atha śiroroganidānam| śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ |
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā |
sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ
||1|| (su. u. taṃ. a. 25) |
1
atha karṇanāsānetrāṇāmadhiṣṭhānatvena śiraso nayanarogānantaraṃ
śiroroganidānārambhaḥ| śirorogāścaikādaśa, tatra kāraṇabhedena śirorogabhedaṃ
darśayannāha– śirorogāstvityādi| vātapittakaphairityukte gamyata eva
tribhiriti,
2
tat kathaṃ taduktiḥ? ucyate– sarveṣāṃ śirorogāṇāṃ sannipātajatvakhyāpanārthaṃ,
vātādibhedaścotkarṣāt; taduktaṃ śālākye– “sarva eva śirorogāḥ
sannipātasamutthitāḥ| autkaṭyāddoṣaliṅgaiste kīrtitāstadvidā daśa||” iti|
tribhiḥ sannipāteneti padadvayena
prakṛtivikṛtisamavetasannipātadvayamāhuranye| atra pakṣe
sannipātajatvādekatvagaṇanayā na saṅkhyātirekaḥ; tribhiriti padaṃ
3
pṛthaktvadyotanārthamiti gadādharaḥ| kṣayeṇeti asṛgvasādīnāṃ kṣayeṇa;
kṣayajo'yaṃ dhātukṣayajanitavātakopena sahasākṛtavātajanyatvenācayapūrvakaḥ,
vātajastu sañcayaprakopajanita iti bhedaḥ; ata evānupaśayo'pyasya
saṃsvedanādinā
4
doṣakṣayakṛdevopanyastaḥ| śirorogaśabdena śirogataśūlarūpā rujā'bhidhīyate,
tena sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakairityabhidhānamupapadyate,
anyathā teṣāmeva śirorogatvāttaiḥ śirorogā jāyanta ityasaṅgataṃ syāt||1||
5
śiraāśritya śravaṇanāsārogāstu jāyante,
tānabhidhāyāśrayabhūtaśirorogābhidhānam| śirorogāścaikādaśa bhavanti, tānāha–
śira ityādi| vātapittakaphairityukte tritvamabhyupagamyata eva,
yatpunastribhiriti grahaṇaṃ tatsarveṣāṃ śirorogāṇāṃ
sannipātajatvakhyāpanārthaṃ, vātādibhedaścotkarṣāt| yaduktam– “sarva eva
śirorogāḥ sannipātasamudbhavāḥ| autkaṭyāddoṣaliṅgānāṃ kīrtitāstadvidā daśa||”
iti| kṣayeṇeti asṛgvasādīnāṃ kṣayeṇa;
6
kṣayajastathaiva ceti cakāreṇa
7
tantrāntarokto'nantavāta upalabhyate [ śirorogaśabdena
8
śirogataśūlarūpā śirorujā'bhidhīyate| tena ‘
9
sūryāvarto'nantavāto'rdhāvabhedakaśaṅkhakau’ ityabhidhānamupapadyate||1||
yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiḥ
praśamaśca yatra śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena
||2|| (su. u. taṃ. a. 25) |
10
vātikaśirorogalakṣaṇamāha– yasyānimittamityādi|
11
animittamatarkitanimittaṃ, vāyorviṣamakriyatvāt; tena nimittānuṣaṅgiṇā
kālādinetyarthaḥ| niśi cātimātramiti rātrau śītena vāyorādhikyānmahatī rujā
bhavati, śītayonitvādvāyoḥ|
12
bandhopatāpairiti bandho bandhanaṃ vastrādibhiḥ, upatāpaḥ
13
svedādibhiḥ, vyaktyapekṣayā bahuvacanam; etenopaśayo darśitaḥ| śiro'bhitāpaḥ
śirorujā||2||
tatra vātikamāha– yasyetyādi| animittamatarkitanimittaṃ,
14
vāyoḥ viṣamakriyatvāt| atra tīvrā ityabhidhānāt pittena madhyā, kaphena mandā
rujā| niśi cātimātraṃ bandhapratāpaiśca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpa iti gamyate|
niśi cātimātramiti rātrau śaityādvāyorādhikyāt| bandhapratāpairiti bandhaḥ
