60. śiroroganidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha śiroroganidānam| śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ | sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā | sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ ||1|| (su. u. taṃ. a. 25) | 1
atha karṇanāsānetrāṇāmadhiṣṭhānatvena śiraso nayanarogānantaraṃ śiroroganidānārambhaḥ| śirorogāścaikādaśa, tatra kāraṇabhedena śirorogabhedaṃ darśayannāha– śirorogāstvityādi| vātapittakaphairityukte gamyata eva tribhiriti, 2 tat kathaṃ taduktiḥ? ucyate– sarveṣāṃ śirorogāṇāṃ sannipātajatvakhyāpanārthaṃ, vātādibhedaścotkarṣāt; taduktaṃ śālākye– “sarva eva śirorogāḥ sannipātasamutthitāḥ| autkaṭyāddoṣaliṅgaiste kīrtitāstadvidā daśa||” iti| tribhiḥ sannipāteneti padadvayena prakṛtivikṛtisamavetasannipātadvayamāhuranye| atra pakṣe sannipātajatvādekatvagaṇanayā na saṅkhyātirekaḥ; tribhiriti padaṃ 3 pṛthaktvadyotanārthamiti gadādharaḥ| kṣayeṇeti asṛgvasādīnāṃ kṣayeṇa; kṣayajo'yaṃ dhātukṣayajanitavātakopena sahasākṛtavātajanyatvenācayapūrvakaḥ, vātajastu sañcayaprakopajanita iti bhedaḥ; ata evānupaśayo'pyasya saṃsvedanādinā 4 doṣakṣayakṛdevopanyastaḥ| śirorogaśabdena śirogataśūlarūpā rujā'bhidhīyate, tena sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakairityabhidhānamupapadyate, anyathā teṣāmeva śirorogatvāttaiḥ śirorogā jāyanta ityasaṅgataṃ syāt||1|| 5
śiraāśritya śravaṇanāsārogāstu jāyante, tānabhidhāyāśrayabhūtaśirorogābhidhānam| śirorogāścaikādaśa bhavanti, tānāha– śira ityādi| vātapittakaphairityukte tritvamabhyupagamyata eva, yatpunastribhiriti grahaṇaṃ tatsarveṣāṃ śirorogāṇāṃ sannipātajatvakhyāpanārthaṃ, vātādibhedaścotkarṣāt| yaduktam– “sarva eva śirorogāḥ sannipātasamudbhavāḥ| autkaṭyāddoṣaliṅgānāṃ kīrtitāstadvidā daśa||” iti| kṣayeṇeti asṛgvasādīnāṃ kṣayeṇa; 6 kṣayajastathaiva ceti cakāreṇa 7 tantrāntarokto'nantavāta upalabhyate [ śirorogaśabdena 8 śirogataśūlarūpā śirorujā'bhidhīyate| tena ‘ 9 sūryāvarto'nantavāto'rdhāvabhedakaśaṅkhakau’ ityabhidhānamupapadyate||1||
yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiḥ praśamaśca yatra śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena ||2|| (su. u. taṃ. a. 25) | 10
vātikaśirorogalakṣaṇamāha– yasyānimittamityādi| 11 animittamatarkitanimittaṃ, vāyorviṣamakriyatvāt; tena nimittānuṣaṅgiṇā kālādinetyarthaḥ| niśi cātimātramiti rātrau śītena vāyorādhikyānmahatī rujā bhavati, śītayonitvādvāyoḥ| 12 bandhopatāpairiti bandho bandhanaṃ vastrādibhiḥ, upatāpaḥ 13 svedādibhiḥ, vyaktyapekṣayā bahuvacanam; etenopaśayo darśitaḥ| śiro'bhitāpaḥ śirorujā||2||
tatra vātikamāha– yasyetyādi| animittamatarkitanimittaṃ, 14 vāyoḥ viṣamakriyatvāt| atra tīvrā ityabhidhānāt pittena madhyā, kaphena mandā rujā| niśi cātimātraṃ bandhapratāpaiśca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpa iti gamyate| niśi cātimātramiti rātrau śaityādvāyorādhikyāt| bandhapratāpairiti bandhaḥ uṣṇīṣādinā, pratāpaḥ svedena| śirobhitāpaḥ iti śirorujā||2||
yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva bhavecchiro 15 dhūpyati cākṣināsam | śītena rātrau ca bhavecchamaśca śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||3|| (su. u. taṃ. a. 25) |
pittajalakṣaṇamāha– yasyoṣṇamaṅgāracitamityādi| aṅgāracitaṃ yathaiveti jvaladaṅgārācchannamivetyarthaḥ| dhūpyati 16 dhūmāyate dhūmapūrṇamiva bhavatītyarthaḥ| dhūpyatīti divāderākṛtigaṇatvāt| akṣi ca nāsā ca ityakṣināsaṃ, prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ| upaśayaṃ darśayati– śītena rātrau cetyādi||3||
paittikamāha– yasyetyādi| aṅgāracitamivoṣṇaṃ śiro bhavati| nāsā 17 dhūmāvṛtā bhavati| “dhūpyati cāpi nāsā” iti 18 pāṭhāntaram| śira iti pittaṃ santāpayatītyarthaḥ||3||
śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamato himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt ||4|| (su. u. taṃ. a. 25) |
śleṣmajalakṣaṇamāha– śiro bhavedityādi| kaphopadigdhamiti 19 kaphaliptam| guru gauravayutam| pratiṣṭabdhaṃ baddhamiva| himaṃ himasparśam| śūnākṣikūṭamiti vadanaviśeṣaṇam| tathā hi carakaḥ– “śiro mandarujaṃ tena gurustimitabhārikam|” (ca. sū. a. 17) iti| atrāpi svedādinopaśayo jñeyaḥ||4||
kaphajamāha– śira ityādi| kaphopadigdhaṃ kaphena liptaṃ, guru gauravayuktaṃ, 20 prabaddhaṃ baddhamiva| śūnākṣikūṭamiti vadanaviśeṣaṇam||4||
śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti |5| (su. u. taṃ. a. 25) |
sānnipātikalakṣaṇamāha– śiro'bhitāpa ityādi| sarvāṇi liṅgāni anantaroktāni vātādiliṅgāni| ( 21 ayaṃ ca sannipāto vikṛtiviṣamasamaveto jñeyaḥ, anyathā sarveṣāmeva śirorogāṇāṃ tridoṣajatvāt pṛthagabhidhānaṃ vyarthaṃ syāt; asya ca vikṛtiviṣamasamavetatvaṃ kāraṇabhedāt jñeyaṃ, na tu viruddhalakṣaṇatayā; sa cāyaṃ kāraṇabheda utkaṭasarvadoṣajatvādeva vijñeyaḥ| yathā tridoṣaje rājayakṣmaṇi svarabhedādijanakānāṃ vātādīnāmutkaṭatvamiti| uktaṃ hi carake– “ 22 vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ, pittāddāho madastṛṣā| kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge tridoṣaje||” (ca. sū. a. 17) iti|5|–
sannipātajamāha– śira ityādi| tritayapravṛtte doṣatrayasambhūte, uktavātādiliṅgānāṃ muhurmuhurbhavanāt|5|–
raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca ||5|| (su. u. taṃ. a. 25) |
raktajalakṣaṇamāha– raktātmaka ityādi| pittasamānaliṅga iti 23 pittajaśirorogatulyalakṣaṇaḥ| paittikaliṅgādhikamiha sparśāsahatvam||5||
raktajamāha– raktātmaka ityādi| pittajaśirorogalakṣaṇam| atra tu sparśāsahatvamadhikam||5||
asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṅkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram | saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti ||6|| (su. u. taṃ. a. 25) |
kṣayajalakṣaṇamāha– asṛgityādi| vasāsṛjoḥ sarvadehasthitatvācchirasi sthitiḥ, 24 śleṣmaṇaśca sthānameva śiraḥ, udānavāyorūrdhvagatitvācchirasyavasthānaṃ, teṣāṃ kṣayeṇa ugrarujatvaṃ vyādhiprabhāvāt; yato vṛddhe vāyāvugrarujā yujyate na tu kṣīṇe; 25 yaduktam– “ 26 vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate| karmaṇaḥ 27 prākṛtāddhāniḥ” (ca. sū. a. 18) iti| 28 anyaiḥ punarayaṃ pāṭhaḥ suśrute svīkṛtaḥ; yathā– “vasābalāsakṣayasambhavānāṃ” (su. u. taṃ. a. 25) iti| yuktaścāyaṃ pāṭhaḥ, vātakṣaye hi kaphavṛddhau kaphajaḥ śirorogaḥ syāt, “vṛddhirvā'pi virodhinām|” (ca. sū. a. 18) iti vacanāt| kiṃ caitasya cikitsāyāmuktaṃ “pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam|” (su. u. taṃ. a. 26) iti| 29 tataśca samīraṇapāṭho na saṅgataḥ, 30 na hi kṣīṇe vāyau śamanamuktam, api tarhi vardhanavidhiḥ; yaduktam– “kṣīṇā vardhayitavyāḥ” (su. ci. a. 33) iti| vasā dehasnehasyopalakṣaṇaṃ, tena medomajjaśukramastiṣkāṇyapyavarudhyante, teṣāṃ dehasnehatvāt| pittamāṃsādikṣayajastu cayādikramajakṣayakṛtavātaśiroroga evāvarudhyate, iti gadādharaḥ| śirobhitāpaḥ śirorujā| saṃsvedanacchardanadhūmanasyaiḥ kaphakṣayaḥ, nāgarāditīvradhūmena vasāmastiṣkādikṣayaḥ, 31 sirāmokṣādibhirasṛkkṣayaḥ, ata evaitaiḥ saṃsvedanādibhiḥ kṣayajasya vṛddhiḥ| ayaṃ videhe'pi paṭhyate “ 32 bhramati tudyate śūnyaṃ śiro vibhrāntanetratā| mūrchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake||” iti| cakṣuṣya'pyāha– “strīprasaṅgādabhighātādathavā dehakarmaṇā| kṣipraṃ sañjāyate kṛcchraḥ śirorogaḥ kṣayātmakaḥ|| vātapittātmakaṃ liṅgaṃ vyāmiśraṃ tatra lakṣayet|” iti||6||
kṣayajamāha– asṛgityādi| vasāsṛjoḥ sarvāṅgagatatvāt śirasi sthitiḥ, kaphasya ca tatsthānameva 33 lakṣayet| ugrarujatvaṃ vyādhiprabhāvādityeke| śiraso'bhitāpa iti śirorujā| 34 saṃsvedanacchardanatīvranasyaiḥ kaphasya kṣayaḥ; nāgarāditīvradhūmena mastiṣkavasādikṣayaḥ; ata eva taiḥ saṃsvedanādibhiḥ kṣayajasya vṛddhiḥ| ayaṃ videhe'pi paṭhyate– “śūnyaṃ bhramati rujyeta śiro vibhrāntanetratā| mūrchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake||” iti||6||
nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ | ghrāṇācca gacchet 35 salilaṃ sapūyaṃ śirobhitāpaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ ||7|| (su. u. taṃ. a. 25) |
krimijamāha– nistudyata ityādi| nistudyate sūcībhiriva tudyate| sambhakṣyamāṇam 36 ityatra ‘krimibhiḥ’ iti śeṣaḥ, prakaraṇāt| sphuratīva manāk calatīva| 37 ghrāṇācceti cakāro bhinnakrameṇa salilamityatra sambadhyate; tena salilaṃ pūyaṃ ca gacchet, tathā krimayaśca kadācidgacchantīti; tathā ca carakaḥ– “krimīṇāṃ darśanena ca|” (ca. sū. a. 17) iti||7||
krimijamāha– nistudyata ityādi| sambhakṣyamāṇamityatra krimibhiriti śeṣaḥ| sphuratīva manāk calatīva| ghrāṇācca gacchedityatra cakāreṇa krimayaśca gacchantīti draṣṭavyam||7||
sūryodayaṃ 38 yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti 39 gāḍhā | vivardhate cāṃśumatā sahaiva 40 sūryāpavṛttau vinivartate ca | sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavartaṃ tamudāharanti ||8|| (su. u. taṃ. a. 25) |
sūryāvartalakṣaṇamāha– sūryodayamityādi| sūryodayaṃ prati lakṣīkṛtya yā rugakṣibhruvaṃ samupaitīti sambandhaḥ| ‘akṣibhruvau’ iti pāṭhāntare prāṇyaṅgatvena prāptaikavadbhāvasyābhāvaḥ, nāsikāstanayoritivat lakṣaṇavyabhicārāt| sūryodaye prātarmandaṃ mandaṃ yathā syāttathā rujāṃ samupaiti, aṃśumatā ca sūryeṇa saha gāḍhā yathā bhavati tathā vardhate| ayamarthaḥ– yathā sūryo vardhate tathā vedanā pravṛddhā bhavati, sūryasyāpavṛttau sāyāhne vinivartate śāmyatītyarthaḥ| 41 ‘gāḍhā’ ityatra ‘gūḍhā’ iti pāṭhāntaraṃ, tadā sūryāpagame gūḍhā rātrau