paṭhitam| tathā hi– “bhṛśaṃ praklidyate vartma kaṇḍūmanmandavedanam| vidyāt praklinnavartmeti tat pillaṃ sannipātajam||” iti| yadyevaṃ kathaṃ videhe'klinnavartma ²⁷³ pillākhyayā nirdiśyate?; yathā– “prakṣālite'thavā mṛṣṭe ānahyeta punaḥ punaḥ| apariklinnavartmeti tat pillamiti nirdiśet|” iti| ²⁷⁴ tadevaṃ cakṣuṣyeṇābhidhānaṃ virudhyate| kiñca suśrute praklinnavartma ²⁷⁵ śleṣmasaṅgrahe paṭhitaṃ, pillaṃ ca sannipātajagaṇe; tat kathaṃ praklinnavartma pillamiti saṅgatam? ucyate– aklinnavartmeva ²⁷⁶ pillaṃ, tasya sannipātajatvāt; na tu praklinnavartma, tasya kaphātmakatvāt; yadi ²⁷⁷ tu praklinnavartmaiva kapholbaṇasannipātajaṃ pillatvenābhyupagamyate, etat khyāpanāya ca tasya kaphajasarvagaṇayorniveśaḥ kṛta iti svīkriyate, tadā sannipātajagaṇe pittenāklinnavartma na parigṛhītaṃ syāt; tatastadaparigrahe ṣaṭsaptatitvopasaṃhāro netrarogāṇāṃ na ghaṭate, pañcasaptaterabhidhānāt, pillasya praklinnavartmasvarūpatvenāpṛthaktvāt| nanu, evaṃ tarhi kathaṃ “vidyāt praklinnavartmeti tat pillaṃ sannipātajam|” iti samarthayitavyam? ucyate– ( ²⁷⁸ asyāyamarthaḥ pratyetavyaḥ– yadā tadeva praklinnavartma śleṣmātmakameva sat vātapittābhyāṃ viśeṣakābhyāmupanirudhyate tadā sannipātajaṃ sat apariklinnavartmārthāntaramāsādayat pillamityabhidhīyate, tathā cobhayorapyavirodhaḥ, ubhābhyāmevāpariklinnavartmana eva pillākhyatvavarṇanāditi| ayaṃ ca vāgbhaṭe kaphotklinnākhyatayā niruddhaḥ) kiñca yadi praklinnavartma pillaṃ tat pṛthaktvena cāklinnavartma abhaviṣyat, tadāsyaupadravike suśruta doṣātmakatvena sādhyādibhedena cābhidhānamakariṣyat, na ca kṛtaṃ, ²⁷⁹ tasmādaklinnavartmano'vasthāntaramiti||88||

praklinnavartmalakṣaṇamāha– arujamityādi| arujamalparujaṃ, śūnaṃ bāhyata iti bahiḥ ²⁸⁰ śothavat| ²⁸¹ bhinnamatyantamiti atyantaṃ kledavat, antata iti upānte| gadādharastu klinnamantariti vivṛṇoti| tatra madhye kledavadityarthaḥ| cakṣuṣyaṇaitatpillākhyayā paṭhitam| tadyathā– “bhṛśaṃ praklidyate vartma kaṇḍūmanmandavedanam| vidyātpraklinnavartmeti tatpillaṃ sannipātajam||” iti| tatpillaṃ vakṣyamāṇaklinnavartmano'vasthāntaramavagantavyam||88||

yasya dhautānyadhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ | vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat ||89|| (su. u. taṃ. a. 3) |

apariklinnavartmano lakṣaṇamāha– yasya dhautānītyādi| etadvāgbhaṭe pillākhyam| sambadhyante anyonyaṃ lagnāni bhavantītyarthaḥ| tadidaṃ sambaddhatvaṃ kiṃ pūyasamparkādeva, tathā ca praklinnatvameva syāttadarthamāha– aparipakvānīti| etadeva pillākhyam| anyatra kvacicca pillākhyamanyathā paṭhitam– “pittaśleṣmaprakopeṇa vartmāntaḥ ²⁸² paripāṭyate| tāmraṃ nirloma taccāpi viśiṣṭaṃ pillalakṣaṇam||” iti| etadanādṛtaṃ, ṭīkākṛdbhiravyākhyātatvāt| vāgbhaṭena ²⁸³ kukūṇakādīnāmaṣṭādaśānāṃ pillākhyā kṛtā| vartmānīti bahuvacanaṃ netradvaye vartmacatuṣṭayatvena saṅgacchate, tena netradvayagata evāyaṃ vyādhiriti kārtikaḥ||89||

aklinnavartmalakṣaṇamāha– yasyetyādi| yasya vartmāni bahirantaścāpariklinnāni tathāpi sambadhyante ānahyante, pillopadehena saṃlagnāni bhavantītyarthaḥ| pakvānyapi dhautāni pūyenābaddhāni bhavantīti tannirāsāyāha– aparipakvānīti| dhautānyadhautānīti ko'rthaḥ? punaḥpunaḥ prakṣālitāni| bahuvacanamiha netradvayasya dvayamitikhyāpanārtham| etadvideha pillākhyayā paṭhyate||89||

vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate | etadvātahataṃ vartma jānīyādakṣicintakaḥ ||90|| (su. u. taṃ. a. 3) |

