eTexts / e-Mādhavanidāna

The Mādhavanidāna, in IAST

62. yonivyāpannidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha yonivyāpannidānam | viṃśatirvyāpado yonau nirdiṣṭā rogasaṅgrahe | mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca ||1|| jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak | (ca. ci. a. 30) |
stryadhikārānuvṛtteḥ praduṣṭārtavakāryatvācca yonivyāpannidānamāha– viṃśatirityādi| rogasaṅgraha iti aṣṭodarīye, 1 carakoktatvādasya vākyasya| mithyācāreṇa asamyagāhārācāreṇa, caratergatibhakṣaṇārthatvāt| praduṣṭenārtaveneti vātādiduṣṭarajasetyarthaḥ| tena, vandhyādiṣvārtavaduṣṭirapi kāraṇaṃ bhavati| bījadoṣānmātāpitrorārambhakabījadoṣāt| daivāt 2 prāktanādharmakāraṇāt; daivasya sarvatra kāraṇatve siddhe'tra viśeṣeṇa kāraṇatvamuktam||1||–
yonipravṛttatvādasṛgdarasyānantaraṃ yonivyāpannidānamāha– viṃśatirityādi| vyāpado rogāḥ| rogasaṅgraha iti aṣṭodarīye, carakokteḥ| mithyācārataḥ asamyagāhārācārataḥ| praduṣṭenārtaveneti kupitavātādiduṣṭenārtavena, bandhyāsu ārtavaduṣṭirapi kāraṇaṃ bhavati| bījadoṣādityādi garbhārambhakabījagatārtavadoṣāt| daivādityādi daivaṃ sarvatra sādhāraṇaṃ 3 viśiṣṭadṛṣṭakāraṇādarśane sati kāryadarśanādunneyam||1||–
sā 4 phenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati ||2|| vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyādviplutāṃ nityavedanām | pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmeṇa rugbhṛśam ||3|| vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā | catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ ||4|| (su. u. taṃ. a. 38) |
ślaiṣmikā āha– sā phenilamityādi| sā yoniḥ phenavadārtavaṃ muñcati| 5 udāvarteti ūrdhvamāvartaḥ samantādvartanaṃ vāyoryatra sā tatheti, arśaāditvādac| viplutāmiti viplutāṃ vātavedanayā viplutatvāt| nityavedanām atikupitenaiva vāteneti| pariplutāyāmiti pari sarvato vātavikāreṇa plutatvāt pariplutāsañjñā| pariplutāyāṃ 6 bāhyābhyantaravātavedanābhiryuktāyām| “grāmyadharmeṇa rugbhṛśam” ityatra “grāmyadharme rucirbhṛśam” iti pāṭhāntaraṃ, tatra rucirabhilāṣaḥ; 7 grāmyadharme maithune| vātaletyādi yoniviśeṣaṇaṃ, vātalayā saha pañca yonivyāpadaḥ| vātalāyāḥ pṛthagabhidhānaṃ 8 vātalāyāṃ viśeṣeṇa vātavedanāprādurbhāvārtham| evaṃ pittalādiṣvapi boddhavyam| catasṛṣviti udāvartāvandhyāviplutāpariplutāsu||2-4||
pūrvaṃ yonerviṃśatirvyāpada uktāstāsu udāvartāmāha– sā phenilamityādi| ud ūrdhvamā samantāt vṛttā vartulā yoniryatra sā tathā| ‘udāvartā’ iti pāṭhāntaram| tatrāpyayamevārthaḥ| sā yoniḥ phenenārtavaṃ muñcati| vandhyāmāha– naṣṭamārtavaṃ rajo yasyāṃ sā tathā| viplutāmāha– vātavedanāviplutatvāt| nityavedanāṃ 9 vātajanitatodavandhyādinānāvedanāyuktām| pariplutāmāha– pariplutāyāmiti| pari sarvato vātavikārapariplutatvātparipluteti sañjñā| grāmyadharme maithune bhṛśaṃ pīḍā bhavati| “grāmyadharme'ruciḥ” iti pāṭhāntaram| tatrāruciranabhilāṣaḥ| vātajāmāha– 10 vātaletyādi| karkaśā stabdhā, śūlanistodapīḍiteti| vātaleti yoniviśeṣaṇam| vātalayā saha pañcayonivyāpadaḥ| vātaleti pṛthagvidhānamatyarthavātavedanāprādurbhāvārtham| evaṃ pittalādiṣvapi vyākhyeyam| ādyāsu catasṛṣu 11 vātānubandhitvamāha– catasṛṣvapītyādi| 12 udāvartāvandhyāviplutāparipluteti catasṛṣu vātavedanā jñeyā, vātalāyāmadhikā'taḥ sañjñā||2-4||
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā | savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā yutam ||5|| prasraṃsinī sraṃsate ca kṣobhitā duṣprajāyinī | sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṅkṣayāt ||6|| atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā | catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet ||7|| (su. u. taṃ. a. 38) |