uṣṇīṣādinā, pratāpaḥ svedena| śirobhitāpaḥ iti śirorujā||2||
yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva bhavecchiro
15
dhūpyati cākṣināsam | śītena rātrau ca bhavecchamaśca śirobhitāpaḥ sa tu
pittakopāt ||3|| (su. u. taṃ. a. 25) |
pittajalakṣaṇamāha– yasyoṣṇamaṅgāracitamityādi| aṅgāracitaṃ yathaiveti
jvaladaṅgārācchannamivetyarthaḥ| dhūpyati
16
dhūmāyate dhūmapūrṇamiva bhavatītyarthaḥ| dhūpyatīti divāderākṛtigaṇatvāt|
akṣi ca nāsā ca ityakṣināsaṃ, prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ| upaśayaṃ darśayati–
śītena rātrau cetyādi||3||
paittikamāha– yasyetyādi| aṅgāracitamivoṣṇaṃ śiro bhavati| nāsā
17
dhūmāvṛtā bhavati| “dhūpyati cāpi nāsā” iti
18
pāṭhāntaram| śira iti pittaṃ santāpayatītyarthaḥ||3||
śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamato himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ
vadanaṃ ca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt
||4|| (su. u. taṃ. a. 25) |
śleṣmajalakṣaṇamāha– śiro bhavedityādi| kaphopadigdhamiti
19
kaphaliptam| guru gauravayutam| pratiṣṭabdhaṃ baddhamiva| himaṃ himasparśam|
śūnākṣikūṭamiti vadanaviśeṣaṇam| tathā hi carakaḥ– “śiro mandarujaṃ tena
gurustimitabhārikam|” (ca. sū. a. 17) iti| atrāpi svedādinopaśayo jñeyaḥ||4||
kaphajamāha– śira ityādi| kaphopadigdhaṃ kaphena liptaṃ, guru gauravayuktaṃ,
20
prabaddhaṃ baddhamiva| śūnākṣikūṭamiti vadanaviśeṣaṇam||4||
śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti |5| (su. u. taṃ. a.
25) |
sānnipātikalakṣaṇamāha– śiro'bhitāpa ityādi| sarvāṇi liṅgāni anantaroktāni
vātādiliṅgāni| (
21
ayaṃ ca sannipāto vikṛtiviṣamasamaveto jñeyaḥ, anyathā sarveṣāmeva śirorogāṇāṃ
tridoṣajatvāt pṛthagabhidhānaṃ vyarthaṃ syāt; asya ca vikṛtiviṣamasamavetatvaṃ
kāraṇabhedāt jñeyaṃ, na tu viruddhalakṣaṇatayā; sa cāyaṃ kāraṇabheda
utkaṭasarvadoṣajatvādeva vijñeyaḥ| yathā tridoṣaje rājayakṣmaṇi
svarabhedādijanakānāṃ vātādīnāmutkaṭatvamiti| uktaṃ hi carake– “
22
vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ, pittāddāho madastṛṣā| kaphādgurutvaṃ tandrā ca
śiroroge tridoṣaje||” (ca. sū. a. 17) iti|5|–
sannipātajamāha– śira ityādi| tritayapravṛtte doṣatrayasambhūte,
uktavātādiliṅgānāṃ muhurmuhurbhavanāt|5|–
raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca
||5|| (su. u. taṃ. a. 25) |
raktajalakṣaṇamāha– raktātmaka ityādi| pittasamānaliṅga iti
23
pittajaśirorogatulyalakṣaṇaḥ| paittikaliṅgādhikamiha sparśāsahatvam||5||
raktajamāha– raktātmaka ityādi| pittajaśirorogalakṣaṇam| atra tu
sparśāsahatvamadhikam||5||
asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṅkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ
śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram |
saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti
||6|| (su. u. taṃ. a. 25) |
kṣayajalakṣaṇamāha– asṛgityādi| vasāsṛjoḥ sarvadehasthitatvācchirasi sthitiḥ,
