1. atha svarasādhyāyaḥ · e-Śārṅgadhara

śārṅgadharasaṃhitāyām - madhyamakhaṇḍa: atha svarasādhyāya : | athātaḥ svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau | jñeyāḥ kaṣāyāḥ pañjaite laghavaḥ syuryathottaram || 1 ||

Āḍhamalla. atha madhyamakhaṇḍaḥ prārabhyate | tatrādau kaṣāyasaṃjñakavṛttamāha - athāta iti | athaśabdo maṅgalārthaḥ | ata iti prathamakhaṇḍānantaram | ete pañcakaṣāyā jñeyāḥ | te yathottaraṃ laghavaḥ syuriti | yo yasmāduttaro yathottaram | te ke ? svarasakalkakkāthahimaphāṇṭasaṃjñāḥ | svarasa iti sadyorasaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ, kvāthaḥ kkathitaḥ kaṣāyaḥ, hima iti śītakaṣāyaḥ, phāṇṭa iti jalaplāvitaṃ cūrṇam ||1|| atha teṣu pūrvaṃ svarasakalpanāmāha - tallakṣaṇaṃ yathā – āhatāditi - īdṛśāddravyāt samudbhavo rasaḥ sa svarasa ityucyate, kīdṛśāt ? tamāha - āhatāt kṣatāt śakalīkṛtāt tatkṣaṇākṛṣṭāditi sadya utpāṭitāt | kṣuṇṇāditi ulūkhalādiṣu musalādibhiḥ kuṭṭitāt | vastraniṣpīḍita iti paṭena parisruto rasa iti śeṣaḥ | dravyāditi sāmānyagrahaṇenātra tvaṅmūlaphalādīnāṃ grahaṇam || lakṣaṇāntaramāha - kuḍavamityādi | ceti pakṣāntareṇāpi svarasaḥ kathitaḥ, sa yathā - kuḍavapramāṇaṃ cūrṇībhūtadravyaṃ dviguṇajale kṣipta- mahorātraṃ sthitaṃ bhavati tasmād yo raso jāta utpannaḥ so'pi svarasa uttamo jñeyaḥ | kuḍavagrahaṇamatra sakalamānadyotanārtham | ahorātragrahaṇenaiva himakaṣāyādbhinno jñātavyaḥ | matāntaramapi yathā - ādāyetyādi | svarasānāmasaṃbhave avidyamāne śuṣkadravyaṃ kṣuṇṇaṃ yathāparimā- ṇamādāya gṛhītvā aṣṭaguṇitapānīye sādhyaṃ kathitamityarthaḥ | tasmāt yat pādāvaśeṣaṃ bhavati tasyāpi svarasasaṃjñā | yathā parimāṇādinā kvāthādbhinnametat | idānīmanukteṣu pānārthaṃ parimāṇapūrvakaṃ prakṣepamāha - svarasasyeti | svarasasya ādye ardhaṃ palaṃ prayojayet | pānārthamityarthaḥ | niḥśoṣitamagnisiddhaṃ ca svarasaṃ palamātraṃ pibedityarthaḥ | tayoḥ kiṃcillaghutvāt || 2-5 ||

Kāśīrāma Vaidya. dvitīyakhaṇḍe ādau svarasādīnāmabhidhānātsvarasādīnāha - athāta ityādi | atheti rogagaṇanānantaraṃ svarasaḥ, kalkaḥ, kvāthaḥ, himaḥ, phāṇṭaḥ, ete pañca kaṣāyā jñeyāḥ – te ca yathottaraṃ laghavaḥ syuriti yojanā | yathottaramiti svarasātkalko laghuḥ evamuttaraṃ jñeyam | nanu svaraso gururbhavati tasyāpekṣayā anye laghavastatkathaṃ tasyaivādāvabhidhānam, svarasasya gurutve prathamatve pramāṇamāha - ‘svarasasya gurutvācca palamardhaṃ prayojayet’ (iti)| ucyate, svarasasya kvathitādigauravakriyābhāvādādāvabhidhānam | yadvā laghvapekṣayā guruḥ pūjyaḥ ataḥ svarasasya gurutvādādāvabhidhānaṃ, tathācoktaṃ vāgbhaṭe bheṣajakalpanāsthāne - ‘rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā | pañcadhaivaṃ kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ balādhikā’ | kaṣāyā iti kaṣāyadravyasādhitatvāt, yadvā kaṣāyāḥ kaṣāyanāmānaḥ | saṃjñāparo'yaṃ kaṣāyaśabdaḥ ||1|| teṣu svarasakalpanāmāha - evaṃbhūtāt kṣuṇṇātkṛṭṭitāddravyāt yaḥ vastraniṣpīḍito raso bhavetsa svarasa ucyate | kiṃbhūtāddravyāt | āhatāt śastrādinā chinnādityarthaḥ, ‘āhataḥ syātpratīghāte āhataṃ kṣatite'pi ce’ti viśvakoṣaḥ | āhatāt na hatam ahataṃ tasmāt | kṛmyagnyādibhiradūṣitāt kṛmyādidūṣitasya bheṣajakalpe niṣedhāt, yadvā tatkṣaṇākṛṣṭāditi vā pāṭhaḥ | tatkṣaṇākṛṣṭāt tatkṣaṇa ānītāt| svarasasya prakārāntaramāha - kuḍavamiti | catuḥpalaṃ cūrṇitadravyamauṣadhaṃ punardviguṇe aṣṭa- palamite jale kṣiptam ahorātraṃ sthitaṃ tasmāt pātrādvastrapūtaṃ gṛhītaṃ sa vā uttamo rasaḥ svaraso bhavet| ārdradravyābhāve śuṣkadravyasyāpi svaraso bhavedityāha - ādāyeti | sa rasaḥ svarasānāṃ ārdradravyāṇāṃ vā asambhave śuṣkaṃ ādāya aṣṭaguṇe jale sādhyaṃ pādaśiṣṭaśca gṛhyate punargṛhītatvātsvarasasya gurutvāt palamardhaṃ prayujyate cet niḥśoṣitaṃ rātristhāpitaṃ agnisiddhaṃ cet palamātraṃ pibediti yojanā | nanu idaṃ svarasalakṣaṇaṃ rātristhitatvāddhimalakṣaṇe agnipakvātkvāthakṣaṇe ca vyabhicarati | yataḥ vāgbhaṭe idaṃ svarasalakṣaṇaṃ likhitaṃ ‘sadyaḥsamuddhṛtakṣuṇṇāt yaḥ sravetpaṭapīḍanāt | vastraniṣpīḍito yaḥ sa svaraso rasa ucyate’ ato lakṣaṇe vyabhicāraḥ ? ucyate, idaṃ tantrāntaramataṃ, yadvā ṣoḍaśaguṇe nīre siddhaṃ bhavati, svaraso'ṣṭaguṇe nīre bhavatīti bhedaḥ ||2-5||

. āhatāttatkṣaṇākṛṣṭāddravyātkṣuṇṇātsamuddharet | vastraniṣpīḍito yaḥ sa rasaḥ¹ svarasa uccate ||2|| kuḍavaṃ cūrṇitaṃ dravyaṃ kṣiptaṃ ca dviguṇe jale | ahorātraṃ² sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ ||3|| ādāya śuṣkadravyaṃ vā svarasānāmasaṃbhave | jale'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśiṣṭaṃ³ ca gṛhyate ||4|| svarasasya gurutvācca palamardhaṃ prayojayet | niśoṣitaṃ cāgnisiddhaṃ palamātraṃ rasaṃ pibet ||5||

Āḍhamalla. atha teṣu pūrvaṃ svarasakalpanāmāha - tallakṣaṇaṃ yathā – āhatāditi - īdṛśāddravyāt samudbhavo rasaḥ sa svarasa ityucyate, kīdṛśāt ? tamāha - āhatāt kṣatāt śakalīkṛtāt tatkṣaṇākṛṣṭāditi sadya utpāṭitāt | kṣuṇṇāditi ulūkhalādiṣu musalādibhiḥ kuṭṭitāt | vastraniṣpīḍita iti paṭena parisruto rasa iti śeṣaḥ | dravyāditi sāmānyagrahaṇenātra tvaṅmūlaphalādīnāṃ grahaṇam || lakṣaṇāntaramāha - kuḍavamityādi | ceti pakṣāntareṇāpi svarasaḥ kathitaḥ, sa yathā - kuḍavapramāṇaṃ cūrṇībhūtadravyaṃ dviguṇajale kṣipta- mahorātraṃ sthitaṃ bhavati tasmād yo raso jāta utpannaḥ so'pi svarasa uttamo jñeyaḥ | kuḍavagrahaṇamatra sakalamānadyotanārtham | ahorātragrahaṇenaiva himakaṣāyādbhinno jñātavyaḥ | matāntaramapi yathā - ādāyetyādi | svarasānāmasaṃbhave avidyamāne śuṣkadravyaṃ kṣuṇṇaṃ yathāparimā- ṇamādāya gṛhītvā aṣṭaguṇitapānīye sādhyaṃ kathitamityarthaḥ | tasmāt yat pādāvaśeṣaṃ bhavati tasyāpi svarasasaṃjñā | yathā parimāṇādinā kvāthādbhinnametat | idānīmanukteṣu pānārthaṃ parimāṇapūrvakaṃ prakṣepamāha - svarasasyeti | svarasasya ādye ardhaṃ palaṃ prayojayet | pānārthamityarthaḥ | niḥśoṣitamagnisiddhaṃ ca svarasaṃ palamātraṃ pibedityarthaḥ | tayoḥ kiṃcillaghutvāt || 2-5 ||

Kāśīrāma Vaidya. teṣu svarasakalpanāmāha - evaṃbhūtāt kṣuṇṇātkṛṭṭitāddravyāt yaḥ vastraniṣpīḍito raso bhavetsa svarasa ucyate | kiṃbhūtāddravyāt | āhatāt śastrādinā chinnādityarthaḥ, ‘āhataḥ syātpratīghāte āhataṃ kṣatite'pi ce’ti viśvakoṣaḥ | āhatāt na hatam ahataṃ tasmāt | kṛmyagnyādibhiradūṣitāt kṛmyādidūṣitasya bheṣajakalpe niṣedhāt, yadvā tatkṣaṇākṛṣṭāditi vā pāṭhaḥ | tatkṣaṇākṛṣṭāt tatkṣaṇa ānītāt| svarasasya prakārāntaramāha - kuḍavamiti | catuḥpalaṃ cūrṇitadravyamauṣadhaṃ punardviguṇe aṣṭa- palamite jale kṣiptam ahorātraṃ sthitaṃ tasmāt pātrādvastrapūtaṃ gṛhītaṃ sa vā uttamo rasaḥ svaraso bhavet| ārdradravyābhāve śuṣkadravyasyāpi svaraso bhavedityāha - ādāyeti | sa rasaḥ svarasānāṃ ārdradravyāṇāṃ vā asambhave śuṣkaṃ ādāya aṣṭaguṇe jale sādhyaṃ pādaśiṣṭaśca gṛhyate punargṛhītatvātsvarasasya gurutvāt palamardhaṃ prayujyate cet niḥśoṣitaṃ rātristhāpitaṃ agnisiddhaṃ cet palamātraṃ pibediti yojanā | nanu idaṃ svarasalakṣaṇaṃ rātristhitatvāddhimalakṣaṇe agnipakvātkvāthakṣaṇe ca vyabhicarati | yataḥ vāgbhaṭe idaṃ svarasalakṣaṇaṃ likhitaṃ ‘sadyaḥsamuddhṛtakṣuṇṇāt yaḥ sravetpaṭapīḍanāt | vastraniṣpīḍito yaḥ sa svaraso rasa ucyate’ ato lakṣaṇe vyabhicāraḥ ? ucyate, idaṃ tantrāntaramataṃ, yadvā ṣoḍaśaguṇe nīre siddhaṃ bhavati, svaraso'ṣṭaguṇe nīre bhavatīti bhedaḥ ||2-5||

prakṣepapramāṇam| madhu śvetā guḍaṃ kṣārān jīrakaṃ lavaṇaṃ tathā | ghṛtaṃ tailaṃ cūrṇādīnkolamātrānrase kṣipet || 6 ||