līnetyarthaḥ| sarvātmakamiti sannipātajam| vyādhisvabhāvācca kālaviśeṣaniyamaḥ| kaṣṭatamaṃ kṛcchrasādhyam| nanu, ayaṃ suśrute vātapittābhyāṃ paṭhyate, tadyathā– “āvartasañjñaḥ sa tu sūryapūrvo vyādhirmataḥ pittasamīraṇābhyām| śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyācca||” (su. u. taṃ. a. 25) iti| tat kathaṃ sarvajatvam? ucyate– suśrute autkarṣeṇa vyapadeśa iti na virodhaḥ| nanu, evaṃ kathaṃ rātrau vāyusamānaguṇaśītaprādurbhāve vedanālīnatā, divasasyādyantayormandaruktvaṃ ca? ucyate– atrāpi pittasya prabalatamatvāt| yattu cikitsāyāṃ śirīṣamūlapippalīmūlavacāvapīḍādyabhihitaṃ tadvyādhipratyanīkatvāt| atha vātapittajatvavarṇanena viśiṣṭakālabhavane heturdarśito bhavati| yato vātapittayoḥ śītoṣṇātmakatvāt pūrvāhṇe sūryavṛddhikrameṇa srotasāṃ saṅkocakramādavaruddhamārgayorvedanākaratvam, aparāhṇe nivartamāne sūrye tu srotasāṃ vivṛtatvāt svamārgavyāghātaviraheṇa vedanāyā ajanakatvamiti yuktaḥ kālaviśeṣaniyamaḥ| tathā cāha nimiḥ– “sūryasomātmakau 42 nityaṃ svahetū pittamārutau| kurvate vedanāṃ tīvrāṃ dināt pūrvāhṇa eva tu|| ādityatejasā yukte nivṛtte'pi ca bhāskare| srotasāṃ vivṛtatvācca tataḥ śleṣmā'dhigacchati|| udgato mātariśvā ca svamārgaṃ pratipadyate| tasmānmadhyadinādūrdhvaṃ vedanā'tra praśāmyati||” iti| vātapittajatvamasya “adhikatvena vyapadeśa” iti nyāyāt; tena pūrveṇa samaṃ na virodhaḥ| videhe sūryāvartaviparyayo'pi paṭhyate– “tatra vātānugaṃ pittaṃ citaṃ śirasi tiṣṭhati| madhyāhne tejasā'rkasya tadvivṛddhaṃ śirorujam|| karoti paittikīṃ ghorāṃ saṃśāmyati dinakṣaye| astaṅgate prabhāhīne sūrye 43 vāyurvivardhate|| pittaṃ śāntimavāpnoti tataḥ śāmyati vedanā| eṣa pittānilakṛtaḥ sūryāvartaviparyayaḥ||” iti| 44 ayamatra sūryāvarta evāntarbhāvanīyaḥ, cāturthike cāturthikaviparyayavat||8||
sūryāvartamāha– sūryodayamityādi| sūryodayaṃ prati lakṣīkṛtya yā ruk atarkitā'kṣibhruvaṃ samupaitīti sambandhaḥ| 45 ‘gūḍhā’ iti pāṭhāntaram| tatra gūḍhā rātrau līnā bhavati| 46 sarvātmakaṃ sannipātajam; suśrute'yaṃ vātapittābhyāṃ paṭhyate, tatkathaṃ sarvajatvamityucyate? tatrautkaṭyena nirdeśādavirodhaḥ| nanvevaṃ rātrau kathaṃ vāyoḥ samānaguṇaśītaprādurbhāve vedanā līyate, divasasyādyantayormandā ruk? ucyate– atrāpi pittasya prabalatamatvāt||8||
doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ sampīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām | kurvanti yo'kṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu ||9|| gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān | anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram ||10|| (su. u. taṃ. a. 25) |
anantavātalakṣaṇamāha– doṣā ityādi| manyā 47 grīvāsirādvayaṃ, tāṃ sampīḍya; ghāṭāsu grīvāpaścādbhāgeṣu, doṣāstraya eva rujāṃ vedanāṃ sutīvrāṃ kurvanti, tathā akṣibhruvi śaṅkhadeśe ca sthitimārabdhatvaṃ yo viśeṣataḥ karoti, tathā gaṇḍapārśve kampaṃ hanugrahādikaṃ ca yaḥ karoti, tamanantavātamudāharantīti yojyam| 48 gaṇḍasya kapolasya, pārśve ekadeśe| hanugraho vātavyādhiviśeṣaḥ| amuṃ ca suśrute anyatovātenaiva tulyatvādanantavātaṃ parityajya daśa śirorogā 49 abhihitāḥ, evaṃ tantrāntare'pi “kīrtitāstadvidā daśa” ityabhidhānaṃ; mādhavakareṇa tu tridoṣajatvena tadadhikakampahanugrahaliṅgayogācca kevalavātajādanyatovātādvilakṣaṇa evāyamiti anantavāto'dhikaḥ paṭhitaḥ, bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedādviruddhadharmādhyāsācca bhavatīti||9-10||