24
śleṣmaṇaśca sthānameva śiraḥ, udānavāyorūrdhvagatitvācchirasyavasthānaṃ, teṣāṃ
kṣayeṇa ugrarujatvaṃ vyādhiprabhāvāt; yato vṛddhe vāyāvugrarujā yujyate na tu
kṣīṇe;
25
yaduktam– “
26
vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate| karmaṇaḥ
27
prākṛtāddhāniḥ” (ca. sū. a. 18) iti|
28
anyaiḥ punarayaṃ pāṭhaḥ suśrute svīkṛtaḥ; yathā– “vasābalāsakṣayasambhavānāṃ”
(su. u. taṃ. a. 25) iti| yuktaścāyaṃ pāṭhaḥ, vātakṣaye hi kaphavṛddhau
kaphajaḥ śirorogaḥ syāt, “vṛddhirvā'pi virodhinām|” (ca. sū. a. 18) iti
vacanāt| kiṃ caitasya cikitsāyāmuktaṃ “pāne nasye ca sarpiḥ
syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam|” (su. u. taṃ. a. 26) iti|
29
tataśca samīraṇapāṭho na saṅgataḥ,
30
na hi kṣīṇe vāyau śamanamuktam, api tarhi vardhanavidhiḥ; yaduktam– “kṣīṇā
vardhayitavyāḥ” (su. ci. a. 33) iti| vasā dehasnehasyopalakṣaṇaṃ, tena
medomajjaśukramastiṣkāṇyapyavarudhyante, teṣāṃ dehasnehatvāt|
pittamāṃsādikṣayajastu cayādikramajakṣayakṛtavātaśiroroga evāvarudhyate, iti
gadādharaḥ| śirobhitāpaḥ śirorujā| saṃsvedanacchardanadhūmanasyaiḥ
kaphakṣayaḥ, nāgarāditīvradhūmena vasāmastiṣkādikṣayaḥ,
31
sirāmokṣādibhirasṛkkṣayaḥ, ata evaitaiḥ saṃsvedanādibhiḥ kṣayajasya vṛddhiḥ|
ayaṃ videhe'pi paṭhyate “
32
bhramati tudyate śūnyaṃ śiro vibhrāntanetratā| mūrchā gātrāvasādaśca śiroroge
kṣayātmake||” iti| cakṣuṣya'pyāha– “strīprasaṅgādabhighātādathavā dehakarmaṇā|
kṣipraṃ sañjāyate kṛcchraḥ śirorogaḥ kṣayātmakaḥ|| vātapittātmakaṃ liṅgaṃ
vyāmiśraṃ tatra lakṣayet|” iti||6||
kṣayajamāha– asṛgityādi| vasāsṛjoḥ sarvāṅgagatatvāt śirasi sthitiḥ, kaphasya
ca tatsthānameva
33
lakṣayet| ugrarujatvaṃ vyādhiprabhāvādityeke| śiraso'bhitāpa iti śirorujā|
34
saṃsvedanacchardanatīvranasyaiḥ kaphasya kṣayaḥ; nāgarāditīvradhūmena
mastiṣkavasādikṣayaḥ; ata eva taiḥ saṃsvedanādibhiḥ kṣayajasya vṛddhiḥ| ayaṃ
videhe'pi paṭhyate– “śūnyaṃ bhramati rujyeta śiro vibhrāntanetratā| mūrchā
gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake||” iti||6||
nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ | ghrāṇācca
gacchet
35
salilaṃ sapūyaṃ śirobhitāpaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ
||7|| (su. u. taṃ. a. 25) |
krimijamāha– nistudyata ityādi| nistudyate sūcībhiriva tudyate|
sambhakṣyamāṇam
36
ityatra ‘krimibhiḥ’ iti śeṣaḥ, prakaraṇāt| sphuratīva manāk calatīva|
37
ghrāṇācceti cakāro bhinnakrameṇa salilamityatra sambadhyate; tena salilaṃ
pūyaṃ ca gacchet, tathā krimayaśca kadācidgacchantīti; tathā ca carakaḥ–
“krimīṇāṃ darśanena ca|” (ca. sū. a. 17) iti||7||
krimijamāha– nistudyata ityādi| sambhakṣyamāṇamityatra krimibhiriti śeṣaḥ|
sphuratīva manāk calatīva| ghrāṇācca gacchedityatra cakāreṇa krimayaśca
gacchantīti draṣṭavyam||7||
sūryodayaṃ
38
yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti
39
gāḍhā | vivardhate cāṃśumatā sahaiva
40
sūryāpavṛttau vinivartate ca | sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavartaṃ
tamudāharanti ||8|| (su. u. taṃ. a. 25) |
sūryāvartalakṣaṇamāha– sūryodayamityādi| sūryodayaṃ prati lakṣīkṛtya yā
rugakṣibhruvaṃ samupaitīti sambandhaḥ| ‘akṣibhruvau’ iti pāṭhāntare
prāṇyaṅgatvena prāptaikavadbhāvasyābhāvaḥ, nāsikāstanayoritivat
lakṣaṇavyabhicārāt| sūryodaye prātarmandaṃ mandaṃ yathā syāttathā rujāṃ
samupaiti, aṃśumatā ca sūryeṇa saha gāḍhā yathā bhavati tathā vardhate|
ayamarthaḥ– yathā sūryo vardhate tathā vedanā pravṛddhā bhavati,
sūryasyāpavṛttau sāyāhne vinivartate śāmyatītyarthaḥ|
41
‘gāḍhā’ ityatra ‘gūḍhā’ iti pāṭhāntaraṃ, tadā sūryāpagame gūḍhā rātrau
līnetyarthaḥ| sarvātmakamiti sannipātajam| vyādhisvabhāvācca
kālaviśeṣaniyamaḥ| kaṣṭatamaṃ kṛcchrasādhyam| nanu, ayaṃ suśrute
vātapittābhyāṃ paṭhyate, tadyathā– “āvartasañjñaḥ sa tu sūryapūrvo
vyādhirmataḥ pittasamīraṇābhyām| śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ
sukhamāpnuyācca||” (su. u. taṃ. a. 25) iti| tat kathaṃ sarvajatvam? ucyate–
suśrute autkarṣeṇa vyapadeśa iti na virodhaḥ| nanu, evaṃ kathaṃ rātrau
vāyusamānaguṇaśītaprādurbhāve vedanālīnatā, divasasyādyantayormandaruktvaṃ ca?
ucyate– atrāpi pittasya prabalatamatvāt| yattu cikitsāyāṃ
śirīṣamūlapippalīmūlavacāvapīḍādyabhihitaṃ tadvyādhipratyanīkatvāt| atha
vātapittajatvavarṇanena viśiṣṭakālabhavane heturdarśito bhavati| yato
vātapittayoḥ śītoṣṇātmakatvāt pūrvāhṇe sūryavṛddhikrameṇa srotasāṃ
saṅkocakramādavaruddhamārgayorvedanākaratvam, aparāhṇe nivartamāne sūrye tu
srotasāṃ vivṛtatvāt svamārgavyāghātaviraheṇa vedanāyā ajanakatvamiti yuktaḥ
kālaviśeṣaniyamaḥ| tathā cāha nimiḥ– “sūryasomātmakau
42
nityaṃ svahetū pittamārutau| kurvate vedanāṃ tīvrāṃ dināt pūrvāhṇa eva tu||
ādityatejasā yukte nivṛtte'pi ca bhāskare| srotasāṃ vivṛtatvācca tataḥ
śleṣmā'dhigacchati|| udgato mātariśvā ca svamārgaṃ pratipadyate|
tasmānmadhyadinādūrdhvaṃ vedanā'tra praśāmyati||” iti| vātapittajatvamasya
“adhikatvena vyapadeśa” iti nyāyāt; tena pūrveṇa samaṃ na virodhaḥ| videhe
sūryāvartaviparyayo'pi paṭhyate– “tatra vātānugaṃ pittaṃ citaṃ śirasi
tiṣṭhati| madhyāhne tejasā'rkasya tadvivṛddhaṃ śirorujam|| karoti paittikīṃ
ghorāṃ saṃśāmyati dinakṣaye| astaṅgate prabhāhīne sūrye
43
vāyurvivardhate|| pittaṃ śāntimavāpnoti tataḥ śāmyati vedanā| eṣa
pittānilakṛtaḥ sūryāvartaviparyayaḥ||” iti|
44
ayamatra sūryāvarta evāntarbhāvanīyaḥ, cāturthike cāturthikaviparyayavat||8||
sūryāvartamāha– sūryodayamityādi| sūryodayaṃ prati lakṣīkṛtya yā ruk
atarkitā'kṣibhruvaṃ samupaitīti sambandhaḥ|
45
‘gūḍhā’ iti pāṭhāntaram| tatra gūḍhā rātrau līnā bhavati|
46
sarvātmakaṃ sannipātajam; suśrute'yaṃ vātapittābhyāṃ paṭhyate, tatkathaṃ
sarvajatvamityucyate? tatrautkaṭyena nirdeśādavirodhaḥ| nanvevaṃ rātrau kathaṃ
vāyoḥ samānaguṇaśītaprādurbhāve vedanā līyate, divasasyādyantayormandā ruk?
ucyate– atrāpi pittasya prabalatamatvāt||8||
doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ sampīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām | kurvanti
yo'kṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu
||9|| gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ
hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān | anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ
śiraso vikāram ||10|| (su. u. taṃ. a. 25) |
anantavātalakṣaṇamāha– doṣā ityādi| manyā
47
grīvāsirādvayaṃ, tāṃ sampīḍya; ghāṭāsu grīvāpaścādbhāgeṣu, doṣāstraya eva
rujāṃ vedanāṃ sutīvrāṃ kurvanti, tathā akṣibhruvi śaṅkhadeśe ca
sthitimārabdhatvaṃ yo viśeṣataḥ karoti, tathā gaṇḍapārśve kampaṃ
hanugrahādikaṃ ca yaḥ karoti, tamanantavātamudāharantīti yojyam|
48
gaṇḍasya kapolasya, pārśve ekadeśe| hanugraho vātavyādhiviśeṣaḥ| amuṃ ca
suśrute anyatovātenaiva tulyatvādanantavātaṃ parityajya daśa śirorogā
49
abhihitāḥ, evaṃ tantrāntare'pi “kīrtitāstadvidā daśa” ityabhidhānaṃ;
mādhavakareṇa tu tridoṣajatvena tadadhikakampahanugrahaliṅgayogācca
kevalavātajādanyatovātādvilakṣaṇa evāyamiti anantavāto'dhikaḥ paṭhitaḥ, bhedo
hi bhedavatāṃ kāraṇabhedādviruddhadharmādhyāsācca bhavatīti||9-10||
anantavātamāha– doṣā ityādi| svarujāṃ svāṃ svāṃ rujām| gaṇḍasya pārśve
50
gaṇḍasyopāntikadeśe| suśrutenānāntavātaṃ parityajya daśa śirorogā uktāḥ|
tantrāntare'pi daśa– “kīrtitāstadvidā daśa” ityabhidhānāt||9-10||
51
rūkṣāśanātyadhyaśanaprāgvātāvaśyamaithunaiḥ | vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ
kupito'nilaḥ ||11|| kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ
gṛhītvā śiraso balī | manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām
||12|| śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ
so'rdhāvabhedakaḥ | nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet
||13||
ardhāvabhedalakṣaṇamāha– rūkṣāśanetyādi| adhyaśanamajīrṇe bhojanam| avaśyāyeti
avaśyāyo himamucyate, chando'nurodhena
52
yakāralopo hrasvatvaṃ ceti vyācakṣate|
53
kadācit saśleṣmavātajatvamiti vikalpaṃ darśayati– kevala ityādi|
śastrāraṇinibhāṃ śastracchedanibhāmaraṇinibhāṃ ca; araṇiḥ
agnyutthāpanakāṣṭhayantraṃ, tasya
54
manthanavat pīḍā; kiṃvā, araṇinā kāraṇena agnirevocyate, tenāgninibhāṃ
55
ca vedanām| suśrute tvayaṃ tridoṣajaḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “yasyottamāṅgaṃ
rujate'rdhamātraṃ satodabhedabhramamohaśūlaiḥ|
56
pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttamardhabhedaṃ tritayādvyavasyet||” (su. u. taṃ.
a. 25) iti| atra tu kevalo'nilaḥ sakapho vetyautkarṣyādabhidhānaṃ,
“so'rdhabhedaḥ kaphānilāt|” iti videhe'pyevaṃ boddhavyam| ayamupekṣyamāṇo
nayanādikaṃ hanyādityāha– nayanamityādi| atraiva videhaḥ– “śiraso'nyatare
pārśve kupito māruto yadā| śleṣmaṇā rudhyate jantostodasphuṭanadālanaiḥ||
śūlāvadāraṇairgāḍhamardhaṃ tadavarudhyate| nayanaṃ cāvadīryeta so'rdhabhedaḥ
kaphānilāt|| tathā tryahāt sa pañcāhāt pakṣānmāsācca dehinām|” iti| suśrute
“pavanāt sapittāt” (su. u. taṃ. a. 25) iti kecit paṭhanti| tena
vātapittajatvamasya| sātyakinā “vāyuḥ śiraḥśaṅkhabhrūnetramavagṛhya” ityādinā
vātajatvamasya darśitam| anye tu sannipātādhikārāt sannipātajaṃ paṭhanti,
tathāca suśrutaḥ– ‘tritayādvyavasyet|’ (su. u. taṃ. a. 25) iti|
vyādhisvabhāvādacirānubandhakatvaṃ sānnipātikatve'pi||11-13||
ardhāvabhedakamāha– rūkṣetyādi| adhyaśanamajīrṇabhojanaṃ, prāgvātaḥ, avaśyāyo
niśājalam| śastrāraṇinibhāmiti śastracchedananibhām, araṇiḥ agnyutpādanaṃ
kāṣṭhayantraṃ, tatkṛtamanthananibhāṃ vedanāṃ karoti| suśrute tvayaṃ
doṣatrayajaḥ paṭhitaḥ– “yasyottamāṅgaṃ rujate'rdhamātraṃ
satodabhedabhramamohaśūlaiḥ| pakṣāddaśāhādatha
57
vā'pyakasmāttamardhabhede tritayādvyavasyet||” iti| atra tu kevalo'nilaḥ
sakapha ityuktaḥ| “
58
so'rdhabhedaḥ kaphānilāt” iti videhe'pyevameva boddhavyam|
ayamupekṣyamāṇo'tipravṛddhaḥ śrotre netre hanti||11-13||
raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrchitāḥ | tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ
kurvanti dāruṇam ||14|| sa śiro viṣavadvegī
nirundhyāśu galaṃ tathā | trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param |
tryahājjīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret
||15||
śaṅkhakalakṣaṇamāha– raktapittānilā ityādi| duṣṭāścayādimantaḥ|
59
mūrchitāḥ anyo'nyamekībhūtāḥ| kapho'pyatra boddhavyaḥ; tathā ca suśrutaḥ–
“śaṅkhāśrito vāyurudīrṇavegaḥ kṛtānutāpaḥ kaphapittaraktaiḥ|” (su. u. taṃ. a.
25) iti| (
60
mārakatvamāha– trirātrājjīvitaṃ hantīti| kuśalenopakrame kriyamāṇe trirātrāt
parato jīvatyevetyata āha– paraṃ tryahājjīvatīti| atra ahaḥsambandhinī
rātrirupalakṣyate, tena trirātrāt, paraṃ jīvatītyarthaḥ| tat kimasya
trirātrābhyantare sādhyatvamasādhyatvaṃ vetyata āha– bhaiṣajyamityādi|
tadanena trirātrābhyantare vikalpitāsādhyatvaṃ, trirātrāt
61
paramasādhyatvaṃ darśitam| tatraiva videhaḥ– “cīyate tu tadā pittaṃ
śaṅkhayoranilācitam| niruṇaddhi tato marma paripūritamulbaṇam|| tataḥ śaṅkhau
62
prarujyete dahyete iva vahninā| sūcībhiriva tudyete nikṛtyete ivāsinā||
śaṅkhako nāma śirasi vyādhireṣaḥ sudāruṇaḥ| tṛṣṇāmūrchājvarakarastrirātrāt
paramantakṛt|| kuśalena tūpakrāntastrirātrādeva jīvati|” iti)||14-15||
śaṅkhakamāha–
63
pittetyādi| mūrchitāḥ pravṛddhāḥ| “śaṅkhāśrito vāryurudīrṇavegaḥ kṛtā'nupāpaḥ
kaphapittaraktaiḥ||” iti suśrutavacanātkapho'pyatrāvagantavyaḥ|
trirātrātparato jīvitaṃ hanti| trirātraṃ kuśalavaidyādhiṣṭhite jīvati|
tryahāditi tryahaṃ prāpya| bheḍe'pyuktam– “kuśalenānupakrāntastrirātrādeva
jīvati”| evaṃ suśrutoktā daśa śirorogā uktāḥ, anantavātastvatrādhikaḥ||14-15||
iti śrīmādhavakaravicite mādhavanidāne śiroroganidānaṃ samāptam
||60||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śiroroganidānaṃ samāptam||60||
64
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
śiroroganidānam||60||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘śiraḥsaṃśritān śravaṇādirogānabhidhāya ūrdhvajatrugatapāriśeṣyādāśrayabhūtaśiroroganidānam’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘tatkimarthaṃ punarabhidhānam’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘dyotanārtham’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘śuddhikṛdevopanyastaḥ’ iti pā., ‘śukrakṣayakṛdevopanyastaḥ’ iti vā pā.| ↩
