atha mūḍhagarbhanidānam | bhayābhighātāttīkṣṇoṣṇapānāśananiṣevaṇāt | garbhe
patati raktasya saśūlaṃ darśanaṃ bhavet
||1||
1
yonisthānavikārānuvṛtteḥ strīroganidānārambhaḥ| tatra garbhapātanidānamāha–
bhayābhighātādityādi| etaccopalakṣaṇaṃ, tenānye'pi suśrutoktā
grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayo boddhavyāḥ| patatīti sraṃsamāne, tena
srāvapātayorapi saśūlaṃ raktadarśanaṃ bhavati, etattu pūrvarūpamiti
darśayati||1||
atha strīvikārādhikārātstrīroganidānam| tatra garbhapātahetumāha– bhayetyādi|
etaccopalakṣaṇam| tenānye'pi suśrutoktā
grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayo grāhyāḥ| patatīti sraṃsamāne, saśūlaṃ
raktadarśanaṃ
2
bhavatīti pūrvarūpakathanam||1||
ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavidravaḥ | tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ
pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||2|| (su. ni. a. 8) |
etayoḥ kālabhedamāha– ācaturthādityādi| garbhavidrava iti
anatighanāvayavatvena viśeṣeṇa dravarūpatayā garbhavidravo bhaṇyate;
3
srāvo nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt| yattu bhoje'bhihitam– “ātṛtīyāttato
māsādgarbhaḥ sravati śoṇitam| ūrdhvaṃ
4
saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yoṣitām||” iti|
5
saṅghātabhūtaḥ komalāṅgaḥ, piṇḍitāvastha ityarthaḥ| ata eva suśrute
caturthamāse'pyadṛḍhatvāt srāvaḥ kathitaḥ| sthiraśarīrasyeti
kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayoriti saptame
6
anuguṇajanane jīvadarśanāyoktaṃ,
7
viguṇajanane tu
8
saptamādimāseṣvapi garbhapātaḥ| anye tu pañcamaṣaṣṭhayoreva pātaḥ, saptamādiṣu
doṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyante||2||
srāvapātayoridānīṃ kālaniyamamāha– ācaturthādityādi| anatighanāvayavatvena
viśeṣeṇa dravarūpatayā garbhavidravo bhaṇyate| yaduktaṃ bhoje– “ātṛtīyāttato
māsādgarbhaḥ sravati śoṇitam| ūrdhvaṃ saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati
yoṣitām||” iti| taccaturthe māsi saṃyāvarūpatayā anabhivyaktadṛṣṭāṅgatayā
suśrutena srāvapakṣe nikṣiptam| sthiraśarīrasyeti kaṭhinaśarīrāvayavasya|
pañcamaṣaṣṭhayoriti saptame anuguṇajanane jīvanadarśanāyoktiḥ| viguṇajanane tu
9
saptamādimāseṣvapi pātaḥ| saptamādiṣu tu doṣavaiguṇyāddhi prasava iti
ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyante||2||
garbho'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyaiḥ pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena
|3|
garbhasyākālapāte nidānapūrvakaṃ dṛṣṭāntamāha– garbho'bhighātetyādi| pakvaṃ
drumādiveti dṛṣṭāntenaiva darśayati– yathā vṛntalagnaṃ
pakvaphalamabhighātenākāla eva patati, tathoktahetubhirakāle garbhapātaḥ|3|–
garbhasyācirapātaṃ sadṛṣṭāntamāha– garbha ityādi| pūrṇasarvāvayavastu prasavaḥ
samucite kāle|3|–
mūḍhaḥ karoti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṃ śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam
||3||
ucitaprasavakāle yathā mūḍho garbhaḥ syāttadāha– mūḍhaḥ karotītyādi| mūḍho
vyāsaktagatiḥ, śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu
10
‘karoti’ iti śeṣaḥ;
11
mūtrasaṅgamityatra karotīti sambadhyate||3||
yathā mūḍho garbho bhavati tadāha– mūḍha ityādi| mūḍho vyāsaktagatiḥ,