anantavātamāha– doṣā ityādi| svarujāṃ svāṃ svāṃ rujām| gaṇḍasya pārśve 50 gaṇḍasyopāntikadeśe| suśrutenānāntavātaṃ parityajya daśa śirorogā uktāḥ| tantrāntare'pi daśa– “kīrtitāstadvidā daśa” ityabhidhānāt||9-10|| 51
rūkṣāśanātyadhyaśanaprāgvātāvaśyamaithunaiḥ | vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ ||11|| kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ gṛhītvā śiraso balī | manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām ||12|| śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ | nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet ||13||
ardhāvabhedalakṣaṇamāha– rūkṣāśanetyādi| adhyaśanamajīrṇe bhojanam| avaśyāyeti avaśyāyo himamucyate, chando'nurodhena 52 yakāralopo hrasvatvaṃ ceti vyācakṣate| 53 kadācit saśleṣmavātajatvamiti vikalpaṃ darśayati– kevala ityādi| śastrāraṇinibhāṃ śastracchedanibhāmaraṇinibhāṃ ca; araṇiḥ agnyutthāpanakāṣṭhayantraṃ, tasya 54 manthanavat pīḍā; kiṃvā, araṇinā kāraṇena agnirevocyate, tenāgninibhāṃ 55 ca vedanām| suśrute tvayaṃ tridoṣajaḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “yasyottamāṅgaṃ rujate'rdhamātraṃ satodabhedabhramamohaśūlaiḥ| 56 pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttamardhabhedaṃ tritayādvyavasyet||” (su. u. taṃ. a. 25) iti| atra tu kevalo'nilaḥ sakapho vetyautkarṣyādabhidhānaṃ, “so'rdhabhedaḥ kaphānilāt|” iti videhe'pyevaṃ boddhavyam| ayamupekṣyamāṇo nayanādikaṃ hanyādityāha– nayanamityādi| atraiva videhaḥ– “śiraso'nyatare pārśve kupito māruto yadā| śleṣmaṇā rudhyate jantostodasphuṭanadālanaiḥ|| śūlāvadāraṇairgāḍhamardhaṃ tadavarudhyate| nayanaṃ cāvadīryeta so'rdhabhedaḥ kaphānilāt|| tathā tryahāt sa pañcāhāt pakṣānmāsācca dehinām|” iti| suśrute “pavanāt sapittāt” (su. u. taṃ. a. 25) iti kecit paṭhanti| tena vātapittajatvamasya| sātyakinā “vāyuḥ śiraḥśaṅkhabhrūnetramavagṛhya” ityādinā vātajatvamasya darśitam| anye tu sannipātādhikārāt sannipātajaṃ paṭhanti, tathāca suśrutaḥ– ‘tritayādvyavasyet|’ (su. u. taṃ. a. 25) iti| vyādhisvabhāvādacirānubandhakatvaṃ sānnipātikatve'pi||11-13||
ardhāvabhedakamāha– rūkṣetyādi| adhyaśanamajīrṇabhojanaṃ, prāgvātaḥ, avaśyāyo niśājalam| śastrāraṇinibhāmiti śastracchedananibhām, araṇiḥ agnyutpādanaṃ kāṣṭhayantraṃ, tatkṛtamanthananibhāṃ vedanāṃ karoti| suśrute tvayaṃ doṣatrayajaḥ paṭhitaḥ– “yasyottamāṅgaṃ rujate'rdhamātraṃ satodabhedabhramamohaśūlaiḥ| pakṣāddaśāhādatha 57 vā'pyakasmāttamardhabhede tritayādvyavasyet||” iti| atra tu kevalo'nilaḥ sakapha ityuktaḥ| “ 58 so'rdhabhedaḥ kaphānilāt” iti videhe'pyevameva boddhavyam| ayamupekṣyamāṇo'tipravṛddhaḥ śrotre netre hanti||11-13||
raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrchitāḥ | tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvanti dāruṇam ||14|| sa śiro viṣavadvegī nirundhyāśu galaṃ tathā | trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param | tryahājjīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret ||15||