Āḍhamalla. tatra prakṣepamāha - madhvityādi | madhvādikaṃ kolamātraṃ yathā syāttathā kṣipet | kolaṃ palasya cāṣṭāṃśam | madhvitisāmānyagrahaṇena tajjātayo'ṣṭau gṛhyante | tadyathā - “pautikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātrameva ca| ārghyamauddālakaṃ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ” iti | evamaviśeṣoktau sarvatra | śvetā sitaśarkarā, guḍaṃ prasiddhaṃ, tadupalakṣitatvenānye ikṣuvikārā yathā doṣāpekṣayā gṛhyante | kṣārāniti bahuvacanatvena sarve kṣārāḥ, anukte yavakṣārameva sarvatra | jīrakaṃ prasiddhaṃ sāmānyagrahaṇena pītakṛṣṇādikam, aviśeṣe śvetajīrakameva | lavaṇamiti sāmānyena pañcalavaṇāni gṛjjate, tadyathā -‘sindhusauvarcalopetaṃ viḍaṃ sāmudrajodbhidaṃ’⁴ iti | anukte tu saindhavameva grāhyaṃ sarvatra | ghṛtatailaṃ pakvāpakvaṃ nānāvidham | tatrānukte tu gavyaṃ ghṛtaṃ tilatailaṃ ca pradhānamiti | tathāhi - ‘ghṛteṣu goghṛtaṃ śreṣṭhaṃ taileṣu tilajaṃ tathā’ iti | cūrṇādīniti vyoṣacūrṇādīn | ādigrahaṇena kṣāramūtrāriṣṭaśuktādayo rogāpekṣayā gṛhyante | yadvā guṭikāvalehādayo'pyādiśabdena grāhyāḥ || 6 ||

Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ svarase prakṣepapramāṇamāha - rase svarase prakṣepaṇārthamuktān madhvādīn kolamātrān kṣipet | kolaśabdena ṭaṅkadvayamucyate | agnyapekṣayā vā deyaṃ, yataḥ ‘mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ | ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā ||’ iti paribhāṣāyāmuktam|| 6 ||

amṛtāsvarasaḥ | sa yathā⁵ - amṛtāyā rasaḥ kṣaudrayuktaḥ sarvapramehajit | haridrācūrṇayukto vā raso dhātryāḥ samākṣikaḥ ||7||

Āḍhamalla. svarasānāha - sa yatheti | amṛtā⁶ guḍūcī tasyā rasaḥ sadyorasaḥ kṣaudrayukta iti madhuprakṣiptaḥ | sarvagrahaṇeneti viṃśatirmehāḥ | prayogāntaramāha - dhātryā iti | dhātryā rasaḥ sadyaskaḥ kvathito vā haridrācūrṇayukto madhuyukto vā | sarvagrahaṇenāyamapi sarvapramehajidbhavatīti tātparyārthaḥ | vāgrahaṇena haridrāyā: kalkamapi deyam | tathāca tantrāntare - ‘niśākalkayuto dhātrīraso vā mākṣikānvita:| madhunā triphalācūrṇaṃ pramehāṇāṃ vināśanam’ iti ||7||

Kāśīrāma Vaidya. atha vyādhipratyanīkārthaṃ bahūn svarasān darśayannāha - sa yatheti | etasyāyamartha: sa: svarasaḥ yathā bhavati tathā ucyate, amṛtā guḍūcī tasyā rasa: svarasa: madhuyukta: sarvapramehajidbhavati athavā dhātryā āmalakyā rasaḥ haridrācūrṇayuktaḥ samākṣikaḥ sarvapramehajidbhavatīti pūrveṇānvayaḥ | kartavyatā tu pūrvoktaiva || 7 ||

raktapittādiṣu vāsakādisvarasaḥ | vāsakaḥ svarasaḥ peyo madhunā raktapittajit | jvarakāsakṣayaharaḥ kāmalāśleṣmapittahā || 8 || triphalāyā rasaḥ kṣaudrayukto dārvīraso'tha vā | nimbasya vā guḍūcyā vā pīto jayati kāmalām|| 9 ||

Āḍhamalla. vāsaka ityādi | vāsakaḥ āṭarūṣakaḥ, tasya patrāṇi iti vyavahārāt | madhuneti prakṣepaḥ ayaṃ cordhvage raktapitte viśeṣeṇa yojyaḥ | śeṣaṃ sugamam || triphalāyā iti | triphalādīnāṃ caturṇāṃ svarasāḥ kāmalāṃ ghnantīti | tatra triphalādārvyo: kvathitarasaḥ, nimbaguḍūcyostu sadyorasa eva | madhuprakṣepa eṣu caturṣu yogeṣu jñeyaḥ | triphalā vikhyātā sātra harītakyādikā | yadyapi triphalāśabdena drākṣākāśmaryaparūṣakāṇyucyante | taduktaṃ - ‘pathyāvibhītadhātrībhistriphalā mahatī smṛtā | hrasvā kāśmaryamṛdvīkāparūṣakaphalairbhavet’ iti | tathāpi sarvatra guṇaprādhānyādaviśeṣoktau harītakyādīnyena triphalāśabdena gṛhyante | dārvī dāruharidrā tasyāstvak grāhyā, tvagabhāve kāṣṭhameveti sarvatra || 8 || 9 ||

Kāśīrāma Vaidya. atha vāsakādisvaraso raktapittādau | dārvī dāruharidrā spaṣṭamanyat | vāsakasvarasaḥ madhunā peyaḥ raktapittajidbhavati vāsakasvarasaḥ ardhapalaṃ madhu ṭaṃkadvayaṃmukhātplutaṃ raktaṃ tathā jvarādiharaḥ triphalāsvarasaḥ madhuyuta: tathā dārvī dāruharidrāsvarasaḥ madhuyuta: kāmalādināśako bhavati || 8 || 9 ||

viṣamajvare tulasīdroṇapuṣpīsvarasau | pīto maricacūrṇena tulasīpatrajo rasaḥ | droṇapuṣṣīraso vāpi nihanti viṣamajvarān ||10||

Āḍhamalla. pīta iti - droṇapuṣpī ‘gumā’ iti loke | maricacūrṇamapyatra prakṣiptaṃ, tacca tīkṣṇatvānmāṣakadvayamiti vyavahāraḥ | viṣamajvarānityaikāhikādīn ||10||