12
mūḍhagarbhaṃ karoti, yonijaṭharādiṣu śūlaṃ ca karoti, mūtrasaṅgaṃ ca karotīti
sambadhyate||3||
bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṅkhyāmatītya bahudhā samupaiti yonim
| dvāraṃ nirudhya śirasā jaṭhareṇa kaścit kaściccharīraparivartitakubjadehaḥ
||4|| ekena kaścidaparastu bhujadvayena
tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nyaḥ | pārśvāpavṛttagatireti tathaiva
kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṃ hyaparā caturdhā
||5||
viguṇānilatvādasaṅkhyeyatve'pi
13
viśiṣṭā aṣṭau gatīrāha– bhugno'nilenetyādi| bhugno viguṇīkṛtaḥ| bahudheti
kathitaprakārādapyadhikaṃ darśayati|
14
dvāraṃ nirudhya śirasetyekaḥ prakāraḥ, śirasā vipulena dvāraṃ yonimukhaṃ
pidhāya lagno bhavatītyarthaḥ| jaṭhareṇa kaścidityaparaḥ, jaṭhareṇodareṇa
yonidvāraṃ pidhāya sakto bhavatītyarthaḥ| kaścit śarīraparivartitakubjadeha
iti śarīraparivartanena kubjadehaḥ kaścit sakto bhavati,
15
anenāntaḥkubjapṛṣṭhakubjayoḥ parigrahaḥ| ekeneti bāhunā, ayaṃ caturthaḥ|
tiryaggata iti argalāyamānaḥ| kaścidavāṅmukho'nya iti
16
grīvābhaṅgādadhaḥ saṃlagnaḥ| pārśvāpavṛttagatiriti pārśvabhaṅgena
17
viguṇīkṛtaḥ; pārśvanata iti yāvat| etīti svasthānādapaiti, tathaiveti
avāṅmukhaḥ san|
18
suśrute'pyaṣṭadhā gatireva paṭhyate| yathā– “kaściddvābhyāṃ sakthibhyāṃ
yonimukhaṃ prapadyate, kaścidābhugnaikasakthirekena sakthnā,
kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena
19
tiryagāgataḥ, kaścidudarapṛṣṭhapārśvānāmanyatamena yonidvāraṃ
pidhāyāvatiṣṭhate, antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścidekena bāhunā,
20
kaścidābhugnaśirā bāhudvayena, kaścidābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ,
kaścidekena sakthnā yonimukhamabhiprapadyate apareṇa pāyum|” (su. ni. a. 8)
iti||4-5||
21
viguṇānilayogādasaṅkhyeyāṃ gatimāha– bhugna ityādi| bhugno viparītīkṛtaḥ,
bahudheti
22
uktaprakārādadhikam| tatra vyavahārayogyānaṣṭau prakārānāha– dvāramiti|
vipulena śirasā yonimukhaṃ pidhāya lagno bhavati, ityekaḥ prakāraḥ| aparo
dhmātena jaṭhareṇodareṇa
23
yonikubjamukhaṃ pidhāya sakto bhavatīti dvitīyaḥ prakāraḥ| kaścit
śarīraparivartanena viparītavartanena
24
dehaḥ sakto bhavati, anena cāntaḥkubjapṛṣṭhakubjayoḥ parigrahaḥ, ayaṃ tṛtīyaḥ
prakāraḥ| kaścidekena bāhunā iti caturthaḥ prakāraḥ| aparo bāhudvayeneti
pañcamaḥ prakāraḥ| pārśvāpavṛttagatiriti pārśvabhaṅgena viguṇīkṛtaḥ pārśvanata
iti yāvat| etīti svasthānādapaiti| tathaivetyavāṅmukhaḥ san, evamaṣṭadhā
gatirbhavati| garbhasya caturaḥ prakārān punarāha– apyaparāścaturdhā ityādi|
saṅkīlakādibhedena aparā vakṣyamāṇāścatuḥprakārāḥ||4-5||
saṅkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonim
| saṅgī ca yo bhavati kīlakavat sa kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraṃ sa hi
kāyasaṅgī | gacchedbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyo yonau sthitaḥ sa parighaḥ
parigheṇa tulyaḥ ||6||
25
ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya catuḥprakāreṇa
26
ye gativiśeṣāḥ
27
kathitāstānāha– saṅkīlaka ityādi|
28
samyak kīlavat saṅkīlakaḥ, svārthe kan| tenordhvabāhucaraṇaśirobhiḥ
kīlakavallagno
29
yonyāṃ saṅkīlakaḥ|
30