vātahatavartmalakṣaṇamāha– vimuktasandhītyādi| vimukto viśliṣṭo vartmaśuklagataḥ sandhiryasmāt tattathā, ²⁸⁴ sthānacyutasandhi| niśceṣṭaṃ nimeṣonmeṣarahitam| sandhiviśleṣādeva tadāśrayāṇāṃ ²⁸⁵ nimeṣonmeṣakāriṇāṃ ²⁸⁶ sirāṇāmapi viśleṣeṇa nimeṣonmeṣarahitatvamityabhiprāyaḥ| ata evoktam– na mīlyate na saṅkucatītyarthaḥ| ‘nimīlyata’ iti pāṭhāntaraṃ, ²⁸⁷ tatra nimīlitameva tiṣṭhatītyarthaḥ| idaṃ yuktaṃ, dṛṣṭatvāt| etanna sādhyaṃ, suśrute asādhyaprakaraṇe paṭhitatvāditi||90||

vātahatavartmalakṣaṇamāha– vimuktetyādi| akṣicintaka iti śālākyasiddhāntavādī, vimuktasandhi svasthānacyutasandhi, niśceṣṭaṃ niṣkriyaṃ, nimeṣonmeṣarahitamityarthaḥ| ata eva ²⁸⁸ na mīlyate na saṅkocyate| etadvātajamasādhyaṃ ca||90||

vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam | ²⁸⁹ ācakṣītārbudamiti ²⁹⁰ saraktamavilambitam ||91|| (su. u. taṃ. a. 3) |

arbudalakṣaṇamāha– vartmāntarasthamityādi| vartmano'bhyantarasthaṃ, bāhye'pyunnatatvadarśanād ²⁹¹ viṣamam| granthibhūtaṃ granthirūpeṇa sthitam| avedanamiti īṣadarthe nañ, tena granthirivālpavedanamityarthaḥ; vedanā ca vātānubandhenaiva| saraktamiti kiñcidraktaṃ, pittānubandhāt| avilambitaṃ śīghrajanmetyarthaḥ| kecidatra kriyāviśeṣaṇaṃ bruvate, tenāyamarthaḥ– avilambitaṃ śīghramācakṣītārbudamiti; kintvetanna saṅgatam, asya vyākhyānasya niṣprayojanatvāt| anye tu ‘ ²⁹² avalambitam’ iti paṭhanti| etat sannipātajam ( ²⁹³²⁹⁴ apāki ca, tacca kaphena)||91||

arbudalakṣaṇamāha– vartmanorityādi| viṣamamavartulaṃ, granthibhūtaṃ granthirūpeṇa sthitam, avedanamalpavedanaṃ, saraktamīṣallohitam, avilambitaṃ asrastaṃ, śīghrajanmetyanye| anye ‘avilambi ca’ iti pāṭhāntaraṃ paṭhanti| etat sannipātāt| ācakṣīta kathayet||91||

nimeṣiṇīḥ ²⁹⁵ sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ ²⁹⁶ sandhisaṃśrayāḥ | ²⁹⁷ pracālayati vartmāni nimeṣaṃ nāma tadviduḥ ||92|| (su. u. taṃ. a. 3) |

nimeṣalakṣaṇamāha– nimeṣiṇīrityādi| nimeṣiṇīḥ nimeṣakārikāḥ ²⁹⁸ sirāḥ| sandhisaṃśrayā iti vartmaśuklagatā ityarthaḥ| ayamasādhyo vātajaḥ| cakṣuṣyaṇa ca “unmeṣaṇīḥ ²⁹⁹ sirā” ityuktaṃ; yadāha– “unmeṣaṇīḥ ³⁰⁰ sirā vāyuḥ praviśya cāvatiṣṭhate| atyarthaṃ cālayedvartma nimeṣaḥ sa na sidhyati||” iti||92||

nimeṣamāha– nimeṣiṇīrityādi| vyāno vāyuḥ, nimeṣiṇīḥ nimeṣakārikāḥ, ³⁰¹ sirāḥ praviṣṭo vartmāni cālayati visaṃsthalayati| yaduktaṃ videhe– “unmeṣaṇīḥ ³⁰² sirā vāyuḥ praviśya vyavatiṣṭhate| atyarthaṃ cālayedvartma nimeṣaḥ sa na sidhyati||” iti||92||

yaḥ sthito ³⁰³ vartmamadhye tu lohito mṛduraṅkuraḥ | tadraktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ chinnaṃ pravardhate ||93|| (su. u. taṃ. a. 3) |

śoṇitārśolakṣaṇamāha– yaḥ sthita ityādi| aṅkurākāro māṃsocchrayo'ṅkuraḥ| etadasādhyaṃ; ³⁰⁴ tathā ca videhaḥ– “vāyuḥ śoṇitamādāya ³⁰⁵ sirāṇāṃ pramukhe sthitaḥ| janayatyaṅkuraṃ tāmraṃ vartmani cchinnarohaṇam|| tacchoṇitārśo'sādhyaṃ syādraktasrāvyatha nīrujam||” iti||93||