Kāśīrāma Vaidya. atha viṣamajvare tulasīsvarasamāha - maricacūrṇena pītaḥ tulasīpatrajaḥ rasaḥ svarasaḥ droṇapuṣpīsvaraso vā pītaḥ viṣamajvarānsantatādīn nihanti | droṇapuṣpī gūmāśākaḥ kaṭūṣṇatvātkarṣa: rasaḥ maricaṃ māṣakamātraṃ mātrāyā: sthitirnāstītyuktatvāt || 10 ||

raktātisāre jambvādisvarasaḥ | jambvāsrāmalakīnāṃ ca pallavottho raso jayet | madhvājyakṣīrasaṃyukto raktātīsāramulbaṇam ||11||

Āḍhamalla. jambvāmreti | jambvādīnāṃ pallavodbhavo raso madhvādiyukto'tīsāraṃ jayet | pallavagrahaṇena komalapatrāṇītyuktam | ājyaṃ ghṛtaṃ, kṣīraṃ dugdham | eke ‘madhvājakṣīrasaṃyukta’miti paṭhanti vyādhyukta- tvāt | tathāhi - ‘ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit, iti | ulbaṇamiti vṛddhaṃ, cirakālasthitamityanye || 11 ||

Kāśīrāma Vaidya. atha raktātīsāre jambvādisvarasaḥ | jambvāmrāmalakīnāṃ ca pallavottharasaḥ svarasaḥ madhvājyakṣīrasaṃyuktaḥ ulbaṇaṃ raktātīsāraṃ jayet | jambvādīnāṃ pallavaṃ kisalayaṃ, ulbaṇam adhikam || 11 ||

babbūla – syonāka - kuṭajasvarasāḥ | sthūlababbūlikāpatrarasa: pānādvyapohati | sarvātisārānsyonākakuṭajatvagraso'thavā || 12 ||

Āḍhamalla. sthūlababbūliketi | sthūlababbūlikā araṇyodbhavā | tasyātirūkṣatvādeke parvatīyāmiti vadanti, sā cordhvaśākhābhirupalakṣitā prasiddhaiva | ‘sthalababbūlikāpatrarasapānā’diti pāṭhāntaram| sthalavat sthalajavat śūlikā ānūpajāpi iti tātparyārthaḥ | śūliketi śūlikā kathitā | uktaṃ ca nāmamālāyām - ‘babbūlaḥ saralaḥ śūlī selakaṇṭo'dhikaṇḍakaḥ’ iti | śūlikā'lpaviṭapā, babbūrīti loke | prayogāntaramāha - syonāketyādi | syonākakuṭajayostvagudbhavo rasastatkāryakara iti | syonākatvagudbhavaḥ kuṭajatvagudbhavo veti yogadvayamiti kecit | atrāpi madhuprakṣepaḥ pūrvavadanusartavyaḥ | sarvātisārāniti saptaprakārānityarthaḥ || 12 ||

Kāśīrāma Vaidya. atha sarvātīsāre babbūlasvarasaḥ | sthūlababbūlikaṃ niṣkaṃṭakababbūla: tasya patrarasa: svarasa: tatpānātsarvātisārānṣaṅvidhāñjayati | athavā syonākaḥ araluḥ, tathā kuṭajaḥ kuṭaja: kūḍā tayoḥ tvagbhavo raso vā atīsārāñjayet ||12||

pratiśyāye - ārdrakasvarasaḥ | ārdrakasvarasaḥ kṣaudrayukto vṛṣaṇavātanut | śvāsakāsārucīrhanti pratiśyāyaṃ vyapohati || 13 ||

Āḍhamalla. ārdraketi | ārdrakaṃ svanāmnā prasiddham | tadrasaḥ kṣaudrayuto madhuyutaḥ vṛṣaṇavātanudbhavati | vṛṣa- ṇavāto'ṇḍavātaḥ, kuraṇḍa iti kecit | pratiśyāyaṃ pratisrāvarūpam || 13 ||

Kāśīrāma Vaidya. athārdrakasvarasa: | vṛṣaṇavātaśvāsādau ārdrakasvarasaḥ kṣaudrayuktaḥ vṛṣaṇavātajit aṇḍavṛddhyādīñjayati, tathā śvāsakāsādīn jayati pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ || 13 ||

pārśvādiśūleṣu - bījapūrasvarasaḥ | bījapūrarasaḥ pānānmadhukṣārayuto jayet | pārśvahṛddhastiśūlāni koṣṭhavāyuṃ ca dāruṇam || 14 ||

Āḍhamalla. bījapūreti | bījapūraraso bījapūraphalasvarasaḥ, kīdṛśaḥ ? madhukṣārayutaḥ | madhu kṣaudraṃ, kṣāro'tra yavakṣāraḥ ayaṃ pānāt pārśvādiśūlān jayet, narasyeti śeṣaḥ | śūlaśabdaḥ pārśvādibhiḥ sambadhyate | tena pārśvaśūlaṃ hṛcchūlaṃ bastiśūlaṃ ceti | bastirmūtrādhāraḥ, koṣṭhavāyuṃ pakvāśayagataṃ, dāruṇaṃ pīḍākaram| bījapūra iti sāmānyagrahaṇena tanmūlakkathitarūpaṃ svarasamityāhureke || 14 ||

Kāśīrāma Vaidya. atha bījapūrasvarasaḥ pārśvaśūlādau madhukṣārayutaḥ bījapūrarasaḥ pānātpārśvaśūlahṛdvastiśūlāni tathā dāruṇaṃ koṣṭhavātaṃ jayet | bījapūrarasa: jaṭhāsvarasaḥ yadvā phalarasaḥ kṣāro yavakṣāraḥ || 14 ||

pittaśūla-śatāvarīsvarasaḥ | śatāvaryāśca madhunā pittaśūlaharo rasaḥ | niśācūrṇayutaḥ kanyārasaḥ plīhāpacīharaḥ || 15 ||

Āḍhamalla. śatāvaryāśceti | śatāvarī prasiddhā, tasyāḥ sadyorasaḥ | ayaṃ prātareva yojyaḥ | madhuneti -madhumilitaḥ | kanyārasaḥ kumārīsvarasaḥ, vāri iti loke | niśācūrṇayuta iti | haridrācūrṇaprakṣiptaḥ | plīhopalakṣitatvādrogaviśeṣaḥ | plīhavṛddhiriti loke | apacī granthibhedaḥ || 15 ||