pṛṣṭhena yonyāṃ tathaitadviparītena dṛśyaiḥ hastapādaśirobhiḥ pratikhuraḥ
khurasādharmyāt; khuraśabdena hastapādāvucyete| gacchedbhujadvayaśirā iti
31
bhujadvayopahitaṃ śiro yasya sa
32
tathābhūtaḥ san yo gacchet sa bījakaḥ kāyasaṅgī| bhoje'pyetā gatayaḥ
paṭhyante| tathāhi– “ūrdhvabāhuśiraḥpādo rundhyādyonimukhaṃ tu yaḥ|
pratikīlopamasthityā
33
sa ca kīlakasañjñitaḥ||
34
adhastāt pārśvato vā'pi tathaivākuñcito'pi vā| yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ
pratikhurastu saḥ|| yonidvārāttu nirgacchedyaścaikaḥ saśirobhujaḥ|
tamāhurbījakaṃ nāma
35
mūḍhagarbhacikitsakāḥ|| yonimāvṛtya yastiṣṭhet parigho gopuraṃ yathā|
36
tathā'ntargarbhamāyāntaṃ vidyāt parighasañjñitam||” iti||6||
tānāha– saṅkīlaka ityādi| ūrdhvabāhucaraṇaśirobhiḥ kīlitaiḥ yonyāṃ kāyalagnaḥ
saṅkīlakaḥ| yonimiti yoniṃ pratikhurairiti khurasādharmyātkhuraśabdena
hastapādā ucyante, tena hastapādaiḥ bahirgataiḥ pratikhura ucyate, sa
pratikhuraḥ kāyasaṅgī niruddhakāyo bhavati| bījakamāha– gacchedityādi|
bhujadvayopahitaṃ śiro yasya sa tathābhūtaḥ san yo gacchet sa bījakaḥ|
parighamāha– yo yonimāvṛtya tiṣṭhetsa parighaḥ| parigheṇa tulya iti|
parigho'rgalādaṇḍaḥ| bhoje'pyetā gatayaḥ paṭhyante– “ūrdhvabāhuśiraḥpādo
rujanyonimukhaṃ tu yaḥ| pratikīlopamaḥ sthitvā saṅkīla iti sañjñitaḥ||
adhaḥpārśvagato vāpi tathaivākuñcito'pi vā| yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ
pratikhurastu saḥ|| yonidvārāttu nirgacchedyaścaikāṃsaśirobhujaḥ|
tamāhurbījakaṃ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ| yonimāvṛtya yastiṣṭhetparigho
gopuraṃ yathā| tathā'ntargarbhamāyāntaṃ vidyātparighasañjñitam||”
37
iti||6||
apaviddhaśirā yā tu śītāṅgī nirapatrapā |
38
nīlodgatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā
||7|| (su. ni. a. 8) |
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇamāha– apaviddhaśirā yā tvityādi|
apaviddhaśirā śiro dhārayitumaśaktetyarthaḥ, avanataśirā iti gadādharaḥ|
nirapatrapā lajjāśūnyā|
39
nīlodgatasirā iti
40
nīlavarṇā udgatāḥ sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā| sa ceti garbhaḥ||7||
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇamāha– apaviddhetyādi| apaviddhaśirāḥ śiro
dhārayitumaśaktā| avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjārahitā|
nīlodgatasireti nīlā udgagatāḥ
41
sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā, sā garbhaṃ hanti sa ceti
42
garbhastāmityarthaḥ||7||
garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhaveducchvāsapūtitvaṃ
śūnatā'ntarmṛte śiśau ||8|| (su. ni. a. 8) |
mṛtagarbhalakṣaṇamāha
43
garbhāspandanamityādi| aspandanaṃ niścalatvaṃ,
44
jīvato garbhasyāvayavacalanaṃ bhavati| āvīnāṃ praṇāśaḥ
prasavavedanānāmabhāvaḥ; athavā āvīśabdena prasavaliṅgānyucyante, tāni
45
ca mūtrakaphaprasekādīni, teṣāṃ nāśaḥ| śūnateti ucchūnatā, antargatasya
mūḍhagarbhasyādhmāpanena||8||
atha garbhiṇīrakṣārthaṃ mṛtasya mūḍhagarbhasya paripīḍyākarṣaṇārthaṃ
lakṣaṇamāha– garbhetyādi| garbhāspandanaṃ garbhasyā'calatvam| āvīnāṃ praṇāśa
iti prasavavedanānāmabhāvaḥ, athavā āvīśabdena prasavaliṅgāni bhaṇyante, tāni
ca mūtrakaphaprasekādīni, teṣāṃ nāśaḥ| śūnateti uddhatatā, mṛtasya
