athāsṛgdaranidānam | viruddhamadyādhyaśanādajīrṇādgarbhaprapātādatimaithunācca
| yānādhvaśokādatikarṣaṇācca bhārābhighātācchayanāddivā ca | taṃ
1
śleṣmapittānilasannipātaiścatuṣprakāraṃ pradaraṃ vadanti
||1||
strīpuṃsāṃ sādhāraṇān vikārānabhidhāya pumpratiniyatasyopadaṃśāderuktatvāt
strīniyatarogābhidhānam| tatra ca yonivyāpattiviśeṣe'pyārtavapravṛttisadbhāvāt
prathamaṃ
2
duṣṭārtavapravṛttisvarūpaṃ pradaramāha– viruddhetyādi| viruddhamadyaṃ
duṣṭamadyam; athavā viruddhaṃ saṃyogādiviruddhaṃ, madyaṃ ca svarūpataḥ|
ajīrṇādapakvabhojanāt| atikarṣaṇāt laṅghanādyatiyogena kṣīṇadhātutvāt| taṃ
śleṣmapittānilasannipātairityatra śleṣmaṇo'gre'bhidhānaṃ
3
śleṣmaje'pi vedanāsūcanārtham||1||
atha pradaranidānārambhaḥ| tasya nidānamāha– viruddhetyādi| viruddhamadyaṃ
vyāpannaṃ madyaṃ, kiṃvā viruddhaṃ kṣīramatsyādi madyaṃ ca| tasya
saṅkhyāsamprāptimāha– tamityādi| vṛddhāḥ vṛddhavaidyāḥ||1||
asṛgdaraṃ bhavet sarvaṃ sāṅgamardaṃ savedanam |2| (su. śā. a. 2) |
tasya sāmānyarūpamāha– asṛgdaramityādi| savedanaṃ saśūlam| asṛg dīryate
cyavate yasminnityasṛgdaraṃ; tantrāntaramatra– “tadevātiprasaṅgena
pravṛttamanṛtāvapi| asṛgdaraṃ vijānīyāt purastāduktalakṣaṇam||” (su. śā. a. 2)
iti| tadeveti ārtavam|2|–
4
tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrchā madastṛṣā | dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ
tandrā rogāśca vātajāḥ ||2|| (su. śā. a. 2)
|
ārtavātipravṛttau upadravānāha– tasyātivṛttau daurbalyamityādi| rogāśca vātajā
iti ākṣepakakampādayaḥ||2||
upadravānāha– tasyetyādi| atipravṛttau atipravṛddhau daurbalyādayaḥ| vātajā
iti ākṣepāpatānakampādayaḥ||2||
āmaṃ sapicchāpratimaṃ sapāṇḍu pulākatoyapratimaṃ kaphāttu |
sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ pittārtiyuktaṃ bhṛśavegi pittāt
||3|| rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ vātārti
vātāt piśitodakābham | sakṣaudrasarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ
tridoṣāt ||4|| taṃ cāpyasādhyaṃ pravadanti
tajjñā, na tatra kurvīta bhiṣak cikitsām | śaśvat sravantīmāsrāvaṃ
tṛṣṇādāhajvarānvitām | kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ ca tāmasādhyāṃ vinirdiśet
||5||
ślaiṣmikādibhedena viśeṣalakṣaṇānyāha– āmamityādi| āmam āmarasānuviddham|
sapicchāpratimamiti picchā śālmalyādiniryāsaḥ, tatsadṛśaṃ picchilamityarthaḥ;
5
saśabda īṣadarthe| pulākatoyapratimaṃ
6
prakṣālitapalalatoyasadṛśam; anye pulākaṃ gavedhukamāhuḥ| pittārtiyuktaṃ
dāhacimicimādiyuktam| bhṛśavegi bahuvegi| vātārti todādilakṣaṇam|
piśitodakābhaṃ
7
māṃsaprakṣālanajalasadṛśam| sakṣaudrasarpirharitālavarṇamiti nānāvarṇatvaṃ
tridoṣakopādeva|
8
kṣaudravarṇaṃ manākkapilaṃ, sarpirvarṇaṃ vilīnaghṛtavat kiñcidaruṇaṃ ca|
majjaprakāśaṃ majjā asthisnehaḥ, tatsamam| kuṇapaṃ śavagandhi|
9
taccāpyasādhyamiti cikitsānivṛttyartham||3-5||
tatra śleṣmajamāha– āmamityādi| āmam āmarasasaṃyuktaṃ, sapicchāpratimaṃ,
10
sadyaḥsrutaśālyādimaṇḍatulyaṃ, picchilamityarthaḥ| pulākatoyapratimaṃ
gavedhukānnavārivat,
11
anye pulākaṃ tucchadhānyamāhuḥ| pittajamāha– setyādi| pittārtiyuktaṃ
santāpādiyuktaṃ, bhṛśavegi bahudhāraṃ bhūripravṛtti| vātikamāha– rūkṣetyādi|
piśitodakābhaṃ māṃsaprakṣālanodakavarṇam| tridoṣamāha– setyādi| kṣaudravarṇaṃ
manākkapilaṃ sarpirvarṇaṃ vilīnaghṛtavat, haritālavarṇaṃ pītaṃ, majjaprakāśaṃ
majjā'sthisnehaḥ tatsamaṃ, kuṇapaṃ śavagandhi,
12
asādhyamiti cikitsānivṛttyartham||3-5||
māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca | naivātibahulātyalpamārtavaṃ
śuddhamādiśet ||6|| śaśāsṛkpratimaṃ yacca
yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yaccāpsu na virajyate
||7|| (su. śā. a. 2) |
13
viśuddhārtavalakṣaṇamāha– māsādityādi| niṣpicchadāhārtīti
apicchilamadāhamaśūlādi vedanam, etena
14
vikṛtavātādiliṅgarahitamityarthaḥ| pañcarātrānubandhīti “pañcarātraṃ
15
prabhūtapravṛttyā'nubadhnātītyarthaḥ|” alpapravṛttyā pañcarātrāt
parato'pyanubadhnāti| taduktaṃ hārīte– ‘
16
ṣoḍaśadivasānyṛtukālaḥ’| iti| videhe'pyuktam– “strīṇāmṛturbhavati ṣoḍaśa
vāsarāṇi|” iti| śaśāsṛgityādinā varṇadvayaṃ vātādiprakṛtibhedāt| yaccāpsu na
virajyate iti yenārtavena rañjitaṃ vastramapsu prakṣālitaṃ sallohitaṃ na
bhavati tadviśuddham| tathāca hiraṇyākṣaḥ– “surendragopasaṅkāśaṃ snigdhaṃ ca
madhugandhi ca| apicchilamaśītaṃ ca yadvāso na virañjayet||”
17
iti||6-7||
śuddhārtavalakṣaṇamāha– māsetyādi|
18
apicchadāhārtīti apicchilam, adāham, aśūlādivedanam, etena
vikṛtavātādilakṣaṇarahitamityarthaḥ| pañcarātrānubandhīti pañcarātraṃ
19
prabhūtapravṛttyā'nubadhnāti yadityarthaḥ| alpapravṛtyā
pañcarātrātparato'pyanubadhnāti| yaduktaṃ hārīte– “ṣoḍaśadivasānyṛtukālaḥ”
iti| videho'pyuktavān– “strīṇāmṛturbhavati ṣoḍaśa vāsarāṇi”
20
iti| punaśca śuddhalakṣaṇamāha– śaśetyādi|| varṇadvayābhidhānaṃ
vātādiprakṛtibhedena varṇabhedāt| yaccāpsu na virajyata iti yadārtavaṃ
karpaṭagataṃ sat apsu jaleṣu saṃyujyamāneṣu na vivarṇaṃ bhavati| ayamarthaḥ–
yat dhautaṃ sat vāso na virañjayati| yaduktaṃ hiraṇyākṣe– “indragopakasaṅkāśaṃ
snigdhaṃ ca madhugandhi ca| apicchilamaśītaṃ ca yadvāso na virañjayet||”
iti||6-7||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne asṛgdaranidānaṃ samāptam
||61||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmasṛgdaranidānaṃ samāptam||61||
21
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
pradaranidānam||61||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘...catuḥprakāram’ iti pā. | ↩
- 2 . ‘...svarūpasya pradasya nidānamucyate’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘ślaiṣmike'tipravṛttibodhārtham’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘tasyātivṛddhau’ iti pā. | ↩
- 5 . ‘saśabda īṣadarthe’ iti pāṭho kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 6 . ‘tucchadhānyaprakṣālanajalasadṛśam’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘prakṣālitamāṃsajalasadṛśam’ iti pā.| ↩
- 8 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 9 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 10 . ‘sadyaḥśālyādimaṇḍatulyam’ iti pā.| ↩
- 11 . atra ‘pūyarasaḥ|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 12 . ‘cāpyasādhyamiti’ iti pā.| ↩
- 13 . ‘cikitsānivṛtyarthaṃ śuddhārtavalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘nirdoṣatvāddāhapicchādirahitam’ iti pā., ‘nirdoṣatvāddāhapittādirahitam’ iti vā pā.| | ↩
- 15 . ‘..'nubadhnāti yadityarthaḥ’ iti pā.| ↩
- 16 . ‘udbhūtapravṛttyā pañcarātraṃ, tataḥ paraṃ svalpapravṛttyā tu ṣoḍaśadināni’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 18 . etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa| ↩
- 19 . ‘prabhūtapravṛttyanubadhnāti’ iti pā.| ↩
- 20 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 21 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pradaranidānam||61||’ iti pā.| ↩