Kāśīrāma Vaidya. śatāvaryā iti spaṣṭham || atha plīhāpacyoḥ kanyāsvarasaḥ, niśeti | niśā haridrā taccūrṇayutaḥ kanyārasaḥ kumārīrasaḥ plīhāpacīharo bhavati plīhā phīhā | apacī kaṇṭhadeśe gaṇḍamālābhedaḥ || 15 ||

athālambuṣāsvarasa apacyādau - alambuṣāyāḥ svarasaḥ pīto dvipalamātrayā | apacīgaṇḍamālānāṃ kāmalāyāśca nāśanaḥ || 16 ||

Āḍhamalla. alambuṣāyā iti | alambuṣā muṇḍitikā tasyāḥ svarasaḥ sadyaskaḥ kathitaḥ | dvipalagrahaṇamatilaghutvāt, prabalarogārthatvādvā | apacīgaṇḍamālādayo'pi prabalā eva || 16 ||

Kāśīrāma Vaidya. alambuṣā muṇḍī tasyāḥ svarasaḥ dvipalamātrayā pīta: apacī gaṇḍamālā tasyāḥ kāmalāyāśca nāśako bhavati pūrvānukramamapi dvipalaṃ svarasapānaṃ yaduktaṃ tasyāyamabhiprāyaḥ | ardhapalaṃ paścāt dvipalaṃ saptakadvayānantaram || 16 ||

muṇḍīsvarasaḥ - sūryāvartārdhaśīrṣavyathādau | raso⁷ muṇḍyāḥ sakoṣṇo vā maricaireva dhūlitaḥ | jayetsaptadinābhyāsātsūryāvartārdhamedakau ||17||

Āḍhamalla. raso muṇḍyā iti | muṇḍī kedāramuṇḍī | kadamba iti prasiddhaḥ | tasyā rasaḥ sa ca koṣṇaḥ īṣaduṣṇaḥ | ata evātra kvathitaraso jñeyaḥ, maricasya tīkṣṇatvāt svalpaṃ deyam | saptadinagrahaṇenāsya mahimā kathyate | sūryāvartārdhabhedakau roge paṭhitau || 17 ||

Kāśīrāma Vaidya. atha śaśamuṇḍarasaḥ sūryāvartādau - śaśamuṇḍarasaḥ mastakarasaḥ utkvāthya rasaḥ kartavyaḥ koṣṇa īṣaduṣṇaḥ maricairavadhūlitaśca saptadinābhyāsāt sūryāvartārdhabhedakau ardhaśīrṣavyathāṃ jayet || 17 ||

athonmādādau - brāhmyādisvarasaḥ | brāhmīkūṣmāṇḍaṣaḍgranthāśaṅkhinīsvarasāḥ pṛthak | madhukuṣṭhayutāḥ pītāḥ sarvonmādāpahāriṇaḥ⁸ || 18 ||

Āḍhamalla. brāhmīti - brāhmītyādiyogacatuṣṭayaṃ sarvonmādaharaṃ bhavati | brāhmī svanāmakhyātā | kūṣmāṇḍam abhāve kkathitaṃ kūṣmāṇḍaphalam | ṣaḍgranthā śaṭhī | tadabhāve vacā grāhyā | śaṅkhinī nākulī⁹ prasiddhā | eteṣāṃ sadyorasaḥ abhāve kvathito vā | madhukuṣṭhayuta iti pratyekaṃ rasasambandhaḥ | madhu kṣaudraṃ, kuṣṭhaṃ prasiddham, taccūrṇāmityarthaḥ | sarvonmādā iti doṣodbhavā bhūtodbhavāśca || 18 ||

Kāśīrāma Vaidya. brāhmī paścimadeśe prasiddhā yadvā brahma ‘loniyā’ vā, kūṣmāṇḍaḥ kumheḍā, ṣaḍgranthā vacā, śaṃkhinī saṃkhāhulī eṣāṃ svarasā: pṛthak bhinnāḥ madhukuṣṭhayutāḥ | pītāḥ sarvonmādāpahāriṇo bhavanti| madhu kuṣṭhaṃ kolamātraṃ yathābalaṃ vā || 18 ||

kodravamade - kūṣmāṇḍasvarasaḥ | kūṣmāṇḍakasya svaraso guḍena saha yojitaḥ | duṣṭakodravasaṃjātamadaṃ¹⁰ pānādvyapohati || 19 ||

Āḍhamalla. kūṣmāṇḍakasyeti - duṣṭakodravasaṃjātaṃ duṣṭaṃ madakaraṃ | kodravamannaviśeṣaḥ | guḍābhāve śarkarādayo'pi yojyā guḍopalakṣitatvāt || 19 ||

Kāśīrāma Vaidya. kūṣmāṇḍeti spaṣṭametat || 19 ||

gāṅgerukīsvarasamāha vraṇe - khaḍgādicchinnagātrasya tatkālaṃ pūrito vraṇaḥ | gāṅgerukīmūlarasairjāyate gatavedanaḥ || 20 ||

Āḍhamalla. khaḍgādīti - gāṅgerukī nāgabalā tasyā mūlasvarasena patrarasena vā pūritaḥ yathāyogthaparimāṇena pūritaḥ, sadyo vraṇo gatavedano bhavati | tatkālamiti chinnamātre taddine vā | svaraso'tra sadyorasaḥ na tu kkāthādirūpaḥ | khaḍgādicchinnagātrasyeti - ādigrahaṇāt śaktikuntādibhiśchinnagātrasyetyarthaḥ || 20 ||

Kāśīrāma Vaidya. khadgādicchinnagātrasya puruṣasya gāṅgerukīmūlarasaistatkālaṃ vraṇaḥ pūrito bhavati gatavedanaśca jāyate iti sambandhaḥ | gāṅgerukī gaṇagerī¹¹ || 20 ||

puṭapākavidhiḥ | puṭapākasya kalkasya svaraso gṛhyate yataḥ | atastu puṭapākānāṃ yuktiratrocyate mayā || 21 || puṭapākasya mātreyaṃ lepasyāṅgāravarṇatā | lepaṃ ca dvyaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryādvāṅguṣṭhamātrakam || 22 || kāśmarīvaṭajambvādipatrairveṣṭanamuttamam | palamātro raso grāhyaḥ karṣamātraṃ madhu kṣipet ||23|| kalkacūrṇadravādyāstu deyā: svarasavadbudhai: |