paittikā āha– sadāhamityādi| kṣīyate raktamiti atipravṛttyā raktasya kṣayaḥ| vāminyudgiredbījamiti śukraṃ 13 śuddhamapi vamatītyarthaḥ| prasraṃsinī sraṃsate iti svasthānāccyavate niḥsaratīti yāvat| ata eva “ 14 kṣīrasvinnāṃ praveśayet|” (su. u. taṃ. a. 38) iti cikitsitam| kṣobhitā 15 vimarditā| duṣprajāyinī duḥkhaprasavā| raktasaṅkṣayādārtavasya vāyunā kṣayāt| yadyapi sarvasyaivāpatyasya nāśastathā'pi putrasya prādhānyāt 16 putraghnīti vyapadeśaḥ| pittalayā saha pañca pittajāḥ| dāhapāketyādyupalakṣaṇaṃ, tena nīlapītāsitārtavā ca bhavatītyarthaḥ| yaduktamanyatra– “vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavet| dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītāsitārtavā||” iti| ādyāsviti raktakṣayāvāminīprasraṃsinīputraghnīṣu||5-7||
atha pittānubandhinyaḥ| tatra raktakṣayāmāha– sadāhamityādi| atipravṛttyā raktasya kṣayaḥ, tena raktakṣayeti sañjñā| vāminīmāha– savātamityādi| sugamam| prasraṃsinīmāha– 17 prasraṃsinītyādi| sraṃsate svasthānāccyavate, niḥsaratītyarthaḥ| kṣobhitā vimarditā, duṣprajāyinī duḥkhaprasavā| sthitamityādi| 18 putraghnīmāha– putraghnīti 19 sarvāpatyavināśinyastathā'pi putrasya prādhānyādatra putraghnīti vyapadeśaḥ| pittalāmāha– 20 atyarthamityādi| dāhapākajvarānvitetyupalakṣaṇaṃ, tena nīlapītāsitārtavā ca bhavatītyavagantavyam| tathā ca tantrāntare– “vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavet| dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītā'sitārtavā||” iti| catasṛṣvapi pittānubandhamāha– raktakṣayāvāminīprasraṃsinīputraghnīṣu pittalayā saha pañcapittānubandhinyaḥ||5-7||
atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati | karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ 21 prajāyate ||8|| 22 maithune'caraṇā pūrvaṃ puruṣādatiricyate | bahuśaścāticaraṇā tayorbījaṃ na vindati ||9|| 23 śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastā'tiśītalā | catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchrayo bhavet ||10|| (su. u. taṃ. a. 38) |
ślaiṣmikā āha– 24 atyānandetyādi| grāmyadharmeṇa maithunena| karṇinyāṃ karṇiketi karṇikā māṃsakandākāragranthiḥ| 25 maithune'caraṇā pūrvaṃ puruṣādatiricyate iti 26 acaraṇā samyaṅmaithunācaraṇāt pūrvaṃ prathamaṃ, puruṣādatiricyate viramati, 27 tena bījaṃ na gṛhṇāti| atra acaraṇaśabdenopacārāt tadvatī strī bhaṇyate| bahuśaścāticaraṇeti bahuśo maithunācaraṇādaticaraṇā, 28 sā ca śleṣmajanitakaṇḍūbhirājageva (?) bahumaithunācaraṇādbījaṃ na dhatte| ata uktam– tayorbījaṃ na vindatīti| tayoriti acaraṇāticaraṇayoḥ| śleṣmalāyāmatiśītaletyupalakṣaṇaṃ, tena 29 vedanādikamapi jñeyam| tathāca tantrāntare– “kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ| sa kuryāt picchilāṃ śītāṃ kaṇḍūgrastāṃ savedanām||” iti||8-10||
atha śleṣmānubandhinyaḥ| tatrātyānandāmāha– atītyādi| karṇinīmāha– karṇinyāmityādi| bahuśo maithunācaraṇādaticaraṇā, sā ca śleṣmajanitakaṇḍuyogādbahumaithunācaraṇādaticaraṇā, bījaṃ garbhāṅkurajananaṃ na labhate| ata evoktam– tayorbījaṃ na vindatītyādi| tayoriti caraṇāticaraṇayoḥ| śleṣmalāmāha– śleṣmaletyādi| atiśītaletyupalakṣaṇaṃ, tena vedanetyapi boddhavyam| yaduktaṃ tantrāntare– “kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ dūṣayate striyāḥ| sa kuryātpicchilāṃ śītāṃ kaṇḍugrastāṃ savedanām||” iti| 30 śleṣmānubandhatvamāha– catasṛṣvapītyādi| atyānandākarṇinīcaraṇāticaraṇāsu| evaṃ śleṣmānubandhinyaḥ pañca||8-10||
anārtavā'stanī ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune | 31 atikāyagṛhītāyāstaruṇyāstvaṇḍalī bhavet ||11|| vivṛtā ca mahāyoniḥ sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā | sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā ||12|| catasṛṣvapi cādyāsu 32 sarvaliṅgocchrayo bhavet | pañcāsādhyā bhavantīha yonayaḥ sarvadoṣajāḥ ||13|| (su. u. taṃ. a. 38) |
sānnipātikā āha– 33 anārtavetyādi| anārtavā rajaḥśūnyā| astanī īṣatstanī| atikāyagṛhītāyā mahāmehanena gṛhītāyāḥ| aṇḍalī aṇḍavanniḥsṛtā 34 yoniḥ| vivṛtā 35 mahāyoniḥ ativivṛtamukhī| sūcīvaktrā atisaṃvṛtā 36 sūcīrandhrā'tisaṅkaṭamukhī| sarvaliṅgasamutthāneti sarvadoṣaliṅgānāṃ samutthānaṃ 37 yatra sā tathā| anye tvāhuḥ– 38 sarvadoṣasamutthānā sarvadoṣahetujetyarthaḥ| carakoktā adhikā 39 raktayonyādayaḥ suśrutoktānāmadūrāntaratvenāvaboddhavyāḥ||11-13||