garbhasyādhmāpanena||8||
mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau
vyādhibhiśca nipīḍitaḥ ||9|| (su. ni. a. 8)
|
46
tasyāntargatasya mānasāgantuduḥkhavyādhibhedena dvividhaṃ maraṇahetumāha–
mānasāgantubhirityādi| upatāpaiḥ duḥkhaiḥ||9||
tasyāntarmṛtasya mānasāgantuduṣṭavyādhibhedena dvividhaṃ hetumāha–
mānasetyādi| upatāpairiti duḥkhaiḥ, tathāgantubhirapi pīḍitaḥ||9||
yonisaṃvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣau makkalla eva ca | hanyuḥ striyaṃ mūḍhagarbhāṃ
yathoktāścāpyupadravāḥ ||10|| vāyuḥ
prakupitaḥ kuryāt saṃrudhya rudhiraṃ srutam | sūtāyā hṛcchirobastiśūlaṃ
makkallasañjñakam ||11||
aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yonisaṃvaraṇamityādi| yonisaṃvaraṇaṃ
tantrāntarapaṭhito rogaḥ| tathāhi– “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṃ
prajāgaram| atyarthaṃ sevamānāyā garbhiṇyā yonimārgagaḥ|| mātariśvā prakupito
yonidvārasya saṃvṛtim| kurute ruddhamārgatvāt punarantargato'nilaḥ||
niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan
47
garbhasaṃsthitim| niruddhavadanocchvāso garbhaścāśu vipadyate|| baddhāṃ
saṃruddhahṛdayāṃ
48
nāśayatyāśu garbhiṇīm| yonisaṃvaraṇaṃ vidyādvyādhimenaṃ sudāruṇam||
antakapratimaṃ ghoraṃ nārabheta cikitsitam|” iti| saṅgaḥ kukṣāviti
yonisaṃvaraṇe
49
pratinivṛtto vāyurgarbhāśayaṃ yadā niruṇaddhi tadā garbhaḥ kukṣau sakto
bhavati|
50
sa ucyate– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ| yadyapi
prasūtāyāḥ śūlaṃ makkallamuktaṃ
51
suśrute– “
52
prajātāyāścottarakālaṃ tīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ makkallaṃ karoti|” (su. śā.
a. 10) iti, tathā'pi prajātāyāśceti cakāreṇāprajātāyā api śūlaṃ makkallamiti|
yathoktāścāpyupadravā iti yathoktā ye ye uktāste punarākṣepakaśvāsādayaḥ||10-11||
aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yonītyādi| yonisaṃvaraṇe sati pratinivṛtto
vāyurgarbhāśayadvāraṃ yadā ruṇaddhi, tadā garbhaḥ kukṣau sakto bhavati sa
ucyate– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ| yonisaṃvaraṇaṃ
tantrāntare rogaviśeṣaḥ| yathā “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṃ prajāgaram|
atyarthaṃ sevamānāyāṃ
53
garbhiṇyā yonimārgagaḥ|| mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim| kurute
ruddhamārgatvātpunarantargato'nilaḥ| niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan
garbhasaṃsthitam| niruddhavadanocchvāso garbhaścāśu vipadyate|| vipannaḥ
śūnasarvāṅgaḥ sarvāṇyevāyanāni ca| baddhāṃ saṃruddhahṛdayāṃ nāśayatyāśu
garbhiṇīm|| yonisaṃvaraṇaṃ nāma vyādhimenaṃ sudāruṇam| antakapratimaṃ ghoraṃ
nārabheta cikitsitam||” iti| yathoktāścāpyupadravāste ca
punarākṣepakakāsaśvāsādayaḥ| “pūtigandhi tathā svedo jihvā tālu ca śuṣyati|
vepate bhrāmyati tathā jīvitaṃ coparudhyate||
etairliṅgairvijānīyānmūḍhagarbhaṃ cikitsakaḥ||” makkallamāha– vāyuḥ prakupita
ityādi| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṃ makkallamuktam| yaduktaṃ suśrute–
“prajātāyāścottarakālaṃ tīkṣṇairavaśoṣitaṃ raktaṃ makkalaṃ karoti” iti,
tathāpi prajātāyāśceti cakāreṇāprajātāyā api śūlaṃ makkallamiti||10-11||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūḍhagarbhanidānaṃ samāptam
||64||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūḍhagarbhanidānaṃ samāptam||64||
54
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
mūḍhagarbhanidānam||64||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘yonisthānasāmyādadhikārānuvṛtteḥ’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘bhavati’ iti pā.| ↩
- 3 . ‘srāvo nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 4 . ‘saṃyāvabhūtastu’ iti pā.| ↩
- 5 . ‘saṃyāvabhūtaḥ’ iti pā.| ↩
- 6 . ‘anuguṇapavane’ iti pā.| ↩
- 7 . ‘viguṇapavane’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘saptamādimāse pātaḥ|’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘saptamādimāseṣvatipātaḥ’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘karoti’ iti śeṣaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 11 . ‘mūtrasaṅgam’ iti pā.| ↩
- 12 . atra ‘pavano’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 13 . ‘viśeṣāt’ iti pā.| ↩
- 14 . ‘yonidvāram’ iti pā.| ↩
- 15 . ‘anena sahajakubjatvagrahaṇam’ iti pā., ‘anenāntaḥkubjapṛṣṭhayoḥ parigrahaḥ’ iti ca pā.| ↩
- 16 . ‘grīvābhaṅgādantarlagnaḥ’ iti pā.| ↩
- 17 . ‘viguṇībhūto ratidvāraṃ gacchati’ iti pā.| ↩
- 18 . ‘suśrute tvaṣṭadhā’ iti pā.| ↩
- 19 . ‘tiryaggataḥ’ iti pā.| ↩
- 20 . ‘kaścidābhugnaśiro’ iti pā.| ↩
- 21 . ‘viguṇānilayogādasaṅkhyāyām’ iti pā.| ↩
- 22 . ‘uktaṃ prakārādadhikam|’ iti pā.| ↩
- 23 . ‘yonimukham’ iti pā.| ↩
- 24 . ‘kubjadehaḥ’ iti pā.| ↩
- 25 . ‘ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 26 . ‘ye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 27 . ‘paṭhitāḥ ...’ iti pā.| ↩
- 28 . ‘bhāgurūtaḥ kīlakaḥ, saṃśabdaprayogaśchando'nurodhāt’ iti pā.| ↩
- 29 . ‘kīlabandhanaḥ’ iti pā.| ↩
- 30 . ‘yoniṃ prati dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraḥ’ iti pā.| ↩
- 31 . ‘bhujadvayoḥ pihitam’ iti pā.| ↩
- 32 . asmātpūrvaṃ ‘tathā,’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 33 . ‘saṅkīla iti sañjñitaḥ’ iti pā.| ↩
- 34 . ‘adhaḥ pārśvagato vā'pi’ iti pā.| ↩
- 35 . ‘mūḍhaṃ garbhacikitsakāḥ|’ iti pā.| ↩
- 36 . ‘yonyantargarbhamāyātam’ iti pā.| ↩
- 37 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ nopalabhyate | ↩
- 38 . ‘nīlodgataśirā’ iti pā. | ↩
- 39 . ‘nīlodgataśirā’ iti pā.| ↩
- 40 . ‘nīlā udgatāḥ ca śirāḥ’ iti pā.| ↩
- 41 . ‘śirāḥ’ iti pā.| ↩
- 42 . asmātpūrvaṃ ‘sa’ iti adhikaḥ pā.| ↩
- 43 . ‘mṛtamūḍhagarbhasya paripāṭyākarṣaṇārthaṃ lakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
- 44 . ‘jīvato garbhasyāvayavacalanaṃ bhavati|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 45 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 46 . ‘tasyāntargatasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
- 47 . ‘garbhasaṃsthitam’ iti pā.| ↩
- 48 . ‘nāśayatyeva’ iti pā.| ↩
- 49 . ‘sati pravṛddho’ iti pā.| ↩
- 50 . agrimapaṅktiḥ nopalabhyate | ↩
- 51 . asmātpūrvaṃ ‘yaduktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 52 . ‘prajātāyāścottaraṃ kālaṃ tīkṣṇairaviśoṣitaṃ śarīraṃ makkallaṃ karoti’ iti pā.| ↩
- 53 . ‘garbhiṇyām’ iti pā.| ↩
- 54 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūḍhagarbhanidānam||64||’ iti pā.| ↩