Āḍhamalla. puṭapākasyeti - yato hetoḥ pūrvaṃ kalkarūpasya paścāt puṭapākasya dravyasya raso gṛhyate atastasya yuktiḥ kartavyavidhiratrāsmin granthe mayā''cāryeṇa ucyate, adhuneti śeṣaḥ | tadyuktiryathā -puṭapākasya mātreyamiti | puṭapākarūpo dravyagolakaḥ yāvadaṅgārasadṛśo bhavati tāvat agnau sthitaḥ, iyaṃ mātrā lepasyetyarthaḥ | lepamapi mṛdādinā dvyaṅgulonmitaṃ kāśmaryādīnāṃ patrairveṣṭanaṃ ca | lepanaṃ godhūmacūrṇādinā tadaṅguṣṭhamātraṃ prathamaṃ kāryam | agre vakṣyamāṇatvāt | paścāt mṛdādīnāṃ pralepa ityarthaḥ | uttamamiti | sūtrādiveṣṭanena nyūnādhikarahitaṃ veṣṭanamityarthaḥ | kāśmaryādayaḥ prasiddhāḥ | ādigrahaṇāt vijñātavṛkṣāṇāṃ patrairvā veṣṭanaṃ na niṣiddham || asyaiva pānārthaṃ mānamāha - palamātra iti| rasaḥ puṭapākodbhavaḥ saḥ palonmitaḥ palamātro grāhyaḥ | madhu karṣapramāṇaṃ kṣipet | atraiva kalkādyāḥ pūrvasvarasavaddeyāḥ | atraiva prakṣepārthamiti bhāvaḥ | dravo'tra ghṛtakṣīratailādiḥ | ādiśabdena pūrvoktānāṃ yānyavaśiṣṭāni tānyatra jñātavyāni || 21-23 ||

Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ puṭapākasvarūpasya rasasya kartavyatāvidhimāha - puṭapākaḥ so'pi svarasabheda eva | yataḥ puṭapakkasya kalkasya piṣṭadravyasya svarasaḥ gṛhyate ataḥ puṭapākānāṃ svarasabhedānāṃ yuktiḥ mayā ucyate puṭapākakartavyatāyāṃ vidhimāha puṭeti | sugamamanyat ||21-23||

kuṭajapuṭapāka atīsāre - sa yathā - tatkālākṛṣṭakuṭajatvacaṃ taṇḍulavāriṇā || 24 || piṣṭāṃ catuṣpalamitāṃ jambūpallavaveṣṭitām | sūtreṇa baddhāṃ godhūmapiṣṭena pariveṣṭitām || 25 || liptāṃ ca dhanapaṅkena gomayairvahninā dahet | aṅgāravarṇāṃ ca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet || 26 || tato rasaṃ gṛhītvā ca śītaṃ kṣaudrayutaṃ¹² pibet | jayetsarvānatīsārāndustarānsucirotthitān || 27 ||

Āḍhamalla. sa yatheti vacanāt puṭapākasvaraso'yaṃ, yathā rogeṣu vihitastaṃ tathaiva darśayannāha - taditi kuṭajo girimallikā tasya tvak challī | taṇḍulavāriṇeti taṇḍuladhāvanena | godhūmapiṣṭena lepanaṃ mṛllepanaṃ ca | mṛllepanaṃ tu dvyaṅgulapramitam | śītamiti madhuvirodhāt | yataḥ ‘uṣṇairvirudhyate kṣaudram’ iti| śeṣaṃ sugamam || 24-27 ||

Kāśīrāma Vaidya. sa yathā tatkāleti | tatkālākṛṣṭāṃ tatkālānītāṃ kuṭajaḥ kuḍā tasya tvacaṃ taṇḍulavāriṇā taṇḍulajalena piṣṭāṃ catuḥpalamitāṃ catuḥpalapramāṇāṃ jambūpallavaḥ jambūkisalayaṃ tena veṣṭitāṃ punaḥ ghanapaṅkena gāḍhakardamena liptāṃ gomayairupalaiḥ vahninā dahet, spaṣṭamanyat || 24-27 ||

kaṇḍitaṃ taṃḍulapalaṃ jale'ṣṭaguṇite kṣipet | bhāvayitvā jalaṃ grāhyaṃ deyaṃ sarvatra karmasu || 28 ||

Āḍhamalla. athātra prasaṅgatastaṇḍulajalasya vidhimāha - kaṇḍitaṃ taṇḍulapalamiti | kaṇḍitaṃ svasthaṃ tanmusalādibhirulūkhale kuṭṭitamityarthaḥ | aṣṭaguṇite jale palāṣṭakapānīye bhāvayitvā prakṣālya jalaṃ grāhyaṃ tattaṇḍulajalamiti | etaccānukte sarvatra yojyamityarthaḥ || 28 ||

Kāśīrāma Vaidya. atha karmaprayoge taṇḍulajalamāha - kaṇḍitaṃ nistuṣaṃ bhāvayitvā | spaṣṭamanyat || 28 ||

atīsāre - aralūpuṭapākaḥ | aralūtvakkṛtaścaiva puṭapāko'gnidīpanaḥ | medhumocarasābhyāṃ ca yuktaḥ sarvātisārajit ||29||

Āḍhamalla. aralūpuṭapākamāha - aralviti | aralū: vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva; tadabhāve syonākaḥ | tasya tvakkṛtaḥ puṭapākarasaḥ kevalaḥ agnikaro bhavati | cakārāt atrāpi pūrvavat puṭapākayuktirjñātavyā | yadāyameva raso madhumocarasābhyāṃ yuktastadā sarvātīsārajidbhavati | mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ ||29 ||

Kāśīrāma Vaidya. athāralūpuṭapākaḥ atīsāre aralū: syonākanāma | spaṣṭamanyat || 29 ||

sarvātīsāre - tittirapuṭapākaḥ | nyagrodhādeśca kalkene pūrayedgauratittireḥ¹³ | nirantramudaraṃ samyakpuṭapākena tatpacet || 30| tatkalkasya rasaḥ kṣaudrayuktaḥ sarvātisāranut¹⁴ |