- 5 . ‘śiraāśrita ... ’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘sūryāvartārdhabhedābhyāṃ śaṅkhakena tathaiva ca|’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘tantrāntaroktamanantavātamupalabhyate’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘śirorogagataśūlarūpā’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhāvityabhidhānamupapadyate’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘vātikalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 11 . ‘alakṣitanimittam’ iti pā.| ↩
- 12 . ‘bandhopatāpairityavayavabahutvāddvandve bahuvacanam’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘snehasvedādibhiḥ’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘vāyoḥ pittavātayoḥ’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘dahyati’ iti pā. | ↩
- 16 . ‘dhūpāyate’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘dhūmavatī ca nāsā’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘cāha’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘kaphaliptamiva prastutamiti yāvat’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘pralabdhaṃ ca tathā himaṃ ca’ iti pā.| ↩
- 21 . ( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 22 . ‘vātācchūnam’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘ ... śiroruk ... ’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘śleṣmaṇaḥ’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘taduktam’ iti pā.| ↩
- 26 . ‘kṣīṇā jahati svaṃ liṅgam’ iti pā.| ↩
- 27 . ‘prakṛterhāniḥ’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘anyairapi’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘tataḥ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘yataḥ kṣīṇe vardhanaṃ kartavyam’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘śirāmokṣādibhi ... ’ iti pā.| ↩
- 32 . ‘śūnyaṃ bhramati tudyeta śirovibhrāntanetratā’ iti pā.| ↩
- 33 . ‘lakṣayet’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 34 . ayameva tadiṣṭaḥ pāṭhaḥ| ↩
- 35 . ‘rudhiram’ iti pā. | ↩
- 36 . ‘ityatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 37 . ‘ghrāṇācca gacchedityatra cakāreṇa kṛmayaśca gacchantīti draṣṭavyam’ iti pā.| ↩
- 38 . ‘vā’ iti pā. | ↩
- 39 . ‘gāḍham’ iti pā. | ↩
- 40 . ‘sūryāpravṛttau’ iti pā. | ↩
- 41 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 42 . ‘nityamahetū’ iti pā.| ↩
- 43 . ‘vāyurnivartate’ iti pā.| ↩
- 44 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 45 . ‘akṣibhruvau’ iti pāṭhāntaraṃ paṭhanti’ iti pā.| ↩
- 46 . ‘sarvātmakaṃ sannipātajam; suśrute'yaṃ vātapittābhyāṃ paṭhyate, tatkathaṃ sarvajatvamityucyate?’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 47 . ‘grīvāśirādvayam’ iti pā.| ↩
- 48 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 49 . ‘suśrutena netrarogoktānyatovātena saha tulyatvādasya enamapaṭhitvā daśa śirorogā abhihitāḥ’ iti pā.| ↩
- 50 . ‘gaṇḍasyopāntadeśe’ iti pā.| ↩
- 51 . ‘rūkṣāśanādhyaśanaprāgvātāvaśyāyamaithunaiḥ’ iti pā. | ↩
- 52 . ‘yakāralopo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 53 . ‘kadāpi’ iti pā.| ↩
- 54 . ‘araṇiragnyutpādamanthānakāṣṭhayantraṃ, tatkṛtamanthananibhāṃ vedanāṃ karoti’ iti pā.| ↩
- 55 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 56 . ‘pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmātsyādardhabhedam’ iti pā.| ↩
- 57 . ‘vā'pyakasmātsyādardhabhede’ iti pā.| ↩
- 58 . ‘so'rdhāvabhedakaḥ sakaphānilāt’ iti pā.| ↩
- 59 . ‘vimūrchitā viśeṣeṇa vṛddhā ityarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 60 . ( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 61 . ‘paraṃ sādhyatvam’ iti pā.| ↩
- 62 . ‘prayujyeta dahyeta’ iti pā.| ↩
- 63 . ‘raktapittaḥ’ ityatra ‘pittaraktaḥ’ iti pā.| ↩
- 64 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śiroroganidānam||60||’ iti pā.| ↩