sannipātajādayaḥ pañca| tatra ṣaṇḍīmāha– ‘anārtavetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate [ anārtavetyādi| anārtavā arajaskā, astanī īṣatstanī| aṇḍinīmāha– atikāyo bṛhanmehanapuruṣaḥ, tena gṛhītāyā iti apragalbhāyāḥ, aṇḍalī aṇḍavanniḥsṛtā yoniḥ| vivṛtāmāha– ativivṛtā| sūcīvaktrāmāha– atiśayena sūcīvatsaṅkīrṇamukhī saṃvṛtā| sannipātajāmāha– sarvaliṅgetyādi| sarvaliṅgānāṃ samutthānaṃ yatra sā tathā| catasṛṣvapi sarvaliṅgānubandhamāha– catasṛṣviti| ṣaṇḍyaṇḍalīvivṛtāsūcīvaktrāsu| tridoṣajāḥ pañca| āsāmasādhyatāmāha– pañcetyādi||11-13||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne yonivyāpannidānaṃ samāptam ||62||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ yonivyāpannidānaṃ samāptam||62|| 40
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ yonivyāpannidānam||62||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘carakoktatvādasya vākyasya’ iti pāṭhaḥ nopalabhyate | ↩
  2. 2 . ‘prāktanādharmāt kāraṇāt’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘viśiṣṭādaṣṭakāraṇādarśane’ iti pā.| ↩
  4. 4 . ‘phenilamudāvṛttā’ iti pā. | ↩
  5. 5 . ‘udāvṛtteti ūrdhvamāsamantādvṛttaṃ vartulaṃ yatra vāyunā sā tathā, udāvarteti pāṭhe'pyayamevārthaḥ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘ ... vedanādiryuktāyām’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘grāmyadharme maithune’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  8. 8 . ‘vātalāyāṃ viśeṣeṇa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  9. 9 . ‘vātajanitatodanādivedanāyuktām’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘vātalā’ iti pā.| ↩
  11. 11 . ‘vātānubandhimāha’ iti pā.| ↩
  12. 12 . ‘ ... pariplutāsu’ iti pā.| ↩
  13. 13 . ‘śuddhamapi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  14. 14 . ‘kṣīrasnigdham’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘anilārditā’ iti pā.| ↩
  16. 16 . ‘putraghnīvyapadeśaḥ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘prasraṃsinītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  18. 18 . ‘putraghnīmāha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  19. 19 . ‘sarvā api apatyavināśinyastathā'pi’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘atyarthamiti’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘ca jāyate’ iti pā. | ↩
  22. 22 . ‘maithune'caraṇāt’ iti pā. | ↩
  23. 23 . ‘śleṣmajā’ iti pā. | ↩
  24. 24 . ‘atyānandāyām’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘maithune'caraṇā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  26. 26 . ‘acaraṇāt’ iti pā.| ↩
  27. 27 . atra kvacitpustake ‘ayamarthaḥ– yāvat puruṣastu sukhaṃ nāpnoti tāvadasau viramati’ ityadhikaṃ pāṭhāntaramupalabhyate | ↩
  28. 28 . ‘iyaṃ puruṣādatiricyate paścāddravati tena bījaṃ na gṛhṇāti’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘savedanādikamapi’ iti pā.| ↩
  30. 30 . asyāgre ‘catasṛṣvapi’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘ ... taruṇyāstvaṇḍinī’ iti pā. | ↩
  32. 32 . ‘sarvaliṅganidarśanam’ iti pā. | ↩
  33. 33 . ‘anārtavetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  34. 34 . ‘yoniḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  35. 35 . ‘mahāyoniḥ vivṛtamukhī|’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘sūcīrandhrā'tisaṅkaṭamukhī’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  37. 37 . asyāgre ‘nidānaṃ ca’ iti pā.| ↩
  38. 38 . ‘sarvadoṣaliṅgā sarvadoṣasamutthā ceti|’ iti pā.| ↩
  39. 39 . ‘raktayonyādayastāsām’ iti pā.| ↩
  40. 40 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ yonivyāpannidānam||62||’ iti pā.| ↩