atha yonikandanidānam | divāsvapnādatikrodhādvyāyāmādatimaithunāt | kṣatācca
nakhadantādyairvātādyāḥ kupitā yadā
||1|| pūyaśoṇitasaṅkāśaṃ
1
nikucākṛtisannibham | janayanti yadā yonau nāmnā kandaḥ sa yonijaḥ
||2||
2
yonyāśrayatvāt yonikandanidānamāha– divāsvapnādityādi|
nakhadantādyairityatrādiśabdāt kaṇṭakādiparigrahaḥ| vātādyāḥ kupitā iti
yathānidānaṃ pratyekaṃ vātādayaḥ kupitāḥ|
3
nikucākṛtisannibhamiti vartulamityarthaḥ; asyānantaraṃ guḍakamiti draṣṭavyaṃ,
tena napuṃsakaliṅgatā saṅgatā bhavati| kandaḥ prāyeṇa jarannārīyonigato
nikucākāro rogaḥ||1-2||
ihaiva yonisaṃśritatvena kandanidānamāha– divetyādi|
nakhadantādyairityupalakṣaṇam| ādigrahaṇāt kaṇṭakādiparigrahaḥ| vātādyāḥ
kupitā iti yathānidānena vātādayaḥ pratyekaṃ kupitāḥ|
4
lakucākṛtisannibhametasyānantaraṃ guḍakamiti draṣṭavyam| kandaḥ prāyeṇa
jarannārīyonigato lakucākāro rogaḥ||1-2||
rūkṣaṃ vivarṇaṃ sphuṭitaṃ vātikaṃ taṃ vinirdiśet | dāharāgajvarayutaṃ vidyāt
pittātmakaṃ tu tam ||3|| nīlapuṣpapratīkāśaṃ
kaṇḍūmantaṃ kaphātmakam | sarvaliṅgasamāyuktaṃ sannipātātmakaṃ viduḥ
||4||
vātajādibhedena rūpamāha–
5
rūkṣamityādi|
6
nīlapuṣpapratīkāśamiti atasīkusumavarṇam| kaphaje'pi
7
nīlatā vyādhiprabhāvādeva; anye tu paittikalakṣaṇa eva sambadhnanti,
yogyatvāt||3-4||
vātajamāha– rūkṣamityādi| sugamam| paittikamāha– dāhetyādi| sugamam|
ślaiṣmikamāha– nīletyādi|
8
atasīkusumādevavarṇam| evaṃvidhavarṇatā ca kaphaje'pi rogaprabhāvāt, anye
tvetatpaittike eva sambadhnanti, yogyatvāt, vadanti ca– “dāharāgajvarayutam”
ityabhidhānādikalpitametadavagantavyamiti| sannipātikamāha– sarvetyādi;
sugamam||3-4||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne yonikandanidānaṃ samāptam
||63||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ yonikandanidānaṃ samāptam||63||
9
iti śrīvācaspativaidyapraṇītāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
yonikandanidānam||63||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘likucākṛtisannibham’ iti pā. | ↩
- 2 . ‘yonyāścayatvāt’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘lakucākṛtiṃ vartulaṃ’ ‘guḍakam’ iti śeṣaḥ, tena ‘napuṃsakaliṅgatā bhavati’ iti pā.| ↩
- 4 . ‘lakucākṛtiṃ vartulaṃ’ ‘guḍakam’ iti śeṣaḥ, tena ‘napuṃsakaliṅgatā bhavati’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘rūkṣamityādi’ iti pāṭhaḥ nopalabhyate | ↩
- 6 . ‘nīlapuṣpapratīkāśam atasīkusamādivarṇam|’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘nīlo’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘atasīkusumādivarṇam|’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ yonivyāpadyonikandanidānam||63||’ iti pā.| ↩