dvitīyo'dhyāyaḥ | pānīyaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ kṣuṇṇe dravyapale kṣipet | mṛtpātre
kvāthayedgrāhyamaṣṭamāṃśāvaśeṣitam
||1|| tajjalaṃ pāyaceddhīmānkoṣṇaṃ
mṛdvagnisādhitam |
Āḍhamalla. pānīyamiti | kṣuṇṇe kuṭṭite
dravyapale kkāthyadravyapale pānīyaṃ jalaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ dravyabhāgāpekṣayā,
tena ṣoḍaśapalamityarthaḥ | aṣṭamāṃśāvaśeṣitamiti dvipalāvaśeṣamityarthaḥ |
tajjalamiti kkathitajalaṃ, koṣṇamiti īṣaduṣṇaṃ, uṣṇatvamasya kkathitatvādeva
na tu śṛtaśītaṃ punastaptamiti doṣakaratvāt | tathācoktam - ‘tailaṃ ghṛtaṃ ca
pānīyaṃ kaṣāyaṃ vyañjanādikam | śṛtaśītaṃ punastaptaṃ tatsarvaṃ viṣavadbhavet’
iti | mṛdvagnisādhitamiti samyagvīryotkṛṣṭatvāt mandapāvakapācitamiti bhāvaḥ |
dagdhaghanapicchilādibhayādityeke vadanti | dhīmāniti grahaṇena dravyāṇāṃ
mṛdumadhyakaṭhinatvādikamavekṣya tadanumānaṃ jalaṃ deyamiti | tathāhi -
‘caturguṇaṃ mṛdau dravye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam | atyarthaṃ kaṭhine deyaṃ
budhaiḥ ṣoḍaśikaṃ jalam’ iti | etacca strehapākaviṣaye prāyaśaḥ pracarati |
nanu mṛdvādikvāthyadravyamaṣṭaguṇite jale sādhyate iti vyavahāro dṛśyate
tatkathamatra ṣoḍaśaguṇam ? ucyate - kkāthyagaṇo
mṛdumadhyakaṭhinadravyairmilitvā pacyate, tasmāt madhyamānamanusaranti
vṛddhavaidyā iti na doṣaḥ | uktaṃ ca yataḥ -‘mṛdvādikvāthyasaṅghāte mānānuktau
cikitsakāḥ | madhyasyobhayabhāgitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam’ iti |
dravyamānamapi doṣāpekṣayā na tu niyatapalamānamityeke bhāṣante | kutaḥ ?
dhīmāniti grahaṇāt | tathāhi - ‘uttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca
madhyamā | jaghanyasya palārdhena snehakvāthyauṣadheṣu ca ||’ iti | etacca
viṣādhikāre uktaṃ na tu sarvatra | nanvapare caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthaṃ
vadanti | tathāhyuktam - ‘kvāthyadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate |
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ palacatuṣṭayam’ | etadapi viṣādhikāre na tu
sarvatra | yadvā kvāthastu pācanādikabhedena saptavidhaḥ | tadyathā -‘pācano
dīpanīyaśca śodhanaḥ śamanastathā | tarpaṇaḥ kledanaḥ śoṣī kvāthaḥ saptavidho
mataḥ’ tasmāt pācanaśodhanārthaṃ caturthāṃśaḥ | ‘pācanaḥ śodhanīyaśca
pādaśeṣaḥ praśasyate’ ityādi vacanāt | avaśiṣṭārthaṃ ca dvipalamiti na
virodhaḥ | yadvā doṣādīnāṃ balābalavicārādubhayatrāpi na kaściddoṣaḥ | yataḥ
‘dīptānalaṃ mahākāyaṃ pāyayet tvañjaliṃ jalam | anye tvardhaṃ parityajya
prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ’iti || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ kvāthakalpanāṃ
vyākhyāsyāmaḥ | pūrvaṃ tāvat tatsvarūpamāha - atha svarasānantaraṃ kvāthasya
nāmānyāha - nanu pūrvaṃ ‘athātra svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau’
ityevamuktatvātsvarasānantaraṃ kalkakalpanaiva yuktā tatkathamatra kvāthaḥ ?
tathāca vāgbhaṭe bheṣajakalpe evamuktam ‘rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti
prakalpanā | pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ balādhikāḥ’| anyatrā'pyuktam
- ‘rasaḥ kalkaśca niryūho phāṇṭaḥ kramādamī | yathottaraṃ ca laghavaḥ kaṣāyāḥ
pañca saṃsmṛtāḥ’ | niryūhaḥ kvāthaḥ | ato vāgbhaṭādau svarasānantaraṃ kalka
evoktaḥ anyairapyevamuktaṃ | nanu kecit śārṅgadharapadye evaṃ paṭhanti
‘athātra svarasaḥ kvāthaḥ kalkaśca himaphāṃṭakau’ iti, tattu na samyak,yataḥ
vāgbhaṭādau svarasānantaraṃ kalkasyaiva vidhānāt | tataḥ kvāthaḥ | atra
śārṅgadhare tu svarasānantaraṃ kvātha evoktaḥ, kalkastu
phāṇṭānantaramuktastatkathaṃ na vyatikramaḥ, ucyate - athātra svarasaḥ kalkaḥ
kvāthaśceti padyātikrameṇa likhitaṃ tat yathottaraṃ laghupratipādanārthaṃ na
tu kramakathanārtham | kramastu anukramaṇikāyāṃ proktaḥ | tathā ‘svarasaḥ
kvāthaphāṇṭau ca himaḥ kalkaśca cūrṇita’miti | ataḥ svarasānantaraṃ kvātha eva
yuktaḥ sa procyate | mṛtpātre kṣuṇṇe dravyapale ṣoḍaśaguṇaṃ pānīyaṃ kṣipet
punaḥ kvāthayet punarmṛdvagnisādhitaṃ aṣṭamāṃśāvaśeṣitaṃ dvipalamātraṃ
tajjalaṃ dhīmānvaidyaḥ pāyayet | kiṃbhūtaṃ jalaṃ koṣṇam īṣaduṣṇaṃ, pāyayet
rogiṇam || 1 ||
śṛta: kvāthaḥ kaṣāyaśca niryūha: sa nigadyate
|| 2 || āhārarasapāke ca saṃjāte
dvipalonmitam | vṛddhavaidyopadeśena pibetkāthaṃ supācitam
||6|| kvāthe
kṣipetsitāmaṃśaiścaturthāṣṭamaṣoḍaśaiḥ | vātapittakaphātaṅke viparītaṃ madhu
smṛtam || 4 || jīrakaṃ gugguluṃ kṣāraṃ
lavaṇaṃ ca śilājatu | hiṅgu trikaṭukaṃ caiva kvāthe śāṇonmitaṃ kṣipet
|| 5 || kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍaṃ tailaṃ mūtraṃ
cānyaddravaṃ tathā | kalkaṃ cūrṇādikaṃ kkāthe nikṣipetkarṣasaṃmitam
|| 6 || (apidhānamukhe pātre jalaṃ
durjaratāṃ vrajet | tasmādāvaraṇaṃ tyaktvā kvāthādīnāṃ viniścayaḥ1
||7||)
Āḍhamalla. idānīṃ kvāthasya
paryāyanāmānyāha - śṛta ityādi | śṛtaḥ, kvāthaḥ, kaṣāyaḥ, niryūha iti catvāri
kvāthasyaivāparanāmāni ātrācāryo dvipalamiti svīkṛtyoktamapyaparadṛṣṭāntena
darśayati | tamāha - āhāra iti | vṛddhavaidyopadeśeneti grahaṇena dvipalameva
iti pāramparyo vyavahāraḥ, ata eva tanmatamālocya śārṅgadhareṇātra likhitaḥ,
yataḥ ‘kvāthatyāgamanicchantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam | pāramparyopadeśena
vṛddhavaidyāḥ paladvayam’ iti | supācitamiti gandhavarṇarasānvitam | taduktam
- ‘dravyasya gandhavarṇaiśca tulyaṃ kāryakaraṃ viduḥ | tadvadviśuddhaṃ
śuddhāya kaṣāyamamṛtopamam’ iti| āhārarasapāke
itipadamanyavyādhiprakopavyavacchedārtham, yataḥ -. ‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ
ca tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca’
iti || idānīṃ prakṣepanimittaṃ dravyāṇāṃ parimāṇamāha - kvātha iti | sitā
śarkarā, sā ca kkathitajalasya caturthāṣṭamaṣoḍaśairaṃśaiḥ prakṣiptā jñeyā |
atrānukramo boddhavyaḥ | madhu ca viparītamiti śarkarāparimāṇāt, etena
kimuktam ? vātātaṅke sitācaturthāṃśaṃ kathitajalādityarthaḥ,
pittātaṅke'ṣṭamāṃśaṃ, kaphātaṅke ṣoḍaśāṃśamiti | madhu viparītaṃ yathā -
vātātaṅke ṣoḍaśāṃśaṃ, pittātaṅke'ṣṭamāṃśaṃ, caturthāṃśamiti bhāvaḥ ||
aparāṇyāha - jīrakamityādi | jīrakāditrikaṭukāntaṃ dravyaṃ ṭaṅkapramitaṃ
kṣipediti kvāthe | tatra kṣāraṃ yavakṣārādi, lavaṇaṃ saindhavādi, trikaṭukaṃ
śuṇḍīmaricapippalīsaṃjñakam | dravaprakṣepamāha - kṣīramityādi | kṣīrādīni
karṣamitāni tatra guḍopalakṣitattven sitāvaśiṣṭāḥ sarve ikṣuvikārā gṛhyante |
anyaddravamiti toyamadyāsavāriṣṭaśuktādikaṃ, cūrṇādikamityatrādigrahaṇāt
guṭikāvalehādayo boddhavyāḥ | karṣaṃ palacaturthāṃśamityarthaḥ
||2-6||
Kāśīrāma Vaidya. āhārarasapāke sañjāte
sati vṛddhavaidyopadeśena ājñayā supācitaṃ kvāthaṃ pibet | śṛta:, kkāthaḥ,
kaṣāyaḥ, niryūhaśceti paryāyaśabdaiḥ kkātha eva nigadyate | āhārarasapāke
sañjāte iti yaduktaṃ tadrasaśeṣe, auṣadhapāke doṣadarśanāt | yaduktaṃ
‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti gadopaśamaṃ
prakarotyanyān hi rogāṃśca’ iti | nanu vaidyāstu saṃpradāyena dravyapale
aṣṭaguṇaṃ jalaṃ dattvā aṣṭamāṃśaṃ gṛhītvā pāyayanti tatkathaṃ na virodhaḥ,
dravyaṃ ṣoḍaśabhāgakaṃ | vṛndavaṅgasene caivamuktaṃ ‘kvāthadravyapale vāri
dviraṣṭaguṇamiṣyate | caturbhāgāvaśiṣṭhaṃ tu peyaṃ palacatuṣṭayam’ iti |
palacatuṣṭayamiti tu mahākāyaviṣayam | tathācoktaṃ - dīptānalaṃ mahākāyaṃ
pāyayedañjaliṃ jalam | anye tvardhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ’ ||
vāgbhaṭe ca ‘kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam’ | dravyapale
prasthārdhaṃ jalaṃ datvā caturbhāgāvaśeṣitaṃ kvāthaṃ kuryādityarthaḥ |
aṣṭapalam | atra vāgbhaṭenāṣṭhaguṇaṃ jalaṃ tattu carakādimatena, tathā coktaṃ
suśrute - ‘yathāyogaṃ tvakpatramūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni
khaṇḍāṃśchedayitvā bhedyāni khaṇḍaśo bhedayitvā cākuṭyāṣṭaguṇena
ṣoḍaśaguṇenāṃbhasābhyaṣicya sthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ
kvāthayitvāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ’ | ataḥ ṣoḍaśaguṇaṃ aṣṭaguṇaṃ ca
yuktameva bhakṣaṇapramāṇam | astyādyapekṣayā atra kecidāhuḥ -
‘tvakpatramūlādīnāṃ bhāgāccaturguṇaṃ jalamavāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ
niṣkkāthyāpaharedityeṣaḥ kaṣāyapākakalpaḥ’ | tattu na samyak kasmāt ?
āgamāsiddhatvāt’ iti suśruta: | kvāthe sitāmadhupramāṇamāha - kvāthe
vātapittakaphātaṅke roge krameṇa caturthāṣṭatraṣoḍaśairaṃśaiḥ sitāṃ kṣipet|
vātaroge caturthāṃśaṃ, pittaroge aṣṭamāṃśaṃ, kapharoge ṣoḍaśāṃśam | madhu
pitte ṣoḍaśāṃśaṃ, vāte aṣṭamāṃśaṃ, kaphe caturthāṃśamiti viparītaṃ smṛtam |
yadvā evaṃ viparītaṃ vāte ṣoḍaśāṃśaṃ, pitte aṣṭyāṃśaṃ, kaphe caturthāṃśam |
kvāthe jīrakādīnāṃ pramāṇamāha - kvāthe uktāñjīrakādīn śāṇonmitān kṣipet,
yadvā agnyādyapekṣayā mātrāyāḥ pramāṇatvāt
|| 2-6 ||
sarvajvare guḍūcyādikkāthaḥ - sa yathā -
guḍūcīdhānyakāriṣṭaraktacandanapadmakaiḥ | guḍūcyādigaṇakkāthaḥ
sarvajvaraharaḥ smṛtaḥ || 8 || dīpano
dāhahṛllāsatṛṣṇāchardyarucīrjayet | “nāgaraṃ2
devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛhatīdvayam | dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritānāṃ
jvarāpaham || kṣudrā kirātatiktaṃ ca śuṇṭhī chinnā ca pauṣkaram | kaṣāya eṣāṃ
śamayetpītaścāṣṭhavidhaṃ jvaram ||’
Āḍhamalla. idānīṃ jvarādiroganāśārthaṃ
bahuvidhān kkāthān darśayannāha - sa yatheti | pūrvaṃ vyākhyātam |
guḍūcyādigaṇaḥ kvātharūpaḥ sarvajvaraharo dīpanaśca bhavati dāhādīṃśca jayati
| tatrāriṣṭo nimbaḥ, padmakaṃ kāṣṭhaṃ, yatra padmamasti tatra padmakesaram |
dīpanamagneḥ | hṛllāsa ityasakṛt ṣṭhīvanam | nanu guḍūcyādiko gaṇaḥ prāyeṇa
pittaprāyopaśamanimittakṛditi tatkathamatrādau sarvajyaraharaḥ proktaḥ ?
ucyate, sarvajvare pittāvarodhinī kriyā kāryeti sidhyati | taduktaṃ vāgbhaṭe -
‘ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā | tasmāt tpittaviruddhāni tyajet
pittādhike'dhika:’ iti na doṣaḥ
|| 8 || nāgaraṃ śuṇṭhī, devakāṣṭhaṃ
devadāru, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārīdvayam | bṛhatyā dvayamiti samāsaḥ | atha
pañcatiktakaṃ kṣudrā kaṇṭakārī chinnā guḍūcī | atha kṛṣṇādisarvajvare | kṛṣṇā
pippalī, agniścitrakaḥ, pathyā harītakī, vyāghrī kaṇṭakārī, vṛṣaḥ vāsakam |
atha viśvādiko jvare | viśvā śuṇṭhī, amṛtā guḍūcī |
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādyaiḥ
kṛtaguḍūcyādigaṇakvāthaḥ sarvajva raharo bhavatīti yojanā |
guḍūcyādigaṇakvātha: sarvajvaraharaḥ sarvān vātādijvarān haratīti | ariṣṭo
nimbatvak padmaka: padmakaṃ kāṣṭham3
, spaṣṭamanyat | sāmānyajvare nāga rādayo'pi pācakatve na nirdiṣṭāste anuktā
apyucyante -
guḍūcīpippalīmūlanāgaraiḥ pācanaṃ smṛtam
|| 9 || dadyādvātajvare pūrṇaliṅge
saptamavāsare | śāliparṇī balā drākṣā guḍūcī sārivā tathā
||10|| āsāṃ kvāthaṃ pibetkoṣṇaṃ
tīvravātajvaracchidam| kāśmarīsārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtābhavaḥ
||11|| kaṣāyaḥ saguḍaḥ pīto
vātajvaravināśanaḥ | kaṭphalendrayavāpāṭhātiktāmustaiḥ śṛtaṃ jalam
|| 12|| pācanaṃ daśame'hni syāttīvre
pittajvare nṛṇām | parpaṭo vāsakastiktā kairāto dhanvayāsakaḥ
||13|| priyaṅguśca kṛtaḥ kkātha eṣāṃ
śarkarayā yutaḥ | pipāsādāhapittāsrayutaṃ pittajvaraṃ jayet
|| 14 || drākṣā harītakī mustaṃ kaṭukī
kṛtamālakaḥ | parpaṭaśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ pittajvarāpahaḥ
|| 15 || tṛṇmūrcchādāhapittāsṛkśamano
bhedanaḥ smṛtaḥ | (ekaḥ4
parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ
||16|| kiṃ punaryadi yujyeta
candanośīravālakaiḥ |)
Āḍhamalla. idānīṃ doṣādinimittaṃ
pṛthagdarśayannāha - guḍūcīti | guḍūcyādibhistribhirdravyaiḥ śṛtaṃ kvathitaṃ
vātajvare pācanamiti | kathaṃbhūte ? pūrṇaliṅge saptamavāsare vepathurviṣame |
vegādibhirupalakṣite ityarthaḥ | ata eva saptamavāsare deyamiti, yataḥ -
‘vātika: saptarātreṇa’ ityādivākyaṃ dṛśyate hi, saptamadinagrahaṇaṃ tu
jvarasya tāruṇyaniṣedhārtham, yataḥ saptāhādarvāk jvarasya taruṇatā kathyate |
tathāhi - ‘āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ’; ‘na kaṣāyaṃ praśaṃsanti
narāṇāṃ taruṇajvare | kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ sudustarāḥ’ iti | nanu
saptarātraṃ jvarasya taruṇatvaṃ, tatra bheṣajaniṣedhaḥ, tadupari vātiko jvaraḥ
pākaṃ gacchati tat kathaṃ pācanādikamuktam | etat sarvaṃ vyartham ? ucyate
-kaṣāyadravyakṛtapācanakaṣāyo niṣiddhaḥ, na tu svarasādiḥ; tathāhyuktam - ‘na
tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate | yaḥ kaṣāyaḥ kaṣāyaḥ syāt sa
varjyastaruṇe jvare’ iti | yadvā āmādayastisro'vasthā doṣāṇāṃ, tatra dvividhā
hi sāmatā - ekā rasasya, aparā doṣasya, doṣasāmatā taruṇatārūpā, rasasāmatā
aṣṭāhāt parato'pyanuvartate, taruṇatārūpā sāmatā'ṣṭāhādapaiti, etat prayojanaṃ
taruṇatārūpadoṣasāmatāyāmauṣadhaṃ nopayujyate, rasasāmatāyāṃ tu pācanaṃ dīyate
| ata evāha carakaḥ - ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte ladhvannaṃ pratibhojitam | pācanaṃ
śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam’ iti | evaṃ kaphajvare'pi boddhavyam ||
aparāṇyāha - śāliparṇīti | śāliparṇyādīnāṃ kvāthaḥ plīhādīn hantīti |
śāliparṇī prasiddhā | sārivā anantamūlaṃ ‘āphoi ’5
iti loke | eke drākṣāsthāne rāsnā iti paṭhanti | jvaro'tra vātikaḥ |
granthāntare'pi tadyathā - ‘guḍūcī sārivā drākṣā balā cāṃśumatī tathā | eṣo'pi
paramaḥ siddho vātajvaradhināśanaḥ’ iti | anyadapi - kāśmarī gambhārī,
trāyamāṇā svanāmakhyātā, amṛtā guḍūcī, kaṣāyo'tra kvathitaḥ, saguḍa iti
guḍaprakṣiptaḥ | atha pittajvare kaṭphalādipācanam | pittajvare praśastameva
tat | kaṭphalaṃ prasiddham, indrayavaṃ kuṭajabījam, ambaṣṭhā pāṭhā, tiktā
kaṭurohiṇī | daśame'hni iti vicāraṇātpūrvaṃ likhitā tīvradāhādiyukte | eke
śarkarāprakṣepo'tra manyante, yataḥ - ‘śarkarā madhurā hanti kaṣāyaṃ paittikaṃ
jvaram’ iti, tanna sarvasaṃmatam || parpaṭa iti | parpaṭādikkātha: pittajvaraṃ
hantīti | parpaṭaḥ svanāmaprasiddhaḥ, vāsaka āṭarūṣakaḥ, tiktā kaṭurohiṇī,
kairāto bhūnimba:, dhanvayāso durālabhā, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, tasyāḥ phalāni
na tu vṛkṣapriyaṅguḥ | tathācoktam - ‘phalinī phalapriyaṅgurlatā6
govandanī tathā | śyāmā’ ityādi, ‘vṛkṣapriyaṅguranyā sā jñeyā vamanakalpikā
’7 iti | eṣāṃ
dravyāṇām | śarkarātra prakṣepe | drākṣeti | drākṣādikkāthaḥ pittajvaraharaḥ |
kṛtamālako rājavṛkṣaḥ | tṛṣṇādayo'tra pittajvarasyaivopadravā jñeyāḥ |
bhedeneti svabhāvaguṇena pakvadoṣasyādhaḥpātanam | tathāhi -‘saukṣmyāt kaṣāyaḥ
srotāṃsi vivṛṇoti svabhāvataḥ | pakvaṃ doṣaṃ sraṃsayati vimārgasthaṃ śamaṃ
nayet’ iti || 9-16 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
pratyekavātādijvare kkāthānāha - saptamavāsare jvarapākān samatāyāṃ
auṣadhadānāt | tathāca vāgbhaṭavacanaṃ ‘saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye
daśāhataḥ | kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu’ – tathāca ‘vātikaḥ
saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ | śleṣmako dvādaśāhena jvaraḥ pākaṃ
niyacchati’ | atha śāliparṇyādiḥ vātajvare | śāliparṇī śālipatrī8
, balā kharakakāṣṭhikā ,9
sārivā anantamūlaṃ10
drākṣā madhuragurutvādvātaghnī | atha kāśmaryādirvātajvare | kāśmarī gambhārī,
sārivā anantamūlaṃ11
, trāyamāṇā prasiddhā, amṛtā guḍūcī | atha kaṭphalādiḥ pittajvare, kaṭphalaṃ
kāphalaḥ12 ,
ambaṣṭhā pāṭhā13
| kaṭūphalendrayavāriṣṭeti vā pāṭhaḥ | tatrāriṣṭo nimbaḥ | tiktā kaṭukī | nanu
kaṭphalaṃ vātapittaghnam ? ucyate - pittādhikāre jvaranāśakatvāllikhitam |
yadvā atrākāraviśleṣastena apittajvare pittarahite vātajvare vā | tarhi
daśāhnīti vyarthaṃ syāt | tatrāpi pittādhikā- rāt | yadvā apittajvare īṣat
pittajvare | atra īṣadarthe tatra ityukte tīvre iti vyarthaṃ syāt | yadvā
kaphasaṃsargāt pittādhikāre kaṭphalaprayogaḥ | yaduktaṃ suśrute - ‘na
rogo'pyekadoṣajaḥ’ iti || atha parpaṭādiḥ pittajvare | parpaṭa: kaṭupatraḥ14
, tiktā kaṭukī, kairātaḥ bhūnimbaḥ15
, dhanvayāsaka: dhamāsā, priyaṃguḥ latāpriyaṅguphalam16
, eṣāṃ kvāthaḥ śarkarayā sitayā yutaḥ pipāsādiyuktaṃ pittajvaraṃ jayet| atha
drākṣādiḥ pittajvare | kṛtamālakaḥ kiravālakī phalī | spaṣṭamanyat | bhedanaḥ
sārakaḥ ||9-16||
atha bījapūrādiḥ śleṣmajvare - bījapūraśiphāpathyānāgaragranthikaiḥ śṛtam
||17 || sakṣāraṃ pācanaṃ śleṣmajvare
dvādaśavāsare |
Āḍhamalla. atha kaphajvare
bījapūrādipācanam | bījapūreti | śleṣmajvare praśastam | bījapūro mātuluṅgaḥ,
tasya śiphā jaṭā, pathyā haritakī, nāgaraṃ śuṇṭhī, granthikaṃ pippalīmūlaṃ,
śṛtaṃ kvathitam | sakṣāramiti yavakṣāraprakṣiptam | dvādaśavāsara iti pūrvavat
|| 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. bījapūraśiphā
mātuluṅgajaṭā17
, granthikaṃ pippalīmūlam, eṣāṃ śṛtaṃ kvātham | kiṃbhūtaṃ sakṣāraṃ
yavakṣārasahitam | etatpācanaṃ śleṣmajvare dvādaśavāsare dadyāt
||17||
kaphajvare - bhūnimbādikāthaḥ | bhūnimbanimbapippalya: śaṭhī śuṇṭhī śatāvarī
||18|| guḍūcī bṛhatī ceti kvātho
hanyātkaphajvaram | paṭolatriphalātiktāśaṭhīvāsāmṛtābhavaḥ
|| 19 || kvātho madhuyutaḥ pīto
hanyātkaphakṛtaṃ jvaram |
Āḍhamalla. bhūniṃmbādikvātho'pi
kaphajvaraṃ hanyāditi | bhūnimbaḥ kairātaḥ, nimbaḥ prasiddhaḥ, pippalī khyātā,
śaṭhī karcūrabhedaḥ, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārikā | kecit ‘śaṭhī śuṇṭhī ca
pauṣkaram’ iti paṭhanti | ayamapi pāṭhaḥ sādhuḥ | paṭoleti - paṭolādikvātho
madhuprakṣiptaḥ kaphajanitajvaraṃ hanyāditi | paṭolamatra paṭolapañcāṅgam |
kevalaṃ paṭolanālaṃ vā | yataḥ ‘nālaṃ tasya kaphāpaham’ iti vacanāt | triphalā
harītakyādikam | tiktā kaṭurohiṇī | amṛtā guḍūcī
|| 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bhūnimbādiḥ
śleṣmajvare | bhūnimbaḥ kairātaḥ, śaṭhī karcūraḥ, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārī18
| atha paṭolādiḥ kaphajvare | paṭolaṃ paṭolapatraṃ, triphalā prasiddhā, tiktā
kaṭukī, śaṭhī, karcūraḥ, eṣāṃ bhava utpannaḥ kvāthaḥ
|| 18 || 19 ||
vātapittajvare - pañcabhadrakvāthaḥ | parpaṭābdāmṛtāviśvakairātaiḥ sādhitaṃ
jalam || 20 || pañcabhadramidaṃ jñeyaṃ
vātapittajvarāpaham |
Āḍhamalla. idānīṃ vātapittajvare
yogamāha - parpaṭetyādi | pañcabhadrakasaṃjñakaṃ kkathitaṃ jalaṃ
vātapittajvarāpahaṃ bhavati | abdo mustam, viśvaḥ śuṇṭhī | atrā'pi
saṃsargajanitajvare vāsarādīnāṃ tantrāntare'vagantavyam | tadyathā
‘vātapittajvare deyamauṣadhaṃ pañcame'hani | pittaśleṣmajvare cā'pi auṣadhaṃ
saptame'hani | ata ūrdhvaṃ ca saptāhādvātaśleṣmajvare pibet’ iti
||20||
Kāśīrāma Vaidya. atha pañcabhadraṃ
vātapittajvare | parpaṭādyaiḥ sādhitaṃ jalaṃ pañcabhadraṃ jñeyaṃ,
tadvātapittajvarāpaham | parpaṭaḥ kaṭupatraḥ19
, abdaḥ mustakaḥ, amṛtā guḍūcī, viśvaṃ śuṇṭhī, kairātaḥ bhūnimbaḥ20
, pañcabhadraṃ pañcabhadrasaṃjñaṃ, bhadrarūpāṇāṃ pañcānāṃ yogādvā pañcabhadram
|| 20 ||
kaphavātajvarādau laghukṣudrādikkāthaḥ | kṣudrāśuṇṭhīguḍūcīnāṃ kaṣāyaḥ
pauṣkarasya ca || 21 || kaphavātādhike peyo
jvare vāpi tridoṣaje | kāsaśvāsārucihare21
pārśvaśūlavināśanaḥ22
|| 22 ||
Āḍhamalla. kṣudreti |
laghukṣudrādikkāthaḥ kaphavātajaniktajvare peyaḥ tridoṣaje vā | tatra
pauṣkaraṃ mūlaṃ tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyamiti sarvatra | kāsādyupadravāḥ
sannipātajvarasyā'pi jñātavyāḥ | tantrāntare pañcatiktakasaṃjñakamidam | tatra
pañcamaṃ bhūnimbam| tadyathā - ‘kṣudrāmṛtābhyāṃ saha nāgareṇa sapuṣkaraścaiva
kirātatiktam | pibetkaṣāyaṃ bhuvi pañcatiktaṃ jvaraṃ nihantyaṣṭavidhaṃ
samagram ? iti | atrā'pi kairāto yojyastridoṣaharatvāt
|| 21 || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
laghukṣudrādikaphavātajvarādau | kṣudrā laghukaṇṭakārī, pauṣkaraṃ mūlam, eṣāṃ
yaḥ kaṣāyaḥ kaphavātādhike peyaḥ | punaḥ kāsārucikare kārake, punaḥ -
pārśvaśūlavidhāyini kārake jvare || 21 || 22
||
vātakaphajvarādau āragvadhādikvāthaḥ | āragvadhakaṇāmūlamustātiktābhayākṛtaḥ |
kvāthaḥ śamayati kṣipraṃ jvaraṃ vātakaphodbhavam|| 23 ||
āmaśūlapraśamano bhedī dīpanapācanaḥ |
Āḍhamalla. āragvadheti |
āragvadhādikvāthaḥ kṣipraṃ śīghraṃ kaphavātodbhavaṃ jvaraṃ śamayati |
āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ, sa ca carake phalavarge paṭhitaḥ, suśrute tu
patravarge; ato'ntaḥparimārjane phalaṃ, bahiḥparimārjanakuṣṭhādau patramiti |
kaṇāmūlaṃ pippalīmūlam, tiktā kaṭurohiṇī, abhayā harītakī | āmaśūlapraśamana
iti | āmenāparipakvarasena janitaḥ śūlastasya praśamana ityarthaḥ | ayaṃ śūlaḥ
jvarasyaivopadrava ityeke vadanti | bhedīti pakvaphalaṃ bhittvā yo'dhaḥ
pātayati sa bhedī | ata eva sakalavaidyāstṛvṛccūrṇāvakṣiptenānenaiva
pakvadoṣasya nirharaṇaṃ kurvanti | tasmādārogyapañcaka iti sañjñā loke
|| 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāragvadhādikvāthaḥ
vātakaphajvare| āragvadhādikṛtaḥ kvāthaḥ vātakaphodbhavaṃ jvaraṃ kṣipraṃ
śīghraṃ śamayati | tathā āmaśūlapraśamanaḥ, tathā bhedī malabhedakaḥ, tathā
dīpanapācanaḥ | katham ? ucyate | virekaviśiṣṭo ya āmastasya pācanaḥ
|| 23 ||
pittaśleṣmajvare - amṛtāṣṭakam | amṛtāriṣṭakaṭukāmustendrayavanāgaraiḥ
|| 24 || paṭolacandanābhyāṃ ca
pippalīcūrṇayukśṛtam | amṛtāṣṭakametacca pittaśleṣmajvarāpaham
|| 25 ||
chardyarocakahṛllāsadāhatṛṣṇāvināśanam |
Āḍhamalla. atha pittaśleṣmajvare
amṛteti | amṛtāṣṭakasaṃjño'yaṃ kvāthaḥ pippalīcūrṇaprayuktaḥ
pittaśleṣmajvaraghno bhavati | amṛtā guḍūcī, ariṣṭo nimbaḥ, candanamatra
raktacandanam, pippalīcūrṇamatra nikṣipet | tanmāṣakadvayavyavahāraḥ, kutaḥ ?
tīkṣṇatvāt | chardyādayo'pyupadravā asyaiva jñātavyāḥ
|| 24 || 25 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāmṛtāṣṭakaṃ
pittaśleṣmajvare | amṛtā guḍūcī, ariṣṭo nimbaḥ, kaṭukā kaṭukī, mustaṃ
nāgaramustaṃ, indrayavaḥ kaṭujabījaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī, paṭolapatraṃ, candanaṃ
raktacandanam, amṛtādīnāṃ śṛtaṃ pippalīcūrṇaprakṣepayuktaṃ
vātaśleṣmajvarāpahaṃ punaśchardyādinivāraṇakaṃ ca bhavati | amṛtāṣṭakamiti
amṛtādyaṣṭakoktatvāt ||24||25||
paṭolaṃ23
candanaṃ mūrvātiktāpāṭhāmṛtāgaṇaḥ
|| 26 ||
pittaśleṣmajvaracchardidāhakaṇḍūviṣāpahaḥ | sarvajvarādau - kaṇṭakārikvāthaḥ |
kaṇṭakāridvayaṃ śuṇṭhī dhānyakaṃ suradāru ca
|| 27 || ebhiḥ śṛtaṃ pācanaṃ
syātsarvajvaravināśanam |
Āḍhamalla. atha sarvajvareṣu
pācanamidamāha - kaṇṭakārīti | kaṇṭakāridvayasaṃjñakaṃ pācanam | idaṃ
sarvajvaraharaṃ bhavati | kaṇṭakāridvayamiti laghukaṇṭakārikā bṛhatkaṇṭakārikā
ca, suradāru devadāru, sarvajvaramityaṣṭavidhasaṃjñam |
etadgovindavaṅgasenādibhiḥ sarvajvareṣu paṭhitaṃ tatra nāga- rādipācanasaṃjñā
|| 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
kaṇṭakāridvayādikvāthaḥ vātaśleṣmādi sarvajvare | kaṇṭakāridvayaṃ kṣudrā
bṛhatī ca, suradāru devadāru, ebhiḥ śṛtaṃ pācanaṃ sarvajvaravināśanaṃ syāt
|| 27 ||
atha daśamūlakvāthaḥ vātaśleṣmajvare |
śāliparṇīpṛṣṭhiparṇībṛhatīdvayagokṣuraiḥ
|| 28 ||
bilvāgnimanthasyonākakāśmarīpāṭalāyutaiḥ | daśamūlamiti khyātaṃ kvathitaṃ
tajjalaṃ pibet || 29|| pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ
vātaśleṣmajvarāpaham| saṃnipātajvaraharaṃ sūtikādoṣanāśanam
|| 30 ||
śoṣaśaityabhramasvedakāsaśvāsavikāranut |
hṛtkaṇṭhagrahapārśvārtitandrāmastakaśūlahṛt
|| 31 ||
Āḍhamalla. idānīṃ sannipātajvare
yogacatuṣṭayamāha - śāliparṇīti | etacca daśamūlasaṃjñakaṃ kvathitajalaṃ
pippalīcūrṇaṃ yathā doṣāpekṣayā prakṣiptaṃ sannipātajvarādikaṃ hantīti |
śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ca prasiddhā | loke kavārādvayamiti saṃjñā |
bṛhatīdvayamiti kaṇḍakāridvayam | agnimantho'raṇiḥ, syonāko vṛkṣaviśeṣaḥ
svanāmakhyātaḥ | kāśmarī gambhārī | eteṣāṃ mūlaṃ grāhyam | kutaḥ ?
tatsaṃjñakatvāt | sūtikādoṣamapi tridoṣajameva | śoṣaśaityādayo'pi
sannipātopadravāḥ | tatra śoṣo mukhaśoṣaḥ, śaityamaṅgānām,
kecicchvāsaśaityamiti paṭhanti | tatrā'pi sa evārthaḥ
||28-31 ||
Kāśīrāma Vaidya. śāliparṇī
śālipatrī24 ,
pṛṣṭhiparṇī saṃjīvinī, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakāridvayaṃ, gokṣuraḥ trikaṇṭakaḥ25
, bilva śrīphalaḥ26
, agnimanthaḥ araṇiḥ27
, syonākaḥ ṭuṇṭukaḥ, kāśmarī gambhārī28
, pāṭalā phaleruhā29
, idaṃ daśamūlaṃ tajjalaṃ kvāthitaṃ pippalīcūrṇayutaṃ pibet | vātanāśanaṃ
bhavati śākhāśaityaṃ hastapādādiśaityam | spaṣṭamanyat || 28 -31 ||
athābhayādikvāthastridoṣādau - abhayāmustadhānyākaraktacandanapadmakaiḥ |
vāsakendrayavośīraguḍūcīkṛtamālakaiḥ
||32|| pāṭhānāgaratiktābhiḥ
pippalīcūrṇayukśṛtam | pibettridoṣajvarajitpipāsākāsadāhanut
|| 33 || pralāpaśvāsatandrāghnaṃ dīpanaṃ
pācanaṃ param | viṇmūtrānilaviṣṭambhavamiśoṣāruciṃ jayet
||34||
Āḍhamalla. abhayeti | abhayādikvāthaḥ
pippalīcūrṇayuktastridoṣajvaraghno bhavati | abhayā harītakī, vāsakaḥ |
āṭarūṣakaḥ, uśīraṃ tṛṇabhedaṃ prasiddham,kṛtamālakaḥ āragvadhaphalaṃ,
pipāsādayopyasyaivopadravāḥ, pralāpo'saṃbaddha- bhāṣaṇaṃ, viṣṭambho
vātādīnāmapravṛttiḥ, ‘guḍūguḍā’ śabda ityapare | etacca granthāntare
guḍūcyādisaṃjñam ||32-34||
Kāśīrāma Vaidya. abhayā harītakī,
padmakaṃ padmakakāṣṭham, uśīraṃ sugandhikaṃ30
, kṛtamālakaḥ āragvadhaḥ31
, spaṣṭamanyat, pāṭhā pāṭalā, tiktā kaṭukī, etat śṛtaṃ pippalīcūrṇayuktaṃ
tridoṣajvarajidbhavati, tathā pipāsādinut
|| 32-34 ||
pippalīpippalīmūlacavyacitakanāgaraiḥ32
| vacāsātiviṣājājīpāṭhāvatsakareṇukaiḥ
||35|| kirātatiktakaṃ mūrvā sarṣapā maricāni
ca | kaṭukaṃ puṣkaraṃ bhārṅgī viḍaṅgaṃ; karkaṭāhvayam
|| 36 || arkamūlaṃ bṛhatsiṃhī śreyasī
sadurālabhā | dīpyakaṃ cājamodā ca śukanāsādihiṅgubhiḥ
|| 37 || etāni samabhāgāni gaṇo'ṣṭaviṃśako
mataḥ | kaṣāyamupabhuñjīta vātaśleṣmajvarāpaham
|| 38 || hanti vātaṃ tathā śītaṃ chedajaṃ
pravalaṃ kapham | pralāpaṃ cātinidrāṃ ca romaharṣārucī tathā
|| 39 || mahāvāte'patantre ca sarvagātre ca
śūnyatām | ayaṃ sarvajvarānhanti saṃnipātāṃstrayodaśa
|| 40 || atha saṃnipātajvare
aṣṭādaśāṅgakvāthaḥ | kairātakaṭukīmustādhānyendrayavanāgaraiḥ |
daśamūlamahādārugajapippalikāyutaiḥ
|| 41 || kṛtaḥ kaṣāyaḥ
pārśvārtisaṃnipātajvaraṃ jayet | kāsaśvāsavamīhikvātandrāhṛdgrahanāśanaḥ
|| 42 ||
Āḍhamalla. kairātetyādi |
bhūnimbādikkathitaḥ kaṣāyaḥ sopadravaṃ sannipātajvaraṃ jayet hantīti| kairāto
bhūnimba eva | daśamūlaṃ prasiddhaṃ, tadatra pṛthak samamātraṃ, yato
granthāntare aṣṭādaśasaṃjñako'yaṃ gaṇaḥ | mahādāru devadāru, gajapippalikā,
javikāphalaṃ prasiddham | pārśvārtirapi tridoṣajaḥ syāt | hṛdgrahamapyevam
||41||42||
Kāśīrāma Vaidya. athāṣṭādaśāṅgaḥ
sannipātajvare - kairātaḥ bhūnimbaḥ33
, kaṭu, nāgaramustakam34
, dhānyaṃ prasiddham35
, indrayavaḥ, śuṇṭhī, daśamūlaṃ, devadāru, cavikāphalaṃ36
eṣa aṣṭādaśāṅgaḥ kvāthaḥ sannipātajidbhavati | pārśvārtiḥ pārśvapīḍā, tāṃ
jayet spaṣṭamanyat ||41||42||
tridoṣajajvarādau kaṭphalādikvāthaḥ |
kaṭphalāmbudabhārṅgībhirdhānyarohiṣaparpaṭaiḥ |
vacāharītakīśṛṅgīdevadārumahauṣadhaiḥ
|| 43 || hikkāṃ kāsajvaraṃ hanti
śvāsaśleṣmagalagrahān | kvātho jīrṇajvaraṃ hanti guḍūcyāḥ pippalīyutaḥ
||44|| tathā parpaṭajaḥ kvāthaḥ
pittajvaraharaḥ paraḥ | kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ
|| 45 ||
Āḍhamalla. kaṭphaleti |
kaṭphalastvagviśeṣaḥ | ambudo mustam, rohiṣaṃ gandhatṛṇam, śṛṅgī karkaṭākhyā,
mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, jvaramatra tridoṣajanitaṃ tena karṇamūlamapi gṛhyate
bahuvacanagrahaṇāt | ayaṃ tantrāntare kāsaśvāsaroge paṭhitaḥ, tatra
madhuhiṅguyuta iti paṭhanti, śārṅgadhareṇa sannipātajvarārthaṃ
madhvādityāgenātra likhitaḥ, yato madhvatra viruddham | tathāhi - ‘sarveṣu
sannipāteṣu na kṣaudramavacārayet | śītopacāri kṣaudraṃ syāt śītaṃ cātra
virudhyate’ iti | cakreṇāpyuktam ‘virodhyuṣṇaṃ madhu proktaṃ tyaktvā
cārdramakajai rasaiḥ’ iti | athājīrṇajvare yogadvayamāha - kvātha iti |
kevalaṃ guḍūcyāḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇaprakṣiptaḥ jīrṇaṃ jvaraṃ haratīti kecit |
pippalīyuta ityasya sthāne madhusaṃyukta iti paṭhanti | ayamapi prakṣepaḥ
sādhuḥ | tathā parpaṭodbhavaḥ kvāthaḥ pittajvaraharo bhavati | tatheti
grahaṇāt madhvādisaṃyuto'yamapi boddhavyaḥ |
pittajvarakathanenaivaitatprāyo'jīrṇajvara eva kathitaḥ
||43-45||
Kāśīrāma Vaidya. atha kaṭphalādikvāthaḥ
kāsajvarādau - kaṭphalaṃ kāipharaḥ, ambudaṃ nāgaramustaṃ37
, bhārṅgī bhāraṃgī, dhānyaṃ prasiddhaṃ38
, rohiṣastṛṇajātiḥ, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ39
, śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī40
, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, susādhitaḥ eṣāṃ kvātha kāsajvaraṃ kāsapradhānaṃ
tridoṣajvaraṃ hanti || atha jīrṇajvare guḍūcyādikvāthaḥ - jīrṇajvaraṃ
bahudinajvaraṃ hanti | parpaṭakvātha: tathā tenaiva prakāreṇa pittajvaraharaḥ
| jvaro'tra jīrṇa eva || 43-45 ||
atha nidigdhikādirjīrṇajvare - nidigdhikāmṛtāśuṇṭhīkaṣāyaṃ41
pāyayedbhiṣak | pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ śvāsakāsārditāpaham
|| 46 ||
pīnasārucivaisvaryaśūlājīrṇajvaracchidam | (devadāru42
vacā kuṣṭhaṃ pippalī viśvabheṣajam
|| 47 || kaṭphalaṃ mustabhūnimbatiktadhānyā
harītakī | gajakṛṣṇā ca duḥsparśā gokṣururdhanvayāsakam
||48|| bṛhatyativiṣā chinnā karkaṭaṃ
kṛṣṇajīrakam | kvāthamaṣṭāvaśeṣaṃ tu prasūtāṃ pāyayetstriyam
|| 49 ||
śūlakāsajvaraśvāsamūrcchākampaśirortijit |)
Āḍhamalla. aparamapyāha - nidigdhiketi
| nidigdhikādikaṣāyaḥ śvāsādikān hantīti | nidigdhikā laghukaṇṭakārikā, amṛtā
guḍūcī | arditaṃ rogaviśeṣaṃ tacca vātaroge paṭhitam | vaisvaryaṃ
vikṛtasvaratvam | ayamapi prāyaśaḥ sāyamupayojya:| tathāhi ‘hantyūrdhvajāmayaṃ
prāyaḥ sāyaṃ tenopayujyate’ iti || 46 ||
Kāśīrāma Vaidya. nidigdhikā kaṇṭakārī,
amṛtā guḍūcī, śuṃṭhī prasiddhā, eṣāṃ kaṣāyaṃ bhiṣak pāyayet | kiṃbhūtaṃ
kaṣāyaṃ ? pippalīcūrṇayutaṃ, jīrṇajvaracchidam, jīrṇajvaracchedakaṃ bhavet
|| 46 ||
idānīṃ viṣamajvaranāśanārthaṃ yogapañcakamāha -
kṣudrādhānyakaśuṇṭhībhirguḍūcīmustapadmakaiḥ
|| 50 ||
raktacandanabhūnimbapaṭolavṛṣapauṣkaraiḥ |
kaṭukendrayavā'riṣṭabhārṅgīparpaṭakaiḥ samaiḥ
|| 51 || kvāthaṃ prātarniṣeveta
sarvaśītajvaracchidam |
Āḍhamalla. kṣudreti |
bṛhatkṣudrādisaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ śītajvaraṃ hantīti | kṣudrā laghukaṇṭakārī,
bhūnimbaḥ kairātaḥ, vṛṣo vāsakaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlam, indrayavaṃ
kuṭajabījam, ariṣṭo nimbaḥ, bhārṅgī brāhmaṇayaṣṭikā, tantrāntare'yamapi
vātakaphajvare paṭhitaḥ | yato vātaśleṣmāṇau śītotpādakau | yataḥ - ‘tvaksthau
śleṣmānilau śītamādau janayato jvare’ ityādi vacanam | tasmāt tatra śītajvare
likhitaḥ || 50 || 51 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bṛhatkṣudrādiḥ |
śītajvare – kṣudrādyaiḥ parpaṭakāntaiḥ samaistulyaiḥ kṣuṇṇaṃ palamātraṃ
kvāthaṃ yadā niṣevate śītajvarārtaḥ tadā sarvaśītajvarachid bhavatīti yojanā |
kṣudrā kaṃṭakārī, dhānyaṃ prasiddhaṃ43
, mustaṃ nāgaramustaṃ44
, padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ45
, bhūniṃbaḥ kairātaḥ46
, paṭolaṃ paṭolapatram, vṛṣaḥ vāsakaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, kaṭukā kaṭukī,
ariṣṭa: nimbaḥ, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ47
, spaṣṭamanyat ||50|| 51||
mustakṣudrāmṛtāśuṇṭhīdhātrīkvāthaḥ samākṣikaḥ
||52|| pippalīcūrṇasaṃyukto
viṣamajvaranāśanaḥ | paṭolendrayavādārutriphalāmustagostanaiḥ
|| 53|| madhukāmṛtavāsānāṃ kvāthaṃ
kṣaudrayutaṃ pibet | saṃtate satate caiva dvitīyakatṛtīyake
|| 54 || aikāhike vā viṣame dāhapūrve
navajvare |
Āḍhamalla. musteti |
mustādibhirviṣamajvare praśastaḥ | atra dhātrī āmalakī, madhupippalyoḥ
prakṣepaḥ pūrvamātrayā | viṣamajvarā aikāhikādayaḥ
||52-54||
Kāśīrāma Vaidya. atha
mustādirviṣamajvare - mustādīnāṃ samākṣikaḥ kvāthaḥ viṣamajvaranāśako
bhavatīti | amṛtā guḍūcī, dhātrī āmalakī, mākṣikaṃ madhu
||52-54||
paṭolatriphalānimbadrākṣāśamyākavāsakaiḥ
|| 55 || kvāthaḥ sitāmadhuyuto
jayedaikāhikaṃ jvaram |
Āḍhamalla. paṭoleti | paṭolādi eṣa
kvāthaḥ aikāhikaṃ jvaraṃ hantīti | atra triphalā khyātā | sā ca pratyekaṃ
samabhāgā, śamyākaḥ kṛtamālakaḥ, sitāmadhuyuta iti samyak mādhuryārthaṃ
prakṣepadvayamuktaṃ doṣanāśanārthaṃ ca
|| 55 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha aikāhikajvare
paṭolādikvātha: - paṭolādikṛtaḥ kvāthaḥ sitāmadhuyutaḥ aikāhikaṃ
ekadivasajanyaṃ jayet | paṭolaṃ paṭolapatram, triphalā
harītakī-vibhītaka-āmalakamiti trayāṇāṃ saṃyogaḥ | nimbaḥ, drākṣā gostanī48
, śamyākaḥ āragvadhaḥ49
, vāsakaḥ vāsapatraṃ, sitā prasiddhā50
, tathā madhuprakṣepaḥ | pramāṇaṃ pūrvoktaṃ balāpekṣayā vā
|| 55 ||
atha guḍūcyādistṛtīyakajvare - guḍūcīdhānyamustābhiścandanośīranāgaraiḥ
|| 56|| kṛtaṃ kvāthaṃ pibetkṣaudrasitāyuktaṃ
jvarāturaḥ | tṛtīyajvaranāśāya tṛṣṇādāhanivāraṇam
|| 57 ||
Āḍhamalla. guḍūcīti |
guḍūcyādistṛtīyajvaraṃ hantīti | candanamatra raktam, uśīraṃ tṛṇabhedaḥ
raktapatraṃ darbhavat, keciduśīrasthāne udīcyamiti paṭhanti | tatrodīcyo
vālakaḥ suśītalatvāt | yataḥ - ‘pittaprāyastṛtīyakaḥ’ ityuktam, ato
vyajanādinā hitaṃ śītaguṇam ||56||
|| 57 ||
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādyaiḥ kṛtaṃ
kvāthaṃ kṣaudrasitāyutaṃ jvarāturaḥ pibet | kasmai ? tṛtīyajvaranāśāya |
kiṃbhūtaṃ kvātham ? tṛṣṇādāhanivāraṇam | candanaṃ raktacandanaṃ, uśīraṃ
sugandhakaṃ51 ,
spaṣṭamanyat || 56 || 57 ||
atha devadārvādi cāturthikajvare - devadāruśivāvāsāśāliparṇīmahauṣadhaiḥ |
dhātrīyutaṃ śṛtaṃ śītaṃ dadyānmadhusitāyutam
|| 58 || cāturthikajvare śvāse kāse
mandānale tathā |
Āḍhamalla. devadārviti |
devadārvādikvātho'yaṃ cāturthikajvare praśastaḥ | śivā harītakī, vāsā
āṭarūṣakaḥ, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī| dhātrī āmalakī | śṛtamiti kvathitaṃ, śītaṃ
himasparśaṃ madhuprakṣepajanitatvāt | tathāhi - ‘uṣṇairvirudhyate śīghraṃ
viṣānvayatayā madhu | uṣṇārtamuṣṇairuṣṇaṃ vā tannihanti yathā viṣam’
|| 58 ||
Kāśīrāma Vaidya.
devadārvādyairdhātrīyuktaiḥ śṛtaṃ kvāthaṃ śītatvamāgataṃ madhusitāyutaṃ
cāturthikajvare tathā śvāsādau dadyāt | śivā harītakī, śāliparṇī śālipatrī52
, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, dhātrī āmalakī, sitā prasiddhā53
, spaṣṭamanyat || 58 ||
atha bṛhadguḍūcyādi jvarātīsāre - guḍūcīdhānyakośīraśuṇṭhīvālakaparpaṭaiḥ
|| 59 ||
bilvaprativiṣāpāṭhāraktacandanavatsakaiḥ | kirātamustendrayavaiḥ kvathitaṃ
śiśiraṃ pibet || 60 || sakṣaudraṃ
raktapittaghnaṃ jvarātīsāranāśanam |
Āḍhamalla. atha jvarātīsāre
yogadvayamāha - guḍūcīti | guḍūcyādiko'yaṃ gaṇaḥ | atra vatsakaḥ kuṭajatvak,
kirāto bhūnimbaḥ, kuṭajatvagabhāve śakrayavā eva dviguṇā grāhyāḥ | laghutvāt
pācanatvācca | śiśiraṃ śītasparśam, eṣa
bṛhadguḍūcyādisaṃjñastantrāntare'vaboddhavya:
|| 59 || 60 ||
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādyaiḥ kṛtaṃ
kvathitaṃ śiśiraṃ śītaṃ sakṣaudraṃ pibet raktapittaghnaṃ tathā
jvarātisāranāśanaṃ bhavediti yojyam | uśīraṃ sugandhakaṃ54
, vālakaṃ sugandhitṛṇaviśeṣaṃ55
, parpaṭaṃ kaṭupatraṃ56
, bilvaṃ bilvaphalaṃ, prativiṣā ativiṣā, pāṭhā pāṭalā, vatsakaṃ kuṭajaḥ,
kirātaṃ bhūnimbaḥ57
, mustaḥ nāgaramustaṃ58
, indrayavaḥ, spaṣṭamanyat ||59||60||
atha nāgarādikvātho jvarātīsāre - nāgaraṃ kuṭajo mustamamṛtāttiviṣā tathā
||61|| ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ
jvarātīsāranāśanam |
Āḍhamalla. nāgaramiti | nāgarādikvāyo
jvarātīsāranāśano bhavati | kuṭajo'tra kuṭajaphalam | evamaviśeṣoktau
sarvātīsāre kecit ‘bhūnimbātiviṣāmṛtā’ iti paṭhanti | tatra bhūnimbaḥ kirātaḥ,
uktaṃ ca tantrāntare, ‘nāgarātiviṣā mustā bhūnimbāmṛtavatsakaiḥ |
sarvajvaraharaḥ kvāthaḥ sarvātīsāranāśanaḥ’ iti
|| 61 ||
Kāśīrāma Vaidya. ebhirnāgarādibhiḥ
kṛtaṃ kvāthaṃ pibet jvarātisāranāśakaṃ bhavatīti yojanā, nāgaraṃ śuṇṭhī,
kuṭajaḥ kūḍā, mustaṃ mothā, amṛtā giloya, ativiṣā atīsa
|| 61 ||
atha dhānyapañcakakvātha āmaśūlādau - dhānyavālakabilvābdanāgaraiḥ sādhitaṃ
jalam||62| āmaśūlaharaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ param |
Āḍhamalla. atha āmaśūle dhānyeti | idaṃ
dhānyapañcakasaṃjñakaṃ kvathitarūpaṃ āmaśūlaharaṃ bhavati | bilvamatra
bilvaśalāṭuḥ, saṃgrāhitvāt evaṃ sarvatra staṃbhanayoge | abdo mustam |
keciditi paṭhanti ‘pitte dhānyacatuṣkaṃ tu śuṇṭhītyāgādvadanti hi’
etadabhiprāyaṃ na sarvamatam, yataḥ ‘śuṇṭhī madhurapākitvānna ca
pittaprakopinī’ iti vacanam || 62 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhānyakādyaiḥ sādhitaṃ
jalaṃ āmaśūlādināśakaṃ paraṃ grāhi, dīpanaṃ, pācanaṃ bhavediti yojyam |
vālakaḥ sugandhitṛṇaviśeṣaḥ, nāgaraṃ śuṇṭhī, spaṣṭamanyat|| 62 ||
dhānyanāgarakvātha: pācane - dhānyanāgarajaḥ kvāthaḥ pācano dīpanastathā
|| 63 || eraṇḍamūlayuktaśca
jayedāmānilavyathām |
Āḍhamalla. atha āmavāte dhānyeti |
etadapi pācanam | āmavātapīḍāṃ jayet | etadanyatrāpyāmavāte āme vā
vibandhe'pi, pācanasaṃjñaṃ sāmānyam | tathāhyuktam - ‘dhānyanāgaravātārimūlaṃ
kvathitaśītalam | āmaśūla vibandhaghnaṃ smṛtaṃ dīpanapācanam’ iti
|| 63 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhānyanāgarajaḥ
kvāthaḥ pācanastathā dīpano bhavet | punaḥ eraṇḍamūlayuktaḥ āmānilavyathāṃ
jayet || 63 ||
atha vatsakādikvāthaḥ sāmaraktātīsāre - vatsakātiviṣābilvamustavālakajaḥ śṛtaḥ
|| 64 || atīsāraṃ jayetsāmaṃ cirajaṃ
raktaśūlajit |
Āḍhamalla. athāmātīsāre
yogacatuṣṭayamāha - vatsaketi | vatsakādikvāthaḥ atīsāraṃ jayet iti, vatsakaḥ
kuṭajaphalaḥ, sāmamatīsāraṃ cirajaṃ cirakālānubandhi | śeṣaṃ sugamam
|| 64 ||
Kāśīrāma Vaidya. vatsakādiśṛtaḥ kvāthaḥ
sāmam atīsāraṃ jayet | kiṃbhūtaṃ ? cirajaṃ bahudinajaṃ, tathā raktaśūlajit
vatsakaḥ kuṭajaḥ59
, ativiṣā prativiṣā, vālakaḥ udīcyaḥ60
|| 64 ||
atha kuṭajāṣṭakaṃ āmaraktaśūlādau - kuṭajātiviṣāpāṭhādhātakīlodhramustakaiḥ
|| 65 || hrīberadāḍimayutaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ
samākṣikaḥ | peyo mocarasenaiva kuṭajāṣṭakasaṃjñakaḥ
|| 66 ||
atīsārāñjayeddāharaktaśūlāmadustarān |
Āḍhamalla. kuṭajāṣṭako'yaṃ kvāthaḥ
atīsārān jayet | atīsārāniti bahuvacanatvena saptavidhānityaryaḥ | kuṭajaḥ
indrayavaḥ, dhātakī dhātakīkusumāni vyavahārāt, hrīberaṃ bālakaṃ, dāḍimaṃ
dāḍimaphalam | mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ, sa cātra prakṣepe | madhvapi
prakṣepaḥ | aṣṭagrahaṇaṃ yathālābhaniṣedhārtham
|| 65 || 66 ||
Kāśīrāma Vaidya. kuṭajādikṛtaḥ kvāthaḥ
samākṣikaḥ madhuyutaḥ punaḥ mocarasena yutaḥ peyaḥ pātavyaḥ | ayaṃ
kuṭajāṣṭakasaṃjñaḥ atīsārāñjayet | kiṃbhūtān, raktaśūlāmadustarān
vaktumaśakyān | hrīberaṃ udīcyaṃ61
, dāḍimaṃ dāḍimavalkalaṃ mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ62
, spaṣṭamanyat ||65 || 66||
atha hrīberādikvātho'tīsāre hrīberadhātakīlodhrapāṭhālajjāluvatsakaiḥ
|| 67 ||
dhānyakātiviṣāmustāguḍūcībilvanāgaraiḥ | kṛtaḥ kaṣāyaḥ śamayedatīsāraṃ
cirotthitam
||68|| arocakāmaśūlāsrajvaraghnaḥ pācanaḥ
smṛtaḥ |
Āḍhamalla. hrībereti | hrīberādiko'yaṃ
kvathitaḥ kaṣāyaścirotthitamatīsāraṃ jayet | hrīberaṃ bālakaṃ, lajjāluḥ
svanāmakhyātaḥ, vatsakaḥ kuṭajaḥ | atra pāṭhā guḍūcī ceti dravyadvayamadhikaṃ
likhitamanyanibandhāt, na doṣo jvaranāśanārtham | śeṣaṃ subodham
|| 67 || 68 ||
Kāśīrāma Vaidya. hrīberādyaiḥ kṛtaḥ
kaṣāyaḥ cirotthitam atīsāraṃ śamayet | kiṃbhūtaḥ kaṣāyaḥ
arocakāmaśūlasrajvaraghnaḥ, punaḥ pācanaḥ | hrīberam udīcyaṃ63
, dhātakī vṛkṣaviśeṣastasya64
puṣpāṇi, pāṭhā guḍūcī65
, lajjāluḥ lajjāvatī66
, vatsakaḥ kuṭajatvak67
| spaṣṭamanyat ||67||68||
atha dhātakyādiḥ kvāthaḥ bālātīsāre - dhātakībilvarodhrāṇi vālakaṃ gajapippalī
|| 69|| ebhiḥ kṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ śiśumyaḥ
kṣaudrasaṃyutam | pradadyādavalehaṃ vā sarvātīsāraśāntaye
|| 70 ||
Āḍhamalla. dhātakīti | dhātakyādibhiḥ
śṛtaṃ kvathitaṃ, śītaṃ sparśāt | atra dhātakyāḥ kusumāni | gajapippalī
prasiddhā | kṣaudrasaṃyutamiti madhuprakṣiptam | eteṣāṃ cūrṇaṃ kṛtvā madhunā
plāvya bālakebhyo'valehaṃ dadyāt||69||70||
Kāśīrāma Vaidya. ebhirdhātakyādibhiḥ
śṛtaṃ kvāthaṃ kṛtaṃ śītaṃ pānaṃ kṣaudrasaṃyutaṃ śiśubhyaḥ pradadyāt | avalehaṃ
vā kṛtvā dadyāt, kasmai sarvātīsāraśāntaye | dhātakī puṣpāṇi, vālakam
udīcyaṃ68 ,
gajapippalī prasiddhā, cavyaphalaṃ69
, tadabhāve pippalī deyā | anyatrāpyevam avalehaṃ cūrṇasya kṛtvā madhunā deyaṃ
vā || 69 || 70||
atha śāliparṇyādikvātho grahaṇyāṃ - śāliparṇībalābilvadhānyaśuṇṭhīkṛtaḥ śṛtaḥ
| ādhmānaśūlasahitāṃ vātajāṃ grahaṇīṃ jayet
||71|| guḍūcyativiṣāśuṇṭhīmustaiḥ kvātha:
kṛto jayet | āmānuṣaktāṃ grahaṇīṃ grāhī pācanadīpanaḥ
|| 72 ||
Āḍhamalla. idānī grahaṇīśāntaye
yogadvayamāha - śāliparṇīti | śṛtaḥ kathitaḥ, śāliparṇī prasiddhā, balā ca
prasiddhā, ‘sāmasa’ iti loke | ādhmāna udarāpūraḥ, śūlo'trāmajanitapīḍā,
‘kurakurī’ iti loke | guḍūcīti cāturbhadrasaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ | atra
guḍūcyādayo vikhyātā eva || 71 || 72 ||
Kāśīrāma Vaidya. śāliparṇyādibhiḥ kṛtaḥ
śṛtaḥ ādhmānaśūlasahitāṃ vātajāṃ saṃgrahaṇīṃ jayet | śāliparṇī śālipatrī70
, balā prasiddhā71
, spaṣṭamanyat | guḍūcyādibhiḥ kṛtaḥ kvātha āmānuṣaktāṃ saṃgrahaṇīṃ jayet,
kiṃbhūtaḥ grāhī grāhakaḥ pācanaḥ dīpanaśca
||71||72||
atha indrayavādikvāthaḥ sarvātīsāre - yavadhānyapaṭolānāṃ kvāthaḥ
sakṣaudraśarkaraḥ | yojyaḥ sarvātisāreṣu bilvāmrāsthibhavastathā
||73||
Āḍhamalla. yaveti | chardyatisāre
yogadvayamapi tadyathā - indrayavādīnāṃ kvāthaḥ sakṣaudraśarkara eko yogaḥ |
bilvāmrāsthibhavaḥ kvātho dvitīyaḥ | atrāpi sakṣaudraśarkara iti
sambandhanīyaṃ tatheti grahaṇāt | yavo'tra kuṭajabījam |
kṣaudraśarkarāprakṣepaḥ sādhuḥ | chardiratrātīsārasyopadravaḥ, bilvamatra
bilvamūlam | yataḥ - “bilvamūlaṃ marucchleṣmacchardighnaṃ na ca pittakṛt” iti
tadabhāve tatphalamiti sarvatra | āmrāsthi āmraphalamajjā
||73||
Kāśīrāma Vaidya. yavādīnāṃ kvāthastathā
bilvāmrāsthibhava utpannaḥ sarvātīsāreṣu yojyaḥ | yavaḥ indrayavaḥ, paṭolaṃ
paṭolapatraṃ, spaṣṭamanyat ||73||
atha phalādikvāthaḥ kṛmiroge - triphalā devadāruśca mustā mūṣakakarṇikā |
śigrūretaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ
||74|| viḍaṅgacūrṇayuktaśca kṛmighnaḥ
krimirogahā | phalatrikāmṛtātiktānimbakairātavāsakaiḥ
||75|| jayenmadhuyutaḥ kvātha: kāmalāṃ
pāṇḍutāṃ tathā |
Āḍhamalla. atha kṛmiroge triphaleti |
triphalā harītakyādi | mūṣakakarṇikā iti vātibhedāḥ, śigrūḥ śobhāñjanakaḥ,
pippalī viḍaṅgacūrṇaprakṣepe | kṛmighno bāhyābhyantarakṛmināśanaḥ | kṛmirogaḥ
kṛmijanitahṛdrogakuṣṭādi: | atha kāmalāyāṃ phaleti | tiktā kaṭurohiṇī, kairāto
bhūnimbaḥ, pāṇḍutāmiti pāṇḍurogam
|| 74 || 75||
Kāśīrāma Vaidya. triphalādibhiḥ kṛtaḥ
kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ tathā viḍaṅgacūrṇayuktaḥ kṛmighno bhavati
kṛmirogahā bhavati triphalā harītakyādibhiḥ, mūṣakakarṇikā ‘mūṣākarṇī’ oṣadhiḥ
| kecidrudantīmāhuḥ | śigrūḥ śobhāñjanam72
| atha triphalādi kāmalādau - phalatrikādyaiḥ kṛto madhuyutaḥ kvāthaḥ kāmalāṃ
tathā pāṇḍutāṃ jayet | amṛtā guḍūcī, tiktā kaṭukī, nimbaḥ, kairātaḥ
bhūnimbaḥ73
|| 74 || 75 ||
atha punarnavādikvāthaḥ pāṇḍuśothādau -
punarnavābhayānimbadārvītiktāpaṭolakaiḥ
|| 76 || guḍūcīnāgarayutaiḥ kvātho
gomūtrasaṃyutaḥ | pāṇḍukāsodaraśvāsaśūlasarvāṅgaśothahā
|| 77 ||
Āḍhamalla. sarvāṅgaśothe punarnavādiḥ |
punarnavā varṣābhūḥ, ’sāṭha’ iti loke | dārvī dāruharidrā | tiktāśabdena
kaṭukī grāhyā na tu tiktaṃ paṭolaṃ samāsāntatvāt ttiktāyā hrasvatvam |
gomūtreṇaiva śṛtaḥ kvātha iti manyante kecit | tanna yuktaṃ, mūtraṃ tu
prakṣepe sādhu vyavahārāt ||76||77||
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādibhiḥ kṛtaḥ
kvāthaḥ punargomūtrayuktaḥ pāṇḍvādināśako bhavati | punarnavā varṣābhūḥ74
, abhayā harītakī, nimbaḥ, dārvī dāruharidrā, paṭolapatraṃ, tiktā kaṭukī
|| 76 || 77 ||
atha vāsādikvāthaḥ raktapittādau - vāsādrākṣābhayākvāthaḥ pītaḥ
sakṣaudraśarkaraḥ | nihanti raktapittārtiśvāsakāsānsudāruṇān
||78|| raktapittaṃ kṣayaṃ kāsaṃ
śleṣmapittajvaraṃ tathā | kevalo vāsakakvāthaḥ pītaḥ kṣaudreṇa nāśayet
||79||
Āḍhamalla. atha raktapitte vāseti |
vāsā āṭarūṣakaḥ, abhayā harītakī, raktapittārti raktapittavyathām | śvāsaṃ
kāsaṃ ca dāruṇaṃ duḥsādhyam | aparaṃ ca vāsakaḥ kvātha: kevala iti | vāso'tra
pañcāṅgo grāhyaḥ, kṣaudramatra prakṣepe | nāśayediti raktapittādikān
|| 78 || 79 ||
Kāśīrāma Vaidya. kṣudrā kaṇṭakārī,
amṛtā guḍūcī, kṣaudreṇa madhunā yuto jvarakāsahā bhavati
|| 78 || 79 ||
kāse yogadvayamāha - vāsākṣudrāmṛtākvāthaḥ kṣaudreṇa jvarakāsahā | kāsaghnaḥ
pippalīcūrṇayuktaḥ kṣudrāśṛtastathā || 80 ||
atha śvāsakāsādau kṣudrakvāthaḥ - kṣudrākulitthavāsābhirnāgareṇa ca sādhitaḥ |
kvātha: pauṣkaracūrṇāḍhya: śvāsakāsau nivārayet
|| 81||
Āḍhamalla. śvāsakāsādāvaparamapyāha -
kṣudreti | kulittho'nnaviśeṣaḥ prasiddha eva, nāgaraṃ śuṇṭhī, puṣkaracūrṇāḍhya
iti puṣkaramūlacūrṇaprakṣepaḥ, puṣkaramūlābhāve kuṣṭaṃ grāhyamiti vyavahāraḥ
|| 81 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣudrādiḥ kāsādau
- kṣudrā kaṇṭakārī tasyāḥ śṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇayuktaḥ kāsaghno bhavati |
kṣudrā kaṇṭakārī, kulittha: dvidalāviśeṣaḥ75
, nāgaraṃ śuṇṭhī, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, spaṣṭamanyat
|| 81 ||
atha hikvāyāṃ reṇukādikāthaḥ - reṇukāpippalīkvātho hiṅgukalkena saṃyutaḥ |
pānādeva hi pañcāpi hikkā nāśayati kṣaṇāt||82||
bilvatvaco guḍūcyā vā kvāthaḥ kṣaudreṇa saṃyutaḥ | jayettridoṣajāṃ chardiṃ
parpaṭaḥ pittajāṃ tathā || 83 ||
Āḍhamalla. atha hikvāyāṃ reṇuketi |
reṇukā kauntīti paryāyanāmnā prasiddhā | nirguṇḍībījāni
reṇukāśabdavācyānītyeke | vyavahārādatra hiṅgu bharjitaṃ “kalke tu bharjitaṃ
deyaṃ hiṅgu notkledakṛdbhavet” iti vacanam | kalkasthāne cūrṇamiti paṭhanti
kecit | pañceti annajādayo vikhyātāḥ | kṣaṇāditi grahaṇenāsya dṛṣṭaphalatvaṃ
darśitam | atha chardyāṃ bilvatvaca iti | etadyogatrayaṃ kṣaudrayuktaṃ chardiṃ
jayediti | kiṃ tattrayam ? bilvatvacaḥ kvātha eko yogaḥ, guḍūcyāḥ kvātho
dvitīyaḥ, parpaṭodbhavastṛtīya iti | bilvatvacaḥ bilvamūlavalkalaṃ
chardiharatvāt | tathāhi - “bilvamūlaṃ marucle, ṣmacchardighnaṃ na ca
pittakṛt” iti | nanu guḍūcī suśrute śākavarge kaphapittaharatvenoktā;
tatkathaṃ tasyāḥ kvātho vātajāyāṃ śastatvena pradarśitaḥ ? ucyate - atra
madhusaṃyogodayena taddvayaśaktiviśeṣāt, kiṃvā śākavarge tatpatramuktam | latā
tu vātamapi śamayati | iti na doṣaḥ | atra tu guḍūcyāḥ kvāthaḥ suśītalo jñeyaḥ
| uktaṃ ca - “chinnaruhāyāḥ kvāthaṃ suśītalaṃ yaḥ pibenmadhunā | chardi
savātapittaśleṣmasamutthāṃ nivārayati” iti | tatheti grahaṇāt parpaṭakvāthe'pi
madhuprakṣepaḥ || 82 || 83 ||
Kāśīrāma Vaidya. reṇukā prasiddhā,
reṇukāpippalyoḥ karṣamātrasya kvātha: kaṭūṣṇatvāt hiṅgukalkena
bharjitahiṅgumāṣamātreṇa prakṣepaḥ sthitirnāstyeva mātrāyā ityuktatvāt |
pānādeva pānamātrātpañcāpi hikvā annajādayastatkṣaṇātpraśamaṃ yānti |
kecidabharjitaṃ hiṅgu grāhyamityāhuḥ | atha bilvādicchardyām | parpaṭaḥ
kaṭupatraḥ76
pittajāṃ nāśayati | spaṣṭamanyat || 82 || 83
||
atha gṛdhrasyāṃ yogadvayamāha - hiṅgupuṣkaracūrṇāḍhyaṃ daśamūlaśṛtaṃ jayet |
gṛdhrasīṃ kevalaḥ kvāthaḥ śephālīpatrajastathā
|| 84 ||
Āḍhamalla. hiṅgupuṣkareti | daśamūlo
vikhyātaḥ | tadyathā - “śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | tathā
gokṣurakaścaiva pañcamūlaṃ laghu smṛtam || bilvo'gnimantha: syonākaḥ kāśmarī
pāṭalā tathā | idaṃ mahatpañcaṃmūlaṃ daśamūlamubhe smṛtam” iti | śephālī
nirguṇḍī, tasyāḥ patrāṇi tatheti grahaṇādatrāpi hiṅgupuṣkaramūlacūrṇaprakṣepo
vijñeyaḥ || 84 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha gṛdhrasyāṃ
kvāthaḥ hiṅgupuṣkaracūrṇāḍhya: daśamūlaśṛtaḥ kvāthaḥ gṛdhrasīṃ jayet | kevalaḥ
śephālīpatrajo vā gṛdhrasīṃ jayet | hiṅgu, puṣkaramūlaṃ māṣakadvayaṃ, daśamūle
hiṅgu bharjitaṃ śephālī77
nirguṇḍī | atra kvātha: kevalaḥ hiṅgvādi vinā gṛdhrasīharaṇāt
|| 84 ||
rāsnāpañcakaṃ saptadhātugatavāte -- rāsnāmṛtāmahādārunāgarairaṇḍajaiḥ śṛtam |
saptadhātugate vāte sāme sarvāṅgaje pibet
|| 85 ||
Āḍhamalla. atha vātavikāreṣu yogānāha -
rāsneti | idaṃ rāsnāpañcakasaṃjñakaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ pibet ātura iti śeṣaḥ |
rāsnā surabhi, mahādāru devadāru, eraṇḍam eraṇḍamūlaṃ, saptadhātavaḥ, rasādyā:
śukrāntāḥ | āmavātoktatvādatra virekārthaṃ rubutailaṃ prakṣipanti
keciccikitsakāḥ | taduktam - “āmavātagajendrasya śarīravanacāriṇaḥ | eka
evāgraṇīrjetā hyairaṇḍasnehakesarī” iti
|| 85 ||
Kāśīrāma Vaidya. rāsnā surabhi,
mahādāru suradāru, amṛtā guḍūcī, nāgaraṃ śuṇṭhī, eraṇḍamūlam, eṣāṃ śṛtaḥ
kvātha: saptadhātugate vāte tathā sāme āmavātasahite tathā sarvāṅgavāte ca
pibet || 85 ||
gū. - atha rāsnāsaptakaṃ jaṃghāvātādau - rāsnā gokṣurakairaṇḍadevadāru
punarnavā | guḍūcyāragvadhaścaiva kvāthameṣāṃ vipācayet
||86|| śuṇṭhīcūrṇena saṃyuktaṃ
pibejjaṅghākaṭigrahe | pārśvapṛṣṭhorupīḍāyāmāmavāte sudustare
|| 87 ||
Āḍhamalla. rāsneti |
rāsnāsaptakasaṃjñako'yaṃ kvātha: | rāsnā surabhīti loke | eraṇḍa eraṇḍajaṭā,
āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ śuṇṭhīcūrṇamatra prakṣepe | jaṅghāgrahe kaṭīgrahe vā,
pārśvapīḍā pṛṣṭhapīḍā ūrupīḍetyarthaḥ | sudustare iti kaṣṭasādhye | atrāpi
kecidairaṇḍatailaprakṣepamāhuḥ ||86||87||
Kāśīrāma Vaidya. rāsnā prasiddhā78
, eraṇḍaḥ, punarnavā varṣābhūḥ79
, āragvadhaḥ kṛtamālaḥ80
, eṣāṃ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena ṭaṅkamātraṃ pibet | keṣu rogeṣu |
jaṃghākaṭigrahādau | uro hṛdayaṃ | spaṣṭamanyat
|| 86 || 87 ||
mahārāsnādiyogaḥ sarvavātaroge-- rāsnā dviguṇabhāgā syādekabhāgāstataḥ pare |
dhanvayāsabalairaṇḍadevadāruśaṭhīvacāḥ
|| 88 || vāsako nāgaraṃ pathyā cavyā mustā
punarnavā | guḍūcī vṛddhadāruśca śatapuṣpā ca gokṣuraḥ
|| 89 || aśvagandhā prativiṣā kṛtamālaḥ
śatāvarī | kṛṣṇā sahacaraścaiva dhānyakaṃ bṛhatīdvayam
|| 90 || ebhiḥ kṛtaṃ pibetkāthaṃ
śuṇṭhīcūrṇena saṃyutam | kṛṣṇācūrṇena vā yogarājaguggulunāthavā
|| 91 || ajamodādinā vāpi tailenairaṇḍajena
vā | sarvāṅgakampe kubjatve pakṣāghāte'pabāhuke
|| 92 || gṛdhrasyāmāmavāte ca ślīpade
cāpatānake | antravṛddhau tathādhmāne jaṅghājānugate'rdite
|| 93 || śukrāmaye meḍhraroge
vandhyāyonyāmayeṣu ca | mahārāsnādirākhyāto brahmaṇā garbhakāraṇam
|| 94 ||
Āḍhamalla. rāsnā dviguṇabhāgeti
rāsnāmatra paṭhanti etadapi manoharaṃ na doṣaḥ | aparā dhanvayāsādayaḥ,
ekabhāgāḥ pratyekaṃ, dhanvayāsaḥ durālabhā, śaṭhī karcūrabhedaḥ | vṛddhadāru
niḥsṛtābhedaḥ | kṛtamālaḥ rājavṛkṣaphalam| kṛṣṇā pippalī, sahacaraḥ
kuraṇḍakaḥ, bṛhatīdvayamiti laghukaṇṭakārikā bṛhatkaṇṭakārikā ceti |
prakṣepaścātra yathādoṣaṃ yathāvyādhiṃ ca yojanīyaḥ | yogarājaguggulvādayo'gre
vakṣyamāṇā jñeyāḥ | athaveti grahaṇāt prakṣepārthaṃ cālambuṣādicūrṇam81
ābhādyaṃ vā granthāntarādavagantavyam | śeṣaṃ sugamam
|| 88-94 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha mahārāsnādiḥ
sarvavātaroge | ebhī rāsnādibhiḥ kṛtaḥ kvātha: śuṇṭhyādicūrṇena yutaḥ
sarvāṅgakampādau vātarogeṣu pibet | ayaṃ mahārāsnādiḥ brahmaṇā
garbhakāraṇamākhyātaḥ | rāsnā dviguṇabhāgā syāt bhavet aparā dhanvayāsādaya
ekabhāgāḥ sarvebhyo rāsnā dviguṇeti śabdārthaḥ | dhanvayāsaḥ yavāsā, balā
prasiddhā82 ,
eraṇḍamūlaṃ, devadāru, śaṭhī karcūraḥ, vacā khurāsanadeśodbhavā, vāsā, nāgaraṃ
śuṇṭhī, pathyā harītakī, cavyaṃ, mustaṃ nāgaraṃ83
, punarnavā varṣābhūḥ84
, guḍūcī amṛtā85
, vṛddhadāruḥ prasiddhā86
, śatapuṣpā gokṣura87
strikaṇṭakaḥ88
, aśvagandhā, prativiṣā, āragvadhaḥ89
, śatāvarī, pippalī, sahacaraḥ pītavāsā, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārīdvayaṃ,
spaṣṭamanyat | yogarāja: guggulādhikāroktaḥ, ajamodādicūrṇādhikāroktaḥ,
rogāstu vātarogagaṇanāyāmuktāḥ | nanu vaṅgasenavṛndaśataślokyādau rāsnā
triguṇā uktā śārṅgadhareṇa dviguṇā kathamuktā ? tacciṃtyam , tathāca
‘samabhāgānvitairetai rāsnātriguṇabhāgikaiḥ’ iti vaṅgasenaḥ, “trairāsnā
śairyayā sādvatu vṛṣa vṛṣa cavya vṛśco ca kṛṣṇe”tyādi bopadevaśataślokyāṃ;
rāsrātriguṇabhāgā sarvauṣadhibhyo vā ekauṣadhādveti vicāre śārṅgadharādayastu
sarvauṣadhibhya eva manyante dviguṇaṃ rāsnāmiti | rāsnā dviguṇabhāgikairiti
idamapi kasyacittantrasya matam | kecittu ādyauṣadhāt dviguṇaṃ triguṇaṃ
manyante tatra rāsnāyā bahutvenaiva vātanāśakatvāt
|| 88-94 ||
eraṇḍasaptakaṃ stanādigatavāte - eraṇḍo bījapūraśca gokṣuro bṛhatīdvayam |
aśmabhedastathā bilva etanmūlaiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ
||95|| eraṇḍatailahiṅgvāḍhyaḥ
sayavakṣārasaindhavaḥ| stanaskandhakaṭīmeḍhrahṛdayotthāṃ vyathāṃ jayet
|| 96 ||
Āḍhamalla. eraṇḍasaptakaṃ saṃpratyāha -
eraṇḍa iti | eraṇḍādīnāṃ mūlairjaṭābhiḥ kṛtaḥ kvātha: uktaprakṣepayuktaḥ
stanaskandhādigatapīḍāṃ jayediti | atrāśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ hiṃgvatra
bharjitam | samudāyaprakṣepe dravyāṇāṃ mānamidaṃ vadantyeke | tadyathā -
“kṣārasaindhavacūrṇānāṃ māṣaikaikaṃ prayojayet | māṣārdhaṃ hiṅgucūrṇaṃ ca
tailaṃ māṣacatuṣṭayam” ityādi || 95 || 96 ||
Kāśīrāma Vaidya. bījapūraḥ
nimbukabhedastasya90
mūlam, aśmabhedaḥ, etanmūlaiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ eraṇḍatailādiyuktaḥ stanādivyathāṃ
jayet ||95 || 96 ||
nāgarādirvātaśūlādau - nāgarairaṇḍaja: kvāthaḥ indrayavasya ca |
hiṅgusauvarcalopeto vātaśūlanivāraṇaḥ
|| 97 ||
Āḍhamalla. atha śūle vātādinimittaje
yogatrayamāha - nāgareti | etadyogadvayaṃ vātaśūle praśastam | nāgaraṃ śuṇṭhī,
eraṇḍam eraṇḍamūlam | indrayavaṃ kuṭajabījam | keciddravyatrayeṇāpi yogamekaṃ
vadanti | tathāhi - “hiṅgupuṣkaramūlābhyāṃ hiṅgusauvarcalena vā |
viśvairaṇḍayavakvāthaḥ pīta: śūlanivāraṇaḥ” iti
|| 97 ||
Kāśīrāma Vaidya. spaṣṭam
|| 97 ||
pittaśūle triphalādikvāthaḥ | triphalāragvadhakvāthaḥ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ |
raktapittaharo dāhapittaśūlanivāraṇaḥ
|| 98 ||
Āḍhamalla. triphaleti | ayaṃ kvāthaḥ
pittaśūle vihitaḥ | triphalā prasiddhā, āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ, kecidatra
raktapittopaśamanārthaṃ triphalāśabdena drākṣādikaṃ kṣipanti | tathāhyuktam -
“drākṣākāśmaryakharjūraphalānīti phalatrikaḥ | iyaṃ proktā dvitīyā ca triphalā
carakādibhiḥ || phalatrikāṇāṃ yogo'yaṃ carakādyuktapaittike” iti
|| 98 ||
Kāśīrāma Vaidya. āragvadhaḥ kṛtamālaḥ,
spaṣṭamanyat || 98 ||
kaphaśūlādau eraṇḍakvāthaḥ | eraṇḍamūlaṃ dvipalaṃ jale'ṣṭaguṇite pacet |
tatkvātho yāvaśūkāḍhya: pārśvahṛtkaphaśūlahā
|| 99 ||
Āḍhamalla. eraṇḍeti | ayaṃ kvāthaḥ
kaphaśūle praśastaḥ | dvipalamiti kaphasya durjayatvāt | jale'ṣṭaguṇite iti
dravyabhāgāpekṣito yāvaśūkāḍhya iti yavakṣāracūrṇaprakṣepaḥ | pārśvaśūlaṃ,
hṛcchūlaṃ, kaphaśūlaṃ ceti kaphaśūlaṃ kaphajanita- śūlaṃ ca jayet
|| 99 ||
hṛdrogādau daśamūlakvāthaḥ | daśamūlakṛtaḥ kvātha: sayavakṣārasaindhavaḥ |
hṛdrogagulmaśūlāni kāsaṃ śvāsaṃ ca nāśayet
||100||
Āḍhamalla. daśamūleti | daśamūlaṃ
prasiddham, yavakṣārasaindhavacūrṇaprakṣipto'yaṃ kvātho hṛdrogādīn hantīti
||100||
harītakyādi mūtrakṛcchrādau-- harītakīdurālambhākṛtamālakagokṣuraiḥ |
pāṣāṇabhedasahitaiḥ kvātho mākṣikasaṃyutaḥ
|| 101 || vibandhe mūtrakṛcchre ca sadāhe
saruje hitaḥ |
Āḍhamalla. harītakīti | mūtrakṛcchre
harītakyādisaṃjñako'yam | atra durālabhā yavāsakaḥ | pāṣāṇabhedaḥ pratītaḥ,
vajetīti loke | mākṣikasaṃyuta iti madhuprakṣepaḥ | vibandhe apravartake |
kecit pāṣāṇabhedasahitairityatra “pāṣāṇabhedātruṭibhiḥ” iti paṭhanti | tatra
truṭirelā ayamapi sādhuḥ || 101 ||
Kāśīrāma Vaidya. durālambhā yavāsā
kṛtamālaḥ āragvadhaḥ91
mākṣikaṃ madhu | vibandho vātaviṣṭambhaḥ | spaṣṭamanyat
||101||
vīratarvādigaṇaḥ | vīratarurvṛkṣavandā kāśaḥ sahacarannayam
|| 102 || kuśadvayaṃ nalo gundrā
bakapuṣpo'gnimanthakaḥ | mūrvā pāṣāṇabhedaśca syonāko gokṣurastathā
|| 103 || apāmārgaśca kamalaṃ brāhmī ceti
gaṇo varaḥ | vīratarvādirityuktaḥ śarkarāśmarikṛcchrahā
|| 104 || mūtrāghātaṃ
vāyurogānnāśayennikhilānapi |
Āḍhamalla. vīrataruriti | athāśmarīroge
vīratarvādisaṃjñako'yaṃ gaṇaḥ varaḥ śreṣṭhaḥ uktaḥ kathitaḥ munibhiriti śeṣaḥ
| vīrataruḥ uśīra iti loke śaro vā | vṛkṣavandā vṛkṣādanī | kāśaḥ prasiddhaḥ |
sahacaratrayamiti kuraṇṭakatrayam | tacca pītaraktanīlakusumabhedena
boddhavyam | tathāhyuktam - “pīto rakto'tha nīlaśca kusumaistaṃ vibhāvayet |
pītaḥ kuraṇṭako jñeyo raktaḥ kurabakaḥ smṛtaḥ || nīlaścārtagalaḥ prokto
nāmataḥ parikīrtitaḥ” iti | kuśadvayamiti darbhadvayaṃ
haritaraktapatrabhedena, analaḥ prasiddhaḥ, gundrā paṭerakabhedaḥ, bakapuṣpo
vasukaḥ, sāmasabhedo vā, agnimantho'raṇiḥ, mūrvā corasnāyuḥ, pāṣāṇabhedo
vajetīti prasiddhaḥ | kamalamatra raktaṃ, brāhmī svanāmakhyātā | śeṣaṃ
subodham ||102-104 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vīratarvādigaṇaḥ
| vīrataruḥ, śaraḥ, eke bhallātakamāhuḥ; ayaṃ ca vīratarurjāṅgaladeśe
‘velaṃtara’ iti nāmnā prasiddhaḥ | tathācoktaṃ - ‘velantaro jagati vīrataruḥ
prasiddha’ iti | kāśa: kāsaḥ, sahacaratrayaṃ vāsakatrayaṃ śvetapītanīlabhedāt,
kuśatrayaṃ dīrghahrasvabhedena, nalaḥ nalasaraḥ, gundrā gundriṇī92
, bakapuṣpo'rkaḥ yadvā bakulaḥ93
, agnimanthāraṇī, mūrvā94
moraṭā, pāṣāṇabhedaḥ, brāhmī paścimadeśe prasiddhā
|| 102-104 ||
mūtrakṛcchre elādikvāthaḥ - elāmadhukagokaṇṭareṇukairaṇḍavāsakāḥ
|| 105 || kṛṣṇāśmabhedasahitāḥ kvātha eṣāṃ
susādhitaḥ | śilājatuyutaḥ peyaḥ śarkarāśmarikṛcchrahā
|| 106 || samūlagokṣurakvāthaḥ
sitāmākṣikasaṃyutaḥ | nāśayenmūtrakṛcchrāṇi tathā coṣṇasamīraṇam
||107||
Āḍhamalla. aparamapyāha - elā madhuketi
| elādiko'yaṃ yogaḥ | atra madhukaṃ madhuyaṣṭī, gokaṇṭako gokṣurakaḥ, reṇukā
prasiddhā | aśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ | susādhita iti samyak kvathitaḥ |
śilājatu prakṣepe sādhu | tattu māṣacatuṣṭayaṃ vyavahārāt | kṛcchraheti
mūtrakṛcchrarogaghna ityarthaḥ | samūlagokṣureti ayaṃ pañcāṅgago-
kṣurakvātho'pi sitāmadhuprakṣepayutaḥ dvitīyaḥ mūtrakṛcchranāśano jñeyaḥ |
uṣṇasamīraṇamiti mūtrāghātabhedaḥ95
|| 105-107 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha gokṣurādikvāthaḥ
kṛcchrādau - mākṣikaṃ madhu, eraṇḍajaṭā, vāsakaḥ vāsāpatraṃ, kṛṣṇā pippalī,
aśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ, eṣāṃ sādhita: kvāthaḥ śilājatusattvayutaḥ peyaḥ
śarkarādināśakaḥ śarkarā prastarabhedaḥ uṣṇasamīraṇam uṣṇavāto rogaviśeṣaḥ
||105-107 ||
atha pramehe varādikvāthaḥ - varādārvyabdadārūṇāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa mehahā |
vatsakatriphalā dārvī mustako bījakastathā
|| 108 ||
Āḍhamalla. vareti | etadyogadvayaṃ
prameheṣu saṃmatam | kiṃ tadvayam eko varādiḥ, aparo vatsakādiriti | varā atra
triphalā, dārvī dāruharidrā, abdo mustakam, dāru devadāru, eteṣāṃ kvātho
madhuprakṣepayutaḥ | dvitīyaḥ - vatsakaḥ kuṭajaḥ, bījako'sano vṛkṣaviśeṣaḥ |
tatheti grahaṇādiyamapi madhuprakṣepayuto vyavahriyate
|| 108 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha triphalādikvāthaḥ
pramehe | varā triphalā, dārvī dāruharidrā, dāru devadāru, eṣāṃ kvāthaḥ
kṣaudreṇa madhunā mehahā bhavati | mehaḥ pramehaḥ | atha vatsakādirmehe |
vatsakaḥ kuṭajaḥ96
, triphalā harītakyādiḥ, dārvī dāruharidrā, bījakaḥ bījakasāraḥ eṣāṃ śṛtaḥ
kvāthaḥ madhuyutaḥ tatheti pūrvavat mehahā syāt
|| 108 ||
phalatrikādiḥ pramehe - phalatrikābdadārvīṇāṃ viśālāyāḥ śṛtaṃ pibet |
niśākalkayutaṃ sarvapramehavinivṛttaye
|| 109 ||
Āḍhamalla. aparaṃ ca
phalatrikādiprayogaḥ | phalatriketi | abdo mustā, dārvī dāruharidrā, viśālā
indravāruṇī, niśā haridrā, tasyāḥ kalkaḥ prakṣeptavyaḥ | atra madhvapi
prakṣipantyeke vyādhivihitatvāt || 109 ||
Kāśīrāma Vaidya. phalatrikā triphalā,
abdo pustaḥ, dārvī dāruharidrā, viśālā indravāruṇī eṣāṃ śṛtaḥ kvāthaḥ niśā
haridrā tatkalkayutaḥ pibet, kasmai sarvapramehavinivṛttaye nivāraṇāya
|| 109||
dārvyādikvāthaḥ pradare - dārvī rasāñjanaṃ mustaṃ bhallātaḥ śrīphalaṃ vṛṣaḥ |
kairātaśca pibedeṣāṃ kvāthaṃ śītaṃ samākṣikam
|| 110|| jayetsaśūlaṃ pradaraṃ
pītaśvetāsitāruṇam |
Āḍhamalla. atha pradare dārvīti |
dārvyādiko'yaṃ gaṇaḥ | asya kvāthaṃ śītaṃ sparśāt, ata eva samākṣikaṃ
madhuprakṣepayutam | dārvī dāruniśā, rasāñjanaṃ pratītaṃ, tacca
dārvīkvāthasamudbhavamiti vadanti, bhallāto bhallātakaphalāni, śrīphalaṃ
bilvaṃ, vṛṣa āṭarūṣakaḥ, kairāto bhūnimbaḥ | saśūlamiti saśūlamupadravaṃ
pradarasyaiva | asitaṃ kṛṣṇam || 110 ||
Kāśīrāma Vaidya. dārvīdāruharidrā,
rasāñjanaṃ dārvī97
kvāthaghanaḥ, mustaṃ nāgaraṃ98
, bhallātakaḥ prasiddhaḥ99
, śrīphalaṃ bilvamajjā, vṛṣaḥ vāsā, kirātaḥ bhūnimbaḥ100
, eṣāṃ kvāthaḥ samākṣikaḥ pibet | sa pītaḥ kvāthaḥ pītaśvetāruṇaṃ saśūlaṃ
pradaraṃ nāśayet | asitaṃ kṛṣṇaṃ pradaraṃ strīroge rudhirasrāvalakṣaṇam
||110||
nyagrodhādikvāthaḥ yonirogavraṇādau - nyagrodhaplakṣakośāmravetasā badarī
tuṇiḥ || 111|| madhuyaṣṭī priyālaśca
lodhradvayamudumbaraḥ | pippalaśca madhūkaśca taścā pārisapippalaḥ
||112|| sallakī tindukī jambūdvayamāmrataruḥ
śivā | kadambakakubhau caiva bhallātakaphalāni ca
|| 113 || nyagrodhādigaṇakvāthaṃ yathālābhaṃ
ca kārayet | ayaṃ kvātho mahāgrāhī vraṇyo bhagnaṃ ca sādhayet
||114|| yonidoṣaharo dāhamedomehaviṣāpahaḥ |
Āḍhamalla. atha vraṇaroge nyagrodheti |
nyagrodhādikaṣāyo'yaṃ vraṇarogeṣu praśastaḥ grāhī ca bhavati | nyagrodho
vaṭavṛkṣaḥ, plakṣaḥ pākarīti loke, kośāmraḥ jantuvṛkṣaḥ tatphalamamlaṃ grāhī
bhavati | vetaso vañjulaḥ jalavetasa iti pratītaḥ, tuṇi ‘līdi’pādapo
vastrarañjanārthakaḥ pītavarṇaḥ, pippalaścirauṃjī, rodhradvayamiti lodhraṃ
sāvaralodhraṃ ceti, madhūko vṛkṣaviśeṣaḥ | jambudvayamiti
kṣudrajamburājajambubhedena | pāriśapippalaḥ pippalabhedaḥ prasiddhaḥ |
śallakī karipriyā, śivā harītakī, kadambo vṛkṣaviśeṣaḥ na tu bhūmikadambaḥ |
kakubhaḥ arjunaḥ sugandhamūlo viṭapaviśeṣaḥ | athavā ‘kauha’
śabdavācyavṛkṣaviśeṣaḥ | yathālābhamiti samastaṃ vyastaṃ vā grāhyaṃ kvāthyam
|| 111-114 ||
Kāśīrāma Vaidya. nyagrodho vaṭaḥ,
plakṣaḥ101
parkaṭīvṛkṣaḥ102
, kośāmraḥ, ambaṣṭhā103
āmrabhedaḥ, vetasaḥ vañjulaḥ104
, badarī, tuṇī prasiddhaḥ, madhuyaṣṭī madhukaṃ105
, priyālaḥ phalavṛkṣaḥ106
, lodhradvayaṃ laghubṛhat bhedena107
, udumbaraḥ yajñavṛkṣaḥ108
, pippalaḥ prasiddhaḥ109
, madhukaḥ guḍapuṣpaḥ110
, pārisapippalaḥ prasiddhaḥ111
, sallakī karipriyā, tindukaṃ jambūdvayaṃ bṛhallaghubhedena112
, āmraḥ āmravṛkṣaḥ, śivā harītakī113
, kadambaketuḥ, kakubhaḥ arjunavṛkṣaḥ; bhallātakaphalāni militvā idaṃ
nyagrodhādikvāthadravyaṃ yathālābhaṃ yathāprāptam; ayaṃ kvāthaḥ mahāgrāhī
mahāgrāhakaḥ, vraṇyaḥ vraṇeṣu hitaḥ, bhagnamasthibhaṅgaṃ, yonidoṣaḥ yonirogaḥ,
dāhamedomehaviṣāpahaḥ sthāvarajaṅgamaviṣaharaḥ
|| 111-114 ||
atha medodoṣe yogatrayaṃ - bilvo'gnimantha: syonākaḥ kāśmarī pāṭalā tathā
||115|| kvātha eṣāṃ jayenmedodoṣaṃ kṣaudreṇa
saṃyutaḥ | kṣaudreṇa triphalākvāthaḥ pīto medoharaḥ smṛtaḥ
||116|| śītībhūtaṃ tathoṣṇāmbu
medohṛtkṣaudrasaṃyutam |
Āḍhamalla. bilva iti | eṣa
mahāpañcamūlākhyaḥ kaṣāyo medovṛddhau praśastaḥ | tatrāgnimantho'raṇiḥ,
syonākaḥ vṛkṣaviśeṣaḥ, kāśmarī gambhārī, kṣaudreṇa saṃyutaḥ iti madhuprakṣepaḥ
| eṣāmiti mahāpañcamūlānāṃ mahātarusaṃbhavatvāt mahacchabdopalakṣitamidam |
kṣaudreṇeti | aparo'pi triphalākvātho madhuprakṣiptaḥ doṣaharo bhavati |
triphalātra harītakyādikam | tatheti yogāntaramāha | uṣṇāmbuśītalībhūtaṃ kṛtvā
tatra madhuprakṣepo medohṛdbhavati | uṣṇāmbu aṣṭamāṃśāvaśeṣitajalaṃ, tacca
dvipalamitaṃ, madhu caturthāṃśamiti vyavahārāt na tu sāmyam | yataḥ -
‘madhusarpiṣī madhvambunī mānatastulye nāśnīyāt’ iti | ayaṃ tu prātareva
yojyaḥ || 115 || 116 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bilvādirmedoroge
| bilvaḥ śrīphalaṃ114
, agnimanthaḥ araṇiḥ, syonākaḥ araluḥ, kāśmarī gambhārī115
, pāṭalā eṣāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa madhunā yutaḥ medodoṣaṃ medorogaṃ jayet | doṣā
api rogasaṃjñāṃ labhante | atha triphalākvāthaḥ | medoroge śītībhūtaṃ uṣṇāmbu
uṣṇajalaṃ madhuyutaṃ bhedo haret ityekayogaḥ
|| 115 || 116 ||
udararoge cavyādikvāthaḥ - cavyacitrakaviśvānāṃ sādhito devadāruṇā
|| 117 || kvāthastrivṛccūrṇayuto
gomūtreṇodarāñjayet |
Āḍhamalla. athodare cavyeti | cavyaṃ
svanāmakhyātaṃ, viśvā śuṇṭhī, trivṛt trimaṇḍī, ‘nisotha’ iti loke |
asyāścūrṇaṃ prakṣepe sādhu | gomūtrasyāpyatra prakṣepaḥ | udarāniti sarvodarān
|| 117 ||
Kāśīrāma Vaidya. cavyādinā sādhitaḥ
kvātha: gomūtreṇa yutaḥ gomūtragugguluyutaḥ śothorogāpaho bhavati
|| 117 ||
śothodare punarnavādikvāthaḥ - punarnavāmṛtādārupathyānāgarasādhitaḥ
|| 118 || gomūtragugguluyutaḥ kvāthaḥ
śothodarāpahaḥ |
Āḍhamalla. punarnaveti | punarnavā
varṣābhūḥ116
, amṛtā guḍūcī117
, dāru devadāru, pathyā harītakī, nāgaraṃ śuṇṭhī pratyūhopayogatvāt
prakṣepārthaṃ guggulumāṣacatuṣṭayaṃ gomūtramakṣapramāṇaṃ, vireke tu
prācuryamubhayoḥ || 118 ||
Kāśīrāma Vaidya. punarnavā varṣābhūḥ,
amṛtā guḍūcī, dāru devadāru, pathyā harītakī, nāgaraṃ śuṇṭhī, gomūtram,
gugguluprakṣepaḥ pramāṇaṃ pūrvamevoktaṃ kvāthavidhau | śothodaro rogaviśeṣaḥ
|| 118 ||
pathyādikvāthaḥ yakṛtplīhagulmodare - pathyārohitakakvāthaṃ yavakṣārakaṇāyutam
|| 119 ||
pibetprātaryakṛtplīhagulmodaranivṛttaye |
Āḍhamalla. atha yakṛt plīhodare
pathyeti | pathyā harītakī, rohitakaḥ viṭapiviśeṣaḥ ‘ruherī’ti loke,
yavakṣāraḥ; pippalīcūrṇaṃ yathā doṣāpekṣayā vyavaharanti
|| 119 ||
Kāśīrāma Vaidya. pathyā harītakī,
rohitakaṃ sugandhitṛṇaṃ, kaṇā pippalīprakṣepe
|| 119 ||
śothe punarnavādikvāthaḥ - punarnavā dāruniśā niśā śuṇṭhī harītakī
|| 120|| guḍūcī citrako bhārṅgī devadāru ca
taiḥ śṛtaḥ | pāṇipādodaramukhaprāptaṃ śophaṃ nivārayet
|| 121 ||
Āḍhamalla. atha śothe punarnaveti |
punarnavābhiḥ śṛtaḥ kvathitaḥ | atra dāruniśā dāruharidrā, śeṣaṃ sugamam
|| 120||121||
Kāśīrāma Vaidya. atha punarnavādyaiḥ
śṛtaḥ kvāthaḥ śothaṃ nivārayet | kiṃbhūtaṃ ? punarnavā varṣābhūḥ118
, dāruniśā dāruharidrā, niśā haridrā, pāṇipādodarasaṃbhūtaṃ mukhaprāptaṃ
pāṇirhastaḥ spaṣṭamanyat || 120 || 121 ||
vṛṣaṇaśothe triphalādiḥ - phalatrikodbhavaṃ kvāthaṃ gomūtreṇaiva pāyayet |
vātaśleṣmakṛtaṃ hanti śothaṃ vṛṣaṇasaṃbhavam
|| 122 ||
Āḍhamalla. atha vṛṣaṇaśothe
phalatriketi | gomūtreṇaiva kathitaṃ triphalodbhavaṃ kaṣāyamiti | ayaṃ
vātakaphakṛte vṛṣaṇaśophe | tantrāntare vātodbhave vṛṣaṇaśothe kathitaḥ |
tatra triphalākvāthaḥ sagomūtraprakṣepaḥ prātareva yojyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 122 ||
rāstrādiḥ antravṛddhau - rāsnāmṛtābalāyaṣṭīgokaṇṭairaṇḍajaḥ śṛtaḥ |
eraṇḍatailasaṃyukto vṛddhimantrabhavāṃ jayet
|| 123 ||
Āḍhamalla. athāntravṛddhau rāsneti |
rāsnādiko'yaṃ śṛtaḥ kathitaḥ | rāsnā surabhī, balā ‘khirahaṭī’ti loke | yaṣṭī
madhuyaṣṭī, gokaṇṭako gokṣurakaḥ | kecit paṭolaṃ revataṃ ruvu iti paṭhanti |
tacca bahuṣu pustakeṣu na dṛśyate || 123 ||
Kāśīrāma Vaidya. rāsnā prasiddhā119
, amṛtā guḍūcī, balā pratītā120
, yaṣṭīmadhukaṃ121
, gokaṇṭakaṃ gokharu, eraṇḍam eraṇḍamūlam eṣāṃ śṛtaḥ eraṇḍatailayutaḥ
antrodbhavāṃ vṛddhiṃ jayet ||123||
kāñcanārakvāthaḥ gaṇḍamālāyāṃ - kāñcanāratvacaḥ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena nāśayet
| gaṇḍamālāṃ tathā kvāthaḥ kṣaudreṇa varuṇatvacaḥ
|| 124||
Āḍhamalla. atha gaṇḍamālāyāṃ
kāñcanāratvaca iti | etadyogadvayaṃ gaṇḍamālāyāṃ praśastam | kāñcanāro
vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmapratītaḥ | śuṇṭhīcūrṇamatra prakṣepaḥ | varuṇo'pi
vṛkṣabhedo vikhyātaḥ | atra madhuprakṣepe | tatheti gaṇḍamālāharo yogo'yam
|| 124 ||
Kāśīrāma Vaidya. kāñcanāraḥ
vṛkṣaviśeṣaḥ122
tasya tvakkvāthaḥ gaṇḍamālāṃ nāśayediti sambandhaḥ
|| 124 ||
atha śākhoṭakvāthaḥ ślīpade medoroge ca - śākhoṭavalkalakvāthaṃ gomūtreṇa
yutaṃ pibet | ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye
|| 125 || punarbhavāvaruṇayoḥ
kvātho'ntarvidramadhiṃ jayet | tathā śigrubhavaḥ kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ
|| 126||
Āḍhamalla. atha ślīpadaroge śākhoṭeti |
śākhoṭaḥ prasiddhaḥ ‘sihoro’ iti loke, gomūtraṃ prakṣepe | etacca kaphaślīpade
prāyaśo yojyam | atha vidradhau punarnaveti atra śvetavarṣābhūḥ tasyā mūlaṃ,
varuṇasya tvak | ayaṃ yogo'ntarvidradhau apakve yojyaḥ| aparayogamāha -
tathetyādi | śigra: śobhāñjanakaḥ | hiṅgusaindhavasaṃyuta iti vyavahārāt
prakṣepe | hiṅgu raktikācatuṣṭayaṃ, saindhavaṃ māṣaikaṃ pratyūhopayogitvāt
|| 125 || 126 ||
Kāśīrāma Vaidya. śākhoṭakaḥ hiṃgoṭaḥ
tasya valkalakvāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ ślīpadānāṃ vināśāya tathā
medodoṣanivṛttaye pibet | atha punarnavādirantarvidradhau - punarnavāvaruṇayoḥ
kvāthastathā śigrubhavaḥ kvāthontarvidradhiṃ jayet, kiṃbhūta: ? hiṅgukalkenu
saṃyutaḥ || 125 || 126 ||
aparamapi vidradhau varuṇādikayogamāha - varuṇādigaṇakvāthamapakve
madhyavidradhau | ūṣakādirajoyuktaṃ pibecchamanahetave
|| 127 || varuṇo bakapuṣpaśca
bilvāpāmārgacitrakāḥ | agnimanthadvayaṃ śigrudvayaṃ ca bṛhatīdvayam
|| 128 || saureyakatrayaṃ mūrvā meṣaśṛṅgī
kirātakaḥ | ajaśṛṅgī ca bimbī ca karañjaśca śatāvarī
||129|| varuṇādigaṇakvāthaḥ kaphamedoharaḥ
smṛtaḥ | hanti gulmaṃ śiraḥśūlaṃ tathābhyantaravidradhīn
||130||
Āḍhamalla. varuṇādigaṇeti |
varuṇādigaṇaḥ atrevāgre vakṣyamāṇo'sti | ūṣakādirgranthāntarādavagantavyaḥ |
sa yatheti grahaṇāt varuṇādikayogamāha - varuṇa ityādi | evaṃ varuṇādikvātho
vidradhau praśastaḥ | sa ca ūṣakādigaṇarajasā prakṣiptaḥ pūrvaṃ kathita eva |
varuṇaḥ prasiddhaḥ, bakapuṣpaḥ kākaī iti loke | bilvaḥ, apāmārgaḥ
śikharīpratītaḥ | agnimanthadvayamiti tarkārī, tasya bhedo'raṇiḥ |
śigrudvayamiti śigru madhuśigru ca haritaraktabhedābhyām | bṛha- tīdvayamiti
kaṇṭakārīdvayam, tena laghukaṇṭakārikā bṛhatī ca | saureyakatrayamiti
sahacaratrayam | tacca puṣpabhedena bhinnaṃ vikhyātameva | mūrvā corasnāyuḥ,
meṣaśṛṅgī vallīsaṃjñā prasiddhā | meḍhāśṛṅgīti loke | kirātakaḥ bhūnimbaḥ,
ajāśṛṅgī karkaṭākhyā | bimbīti virautī loke, sā ca pīluparṇī kathitā, karañjo
bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ | ūṣakādigaṇo yathā -
“ūṣakasaindhavaśilājatukāśīsadvayahiṅguguggulututthakaśca” iti gaṇo'yaṃ
granthāntarādboddhavyaḥ | etadvyastaṃ vā prakṣepe praśastam | ayaṃ kvātho
medaḥkaphaje vidradhau vihitaḥ | varuṇādigaṇasya kaphamedoviśeṣatvāt
||127-130||
Kāśīrāma Vaidya. varuṇādigaṇo yathā -
varuṇaḥ, bakapuṣpaḥ agastivṛkṣaḥ,bilvaḥ,apāmārgaḥ,hiṅguḥ,citrakaḥ,agnimanthaḥ
araṇiḥ taddvayaṃ | śigruḥ śobhāñjanaḥ, tadapi dvayaṃ dviprakāraṃ |
saureyakatrayaṃ tatra śvetapītakṛṣṇabhedaiḥ mūrvā dhanurguṇā meṣaśṛṅgī,
kirātakaḥ bhūnimbaḥ, ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, bimbakarañjau, śatāvarī ayaṃ
varuṇādigaṇaḥ medorogādiharaḥ || atha ūṣakādigaṇaḥ | ūṣakaḥ kṣāramṛttikā
vārāṇasīsamīpe vahaḍādeśe bāhulyena bhavati | anye tadbhavadravyamāhuriti
ḍalhaṇaḥ | kāśīsadvayamekalavaṇarasaṃ śvetaṃ, dvitīyaṃ puṣpakāśīsaṃ īṣatpītaṃ
tubararasaṃ tadbheda eva, tutthaṃ khaparikātutthaṃ, khapariyā iti loke | anye
mayūragrīvamāhuḥ | kāśīsadvayaṃ tathā śuddhaṃ nirvamanaṃ kṛtvā melanīyam,
śilājatu satvaṃ, śeṣaṃ sugamaṃ; yadvā kāśīsatutthābhāve tadgaṇe dravyāntaraṃ
deyam || 127-130 ||
khadirādirbhagandare - khadiratriphalākvātho mahiṣīghṛtasaṃyutaḥ |
viḍaṅgacūrṇayuktaśca bhagandaravināśanaḥ
|| 131 ||
Āḍhamalla. atha bhagaṃdare khadireti |
khadirādikvātho mahiṣīghṛtaprakṣiptaḥ viḍaṅgacūrṇā'vakīrṇaśca bhagaṃdare
vihitaḥ | khadiraḥ kaṇṭakīvṛkṣaḥ pratītaḥ tasya sāro grāhyaḥ, mahiṣīvṛtamiti
vyādhivihitatvāt || 131 ||
Kāśīrāma Vaidya. khadiraḥ khadirasāraḥ,
viḍaṅgaḥ krimighnaḥ spaṣṭamanyat || 131 ||
paṭolādiḥ upadaṃśaroge -- paṭolatriphalanimbakirātakhadirāsanaiḥ | kvāthaḥ
pīto jayetsarvānupadaṃśānsagugguluḥ
|| 132 ||
Āḍhamalla. athopadaṃśe paṭoleti |
atrāriṣṭo nimbaḥ, asano vṛkṣaviśeṣaḥ pītasāraḥ, gugguluratra prakṣepe
māṣacatuṣṭayaṃ vyavahārāt | sarvāniti pañcaprakārān
|| 132 ||
Kāśīrāma Vaidya. paṭolapatraṃ,
triphalā, nimbaḥ, kirāto bhūnimbaḥ, khadirasāraḥ, asano vijayasāra eṣāṃ kvātha
upadaṃśaṃ phiraṅgavātaṃ pañcaprakāraṃ jayet | gugguluḥ kanakābhastasya mānuṣye
prayogāt; kanakākhyo manuṣyāṇāṃ hitakaratvāt
||132||
amṛtādirvātarakte - amṛtairaṇḍavāsānāṃ kvātha eraṇḍatailayuk | pītaḥ
sarvāṅgasaṃcāri vātaraktaṃ jayeddhruvam
||133||
Āḍhamalla. atha vātarakte yogadvayamāha
- amṛteti | eṣa amṛtādikvāthaḥ eraṇḍatailaprakṣiptaḥ amṛtā guḍūcī vāsā
āṭarūṣakaḥ| sarvāṅgasañcārīti sarvaśarīraprasaraṇe kṣamaṃ | dhruvamiti
grahaṇena dṛṣṭaphalo'yaṃ yogaḥ | ‘amṛtāragvadhavṛṣai: kvātha’ iti kecit
paṭhanti | ayamapi sādhuḥ anyato darśanāt | tathāhi
‘vāsāguḍūcīcaturaṅgulānāmeraṇḍatailena pibet kaṣāyam| krameṇa
sarvāṅgajamapyaśeṣaṃ jayedasṛgvātabhavaṃ vikāram’ iti
|| 133 ||
Kāśīrāma Vaidya. amṛtā guḍūcī, eraṇḍaḥ,
vāsā, eṣāṃ kvātha eraṇḍatailayuktaḥ sarvāṅgasañcāri prasaraṇaśīlaṃ vātaraktaṃ
jayet || 133 ||
atha paṭolādikvātho vātarakte - paṭolaṃ triphalā tiktā guḍūcī ca śatāvarī |
etatkvātho jayetpīto vātāstraṃ dāhasaṃyutam||134||
Āḍhamalla. paṭolamiti| ayaṃ
paṭolādikvātho vātarakte sādhuḥ123
| tiktā kaṭurohiṇī, śeṣaṃ sugamam | ayaṃ yogaḥ pittaprāye prāyaśaḥ124
pracarati || 134 ||
Kāśīrāma Vaidya. paṭolādīnāṃ kvāthaḥ
pītaḥ sadāhaṃ dāhasahitaṃ vātāsraṃ vātaraktaṃ jayet
|| 134 ||
śvetakuṣṭhe bākucīkvāthaḥ | kvātho'valgujacūrṇāḍhyo dhātrīkhadirasārayoḥ |
jayetsuśīlito nityaṃ śvitraṃ pathyāśināṃ nṛṇām
||135 ||
Āḍhamalla. atha śvitre kvātho'valgujeti
| asau kvātho nityaṃ pratidinaṃ, suśīlitaḥ satatābhyastaḥ, pathyāśināṃ
śvitravihitapathyāśinām | avalgujo bākucīti śabdaḥ vācyadravyaviśeṣaḥ tasya
cūrṇaṃ prakṣepe | dhātrī āmalakī - phalāni
|| 135 ||
Kāśīrāma Vaidya. avalgujacūrṇāḍhyo
dhātrīkhadirasārayoḥ kvāthaḥ nityaṃ suśīlitaḥ pathyāśināṃ nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ
śvitraṃ śvetakuṣṭhaṃ jayet | dhātrī āmalakī, avalgujo bākucī
|| 135 ||
raktakuṣṭhādaulaghumañjiṣṭhādikvāthaḥ | mañjiṣṭhā triphalā tiktā vacā
dāruniśāmṛtā | nimbaścaiṣāṃ kṛtaḥ kvātho vātaraktavināśanaḥ
||136||
pāmākapālikākuṣṭharaktamaṇḍalajinmataḥ |
Āḍhamalla. atha kuṣṭhādau
kvathanadvayamāha - mañjiṣṭheti | ayaṃ laghumañjiṣṭhādiko yogaḥ | tatra
dāruniśā dāruharidrā, amṛtā guḍūcī, eke dāru niśeti dravyadvayaṃ
vyākhyānayanti tena dāru devadāruḥ, niśā haridrā, etadapi vyavaharanti
pāmādayo'pi kuṣṭhasyaiva bhedāḥ ||136 ||
Kāśīrāma Vaidya.
mañjiṣṭhādirvātaraktakuṣṭhādau - tiktā kaṭukī, dāruniśā dāruharidrā, amṛtā
guḍūcī, spaṣṭamanyat | kapālikā rogaviśeṣaḥ
|| 136 ||
bṛhanmañjiṣṭhādiḥ sarvakuṣṭhe - mañjiṣṭhāmustakuṭajaguḍūcīkuṣṭhanāgaraiḥ
||137 ||
bhārṅgīkṣudrāvacānimbaniśādvayaphalatrikaiḥ |
paṭolakaṭukīmūrvāviḍaṅgāsanacitrakaiḥ
|| 138 ||
śatāvarītrāyamāṇākṛṣṇendrayavavāsakaiḥ |
bhṛṅgarājamahādārupāṭhākhadiracandanaiḥ
|| 139 ||
trivṛdvaruṇakairātabākucīkṛtamālakaiḥ | śākhoṭakamahānimbakarañjātiviṣājalaiḥ
||140|| indravāruṇikānantāsārivāparpaṭaiḥ
samaiḥ | ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ kaṇāguggulusaṃyutam
|| 141|| aṣṭādaśasu kuṣṭheṣu vātaraktārdite
tathā | upadaṃśe ślīpade ca prasuptau pakṣaghātake
|| 142 || medodoṣe netraroge mañjiṣṭhādiḥ
praśasyate |
Āḍhamalla. aparamapyāha - mañjiṣṭheti |
bṛhanmañjiṣṭhādisaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ prasiddhaḥ | atra kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ
tasya tvak | niśādvayaṃ haridrādvayam | mūrvā corasnāyuḥ, asano vṛkṣaviśeṣaḥ |
trāyamāṇā svanāmaprasiddhā | kṛṣṇā pippalī, vāsakaḥ āṭarūṣakaḥ | bhṛṅgarājaḥ
keśarañjanaḥ ‘vamanā ’125
iti prasiddhaḥ | mahādāru devadāru:, candanaṃ raktacandanaṃ, trivṛt
niḥsṛtā126 ,
kairāto127
bhūnimbaḥ, śākhoṭako vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | mahānimbo nimbārkaḥ, ‘bakā’ iti
loke pratītaḥ | karañjo bṛhatkarañjaḥ, jalaṃ vālakaṃ, anantā yavāsakaḥ, sārivā
āsphotā, sā dvividhā śvetā kṛṣṇā bhedābhyāṃ | śuklā jambuvat patrā vratatiḥ,
kṛṣṇā kalahaṃsavatpatrā sugandhā | śeṣaṃ subodham | ebhirmañjiṣṭhādidravyaiḥ
samaiḥ samamānaiḥ kṛtaṃ sādhitaṃ kvāthamityarthaḥ | kaṇāguggulusaṃyutamiti
kaṇācūrṇaṃ gugguluśca prakṣepe sādhuḥ
||137-142 ||
Kāśīrāma Vaidya. ayaṃ mañjiṣṭhādiḥ
kuṣṭhādau praśasyate ucito bhavati | (uṣavo bījakaḥ?) trivṛt128
niḥsṛtā, varuṇaḥ prasiddhaḥ, kairāto bhūnimbaḥ, bākucī, kṛtamāla āragvadhaḥ,
anantā yavāsā, sārivā anantamūlaṃ yadvā uttarāpathe ‘sārisa’ iti
sugandhidravyaṃ, kaṇā pippalī || 137-142 ||
pathyādiṣaḍaṅgakvāthaḥ śiroroge netrarogādau ca -
pathyākṣadhātrībhūnimbairniśānimbāmṛtāyutaiḥ
||143|| kṛtaḥ kvāthaḥ ṣaḍaṅgo'yaṃ saguḍaḥ
śīrṣaśūlahṛt129
| bhrūśaṅkhakarṇaśūlāni tathārdhaśiraso rujam
||144|| sūryāvartaṃ śaṅkhakaṃ ca dantapātaṃ
ca tadrujam | naktāndhyaṃ paṭalaṃ śukraṃ cakṣu:pīḍāṃ vyapohati
||145||
Āḍhamalla. atha śiroroge pathyādikaṃ
yogamāha - pathyā iti | pathyā harītakī, akṣo vibhītakaḥ, dhātrī āmalakī,
bhūnimbaḥ kairātaḥ, niśā haridrā, amṛtā guḍūcī, nimbaḥ pratītaḥ | ayaṃ
ṣaḍaṅgasaṃjñaḥ, ṣaṭ aṅgāni yasya sa tathā | atra triphalā ekamaṅgaṃ
ṣaṣṭhamaṅgaṃ guḍamiti guḍo'tra prakṣepe sādhuḥ | ayamapi sāyamupayojyaḥ,
prāyeṇa ūrdhvajatrugatarogaharatvāt | śīrṣaśūlaṃ śirovyathā | bhrūśūlaṃ
śaṅkhaśūlaṃ karṇaśūlamiti ca | tadrujamiti dantaśūlaṃ | śukramiti netrapuṣpam
|| 143-145 ||
Kāśīrāma Vaidya. pathyādi | amṛtāyutaḥ
(kṛtaḥ) kvāthaḥ ṣaḍaṅgo bhavati guḍena saha vartate iti saguḍaḥ; saguḍeti
prakṣiptaguḍaḥ guḍasya pakṣaikadravyatvāt | sa ṣaḍaṅgaḥ śīrṣaśūlahā syāt|
tathā bhrūśaṅkhakarṇaśūlān vyapohati | śaṅkhaḥ kapālaikadeśaḥ, sūryāvartaḥ
sūryodayādārabhya śūlaṃ, śaṅkakamekādaśaśiroroge'bhihitaṃ, dantapātaṃ
dantaśūlaṃ tadrujaṃ dantarujaṃ | naktāndhyaṃ rātrau dṛṣṭyabhāvalakṣaṇaṃ na
divā, paṭalaṃ paṭalagatanetrarogaḥ, śukraṃ netrapuṣpaṃ cakṣuḥ pīḍāṃ
cakṣurvyathām etān vyapohati | kaḥ? pathyādiḥ | pathyā harītakī, akṣo
vibhītakaḥ, dhātrī āmalakī, bhūnimbaḥ kirātakaḥ, niśā haridrā, nimbo nimbaḥ,
amṛtā guḍūcī etairyutaḥ ṣaḍaṅgo guḍopari prakṣipyate | ṣaṭ aṅgāni yasyāsau
ṣaḍaṅga iti vigrahe kṛte pathyādīnāṃ saptakatvāt guḍena sahāṣṭakatvānna
ṣaḍaṅgaḥ, yadi pathyādidhātryantānāṃ triphalā kriyate triphalā ekatvena
gamyate tadā pañcāṅgatvāt guḍasya prakṣepakatvānna ṣaḍaṅgaḥ, atha ca
triphaletyukte auṣadhatrayasya grahaṇaṃ naikasya | tathāca sudarśanacūrṇe -
triphalā rajanīyugmamityatra triphaletyukte harītakyāmalakavibhītakaṃ gṛhyate;
navāyasacūrṇe ca “citrakaṃ triphalā mustaṃ viḍaṅgatryūṣaṇāni ca | nava bhāgāni
caitāni navabhāgā hatāyasaḥ” ityatra triphalāyā auṣadhatrayaṃ; tathāca
kaiśoraguggulau vanamahiṣalocanodarasannibhavarṇasya gugguloḥ prasthaṃ
saṃkṣipya toyarāśau triphalāmamṛtāṃ yathoktaparimāṇāṃ triphalāmiti pratyekaṃ
prasthaṃ matam | tathāca pramāṇam - ‘pratyekaṃ triphalā prasthā jalaṃ tatra -
ṣaḍāṣṭakam’ iti | tasmāttriphale'pi saptakatve siddhe saṃjñāparo'yaṃ ṣaḍaṅga
śabdaḥ | yathā ṣaṇṇāṃ yūṣaḥ ṣaḍyūṣaḥ iti vaktavye ṣaḍyūṣaḥ saṃjñāparaḥ |
tathānyānyeva khaṇḍakhādyacandrodayamṛgāṅkādayaḥ saṃjñāparā dṛśyante | tathāca
cakranidānamadhukośe likhitam atrodarāveṣṭā hṛdayā mahākuhā ete nāmaviśeṣāḥ
kecitsānvayāḥ vyavahārārthaṃ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ, yastu
vaṅgasenādibhirnetraroge ṣaḍaṅgāni yasyeti vyutpattyā likhitaḥ
sosmādvilakṣaṇaḥ, tathā coktaṃ “vibhītakaśivādhātrīpaṭolāriṣṭavāsakaiḥ |
kvātho ṣaḍaṅgakaraṇam” iti | kimarthamucyate ? pathyāyukte'pi asya
ṣaḍaṅgakaraṇam ṛṣipraṇītasaṃjñāpratipādanārtham
|| 143-145 ||
atha vāsādirnetraroge - vāsāviśvāmṛtādārvīraktacandanacitrakaiḥ |
bhūnimbanimbakaṭukāpaṭolatriphalāmbudaiḥ
|| 146|| yavakāliṅgakuṭajaiḥ kvāthaḥ
sarvākṣirogahā | vaisvaryaṃ pīnasaṃ śvāsaṃ nāśayedurasaḥ kṣatam
|| 147 ||
Āḍhamalla. athānantaramakṣiroge vāseti
| eka eva vāsādiko gaṇaḥ akṣiroge praśastaḥ | vāsā āṭarūṣakaḥ, viśvaṃ śuṇṭhī,
amṛtā guḍūcī, dārvī dāruharidrā, kaṭukā tiktarohiṇī, samāsāntatvāt kaṭukāyā
hrasvatvaṃ ca | paṭolaḥ kulakaḥ tasya patrāṇi, ambudo mustaṃ, yavo'nnaviśeṣaḥ
nijanāmavikhyātaḥ, sa ca nistuṣo grāhyaḥ | kāliṅga indrayavaḥ, kuṭajo
vatsakatvak | ayaṃ prātareva yojyaḥ kaṣāyatvāt | tathāhyuktam - ‘vāsā ghanaṃ
nimbapaṭolapatraṃ tiktāmṛtā candanavatsakaṃ ca | kāliṅgadārvīdahanaṃ ca śuṇṭhī
bhūnimbadhātrī vijayā bibhītakam || tathā yavāḥ kvāthamathāṣṭabhāgikaṃ
pibedimaṃ pūrvadine kaṣāyam | taimiryakaṇḍūṃ paṭalārbudaṃ ca śuklaṃ tathā
savraṇamavraṇaṃ ca || nihanti dāhaṃ sarujaṃ sarāgaṃ sarvān nihantyakṣigatāṃśca
rogān’ iti | tatra vaisvaryaṃ vikṛtasvaratvaṃ, yavo'tra netrarogavihitatvāt
kathitaḥ (tathāhyuktaṃ130
- ?triphalā ghṛtaṃ madhu yavā pādābhyaṅgaḥ śatāvarī mudgāḥ | cakṣuṣyaḥ
saṃkṣepādvargaḥ kathito bhiṣagbhirayam’)
||146-147||
Kāśīrāma Vaidya. viśvaṃ śuṇṭhī, amṛtā
guḍūcī, dārvī dāruharidrā, bhūnimbaḥ prasiddhaḥ, triphalā
harītakyāmalakabibhītakāni, ambudo mustā, yavāḥ, kāliṅgaḥ indrayavaḥ, kuṭajaḥ
vatsakatvak131
| ayaṃ kvāthaḥ vāsādiḥ sarvākṣirogahā bhavati tathā vaisvaryādikaṃ nāśayecca |
vaisvaryaṃ svarabhaṅgaḥ, pīnasaṃ nāsārogaḥ, urasaḥ kṣataṃ uraḥkṣatam ||
|| 146-147 ||
athāmṛtādirnetraroge - amṛtātriphalākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ | sakṣaudraḥ
śīlito nityaṃ sarvanetravyathāṃ jayet
||148 ||
Āḍhamalla. aparamapi netraroge
prayogamāha - amṛteti | amṛtādikvātho'yaṃ sakalanetrāmaye praśastaḥ | amṛtā
guḍūcī, triphalā harītakyādikaṃ pippalīcūrṇaṃ prakṣepe | sakṣaudramiti
madhvapi prakṣepe sādhu | ata eva śītalo himasparśaḥ madhvavirodhāt |
nityamiti sārvakālīnamidamityarthaḥ
|| 148 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā harītakyādikā
amṛtā triphalākvāthe pippalīcūrṇasya prakṣepaḥ madhu kṣaudraṃ madhusahitaḥ
nityaṃ śīlitaḥ abhyastaḥ kvāthaḥ sarvanetravyathāṃ pīḍāṃ jayet
|| 148 ||
pañcavalkalakvātho vraṇakṣālanādau -- aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajaṃ śṛtam
| vraṇaśothopadaṃśānāṃ nāśanaṃ kṣālanātsmṛtam||149||
Āḍhamalla. atha vraṇeṣvapi kṣālanārthaṃ
kaṣāyamāha - aśvattheti | aśvatthādīnāṃ pañcānāmatra valkalaṃ grāhyam | ayaṃ
ṣaḍaṅgapānīyena sādhyaḥ | kṣālanaṃ prakṣālanaṃ vraṇasya | iti
kvāthasamūho'bhihitaḥ || 149 ||
Kāśīrāma Vaidya. aśvattha: pippalaḥ,
udumbaraḥ yakṣavṛkṣaḥ132
, plakṣaḥ parkaṭīvṛkṣaḥ133
, vaṭaḥ, veta eṣāṃ kvāthaḥ, vraṇānāṃ śothānām, upadaṃśo medorogaḥ
kṣālanānnāśanaḥ | mukharoge jātīpatrādikvāthaḥ134
| śeṣaṃ sugamam | iti kvāthāḥ ||149|| iti
kvāthaprakathanam|
pramathyā procyate dravyapalātkalkīkṛtācchṛtāt | toye'ṣṭaguṇite tasyāḥ
pānamāhuḥ paladvayam ||150|| sā yathā -
mustakendrayavaiḥ siddhā pramathyā dvipalonmitā| suśītā madhusaṃyuktā
raktātīsāranāśinī || 151 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
tadbhedānpramathyādīnāha135
-tasyāḥ pūrvaṃ paribhāṣāṃ kathayati - pramathyeti | dravyapalāditi kalkārthaṃ
dravyasya palapramāṇam | kalkīkṛtāditi dṛṣadi peṣitāt, peṣaṇamatra
jalenānuktatvāt | aṣṭaguṇite toye dravyabhāgāpekṣayā'ṣṭaguṇapānīye śṛtā
kvathitā paladvayamityanena caturthāṃśāvaśeṣitaṃ grāhyam | atha yā pramathyā
sā kīdṛśīti vivakṣāyāmāha - sā yatheti - grahaṇena tāmeva prakaṭayannāha -
mustaketi | indrayavaṃ kuṭajabījaṃ | siddhetyanena pūrvaṃ kalkitā paścāt
kvathitetyarthaḥ | dvipalonmiteti pānanimittam | suśītā himasparśā ata eva
madhuprakṣiptā | prakṣepadravyāṇāmapi parimāṇaṃ pūrvavat jñātavyam
||150-151 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
pramathyāvidhijñānārthaṃ atraiva pramathyādaya ucyante |
dravyapalātkalkīkṛtājjalena saha piṣṭān aṣṭa- guṇitatoye śṛtāt sā pramathyā
maṇḍaviśeṣaḥ procyate tasyāḥ pānaphalamāha | sā yathā sugamam
|| 150-151 || iti pramathyā|
idānīṃ yavāgūparibhāṣāmāha - sādhyaṃ catuṣpalaṃ dravyaṃ
catuḥṣaṣṭipale'mbuni136
| tatkāthenārdhaśiṣṭena yavāgūṃ sādhayeddhanām
|| 152 || sā yathā -
āmrāmrātakajambūtvakkaṣāye vipacedbudhaḥ | yavāgūṃ śālibhiryuktāṃ tāṃ bhuktvā
grahaṇīṃ jayet ||153||
Āḍhamalla. sādhyamiti | iyaṃ
dravyakvāthe taṇḍulādibhiḥ paripācikā yavāgūśabdavācyā |
catuḥṣaṣṭipale'mbunīti dravyabhāgāt ṣoḍaśaguṇaṃ pānīyaṃ deyamityarthaḥ |
ghanāmityanena śālyādinā sādhayet yāvat dravarahitā syāt | ata eva
taṇḍulādīnāṃ parimāṇamanumānato nirūpaṇīyam | na tu annaprakṛtyoktāyā mānam |
yathā - “pañcakolena saṃsiddhā yavāgūrdīpanī tathā | balāmūlakaṣāyeṇa sādhitā
grāhiṇī matā” iti | atrāpi mānaṃ doṣādyapekṣayānumānato nirūpaṇīyam | atra
catuḥpalagrahaṇaṃ yat tat sāmānyaṃ viśeṣato nyūnamapi dṛśyate | tathāca
tantrāntare - “vṛddhavaidyā: palaṃ dravyaṃ grāhayantyāḍhake'mbhasi |
bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet” iti | atha sā yathetyanena tasyāḥ
svarūpamāha - āmreti | āmro vṛkṣaviśeṣo vikhyātaḥ āmrātakastadbhedaḥ, rājāmra
iti kecit | jambūḥ prasiddha eva, eṣāṃ tvak challī grāhyā kaṣāya iti grahaṇena
svarasādayo'pi pañcakaṣāyāstairapi kṛtāyāṃ na doṣo vyavahārāt | yataḥ -
pañcakolabalādīnāṃ kalkarasenaiva sādhitā bahavo yavāgavo dṛśyante | bāhulyaṃ
ca dravyaguṇāvalyāmuktaṃ yathā -“yairyairevauṣadhaguṇairyavāgū: sādhusādhitā |
tāṃstānevauṣadhaguṇān puṣṇāti vidhiyojitā” iti budha iti
grahaṇenānnādiparimāṇena randhanavidhau dakṣa ityarthaḥ
|| 152 || 153 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yavāgū:
catuṣpalaṃ dravyaṃ catuḥṣaṣṭipale'mbuni jale sādhyam ardhaśiṣṭena kvāthena ca
yavāgūṃ sādhayet | sā yathā - āmraṃ, āmrātakam ambarātakā jambū prasiddhaḥ,
eṣāṃ tvak catuḥṣaṣṭipale jale sādhyam ardhaśiṣṭe jale
śālitaṇḍulacatuṣpalasādhyaṃ sā yavāgūḥ bhavati tāṃ bhuktvā grahaṇīṃ jayet
|| 152 || 153 ||iti dravyakṛtayavāgū: ||
saṃprati yūṣamāha - kalkadravyapalaṃ śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī |
vāriprasthena vipacetsa dravo pūṣa ucyate
|| 154 ||
Āḍhamalla. ayaṃ dravyakṛtayūṣo'pi
vikhyāta eva | kīdṛśaḥ ? tatparibhāṣāmapyādāvāha - kalkadravyamiti | kalkārhaṃ
dravyaṃ tacca dhānyamūlakaśuṇṭhikādikaṃ | yathā śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī
pratyekaṃ tīkṣṇatvāt | kecittu śuṇṭhī pippalīcūrṇaṃ paścāt prakṣepe kṣipanti |
vāriprastheneti dravadvaiguṇyāt dvātriṃśatpalamitena jalena sa dravo
dravaprāyaḥ | atrāpyannaparimāṇādikaṃ yannoktaṃ tadanumānato grāhyaṃ, yadvā
jalānusārato randhanavidhida- kṣasakāśāddṛṣṭaparipākaparipāṭyā kuryādityaryaḥ
|
Kāśīrāma Vaidya. atha yūṣaḥ | yūṣe
rulkadvayasya palaṃ deyaṃ, śuṇṭhī pippalī cedardhakārṣikasamuditā deyā,
vāriprasthena vipacet, sa dravaḥ jalamātraḥ yūṣaḥ ucyate | sa yathā
kulatthādibhiryuktaiḥ kṛtaḥ yūṣaḥ śleṣmānilāpaho bhavati yavo'nnaviśeṣaḥ,
kolaṃ badaraṃ, mūlakaśuṇṭhaṃ śuṣkamūlakakhaṇḍam | śeṣaṃ sugamam |
muṣṭipalamātraṃ, saptānāṃ
saptamuṣṭiyūṣaḥ | sa yathā - kulatthayavakolaiśca mudgairmūlakaśuṇṭhakaiḥ |
śuṇṭhīdhānyākayuktaiśca yūṣaḥ śleṣmānilāpahaḥ
||155|| saptamuṣṭika ityeṣa
saṃnipātajvarāñjayet | āmavātaharaḥ kaṇṭhahṛdvakrāṇāṃ viśodhanaḥ
||156||
Āḍhamalla. sa yathetyanena
vakṣyamāṇasaptamuṣṭikayūṣavidhi darśayannāha - kulattha iti | ayaṃ
satamuṣṭikasaṃjñako yūṣaḥ prasiddha eva | kulattho'nnaviśeṣaḥ, kolaṃ
badaraphalaṃ, mūlakaśuṇṭhakairiti laghumūlakaśuṇṭhaiḥ śuṇṭhamatra nālagranthiḥ
| mūlakapotiketi kecid guṇaprābalyāt | tathāhi - ”kaṭutiktarasā hṛccā rocanī
vahnidīpanī | sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā iti | dhānyākaṃ
kustumburu, saptamuṣṭika ityanena kulatthādīnāṃ muṣṭisaptakaṃ grāhyaṃ,
tantrāntaradarśanāt yathā - ekaikamuṣṭimāhṛtya ityādi muṣṭimukhāntarmuṣṭiḥ na
tu muṣṭipalam, ayameva pakṣaḥ kaiścidādriyate | cakrastu pratyekameṣāṃ palaṃ
grāhyaṃ sarvasammatatvāt | nanu sakalameva dravyam ucitamātrayānvitaṃ, yat
kvāthavidhānena yūṣaḥ kriyate tadasmatsaṃpradāye na manoharaṃ, kiṃtu
vyavahārāt kartavyavidhau yavakulatthamudgā anyadravyāpekṣayā bahu deyāḥ
śuṇṭhyāścūrṇaṃ paścāt kaṭukārthaṃ tāvaddeyaṃ yāvat kaṭumātraṃ syāt |
evamamlārthaṃ badarādīnāṃ dānaṃ, kvātho dhānyakamūlakaśuṇṭhayoḥ pṛthak
palaparimitayośca dānamiti kartavyavidhiḥ sādhuḥ | kaṇṭhahṛdvakrāṇāṃ viśodhana
iti | kaṇṭhaviśodhanaḥ hṛdviśodhanaḥ vakraviśodhanaśca | viśodhanaṃ
kaphasyetyarthaḥ ||154-156||
Kāśīrāma Vaidya. muṣṭimātraprayogādayaṃ
saptamuṣṭikaḥ | eke tu saptamuṣṭiprayogātsaptamuṣṭikāḥ, yataḥ yūṣakriyāyā
yūṣadravyasya palamātragṛhītatvāt anye saptānām ekaikamuṣṭimādāya pacettoye
caturguṇe tatraivaṃ vyākhyātaṃ pratyekameṣāṃ sakṣamuṣṭimāhṛtya na tu muṣṭiḥ
palaṃ, dravyatvādayameva pakṣaḥ śreṣṭhaḥ | cakrastu pratyekameṣāṃ palaṃ
dravyabahutvaṃ vyavahāradravyatvānna doṣaḥ | iti saptamuṣṭiyūṣaḥ
|| 154-156 || iti dravyakṛtayūṣaprakriyā ||
idānīṃ pānādikalpanāmāha - kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ sādhyaṃ catuḥṣaṣṭipale jale |
ardhaśiṣṭaṃ ca taddeyaṃ pāne bhaktādisaṃvidhau
|| 157 ||
Āḍhamalla. kṣuṇṇamiti | iyaṃ
pānādikalpanāyāḥ paribhāṣā | kṣuṇṇaṃ kuṭṭitaṃ, dravyaṃ vyādhivihitaṃ137
, sādhyaṃ kvathitam | taditi dravaṃ ardhāvaśeṣitaṃ jalamityarthaḥ | pāne iti
pānasvarūpe yathā vakṣyamāṇaṃ ṣaḍaṅgādipānīyam | bhaktādisaṃvidhāviti
yūṣarasayavāgvādirūpe |
Kāśīrāma Vaidya. atha pānādikalpanā |
bhaktādisaṃvidhau pāne bhojanādau auṣadhapānārtham | etaddhimalakṣaṇaṃ jñeyaṃ
|
ṣaḍaṅgapānam | sā138
yathā - uśīraparpaṭodīcyamustanāgaracandanaiḥ | jalaṃ śṛtaṃ himaṃ peyaṃ
pipāsājvaranāśanam || 158 ||
Āḍhamalla. sā yatheti vākyena
pānādikārthaṃ prakriyāṃ prakaṭayati granthakāraḥ | uśīreti | ayaṃ
ṣaḍaṅgasaṃjñakaḥ | jalaṃ pānīyaṃ śṛtaṃ kvathitaṃ, himaṃ śītasparśaṃ, peyamiti
vāraṃvāram yataḥ - ‘muhurmuhuśca tṛṭchardihikvāśvāsagareṣu ca’ iti vacanāt |
atrodīcyaṃ vālakaṃ, pānīyaṃ śṛtaṃ kvathitaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī, candanaṃ raktam |
eṣāṃ yogo jvarādau yuktaḥ | tathāhi ”ṣaḍaṅgādeḥ śṛtaṃ toyaṃ deyamādau jvarasya
vai” || 157 || 158 ||
Kāśīrāma Vaidya. sā yathā uśīrādibhiḥ
pūrvakriyāśṛtaṃ toyaṃ himaṃ himasaṃjñaṃ jñeyaṃ pipāsājvaranāśakaṃ bhavati |
parpaṭaḥ kaṭupatraḥ, udīcyaṃ bālakaṃ, spaṣṭamanyat
|| 157 || 158 || iti pānādikalpanā ||
jvarādau uṣṇodakavidhiṃ darśayannāha -- aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārdhakena
vā | athavā kathanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ vadet
|| 159 || śleṣmāmavātamedoghnaṃ
bastiśodhanadīpanam | kāsaśvāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi
|| 160 ||
Āḍhamalla. aṣṭameneti | yat kevalameva
pānīyamaṣṭamāṃśādikalpanayā siddhaṃ bhavati taduṣṇodakamiti saṃjñaṃ vadediti |
aṃśaśeṣeṇāṣṭādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; tena aṣṭāṃśena
caturthāṃśenārdhāṃśenetyarthaḥ | aṃśastvatra kvathanāvaśiṣṭaḥ | athavetyanena
pakṣāntaramāha | kvathanenaivetyādi | kvathanamityatra tripādaśeṣamityarthaḥ |
etat kriyācatuṣṭayaṃ doṣāpekṣayābhihitam | tathāhi - “tatpādahīnaṃ pittaghnaṃ
taccheṣamanilāpaham | ardhaṃ kṣayakaphaharaