61. asṛgdaranidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
athāsṛgdaranidānam | viruddhamadyādhyaśanādajīrṇādgarbhaprapātādatimaithunācca | yānādhvaśokādatikarṣaṇācca bhārābhighātācchayanāddivā ca | taṃ 1 śleṣmapittānilasannipātaiścatuṣprakāraṃ pradaraṃ vadanti ||1||
strīpuṃsāṃ sādhāraṇān vikārānabhidhāya pumpratiniyatasyopadaṃśāderuktatvāt strīniyatarogābhidhānam| tatra ca yonivyāpattiviśeṣe'pyārtavapravṛttisadbhāvāt prathamaṃ 2 duṣṭārtavapravṛttisvarūpaṃ pradaramāha– viruddhetyādi| viruddhamadyaṃ duṣṭamadyam; athavā viruddhaṃ saṃyogādiviruddhaṃ, madyaṃ ca svarūpataḥ| ajīrṇādapakvabhojanāt| atikarṣaṇāt laṅghanādyatiyogena kṣīṇadhātutvāt| taṃ śleṣmapittānilasannipātairityatra śleṣmaṇo'gre'bhidhānaṃ 3 śleṣmaje'pi vedanāsūcanārtham||1||
atha pradaranidānārambhaḥ| tasya nidānamāha– viruddhetyādi| viruddhamadyaṃ vyāpannaṃ madyaṃ, kiṃvā viruddhaṃ kṣīramatsyādi madyaṃ ca| tasya saṅkhyāsamprāptimāha– tamityādi| vṛddhāḥ vṛddhavaidyāḥ||1||
asṛgdaraṃ bhavet sarvaṃ sāṅgamardaṃ savedanam |2| (su. śā. a. 2) |
tasya sāmānyarūpamāha– asṛgdaramityādi| savedanaṃ saśūlam| asṛg dīryate cyavate yasminnityasṛgdaraṃ; tantrāntaramatra– “tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi| asṛgdaraṃ vijānīyāt purastāduktalakṣaṇam||” (su. śā. a. 2) iti| tadeveti ārtavam|2|– 4
tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrchā madastṛṣā | dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ ||2|| (su. śā. a. 2) |
ārtavātipravṛttau upadravānāha– tasyātivṛttau daurbalyamityādi| rogāśca vātajā iti ākṣepakakampādayaḥ||2||
upadravānāha– tasyetyādi| atipravṛttau atipravṛddhau daurbalyādayaḥ| vātajā iti ākṣepāpatānakampādayaḥ||2||
āmaṃ sapicchāpratimaṃ sapāṇḍu pulākatoyapratimaṃ kaphāttu | sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ pittārtiyuktaṃ bhṛśavegi pittāt ||3|| rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ vātārti vātāt piśitodakābham | sakṣaudrasarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ tridoṣāt ||4|| taṃ cāpyasādhyaṃ pravadanti tajjñā, na tatra kurvīta bhiṣak cikitsām | śaśvat sravantīmāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām | kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ ca tāmasādhyāṃ vinirdiśet ||5||
ślaiṣmikādibhedena viśeṣalakṣaṇānyāha– āmamityādi| āmam āmarasānuviddham| sapicchāpratimamiti picchā śālmalyādiniryāsaḥ, tatsadṛśaṃ picchilamityarthaḥ; 5 saśabda īṣadarthe| pulākatoyapratimaṃ 6 prakṣālitapalalatoyasadṛśam; anye pulākaṃ gavedhukamāhuḥ| pittārtiyuktaṃ dāhacimicimādiyuktam| bhṛśavegi bahuvegi| vātārti todādilakṣaṇam| piśitodakābhaṃ 7 māṃsaprakṣālanajalasadṛśam| sakṣaudrasarpirharitālavarṇamiti nānāvarṇatvaṃ tridoṣakopādeva| 8 kṣaudravarṇaṃ manākkapilaṃ, sarpirvarṇaṃ vilīnaghṛtavat kiñcidaruṇaṃ ca| majjaprakāśaṃ majjā asthisnehaḥ, tatsamam| kuṇapaṃ śavagandhi| 9 taccāpyasādhyamiti cikitsānivṛttyartham||3-5||
tatra śleṣmajamāha– āmamityādi| āmam āmarasasaṃyuktaṃ, sapicchāpratimaṃ, 10 sadyaḥsrutaśālyādimaṇḍatulyaṃ, picchilamityarthaḥ| pulākatoyapratimaṃ gavedhukānnavārivat, 11 anye pulākaṃ tucchadhānyamāhuḥ| pittajamāha– setyādi| pittārtiyuktaṃ santāpādiyuktaṃ, bhṛśavegi bahudhāraṃ bhūripravṛtti| vātikamāha– rūkṣetyādi| piśitodakābhaṃ māṃsaprakṣālanodakavarṇam| tridoṣamāha– setyādi| kṣaudravarṇaṃ manākkapilaṃ sarpirvarṇaṃ vilīnaghṛtavat, haritālavarṇaṃ pītaṃ, majjaprakāśaṃ majjā'sthisnehaḥ tatsamaṃ, kuṇapaṃ śavagandhi, 12 asādhyamiti cikitsānivṛttyartham||3-5||
māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca | naivātibahulātyalpamārtavaṃ śuddhamādiśet ||6|| śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yaccāpsu na virajyate ||7|| (su. śā. a. 2) | 13
viśuddhārtavalakṣaṇamāha– māsādityādi| niṣpicchadāhārtīti apicchilamadāhamaśūlādi vedanam, etena 14 vikṛtavātādiliṅgarahitamityarthaḥ| pañcarātrānubandhīti “pañcarātraṃ 15 prabhūtapravṛttyā'nubadhnātītyarthaḥ|” alpapravṛttyā pañcarātrāt parato'pyanubadhnāti| taduktaṃ hārīte– ‘ 16 ṣoḍaśadivasānyṛtukālaḥ’| iti| videhe'pyuktam– “strīṇāmṛturbhavati ṣoḍaśa vāsarāṇi|” iti| śaśāsṛgityādinā varṇadvayaṃ vātādiprakṛtibhedāt| yaccāpsu na virajyate iti yenārtavena rañjitaṃ vastramapsu prakṣālitaṃ sallohitaṃ na bhavati tadviśuddham| tathāca hiraṇyākṣaḥ– “surendragopasaṅkāśaṃ snigdhaṃ ca madhugandhi ca| apicchilamaśītaṃ ca yadvāso na virañjayet||” 17 iti||6-7||
śuddhārtavalakṣaṇamāha– māsetyādi| 18 apicchadāhārtīti apicchilam, adāham, aśūlādivedanam, etena vikṛtavātādilakṣaṇarahitamityarthaḥ| pañcarātrānubandhīti pañcarātraṃ 19 prabhūtapravṛttyā'nubadhnāti yadityarthaḥ| alpapravṛtyā pañcarātrātparato'pyanubadhnāti| yaduktaṃ hārīte– “ṣoḍaśadivasānyṛtukālaḥ” iti| videho'pyuktavān– “strīṇāmṛturbhavati ṣoḍaśa vāsarāṇi” 20 iti| punaśca śuddhalakṣaṇamāha– śaśetyādi|| varṇadvayābhidhānaṃ vātādiprakṛtibhedena varṇabhedāt| yaccāpsu na virajyata iti yadārtavaṃ karpaṭagataṃ sat apsu jaleṣu saṃyujyamāneṣu na vivarṇaṃ bhavati| ayamarthaḥ– yat dhautaṃ sat vāso na virañjayati| yaduktaṃ hiraṇyākṣe– “indragopakasaṅkāśaṃ snigdhaṃ ca madhugandhi ca| apicchilamaśītaṃ ca yadvāso na virañjayet||” iti||6-7||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne asṛgdaranidānaṃ samāptam ||61||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmasṛgdaranidānaṃ samāptam||61|| 21
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ pradaranidānam||61||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘...catuḥprakāram’ iti pā. | ↩
  2. 2 . ‘...svarūpasya pradasya nidānamucyate’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘ślaiṣmike'tipravṛttibodhārtham’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘tasyātivṛddhau’ iti pā. | ↩
  5. 5 . ‘saśabda īṣadarthe’ iti pāṭho kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  6. 6 . ‘tucchadhānyaprakṣālanajalasadṛśam’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘prakṣālitamāṃsajalasadṛśam’ iti pā.| ↩
  8. 8 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  9. 9 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  10. 10 . ‘sadyaḥśālyādimaṇḍatulyam’ iti pā.| ↩
  11. 11 . atra ‘pūyarasaḥ|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  12. 12 . ‘cāpyasādhyamiti’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘cikitsānivṛtyarthaṃ śuddhārtavalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘nirdoṣatvāddāhapicchādirahitam’ iti pā., ‘nirdoṣatvāddāhapittādirahitam’ iti vā pā.| | ↩
  15. 15 . ‘..'nubadhnāti yadityarthaḥ’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘udbhūtapravṛttyā pañcarātraṃ, tataḥ paraṃ svalpapravṛttyā tu ṣoḍaśadināni’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa| ↩
  19. 19 . ‘prabhūtapravṛttyanubadhnāti’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  21. 21 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pradaranidānam||61||’ iti pā.| ↩