śoṇitārśolakṣaṇamāha– ya ityādi| etadraktajamasādhyam| tathā ca videhaḥ– “vāyuḥ śoṇitamādāya ³⁰⁶ sirāṇāṃ pramukhe sthitaḥ| janayatyaṅkuraṃ tāmraṃ vartmani chinnarohiṇam|| tacchoṇitārśo'sādhyaṃ syādraktasrāvyatha nīrujam|” iti||93||

apākī kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ ³⁰⁷, ³⁰⁸ lagaṇo nāma sa vyādhirliṅgataḥ parikīrtitaḥ ||94|| (su. u. taṃ. a. 3) | ³⁰⁹

lagaṇalakṣaṇamāha– ³¹⁰ apākītyādi| apākitvādikaṃ śleṣmārabdhatvādeva| ³¹¹ tathā ca sātyakiḥ– “vartmopariṣṭādyo granthiḥ kaṭhino na vipacyate| nīrujo ³¹² lagaṇo nāma rogaḥ śleṣmasamudbhavaḥ||” iti||94|| ³¹³

nagaṇalakṣaṇamāha– apākītyādi| śleṣmajanitaḥ| arujaḥ pīḍārahitaḥ||94||

trayo doṣā bahiḥśothaṃ kuryuśchidrāṇi vartmanoḥ | prasravantyantarudakaṃ bisavadbisavartma tat ||95|| (vā. u. a. 8) |

bisavartmalakṣaṇamāha– trayo doṣā ityādi| bahiḥśothamiti bahirucchūnatvaṃ yathā bhavati tathā vartmanośchidrāṇi doṣāstrayaḥ kuryurityarthaḥ| tāni chidrāṇi antarmukhānyeva, yadāha– prasravantyantarudakamiti| chidrāṇīti bahuvacananirdeśādbahumukhāni, atrāpi doṣāḥ kuryuriti sambandhaḥ| ata eva bisavat mṛṇālavat; taccānekacchidrayuktaṃ bhavati tadvat| atraiva candrikākāraḥ suśrute paṭhati– “śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ ślakṣṇaiśchidraiḥ samanvitam| vartmāntare bisamiva bisavartmeti tat smṛtam||” (su. u. taṃ. a. 3) iti| sātyakirapyāha– “bisasyāpācitasyeva ³¹⁴ bahumāṃsasirāmukham| bisavartmeti jānīyādduścikitsyaṃ tridoṣajam||” iti||95||

bisavartmalakṣaṇamāha– traya ityādi| śothaṃ kuryuḥ, chidrāṇyapi kuryuriti sambadhyate| bisavaditi bisaṃ mṛṇālaṃ yathā'nekacchidramabhyantarasthite jale sati sravati, tadvat| ‘prasravati’ iti pāṭhe tadbisavartma prasravatīti sambadhyate||95|| ³¹⁵

vātādyā vartmasaṅkocaṃ janayanti malā yadā | tadā draṣṭuṃ na śaknoti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ ||96||

kuñcanalakṣaṇamāha– vātādyā ityādi| malā ityasyābhidhānaṃ duṣṭatvapratipādanārthaṃ, yato malinīkaraṇānmalā ³¹⁶ ityucyante| kuñcanaṃ ca kasyāpi tantrasya mādhavakareṇa likhitaṃ na sauśrutaṃ, tena suśrutoktaṣaṭsaptatisaṅkhyā na hīyate, evaṃ vakṣyamāṇe'pi ³¹⁷ pakṣmaśāte boddhavyam||96||

kuñcanamāha– vātādyā ityādi| malā ityasyābhidhānaṃ duṣṭatvapratipādanārthaṃ, malinīkaraṇānmalā ityucyante| kuñcanaṃ ca kasyāpi tantrasya mādhavakaracāryeṇa likhitaṃ na sauśrutaṃ, tena suśrutoktā ṣaṭsaptatisaṅkhyā na hīyate, evaṃ pakṣmaśāte'pi boddhavyam| yadāha suśrutaḥ– “utsaṅginyapi kumbhīkā pothakī vartmaśarkarā| tathā'rśovartma śukrārśastathaivāñjananāmikā|| bahalaṃ vartmajaścāpi vyādhivartmavibandhakaḥ| kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca|| praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ ca yat| arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yatsmṛtam|| nagaṇaṃ bisanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca| ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ||” iti||96||

pracālitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi | ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ janayanti ca ||97|| asite sitabhāge ca mūlakoṣāt patantyapi | pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||98||

pakṣmakopalakṣaṇamāha– pracālitānītyādi| ³¹⁸ pracālitāni prakarṣeṇa cālitāni, pratīpīkṛtānītyarthaḥ| pakṣmāṇi vartmaromāṇi vātacālitāni santi netraṃ praviśanti antarmukhāni vartmana ityarthaḥ| tānyasite kṛṣṇamaṇḍale, sitabhāge śuklamaṇḍale vā, akṣi ghṛṣyanti gharṣayantītyarthaḥ| ata eva saṃrambhaṃ śothaṃ janayanti| ³¹⁹ mūlakoṣāt pakṣmakoṣāt, patantyapīti ‘pakṣmāṇi’ iti śeṣaḥ, apiśabdānna patanti ca| tridoṣajaścāyaṃ, pracālane vātamātrakāraṇatvamuktaṃ; tathā ca| candrikākāraḥ pāṭhāntaraṃ paṭhati– “pakṣmāśayagatā doṣāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca| nirvartayanti pakṣmāṇi tairghṛṣṭaṃ cākṣi dūyate|| uddhṛtairuddhṛtaiḥ śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate|” (su. u. taṃ. a. 3) iti| atra pakṣmāśayo vartma| videha'pyāha– “yasya ³²⁰ vātasambandhena doṣāḥ prakupitāstrayaḥ|” ityādineti| kalyāṇaviniścaya upapakṣma paṭhyate– “pakṣmoparodho vātena ³²¹ koṭho'ntarmukharomavān| romairantarmukhairanyairupapakṣma malaistribhiḥ||” iti| upapakṣmaṇi yādṛśī pūrvasiddhā tādṛśī ³²² aparā'ntarmukhī pakṣmapaṅktiriti bhedaḥ; asya pakṣmoparodhaviśeṣatvāt samānacikitsyatvācca pṛthagihānabhidhānam||97-98||