śaṅkhakalakṣaṇamāha– raktapittānilā ityādi| duṣṭāścayādimantaḥ| 59 mūrchitāḥ anyo'nyamekībhūtāḥ| kapho'pyatra boddhavyaḥ; tathā ca suśrutaḥ– “śaṅkhāśrito vāyurudīrṇavegaḥ kṛtānutāpaḥ kaphapittaraktaiḥ|” (su. u. taṃ. a. 25) iti| ( 60 mārakatvamāha– trirātrājjīvitaṃ hantīti| kuśalenopakrame kriyamāṇe trirātrāt parato jīvatyevetyata āha– paraṃ tryahājjīvatīti| atra ahaḥsambandhinī rātrirupalakṣyate, tena trirātrāt, paraṃ jīvatītyarthaḥ| tat kimasya trirātrābhyantare sādhyatvamasādhyatvaṃ vetyata āha– bhaiṣajyamityādi| tadanena trirātrābhyantare vikalpitāsādhyatvaṃ, trirātrāt 61 paramasādhyatvaṃ darśitam| tatraiva videhaḥ– “cīyate tu tadā pittaṃ śaṅkhayoranilācitam| niruṇaddhi tato marma paripūritamulbaṇam|| tataḥ śaṅkhau 62 prarujyete dahyete iva vahninā| sūcībhiriva tudyete nikṛtyete ivāsinā|| śaṅkhako nāma śirasi vyādhireṣaḥ sudāruṇaḥ| tṛṣṇāmūrchājvarakarastrirātrāt paramantakṛt|| kuśalena tūpakrāntastrirātrādeva jīvati|” iti)||14-15||
śaṅkhakamāha– 63 pittetyādi| mūrchitāḥ pravṛddhāḥ| “śaṅkhāśrito vāryurudīrṇavegaḥ kṛtā'nupāpaḥ kaphapittaraktaiḥ||” iti suśrutavacanātkapho'pyatrāvagantavyaḥ| trirātrātparato jīvitaṃ hanti| trirātraṃ kuśalavaidyādhiṣṭhite jīvati| tryahāditi tryahaṃ prāpya| bheḍe'pyuktam– “kuśalenānupakrāntastrirātrādeva jīvati”| evaṃ suśrutoktā daśa śirorogā uktāḥ, anantavātastvatrādhikaḥ||14-15||
iti śrīmādhavakaravicite mādhavanidāne śiroroganidānaṃ samāptam ||60||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śiroroganidānaṃ samāptam||60|| 64
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ śiroroganidānam||60||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘śiraḥsaṃśritān śravaṇādirogānabhidhāya ūrdhvajatrugatapāriśeṣyādāśrayabhūtaśiroroganidānam’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘tatkimarthaṃ punarabhidhānam’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘dyotanārtham’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘śuddhikṛdevopanyastaḥ’ iti pā., ‘śukrakṣayakṛdevopanyastaḥ’ iti vā pā.| ↩
  5. 5 . ‘śiraāśrita ... ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘sūryāvartārdhabhedābhyāṃ śaṅkhakena tathaiva ca|’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘tantrāntaroktamanantavātamupalabhyate’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘śirorogagataśūlarūpā’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhāvityabhidhānamupapadyate’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘vātikalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘alakṣitanimittam’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘bandhopatāpairityavayavabahutvāddvandve bahuvacanam’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘snehasvedādibhiḥ’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘vāyoḥ pittavātayoḥ’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘dahyati’ iti pā. | ↩
