64. mūḍhagarbhanidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha mūḍhagarbhanidānam | bhayābhighātāttīkṣṇoṣṇapānāśananiṣevaṇāt | garbhe patati raktasya saśūlaṃ darśanaṃ bhavet ||1|| 1
yonisthānavikārānuvṛtteḥ strīroganidānārambhaḥ| tatra garbhapātanidānamāha– bhayābhighātādityādi| etaccopalakṣaṇaṃ, tenānye'pi suśrutoktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayo boddhavyāḥ| patatīti sraṃsamāne, tena srāvapātayorapi saśūlaṃ raktadarśanaṃ bhavati, etattu pūrvarūpamiti darśayati||1||
atha strīvikārādhikārātstrīroganidānam| tatra garbhapātahetumāha– bhayetyādi| etaccopalakṣaṇam| tenānye'pi suśrutoktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayo grāhyāḥ| patatīti sraṃsamāne, saśūlaṃ raktadarśanaṃ 2 bhavatīti pūrvarūpakathanam||1||
ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavidravaḥ | tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||2|| (su. ni. a. 8) |
etayoḥ kālabhedamāha– ācaturthādityādi| garbhavidrava iti anatighanāvayavatvena viśeṣeṇa dravarūpatayā garbhavidravo bhaṇyate; 3 srāvo nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt| yattu bhoje'bhihitam– “ātṛtīyāttato māsādgarbhaḥ sravati śoṇitam| ūrdhvaṃ 4 saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yoṣitām||” iti| 5 saṅghātabhūtaḥ komalāṅgaḥ, piṇḍitāvastha ityarthaḥ| ata eva suśrute caturthamāse'pyadṛḍhatvāt srāvaḥ kathitaḥ| sthiraśarīrasyeti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayoriti saptame 6 anuguṇajanane jīvadarśanāyoktaṃ, 7 viguṇajanane tu 8 saptamādimāseṣvapi garbhapātaḥ| anye tu pañcamaṣaṣṭhayoreva pātaḥ, saptamādiṣu doṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyante||2||
srāvapātayoridānīṃ kālaniyamamāha– ācaturthādityādi| anatighanāvayavatvena viśeṣeṇa dravarūpatayā garbhavidravo bhaṇyate| yaduktaṃ bhoje– “ātṛtīyāttato māsādgarbhaḥ sravati śoṇitam| ūrdhvaṃ saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yoṣitām||” iti| taccaturthe māsi saṃyāvarūpatayā anabhivyaktadṛṣṭāṅgatayā suśrutena srāvapakṣe nikṣiptam| sthiraśarīrasyeti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayoriti saptame anuguṇajanane jīvanadarśanāyoktiḥ| viguṇajanane tu 9 saptamādimāseṣvapi pātaḥ| saptamādiṣu tu doṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyante||2||
garbho'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyaiḥ pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena |3|
garbhasyākālapāte nidānapūrvakaṃ dṛṣṭāntamāha– garbho'bhighātetyādi| pakvaṃ drumādiveti dṛṣṭāntenaiva darśayati– yathā vṛntalagnaṃ pakvaphalamabhighātenākāla eva patati, tathoktahetubhirakāle garbhapātaḥ|3|–
garbhasyācirapātaṃ sadṛṣṭāntamāha– garbha ityādi| pūrṇasarvāvayavastu prasavaḥ samucite kāle|3|–
mūḍhaḥ karoti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṃ śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam ||3||
ucitaprasavakāle yathā mūḍho garbhaḥ syāttadāha– mūḍhaḥ karotītyādi| mūḍho vyāsaktagatiḥ, śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu 10 ‘karoti’ iti śeṣaḥ; 11 mūtrasaṅgamityatra karotīti sambadhyate||3||
yathā mūḍho garbho bhavati tadāha– mūḍha ityādi| mūḍho vyāsaktagatiḥ, 12 mūḍhagarbhaṃ karoti, yonijaṭharādiṣu śūlaṃ ca karoti, mūtrasaṅgaṃ ca karotīti sambadhyate||3||
bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṅkhyāmatītya bahudhā samupaiti yonim | dvāraṃ nirudhya śirasā jaṭhareṇa kaścit kaściccharīraparivartitakubjadehaḥ ||4|| ekena kaścidaparastu bhujadvayena tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nyaḥ | pārśvāpavṛttagatireti tathaiva kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṃ hyaparā caturdhā ||5||
viguṇānilatvādasaṅkhyeyatve'pi 13 viśiṣṭā aṣṭau gatīrāha– bhugno'nilenetyādi| bhugno viguṇīkṛtaḥ| bahudheti kathitaprakārādapyadhikaṃ darśayati| 14 dvāraṃ nirudhya śirasetyekaḥ prakāraḥ, śirasā vipulena dvāraṃ yonimukhaṃ pidhāya lagno bhavatītyarthaḥ| jaṭhareṇa kaścidityaparaḥ, jaṭhareṇodareṇa yonidvāraṃ pidhāya sakto bhavatītyarthaḥ| kaścit śarīraparivartitakubjadeha iti śarīraparivartanena kubjadehaḥ kaścit sakto bhavati, 15 anenāntaḥkubjapṛṣṭhakubjayoḥ parigrahaḥ| ekeneti bāhunā, ayaṃ caturthaḥ| tiryaggata iti argalāyamānaḥ| kaścidavāṅmukho'nya iti 16 grīvābhaṅgādadhaḥ saṃlagnaḥ| pārśvāpavṛttagatiriti pārśvabhaṅgena 17 viguṇīkṛtaḥ; pārśvanata iti yāvat| etīti svasthānādapaiti, tathaiveti avāṅmukhaḥ san| 18 suśrute'pyaṣṭadhā gatireva paṭhyate| yathā– “kaściddvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ prapadyate, kaścidābhugnaikasakthirekena sakthnā, kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena 19 tiryagāgataḥ, kaścidudarapṛṣṭhapārśvānāmanyatamena yonidvāraṃ pidhāyāvatiṣṭhate, antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścidekena bāhunā, 20 kaścidābhugnaśirā bāhudvayena, kaścidābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ, kaścidekena sakthnā yonimukhamabhiprapadyate apareṇa pāyum|” (su. ni. a. 8) iti||4-5|| 21
viguṇānilayogādasaṅkhyeyāṃ gatimāha– bhugna ityādi| bhugno viparītīkṛtaḥ, bahudheti 22 uktaprakārādadhikam| tatra vyavahārayogyānaṣṭau prakārānāha– dvāramiti| vipulena śirasā yonimukhaṃ pidhāya lagno bhavati, ityekaḥ prakāraḥ| aparo dhmātena jaṭhareṇodareṇa 23 yonikubjamukhaṃ pidhāya sakto bhavatīti dvitīyaḥ prakāraḥ| kaścit śarīraparivartanena viparītavartanena 24 dehaḥ sakto bhavati, anena cāntaḥkubjapṛṣṭhakubjayoḥ parigrahaḥ, ayaṃ tṛtīyaḥ prakāraḥ| kaścidekena bāhunā iti caturthaḥ prakāraḥ| aparo bāhudvayeneti pañcamaḥ prakāraḥ| pārśvāpavṛttagatiriti pārśvabhaṅgena viguṇīkṛtaḥ pārśvanata iti yāvat| etīti svasthānādapaiti| tathaivetyavāṅmukhaḥ san, evamaṣṭadhā gatirbhavati| garbhasya caturaḥ prakārān punarāha– apyaparāścaturdhā ityādi| saṅkīlakādibhedena aparā vakṣyamāṇāścatuḥprakārāḥ||4-5||
saṅkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonim | saṅgī ca yo bhavati kīlakavat sa kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraṃ sa hi kāyasaṅgī | gacchedbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyo yonau sthitaḥ sa parighaḥ parigheṇa tulyaḥ ||6|| 25
ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya catuḥprakāreṇa 26 ye gativiśeṣāḥ 27 kathitāstānāha– saṅkīlaka ityādi| 28 samyak kīlavat saṅkīlakaḥ, svārthe kan| tenordhvabāhucaraṇaśirobhiḥ kīlakavallagno 29 yonyāṃ saṅkīlakaḥ| 30 pṛṣṭhena yonyāṃ tathaitadviparītena dṛśyaiḥ hastapādaśirobhiḥ pratikhuraḥ khurasādharmyāt; khuraśabdena hastapādāvucyete| gacchedbhujadvayaśirā iti 31 bhujadvayopahitaṃ śiro yasya sa 32 tathābhūtaḥ san yo gacchet sa bījakaḥ kāyasaṅgī| bhoje'pyetā gatayaḥ paṭhyante| tathāhi– “ūrdhvabāhuśiraḥpādo rundhyādyonimukhaṃ tu yaḥ| pratikīlopamasthityā 33 sa ca kīlakasañjñitaḥ|| 34 adhastāt pārśvato vā'pi tathaivākuñcito'pi vā| yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ pratikhurastu saḥ|| yonidvārāttu nirgacchedyaścaikaḥ saśirobhujaḥ| tamāhurbījakaṃ nāma 35 mūḍhagarbhacikitsakāḥ|| yonimāvṛtya yastiṣṭhet parigho gopuraṃ yathā| 36 tathā'ntargarbhamāyāntaṃ vidyāt parighasañjñitam||” iti||6||
tānāha– saṅkīlaka ityādi| ūrdhvabāhucaraṇaśirobhiḥ kīlitaiḥ yonyāṃ kāyalagnaḥ saṅkīlakaḥ| yonimiti yoniṃ pratikhurairiti khurasādharmyātkhuraśabdena hastapādā ucyante, tena hastapādaiḥ bahirgataiḥ pratikhura ucyate, sa pratikhuraḥ kāyasaṅgī niruddhakāyo bhavati| bījakamāha– gacchedityādi| bhujadvayopahitaṃ śiro yasya sa tathābhūtaḥ san yo gacchet sa bījakaḥ| parighamāha– yo yonimāvṛtya tiṣṭhetsa parighaḥ| parigheṇa tulya iti| parigho'rgalādaṇḍaḥ| bhoje'pyetā gatayaḥ paṭhyante– “ūrdhvabāhuśiraḥpādo rujanyonimukhaṃ tu yaḥ| pratikīlopamaḥ sthitvā saṅkīla iti sañjñitaḥ|| adhaḥpārśvagato vāpi tathaivākuñcito'pi vā| yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ pratikhurastu saḥ|| yonidvārāttu nirgacchedyaścaikāṃsaśirobhujaḥ| tamāhurbījakaṃ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ| yonimāvṛtya yastiṣṭhetparigho gopuraṃ yathā| tathā'ntargarbhamāyāntaṃ vidyātparighasañjñitam||” 37 iti||6||
apaviddhaśirā yā tu śītāṅgī nirapatrapā | 38 nīlodgatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā ||7|| (su. ni. a. 8) |
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇamāha– apaviddhaśirā yā tvityādi| apaviddhaśirā śiro dhārayitumaśaktetyarthaḥ, avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjāśūnyā| 39 nīlodgatasirā iti 40 nīlavarṇā udgatāḥ sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā| sa ceti garbhaḥ||7||
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇamāha– apaviddhetyādi| apaviddhaśirāḥ śiro dhārayitumaśaktā| avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjārahitā| nīlodgatasireti nīlā udgagatāḥ 41 sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā, sā garbhaṃ hanti sa ceti 42 garbhastāmityarthaḥ||7||
garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhaveducchvāsapūtitvaṃ śūnatā'ntarmṛte śiśau ||8|| (su. ni. a. 8) |
mṛtagarbhalakṣaṇamāha 43 garbhāspandanamityādi| aspandanaṃ niścalatvaṃ, 44 jīvato garbhasyāvayavacalanaṃ bhavati| āvīnāṃ praṇāśaḥ prasavavedanānāmabhāvaḥ; athavā āvīśabdena prasavaliṅgānyucyante, tāni 45 ca mūtrakaphaprasekādīni, teṣāṃ nāśaḥ| śūnateti ucchūnatā, antargatasya mūḍhagarbhasyādhmāpanena||8||
atha garbhiṇīrakṣārthaṃ mṛtasya mūḍhagarbhasya paripīḍyākarṣaṇārthaṃ lakṣaṇamāha– garbhetyādi| garbhāspandanaṃ garbhasyā'calatvam| āvīnāṃ praṇāśa iti prasavavedanānāmabhāvaḥ, athavā āvīśabdena prasavaliṅgāni bhaṇyante, tāni ca mūtrakaphaprasekādīni, teṣāṃ nāśaḥ| śūnateti uddhatatā, mṛtasya garbhasyādhmāpanena||8||
mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca nipīḍitaḥ ||9|| (su. ni. a. 8) | 46