pakṣmakopamāha– pracālitānītyādi| ³²³ mūlasthānātpatantyapīti ‘pakṣmāṇi’ iti śeṣaḥ; apiśabdānna patantyapi| ayaṃ sannipātajo yāpyaḥ||97-98||

vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śātayet | kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet ||99|| nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||100|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau ||101|| ³²⁴ bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||102|| (iti vartmagatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 1) |

pakṣmaśātalakṣaṇamāha– vartmetyādi| pakṣmāśayo'tra pakṣmamūlam| śātayedunmūlayedityarthaḥ| ³²⁵ ayaṃ ca kaphapaittikaḥ, kaṇḍūdāhavattvāt| atra kṛcchronmīlanaṃ vāgbhaṭaḥ paṭhati– “rogān kuryuścalastatra prāpya vartmāśrayāḥ ³²⁶ sirāḥ| suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam|| pāṃśupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca| vimardanāt syācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tam||” (vā. u. a. 8) iti| asya cakāreṇa saṅgrahaḥ| ³²⁷ pakṣmaṇāṃ vartmāśrayatvādayamaghi vartmaroga eva| iti vartmagatā ekaviṃśatirvyādhayaḥ samāptāḥ| iti vartmagatāḥ||99||

pakṣmaśātalakṣaṇamāha– vartmetyādi| pakṣmāśayaḥ pakṣmamūlaṃ, śātayet utpāṭayet, kaṇḍūraktapittaprakopitaraktāt| taṃ pakṣmaśātaṃ vyādhimādiśet kathayet| ayamapi vartmarogaḥ pakṣmaṇāṃ vartmāśrayatvāt|| iti vartmajāḥ||99||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne netraroganidānaṃ samāptam ||59||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ netraroganidānaṃ samāptam||59|| ³²⁸