Āḍhamalla. atha tittirapuṭapākamāha - nyagrodhāderiti | asya vidhistu pūrvavajjñātavyaḥ | nyagrodhāderiti nyagrodhādigaṇasya kalkenetyarthaḥ | tadyathā - nyagrodhodumbarā- śvatthaplakṣamadhūkakapītanakakumbhāmrakośāmracorakapatrajambū dvayapiyālamadhukarohiṇīvañjula- kadambabadarītindukīśallakīlodhradvayabhallātakapalāśā nandīvṛkṣaśceti nyagrodhādigaṇaḥ suśrutāt | eteṣāṃ vyastasamastānāṃ yathālābhaṃ paribhāṣoktyā tvagādayo grāhyā iti vṛddhānāṃ vyavahāraḥ | eke nyagrodhādigrahaṇena pañcavalkalāni manyante | tadyathā - ‘nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasavalkalaiḥ | pañcavalkam’ ityādi | gauratittirairiti yadgauragrahaṇaṃ tadviśiṣṭaguṇajñāpanārthaṃ, ‘tittiriḥ sarvadoṣaghno viśeṣādgauratittiri’riti vacanāt | nirantramiti - antragrahaṇaṃ yakṛtplīhādikamapi gṛhyate, tairapi rahitamityarthaḥ || 30 ||

Kāśīrāma Vaidya. atha tittirapuṭapāka atīsāre | nyagrodhādeḥ kalkena gauratittireḥ nirantramudaraṃ samyak pūrayet tatpuṭapākena pacet tatkalkasvarasaḥ kṣaudrayuktaḥ sarvātīsāranudbhavatīti yojanā | nyagrodhāderiti nyagrodhādipañcapallavasya kalkaḥ te nyagrodhādayaḥ pañca nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣavetasāḥ, tatra nyagrodhaḥ vaṭaḥ, udumbaraḥ gūlaraḥ, aśvatthaḥ pīparaḥ, plakṣaḥ pilakhani, vetasaḥ veta iti prasiddhaḥ ||30||

atīsāraviśeṣe dāḍimīpuṭapākamāha - puṭapākena vipacetsupakvaṃ dāḍimīphalam ||31|| tadraso madhusaṃyuktaḥ sarvātīsāranāśanaḥ |

Āḍhamalla. puṭapākeneti - supakkagrahaṇaṃ amlavyavacchedārtham | yataḥ amlatve tatkāryakaraṃ na bhavati | tathāhi – ‘dāḍimaṃ dīpanaṃ grāhi dvidhā svādvamlabhedataḥ | tayoḥ svādu tridoṣaghnamamlaṃ vātabalāsakṛt’ iti | tadrasaḥ puṭapākarasaḥ | madhusaṃyukta iti madhuprakṣepayutaḥ ||31||

Kāśīrāma Vaidya. puṭapākeneti sugamam || 31 ||

atha bījapūrādipuṭapākaśchardyām - bījapūrāmrajambūnāṃ pallavāni jaṭāḥ pṛthak || 32 || vipacetpuṭapākena kṣaudrayuktaśca tadrasaḥ | chardiṃ nivārayedghorāṃ sarvadoṣasamudbhavām || 33 ||

Āḍhamalla. atha jaṭāpallavapuṭapākamāha - bījeti | bījapūrādīnāṃ militvā guṇaviśeṣeṇa yogadvayam | ekaṃ pallavakṛtam | aparaṃ jaṭākṛtaṃ ca | parasparābhāvaviśeṣāt pṛthagiti grahaṇena yogatrayametat | etena kimuktaṃ ? bījapūrādīnāṃ vyastānāṃ pallavapuṭapākaḥ jaṭāpuṭapāko vā kartavya iti tātparyārthaḥ | ghorāmityanivāryām | sarvadoṣasamudbhavāmiti tridoṣajanitām || 32 || 33 ||

Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 32 || 33 ||

raktapittādau – vāsāpuṭapākamāha - piṣṭānāṃ vṛṣapatrāṇāṃ puṭapākaraso himaḥ | madhuyukto jayedraktapittakāsajvarakṣayān || 34 ||

Āḍhamalla. piṣṭānāmiti | vṛṣaḥ āṭarūṣakaḥ, piṣṭānāṃ kalkībhūtānām | hima iti śītalo na tu himasaṃjñaḥ kaṣāyaḥ, kṣatamatrora:kṣatam || 34 ||

Kāśīrāma Vaidya. vāsāpuṭapāko raktapittādau - vṛṣo vāsakaḥ, teṣāṃ puṭapākarasaḥ himaḥ śītalamadhuyukta: raktapittādīn jayet || 34 ||

atha kaṇṭakārīpuṭapākaḥ kāsaśvāsādau – pacetkṣudrāṃ sapañcāṅgāṃ puṭapākena tadrasaḥ | pippalīcūrṇasaṃyuktaḥ kāsaśvāsakaphāpahaḥ || 35 ||

Āḍhamalla. atha kaṇṭakārīpuṭapākamāha - pacediti | kṣudrā laghukaṇṭakārikā | kīdṛśī ? tāmāha - sapañcāṅgāmiti | mūlatvakpatrapuṣpaphalasahitāmityarthaḥ | pippalī cātra svalpamānā deyā tīkṣṇatvāt || 35 ||

Kāśīrāma Vaidya. kṣudrā laghukaṇṭakārī pañcāṅgāṃ patrapuṣpajaṭāphalatvaksahitāṃ pippalīcūrṇatrayāṇāṃ pañcānāṃ ca adhikakaṭūṣṇatvāt || 35 ||

atha bibhītakapuṭapākaḥ kāsādau - bibhītakaphalaṃ kiṃcidghṛtenābhyajya lepayet | godhūmapiṣṭenāṅgārairvipacetpuṭapākavat || 36 || tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya tvacaṃ tasya mukhe kṣipet | kāsaśvāsapratiśyāyasvarabhaṅgāñjayettataḥ || 37 ||

Āḍhamalla. bibhītakapuṭapākamāha - bibhītaketi | bibhītako ‘bahere’ iti loke | tāni sakalāni gṛhītvā kiñcidghṛtenābhyajya pūrvavat puṭapākavidhānena vipacet | aṅgāragrahaṇaṃ dhūmavyavacchedārtham | ayaṃ yogo viśeṣeṇa sāyamupayojyaḥ | pratiśyāyo nāsāsrāva: | prakṛtibhūtasya svarasyānyathābhāvaḥ svarabhaṅga ityucyate ||36||37||