tasyāntargatasya mānasāgantuduḥkhavyādhibhedena dvividhaṃ maraṇahetumāha– mānasāgantubhirityādi| upatāpaiḥ duḥkhaiḥ||9||
tasyāntarmṛtasya mānasāgantuduṣṭavyādhibhedena dvividhaṃ hetumāha– mānasetyādi| upatāpairiti duḥkhaiḥ, tathāgantubhirapi pīḍitaḥ||9||
yonisaṃvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣau makkalla eva ca | hanyuḥ striyaṃ mūḍhagarbhāṃ yathoktāścāpyupadravāḥ ||10|| vāyuḥ prakupitaḥ kuryāt saṃrudhya rudhiraṃ srutam | sūtāyā hṛcchirobastiśūlaṃ makkallasañjñakam ||11||
aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yonisaṃvaraṇamityādi| yonisaṃvaraṇaṃ tantrāntarapaṭhito rogaḥ| tathāhi– “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṃ prajāgaram| atyarthaṃ sevamānāyā garbhiṇyā yonimārgagaḥ|| mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim| kurute ruddhamārgatvāt punarantargato'nilaḥ|| niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan 47 garbhasaṃsthitim| niruddhavadanocchvāso garbhaścāśu vipadyate|| baddhāṃ saṃruddhahṛdayāṃ 48 nāśayatyāśu garbhiṇīm| yonisaṃvaraṇaṃ vidyādvyādhimenaṃ sudāruṇam|| antakapratimaṃ ghoraṃ nārabheta cikitsitam|” iti| saṅgaḥ kukṣāviti yonisaṃvaraṇe 49 pratinivṛtto vāyurgarbhāśayaṃ yadā niruṇaddhi tadā garbhaḥ kukṣau sakto bhavati| 50 sa ucyate– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṃ makkallamuktaṃ 51 suśrute– “ 52 prajātāyāścottarakālaṃ tīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ makkallaṃ karoti|” (su. śā. a. 10) iti, tathā'pi prajātāyāśceti cakāreṇāprajātāyā api śūlaṃ makkallamiti| yathoktāścāpyupadravā iti yathoktā ye ye uktāste punarākṣepakaśvāsādayaḥ||10-11||
aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yonītyādi| yonisaṃvaraṇe sati pratinivṛtto vāyurgarbhāśayadvāraṃ yadā ruṇaddhi, tadā garbhaḥ kukṣau sakto bhavati sa ucyate– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ| yonisaṃvaraṇaṃ tantrāntare rogaviśeṣaḥ| yathā “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṃ prajāgaram| atyarthaṃ sevamānāyāṃ 53 garbhiṇyā yonimārgagaḥ|| mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim| kurute ruddhamārgatvātpunarantargato'nilaḥ| niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan garbhasaṃsthitam| niruddhavadanocchvāso garbhaścāśu vipadyate|| vipannaḥ śūnasarvāṅgaḥ sarvāṇyevāyanāni ca| baddhāṃ saṃruddhahṛdayāṃ nāśayatyāśu garbhiṇīm|| yonisaṃvaraṇaṃ nāma vyādhimenaṃ sudāruṇam| antakapratimaṃ ghoraṃ nārabheta cikitsitam||” iti| yathoktāścāpyupadravāste ca punarākṣepakakāsaśvāsādayaḥ| “pūtigandhi tathā svedo jihvā tālu ca śuṣyati| vepate bhrāmyati tathā jīvitaṃ coparudhyate|| etairliṅgairvijānīyānmūḍhagarbhaṃ cikitsakaḥ||” makkallamāha– vāyuḥ prakupita ityādi| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṃ makkallamuktam| yaduktaṃ suśrute– “prajātāyāścottarakālaṃ tīkṣṇairavaśoṣitaṃ raktaṃ makkalaṃ karoti” iti, tathāpi prajātāyāśceti cakāreṇāprajātāyā api śūlaṃ makkallamiti||10-11||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūḍhagarbhanidānaṃ samāptam ||64||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūḍhagarbhanidānaṃ samāptam||64|| 54