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ netraroganidānam||59||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘ ... netraroganidānam’ iti pā.| ↩
2 . ‘kaphenātyadhikāstrayaḥ’ iti pā.| ↩
3 . ‘tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
4 . ‘taduṣmaṇordhvagena’ iti pā.| ↩
5 . ‘yathā madhyandinolkāpātaḥ sūryakiraṇenābhibhūyate’ iti pā. ↩
6 . ‘ekartucaryānyartukaraṇena’ iti pā.| ↩
7 . ‘kiṃvā kleśo manaḥkhedaḥ, tena abhihananaṃ duḥkhameva|’ iti pā.| ↩
8 . ‘yaduktam– “ānandajaṃ vā'pyatha śokajaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi| śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena||” iti|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
9 . ‘śirānusāribhi ... ’ iti pā.| ↩
10 . ‘śirānusāribhirdoṣairviguṇairūkṣamārgagaiḥ’ iti pā.| ↩
11 . ‘prājanavyadhanavadvyathā’ iti pā.| ↩
12 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
13 . ‘ivātyarthamityādi’ iti pā.| ↩
14 . ‘śiraso'rdhaṃ cetyatra’ iti pā.| ↩
15 . ‘cādhimanthastadātmakaḥ’ iti pā.| ↩
16 . ‘ṣaḍrātrādvai mārutottho’ iti pā. | ↩
17 . ‘doṣabhedena kālāvadhimāha– hanyādityādi|’ iti pā.| ↩
18 . ‘yāvatkālena’ iti pā.| ↩
19 . ‘tānāha’ iti pā.| ↩
20 . ‘hanyāddṛṣṭimityādi’ iti pā.| ↩
21 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
22 . ‘netrarogasya sāmānyalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
23 . ‘rāgātiśayitatvāt’ iti adhikaḥ pā.| ↩
24 . ‘mahārambha iti paṭhitavān’ iti pā.| ↩
25 . ‘upekṣadakṣītyādi’ iti pā.| ↩
26 . ‘śirāṇām’ iti pā.| ↩
27 . ‘śirāṇām’ iti pā.| ↩
28 . ‘śirāṇām’ iti pā.| ↩
29 . ‘sakalākṣiśoṣo manthaḥ’ iti pā.| ↩
30 . ‘vātaparyāya ... ’ iti pā.| ↩
31 . ‘vāraṃvāraṃ ca paryetītyādi|’ iti pā.| ↩
32 . ‘vātaparyaya ... ’ iti pā.| ↩
33 . ‘kuṇitaṃ mīlanam|’ iti pā.| ↩
34 . ‘yasyāvaṭukarṇetyādi’ iti pā.| ↩
35 . ‘ ... śire’ iti pā.| ↩
36 . ‘manyānāmantare’ iti pā.| ↩
37 . ‘ ... śire’ iti pā.| ↩
38 . ‘manyānāmantare’ iti pā.| ↩
39 . ‘śirotpāta’ iti pā. | ↩
40 . ‘śirotpāta ... ’ iti pā.| ↩
41 . ‘ ... śirāḥ’ iti pā.| ↩
42 . ‘śirotpāta ... ’ iti pā.| ↩
43 . ‘ ... śirāḥ’ iti pā.| ↩
44 . ‘mohācchirotpāta’ iti pā. | ↩
45 . ‘śirāpraharṣaḥ’ iti pā. | ↩
46 . ‘śirāpraharṣamāha’ iti pā.| ↩
47 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
48 . ‘śirāpraharṣamāha’ iti pā.| ↩
49 . etacca– ‘tāmrācchamasram’ iti pā.| ↩
50 . ‘eva vraṇe’ iti pā.| ↩
51 . ‘asyāsādhyāvasthāviśeṣeṇa’ iti pā.| ↩
52 . ‘uktaviparyayāttu’ iti pā.| ↩
53 . ‘taduktiviparyayeṇa’ iti pā.| ↩
54 . ‘śirā ... ’ iti pā. | ↩
55 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
56 . ‘śirāsūkṣmamiti’ iti pā.| ↩
57 . ‘śirāvṛtatvāt’ iti pā.| ↩
58 . ‘śirāsaktam’ iti pā.| ↩
59 . ‘śirāsaktam’ iti pā.| ↩
60 . ‘śirāṇām’ iti pā.| ↩
61 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
62 . ‘śirāśuklam’ iti pā.| ↩
63 . ‘śirābhiḥ’ iti pā.| ↩
64 . ‘śirāśuklam’ iti pā.| ↩
65 . ‘śirāśukla ... ’ iti pā.| ↩
66 . ‘śirābhavanam’ iti pā.| ↩
67 . ‘lohitamantaśceti’ iti pā.| ↩
68 . ‘ante lohitam’ iti pā.| ↩
69 . ‘śirāsūkṣmamiti’ iti pā.| ↩
70 . ‘śirākṛtatvāt’ iti pā.| ↩
71 . ‘śirāsaktam’ iti pā.| ↩
72 . ‘śirāsaktam’ iti pā.| ↩
73 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
74 . ‘dvitritvaggatasyāvraṇasya’ iti pā.| ↩
75 . ‘sachidramadhyaṃ,’ iti pā.| ↩
76 . ‘sidhyatvāt’ iti pā.| ↩
77 . ‘ityatra’ iti pā.| ↩
78 . ‘anyat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
79 . ‘etacca niṣedhādanumatam’ iti pā.| ↩
80 . ‘kṛṣṇagate cakṣurogāścatvāraḥ’ iti pā.| ↩
81 . ‘ ... bhāgatvenaiva’ iti pā.| ↩
82 . ‘dvyaṅgulāyatanaṃ ca’ iti pā.| ↩
83 . ‘navamo bhāgo’ iti pā.| ↩
84 . ‘viruddham’ iti pā.| ↩
85 . ‘tārakānavamāṃśadṛṣṭivacanaṃ śalyasiddhāntena etattu śālākyasiddhāntena|’ iti pā.| ↩
86 . ‘śirābhi ... ’ iti pā.| ↩
87 . ‘śirānusāribhi ... ’ iti pā.| ↩
88 . ‘vakṣyamāṇabhramaṇāruṇavarṇādiyuktāni’ iti pā.| ↩
89 . ‘pañcamaṃ saptamam’ iti pā.| ↩
90 . ‘śire’ iti pā.| ↩
91 . ‘vekṣyamāṇabhramaṇāruṇavarṇādiyuktāni’ iti pā.| ↩
92 . ‘marīcīn’ iti pā. | ↩
93 . ‘asamarthā bhavati’ iti pā.| ↩
94 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
95 . ‘rajyate’ iti pā. | ↩