Kāśīrāma Vaidya. atra svaraso na gṛhītastvaca eva vidhānāt | yathā śuṇṭhyāḥ puṭapakvasya cūrṇa gṛhyate tadāhāgre || 36 || 37 ||

atha śuṇṭhīpuṭapāka āmātīsārādau cūrṇaṃ kiṃcidghṛtābhyaktaṃ śuṇṭhyā eraṇḍajairdalaiḥ | veṣṭitaṃ puṭapākena vipacenmandavahninā || 38 || tata uddhṛtya taccūrṇaṃ grāhmaṃ prātaḥ sitānvitam | tena yānti śamaṃ pīḍā āmātīsārasaṃbhavāḥ ||39||

Āḍhamalla. adhunā śuṇṭhīpuṭapākamāha - cūrṇamiti | śuṇṭhī prasiddhā, tasyāścūrṇaṃ vastragālitaṃ tacca ghṛtābhyaktaṃ kṛtvā eraṇḍapatraiśca veṣṭayitvā puṭapākayuktyā vipacet | sitānvitamiti sitā'tra cūrṇasamatulitā| prātargrahaṇaṃ adhobhāgagataroganivṛttyartham | mandavahnigrahaṇaṃ dagdhavyavacchedārtham | vidravatvāt | bhakṣyamānamapyatra cūrṇavat || 38 || 39 ||

Kāśīrāma Vaidya. āmātīsārapīḍāyāṃ eraṇḍajairdalaiḥ patraiḥ | spaṣṭamanyat || 38 || 39 ||

atha śuṇṭhīpuṭapāka āmavātādau - śuṇṭhīkalkaṃ vinikṣipya rasaireraṇḍamūlajaiḥ | vipacetpuṭapākena tadrasaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ || 40 || āmavātasamudbhūtāṃ pīḍāṃ jayati dustarām |

Āḍhamalla. aparamapyāha - śuṇṭhīkalkamati | bhāvini bhūtavadupacāraḥ | sā śuṇṭhī eraṇḍamūlarasena saha īṣat peṣitā satī kalkamityucyate | raso'tra sadyaskaḥ, kkathito vā | kṣaudrasaṃyuto madhuprakṣepayutaḥ | dustarāmityanivāryām || 40 ||

Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 40 ||

suraṇapuṭapāka arśoroge -- sauraṇaṃ kandamādāya puṭapākena pācayet || 41 || satailalavaṇastasya rasaścārśovikāranut |

Āḍhamalla. atha sūraṇapuṭapākamāha - sauraṇamiti | sūraṇasyedaṃ kandamityarthaḥ | tatpuṭapākayuktyā vipācya satailalavaṇānvitastadraso'rśovikāranudbhavati | satailalavaṇa iti | satailalavaṇeti sāmānyagrahaṇena tilatailaṃ saindhavalavaṇaṃ ca grāhyam | etayormānaṃ prakṣepe pūrvavat || 41 ||

Kāśīrāma Vaidya. satailalavaṇaṃ pācayet kalke tailaṃ lavaṇaṃ ca dattvā pācayet || 41 ||

atha mṛgaśṛṅgapuṭapākaḥ śūlādau -- śarāvasaṃpuṭe dagdhaṃ śṛṅgaṃ hariṇajaṃ pibet || 42 || gavyena sarpiṣā yuktaṃ hṛcchūlaṃ nāśayeddhruvam |iti śrīdāmodarasūnuśrīśārṅgadharācāryaviracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe svarasādikalpanā nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||

Āḍhamalla. idānīṃ mṛgaśṛṅgapuṭapākamāha - śarāveti | hariṇājjjātaṃ hariṇajaṃ śṛṅgamiti viṣāṇam, tacca khaṇḍitaṃ kṛtvā grāhyam | dagdhamiti | puṭapākayuktyetyarthaḥ | ata eva mṛdāvaliptaṃ śarāvasampuṭaṃ kāryam | gavyagrahaṇaṃ anyaghṛtavyavacchedārthaṃ tasyātiśreṣṭhatvāt | bhakṣaṇamatra phāṇṭavajjñeyam | dhruvamiti - satyapratyayakārako yogo'yam || 42 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe svarasakalpanādhyāyaḥ prathamaḥ || 1 ||

Kāśīrāma Vaidya. śarāvasampuṭe dagdhaṃ bhasmasātkṛtaṃ hariṇajaṃ śṛṅgaṃ tadbhasma gavyena sarpiṣā ghṛtena yuktaṃ pibet | hṛcchūlaṃ naśyati dhruvamiti niścayena | nanu svarase puṭapāke ca ko bhedaḥ yataḥ puṭapāko bhinna evoktaḥ? ucyate, svarasakalpanāyāṃ rasa eva gṛhyate iti iyānbhedaḥ ato bhinna eva || 42 || iti śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne svarasādikalpanādhyāyaḥ || 1||

Editor's notes

1 ‘yaḥ syātsvaraso rasa’ pā. | ↩
2 ‘ahorātrāt’ pā. | ↩
3 3-‘śeṣaṃ’ pā. | ↩
4 1-‘gaṇḍam’ pā. | 2-idaṃ nāsti ‘kha’ pustake |rasaḥ ↩
5 sa yatheti | sa yathā ityādivākyena prayogān prakaṭayati granthakāraḥ, athavā guṇayuktijñāpanārthaṃ śiṣyavacanamidaṃ evaṃ sarvatra ‘sa yathe’ti jñātavyam | ↩
6 2-idaṃ nāsti ‘kha’ pustake | ↩
7 1-‘sa ca muṇḍyā rasaḥ’ pā. | ’śaśamuṇḍyā rasaḥ koṣṇo’ iti pāṭhaḥ | ‘śaṅkhapuṣpīmuṇḍīrasaḥ’ iti kha-pustake | ↩
8 2-‘rakāḥ’ pā. | ↩
9 1-śaṅkhapuṣpītyarthaḥ | ↩
10 2-‘kuṣṭha’ pā. | ↩
11 3-gaṃgeraṇa | ↩
12 1-’kṣaudrarasaṃ pā. | ↩
13 9-‘tittiram’ iti pā. | ↩
14 2-‘jit’ iti pā. | ↩