  16. 16 . ‘dhūpāyate’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘dhūmavatī ca nāsā’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘cāha’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘kaphaliptamiva prastutamiti yāvat’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘pralabdhaṃ ca tathā himaṃ ca’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  22. 22 . ‘vātācchūnam’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘ ... śiroruk ... ’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘śleṣmaṇaḥ’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘taduktam’ iti pā.| ↩
  26. 26 . ‘kṣīṇā jahati svaṃ liṅgam’ iti pā.| ↩
  27. 27 . ‘prakṛterhāniḥ’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘anyairapi’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘tataḥ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘yataḥ kṣīṇe vardhanaṃ kartavyam’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘śirāmokṣādibhi ... ’ iti pā.| ↩
  32. 32 . ‘śūnyaṃ bhramati tudyeta śirovibhrāntanetratā’ iti pā.| ↩
  33. 33 . ‘lakṣayet’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  34. 34 . ayameva tadiṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
  35. 35 . ‘rudhiram’ iti pā. | ↩
  36. 36 . ‘ityatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  37. 37 . ‘ghrāṇācca gacchedityatra cakāreṇa kṛmayaśca gacchantīti draṣṭavyam’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ‘vā’ iti pā. | ↩
  39. 39 . ‘gāḍham’ iti pā. | ↩
  40. 40 . ‘sūryāpravṛttau’ iti pā. | ↩
  41. 41 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  42. 42 . ‘nityamahetū’ iti pā.| ↩
  43. 43 . ‘vāyurnivartate’ iti pā.| ↩
  44. 44 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  45. 45 . ‘akṣibhruvau’ iti pāṭhāntaraṃ paṭhanti’ iti pā.| ↩
  46. 46 . ‘sarvātmakaṃ sannipātajam; suśrute'yaṃ vātapittābhyāṃ paṭhyate, tatkathaṃ sarvajatvamityucyate?’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  47. 47 . ‘grīvāśirādvayam’ iti pā.| ↩
  48. 48 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  49. 49 . ‘suśrutena netrarogoktānyatovātena saha tulyatvādasya enamapaṭhitvā daśa śirorogā abhihitāḥ’ iti pā.| ↩
  50. 50 . ‘gaṇḍasyopāntadeśe’ iti pā.| ↩
  51. 51 . ‘rūkṣāśanādhyaśanaprāgvātāvaśyāyamaithunaiḥ’ iti pā. | ↩
  52. 52 . ‘yakāralopo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  53. 53 . ‘kadāpi’ iti pā.| ↩
  54. 54 . ‘araṇiragnyutpādamanthānakāṣṭhayantraṃ, tatkṛtamanthananibhāṃ vedanāṃ karoti’ iti pā.| ↩
  55. 55 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  56. 56 . ‘pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmātsyādardhabhedam’ iti pā.| ↩
  57. 57 . ‘vā'pyakasmātsyādardhabhede’ iti pā.| ↩
  58. 58 . ‘so'rdhāvabhedakaḥ sakaphānilāt’ iti pā.| ↩
  59. 59 . ‘vimūrchitā viśeṣeṇa vṛddhā ityarthaḥ’ iti pā.| ↩
  60. 60 . ( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  61. 61 . ‘paraṃ sādhyatvam’ iti pā.| ↩
  62. 62 . ‘prayujyeta dahyeta’ iti pā.| ↩
  63. 63 . ‘raktapittaḥ’ ityatra ‘pittaraktaḥ’ iti pā.| ↩
  64. 64 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śiroroganidānam||60||’ iti pā.| ↩