96 . ‘ ... ryujyeta’ iti pā.| ↩
97 . ‘tṛtīyapaṭalamāha’ iti pā.| ↩
98 . ‘ca bhavati’ iti pā.| ↩
99 . ‘ ... vantarikṣe’ iti pā. | ↩
100 . ‘vidyutam’ iti pā. | ↩
101 . ‘liṅganāśamityataḥ parato’ iti pā.| ↩
102 . ‘ityaneneti’ iti pā.| ↩
103 . ‘indriyaśaktiḥ’ iti pā.| ↩
104 . ‘ ... śirotpātābhyām ... śirāharṣayo ... ’ iti pā.| ↩
105 . ‘liṅgāntaramāha’ iti pā.| ↩
106 . ‘nīlikākāca’ iti pā.| ↩
107 . ‘doṣe'pi’ iti pā.| ↩
108 . ‘kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca’ iti pā. kvacidpustake gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca’ etatpaṅktipaścādupalabhyate| ↩
109 . ‘śvetābhrapramitāni’ iti pā. | ↩
110 . ‘vyabhre caivābhrasamplavam’ iti pā. | ↩
111 . ‘haritānyatha’ iti pā. | ↩
112 . ‘sasitānīti’ iti pā.| ↩
113 . ‘rūpadarśanatvamāha’ iti pā.| ↩
114 . ‘tṛtīyapaṭalagatāni’ iti pā.| ↩
115 . ‘raktapittotthitāḥ’ iti pā.| ↩
116 . atra ‘iti’ etat pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
117 . ‘atra videhaḥ’ iti adhikaḥ pā.| ↩
118 . ‘prāpte timire’ iti pā.| ↩
119 . ‘paṭale’ iti pā.| ↩
120 . ‘timire’ iti pā.| ↩
121 . ‘vicitro'to’ iti pā.| ↩
122 . ‘(varṇena)’ iti pā.| ↩
123 . atra kvacitpustake ‘kṣayi (?)’ iti adhikaḥ pā.| ↩
124 . ‘kṣayādityāpātitam’ iti pā.| ↩
125 . ‘darśanodayāt atra paramevaṃ vikārasvabhāvāditi’ iti pā.| ↩
126 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
127 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
128 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
129 . ‘ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva vācyā iti’ iti pā.| ↩
130 . ‘ṣaḍeva cetyavadhāraṇam’ iti pā.| ↩
131 . ‘hrasvajātya ... ’ iti pā.| ↩
132 . ‘vijñavidagdhadṛṣṭe ... ’ iti pā.| ↩
133 . ‘pittavidagdhadṛṣṭilakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
134 . ‘pittena duṣṭenetyādinā’ iti pā.| ↩
135 . ‘rātrau’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
136 . ‘śokādividagdhadṛṣṭiliṅgamāha’ iti pā.| ↩
137 . ‘dhūmrāṃstathā’ ityatra ‘sadhūmakān’ iti pā.| ↩
138 . ‘bāhyena paṭalasthena’ iti pā.| ↩
139 . ‘teneti’ iti pā.| ↩
140 . ‘paśyet yaḥ’ iti pā.| ↩
141 . ‘doṣasyābhiśabdaviśeṣitatvāt, abhiśabdasya vyāptyarthatvāt’ iti pā.| ↩
142 . ‘ ... nakulāndhau’ iti pā.| ↩
143 . ‘naktāndhatritve'pi’ iti pā.| ↩
144 . ‘naktāndha ... ’ iti pā.| ↩
145 . ‘divāndhe ... ’ iti pā.| ↩
146 . ‘dṛṣṭirvirūpetyādi’ iti pā.| ↩
147 . ‘ ... 'bhyantaratastu’ iti pā.| ↩
148 . asya ‘saṅkucyate'bhyantaratastu yāti’ ityeva mukhyaḥ pāṭhaḥ| ↩
149 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
150 . ‘vispṛṣṭamivāvibhāti’ iti pā. | ↩
151 . ‘nimittānimitta ... ’ iti pā.| ↩
152 . ‘(liṅganāśau)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
153 . ‘bāhyajau ca vijñeyau’ iti pā.| ↩
154 . ‘nimittam’ iti pā.| ↩
155 . ‘śiro abhi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
156 . ‘ ... pavanasparśena’ iti pā.| ↩
157 . ‘tena śirogataraktakopāddṛṣṭivyāghātaḥ’ iti pā.| ↩
158 . ‘anupalabhyamānasurādidarśananimittamāhuḥ’ iti pā.| ↩
159 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
160 . ‘nayanopaghātavyatirekeṇa dṛṣṭimātrasya hananaṃ darśayannāha||’ iti pā.| ↩
161 . ‘vaidūryavarṇā’ iti pā.| ↩
162 . ‘devādayo'ṣṭau hi śarīropaghātavyatirekeṇa śaktimātramupaghnanti’ iti pā.| ↩
163 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
164 . ‘sa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
165 . atra ‘raktābhiṣyandalakṣaṇairiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
166 . atra ‘vyāhanyeta’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
167 . ‘ṣaṭ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
168 . dṛṣṭijānantaramadūratvena śuklajānāha’ iti pā.| ↩
169 . ‘prastārīti anvayikanāmadyotanārthamuktam| śyāvaṃ raktanibhamiti īṣannīlalohitaṃ; vāśabdo'tra vā draṣṭavyaḥ, tena śyāvaṃ raktaṃ vetyarthaḥ| site śukle, arthānnayanasyeti pūraṇīyam| tridoṣajamidam|’ iti pā.| ↩
170 . ‘yo’ iti pā.| ↩
171 . ‘atra aparato’ iti pā.| ↩
172 . ‘tamadhika ... ’ iti pā.| ↩
173 . atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
174 . ‘piśitanibhā iti māṃsapiṇḍatulyāḥ’ iti pā.| ↩
175 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
176 . ‘śuklamadāharuk’ iti pā.| ↩
177 . ‘sitāniyatāḥ’ iti pā.| ↩
178 . ‘eko ya’ iti pā.| ↩
179 . ‘malāktādarśanibhamiti’ iti pā.| ↩
180 . ‘piṣṭakamiti’ iti pā.| ↩
181 . ‘kaṭhinaśiro’ iti pā. | ↩
182 . ‘śirājāla ... ’ iti pā.| ↩
183 . ‘anulomavilomaśirānicayaracitanirantaravivaragavākṣibhāvāt jālasyeva’ iti pā., anulomavilomasthitasirāviracitabahuvivaratvena’ iti vā pā.| ↩
184 . ‘kaṭhinaśira’ iti pā.| ↩
185 . ‘śirāṇāmeva’ iti pā.| ↩
186 . ‘vyāpnoti’ iti pā.| ↩
187 . ‘śirāpūrva’ iti pā.| ↩
188 . ‘śirājāla ... ’ iti pā.| ↩
189 . ‘śirājāla ... ’ iti pā.| ↩
190 . ‘kaṭhinaśira’ iti pā.| ↩
191 . ‘śirāṇāmeva’ iti pā.| ↩
192 . ‘śirāpūrva’ iti pā.| ↩
193 . ‘śirājāla ... ’ iti pā.| ↩
194 . ‘śirāvṛtā’ iti pā. | ↩
195 . ‘brūyādasinasamīpajāḥ’ iti pā. | ↩
196 . ‘śirājāḥ’ iti pā. | ↩
197 . ‘śirājapiḍakā ... ’ iti pā.| ↩
198 . ‘śirāvṛtāḥ śirāvyāptāḥ’ iti pā.| ↩
199 . ‘śirāparivṛtatvācchirājāḥ’ iti pā.| ↩
200 . ‘sākṣācchirājātā’ iti pā.| ↩
201 . ‘śirāja ... ’ iti pā.| ↩
202 . ‘śirābhi ... ’ iti pā.| ↩
203 . ‘ ... śirāparivṛtatvena’ iti pā.| ↩
204 . ‘śirājāḥ’ iti pā.| ↩
205 . ‘śirājāḥ’ iti pā.| ↩
206 . ‘koṣābha’ iti pāṭhapakṣe koṣo māṃsakoṣaḥ tattulyaḥ, etenātyucchūnatvaṃ pratipādyate| ayamarthaḥ– atyucchūno manāgucchūno vā, śuklatvaṃ kaphajatvādeva labhyate| anye tu paṭhanti– “santāno bhavati sirāvṛtaḥ site yo bindurvā sa tu nīrujo balāsasañjñaḥ|” iti| atra santāno māṃsotsedharūpā saṃhatiḥ| balāsasañjña iti pade'pi padaikadeśavṛttiḥ, grathitānabhidhānāt’ iti pā.| ↩
207 . ‘balāsarūpa’ iti pā.| ↩
208 . ‘śirotpātaśirāharṣau’ iti pā.| ↩
209 . ‘saśothāśrūpadeham’ iti pā.| ↩
210 . ‘saśoṇitāt’ iti pā.| ↩
211 . ‘śirotpāto’ iti pā.| ↩
212 . ‘śirāharṣam’ iti pā.| ↩
213 . ‘śirājālaḥ’ iti pā.| ↩
214 . ‘śirājaḥ’ iti pā.| ↩
215 . ‘kanīnikādisandhīnāṃ śuklabhāgapratyāsattyā'nantaraṃ sandhigatānāha’ iti pā.| ↩
216 . ‘nimiḥ’ iti pā.| ↩
217 . ‘apāka’ iti pā.| ↩
218 . ‘śirānusāri ... ’ iti pā.| ↩
219 . ‘bādhyate’ iti pā.| ↩
220 . ‘śirādhamanyo ... ’ iti pā.| ↩
221 . ‘śirādhamanī ... ’ iti pā.| ↩
222 . ‘śirādhamanyo ... ’ iti pā.| ↩
223 . ( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
224 . ‘taṃ kānīnān’ iti pā.| ↩
225 . atra ‘netranāḍīti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
226 . ‘pākīsandhau’ iti pā. | ↩
227 . ‘pākītyādi’ iti pā.| ↩
228 . ‘sravedityupacārāt’ iti pā.| ↩
229 . ‘picchilam’ ityatra ‘nīrujam’ iti pā. | ↩
230 . ‘śleṣmasrāvo'sau’ iti pā. | ↩
231 . ‘picchilam’ ityatra ‘nīrujam’ iti pā.| ↩
232 . ( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
233 . ‘raktasrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ nālpaṃ saṃsravennātisāndram’ iti pā.| ↩
234 . ‘yatprakupita ... ’ iti pā.| ↩
235 . ( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
236 . ‘viśiṣṭe kvacidakṣipradeśe kevalasya vāyorasrāvajanakatvamanabhidhānādboddhavyam’ iti pā.| ↩
237 . ‘dāhapākopapannā jñeyā vaidyaiḥ piḍakā parvaṇīkā’ iti pā. | ↩
238 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ‘kvacit’ naivaṃ kvacit ‘na’ iti ca pā. ↩
239 . ‘tathāha’ iti pā.| ↩
240 . ‘anye tu pūrvaliṅgairityanena pramehapiḍakākathitairalajīliṅgairiti bruvate, suśrute pramehanidāne raktāśritetyādiliṅgaiḥ khyāpitā yā'lajī tadvadiyamapītyarthaḥ| tena sthānasāmye'pi bhinnalakṣaṇatayā parvaṇīto vilakṣaṇatvam’ iti pā.| ↩
241 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
242 . ‘krimigranthirvartmata ityādi’ iti pā.| ↩
243 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
244 . ‘pakṣmataśca’ iti pā.| ↩
245 . ‘bhūtvā’ iti pā.| ↩
246 . ‘anyathā'nyatrāvasthitaiḥ krimibhiḥ kathamanyatra’ iti pā.| ↩
247 . ‘iti kārtikaḥ| tenāyamarthaḥ– vartmanaḥ pakṣmaṇaśca sandhau jātāḥ santaḥ kaṇḍuṃ kurvanti| tathā vartmaśuklāntasandhau bhūtvā'ntarnayanaṃ dūṣayantaścaranti| ayaṃ sannipātajaḥ| yadāha nimiḥ– vartmaśuklasyetyādi|’ iti pā.| ↩
248 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
249 . ‘vartmataḥ’ iti pā.| ↩
250 . etādṛśapāṭhābhyupagamena| ↩
251 . ‘bāhyata ityabhidhānādvāstūtsedhena bāhyato'pyulabhyate’ iti pā.| ↩
252 . ( ) etaccihnasthitaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
253 . ‘videhagadādharābhyāṃ vartmāntarjātām’ iti pā.| ↩
254 . ‘dhmātā iti bhidyamānā svayameva pūrṇodarā bhavatīti dhmātā|’ iti pā.| ↩
255 . kvacitpustake ‘tadbījamapi dāḍimaphalabījākāram| anye ‘kumbhīkabījasadṛśā’ iti paṭhanti, tatra kumbhīkaḥ kumbhāḍulatā,’ iti pā.| ↩
256 . ‘tadbījasadṛśāḥ piḍakāḥ’ iti pā.| ↩
257 . ‘ityakarkaśā’ iti pā.| ↩
258 . ‘akarkaśāśca tāstathā’ iti pā.| ↩
259 . ‘bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ’ iti pā. | ↩
260 . ‘na sañchādayediti saśothatvādyathāvannayanaṃ na pidadhāti’ iti pā.| ↩
261 . ‘yadvartmadvayaṃ samamekakālaṃ raktaṃ bhavati tat kliṣṭavartma| etat kapharaktajam| tathā ca nimiḥ’ iti pā.| ↩
262 . ‘śleṣmaduṣṭena raktena’ iti pā.| ↩
263 . ‘samaṃ yathāvadanucchūnamiti’ iti pā.| ↩
264 . ‘vedanātiyogāt’ iti pā.| ↩
265 . ‘kliṣṭamāṃsam’ iti pā.| ↩
266 . ‘pūrvoktalakṣaṇameva vartmaśoṇitaṃ kartṛ vidahed dūṣayati| pittayutamiti kaphaduṣṭamapi raktaṃ pittakṛddravyābhyāsāt pittamadhikaṃ jātaṃ, tataḥ klinnatvamāpannamiti ārdratāmāpannaṃ vartmakardama ityucyate|’ iti pā.| ↩
267 . ‘proktasya’ iti pā.| ↩
268 . ‘tadā klinnatvenāpi kardamānukāro boddhavyaḥ|’ iti pā.| ↩
269 . ‘dahedityādi’ iti pā.| ↩
270 . ‘na tu kṛṣṇatvamātreṇāyaṃ pittādhikasannipātajaḥ’ iti pā.| ↩
271 . ‘śūnam’ iti pā. | ↩
272 . ‘ca sakaṇḍvalpakledi’ iti aśuddhaḥ pā.| ↩
273 . ‘pillākhyatayā’ iti pā.| ↩
274 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
275 . ‘śleṣmajasaṅgrahe’ iti pā.| ↩
276 . ‘pillamuktasya’ iti pā.| ↩
277 . ‘ca’ iti pā.| ↩
278 . ‘asyāyamarthaḥ pratyetavyaḥ– tat praklinnavartmano'vasthāntaramaklinnavartma avasthāvaśādyadā viśeṣavātapittasaṃśleṣādalpakledaṃ bhavati tadā sannipātajaṃ sat pillākhyaṃ bhavati; na tūktasvarūpaṃ, tādṛśasya tairliṅgaiḥ kaphajatvāt; etena praklinnavartmano'vasthāntaramaklinnavartma, tat pillatayā nirdiśyate; anyathā cakṣuṣyeṇa virodho durvāraḥ|’ iti pā.| ↩
279 . ‘tasmādaklinnavartma pillaṃ tacca praklinnavartmano'vasthāntaramiti’ iti pā.| ↩
280 . ‘śothavān’ iti pā.| ↩
281 . ‘klinnamatyantamiti’ iti pā.| ↩
282 . ‘paripāṭhyate’ iti pā.| ↩
283 . ‘kukūnakādīnā ... ’ iti pā.| ↩
284 . ‘sthānacyutasandhi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
285 . ‘nimeṣonmeṣakāriṇīnām’ iti pā.| ↩
286 . ‘śirāṇāmapi’ iti pā.| ↩
287 . ‘tena’ iti pā.| ↩
288 . ‘nimīlyate’ iti pā.| ↩
289 . ‘ācakṣitārbudamiti’ iti pā. | ↩
290 . ‘saraktamavalambitam’ iti pā. | ↩
291 . ‘viṣamaṃ vartulam’ iti pā.| ↩
292 . ‘vilambitam’ iti pā.| ↩
293 . ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
294 . ‘apākītyarthaḥ’ iti pā.| ↩
295 . ‘śirā’ iti pā. | ↩
296 . ‘vartma ... ’ iti pā. | ↩
297 . ‘cālayatyakṣivartmāni’ iti pā. | ↩
298 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
299 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
300 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
301 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
302 . ‘śirā’ iti pā.| ↩
303 . ‘vartmastho yo'bhivardheta’ iti pā. | ↩
304 . ‘atraiva videhaḥ’ iti pā.| ↩
305 . ‘śirāṇām’ iti pā.| ↩
306 . ‘śirāṇām’ iti pā.| ↩
307 . ‘sakaṇḍuḥ picchilaḥ kolasaṃsthāno lagaṇastu saḥ’ iti pā. | ↩
308 . ‘nagaṇo’ iti pā. | ↩
309 . ‘nagaṇa ... ’ iti pā.| ↩
310 . ‘apākī kaṭhina ityādi’ iti pā.| ↩
311 . ‘atraiva’ iti pā.| ↩
312 . ‘nagaṇo’ iti pā.| ↩
313 . ṭīkāyāṃ ‘nagaṇa’ iti pā.| ↩
314 . ‘ ... śirāmukham’ iti pā.| ↩
315 . ayaṃ ślokaḥ asya ubhayavyākhye ca kvacitpustake dviślokau anantaraṃ vidyate ↩
316 . ‘ucyante’ iti pā.| ↩
317 . ‘pakṣmapāte’ iti pā.| ↩
318 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
319 . ‘mūlasthānāt’ iti pā.| ↩
320 . ‘pakṣmāśayagatā’ iti pā.| ↩
321 . ‘ ... rogavān’ iti pā.| ↩
322 . ‘vāparā ... ’ iti pā.| ↩
323 . etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa| ↩
324 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
325 . ‘kaṇḍūratra pittadūṣitaraktabhavā’ iti pā.| ↩
326 . ‘śirāḥ’ iti pā.| ↩
327 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
328 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ netraroganidānam||59||’ iti pā.| ↩