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ mūḍhagarbhanidānam||64||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘yonisthānasāmyādadhikārānuvṛtteḥ’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘bhavati’ iti pā.| ↩
  3. 3 . ‘srāvo nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  4. 4 . ‘saṃyāvabhūtastu’ iti pā.| ↩
  5. 5 . ‘saṃyāvabhūtaḥ’ iti pā.| ↩
  6. 6 . ‘anuguṇapavane’ iti pā.| ↩
  7. 7 . ‘viguṇapavane’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘saptamādimāse pātaḥ|’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘saptamādimāseṣvatipātaḥ’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘karoti’ iti śeṣaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  11. 11 . ‘mūtrasaṅgam’ iti pā.| ↩
  12. 12 . atra ‘pavano’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  13. 13 . ‘viśeṣāt’ iti pā.| ↩
  14. 14 . ‘yonidvāram’ iti pā.| ↩
  15. 15 . ‘anena sahajakubjatvagrahaṇam’ iti pā., ‘anenāntaḥkubjapṛṣṭhayoḥ parigrahaḥ’ iti ca pā.| ↩
  16. 16 . ‘grīvābhaṅgādantarlagnaḥ’ iti pā.| ↩
  17. 17 . ‘viguṇībhūto ratidvāraṃ gacchati’ iti pā.| ↩
  18. 18 . ‘suśrute tvaṣṭadhā’ iti pā.| ↩
  19. 19 . ‘tiryaggataḥ’ iti pā.| ↩
  20. 20 . ‘kaścidābhugnaśiro’ iti pā.| ↩
  21. 21 . ‘viguṇānilayogādasaṅkhyāyām’ iti pā.| ↩
  22. 22 . ‘uktaṃ prakārādadhikam|’ iti pā.| ↩
  23. 23 . ‘yonimukham’ iti pā.| ↩
  24. 24 . ‘kubjadehaḥ’ iti pā.| ↩
  25. 25 . ‘ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  26. 26 . ‘ye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  27. 27 . ‘paṭhitāḥ ...’ iti pā.| ↩
  28. 28 . ‘bhāgurūtaḥ kīlakaḥ, saṃśabdaprayogaśchando'nurodhāt’ iti pā.| ↩
  29. 29 . ‘kīlabandhanaḥ’ iti pā.| ↩
  30. 30 . ‘yoniṃ prati dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraḥ’ iti pā.| ↩
  31. 31 . ‘bhujadvayoḥ pihitam’ iti pā.| ↩
  32. 32 . asmātpūrvaṃ ‘tathā,’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  33. 33 . ‘saṅkīla iti sañjñitaḥ’ iti pā.| ↩
  34. 34 . ‘adhaḥ pārśvagato vā'pi’ iti pā.| ↩
  35. 35 . ‘mūḍhaṃ garbhacikitsakāḥ|’ iti pā.| ↩
  36. 36 . ‘yonyantargarbhamāyātam’ iti pā.| ↩
  37. 37 . ‘iti’ etatpāṭhaḥ nopalabhyate | ↩
  38. 38 . ‘nīlodgataśirā’ iti pā. | ↩
  39. 39 . ‘nīlodgataśirā’ iti pā.| ↩
  40. 40 . ‘nīlā udgatāḥ ca śirāḥ’ iti pā.| ↩
  41. 41 . ‘śirāḥ’ iti pā.| ↩
  42. 42 . asmātpūrvaṃ ‘sa’ iti adhikaḥ pā.| ↩
  43. 43 . ‘mṛtamūḍhagarbhasya paripāṭyākarṣaṇārthaṃ lakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
  44. 44 . ‘jīvato garbhasyāvayavacalanaṃ bhavati|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  45. 45 . ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  46. 46 . ‘tasyāntargatasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
  47. 47 . ‘garbhasaṃsthitam’ iti pā.| ↩
  48. 48 . ‘nāśayatyeva’ iti pā.| ↩
  49. 49 . ‘sati pravṛddho’ iti pā.| ↩
  50. 50 . agrimapaṅktiḥ nopalabhyate | ↩
  51. 51 . asmātpūrvaṃ ‘yaduktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  52. 52 . ‘prajātāyāścottaraṃ kālaṃ tīkṣṇairaviśoṣitaṃ śarīraṃ makkallaṃ karoti’ iti pā.| ↩
  53. 53 . ‘garbhiṇyām’ iti pā.| ↩
  54. 54 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūḍhagarbhanidānam||64||’ iti pā.| ↩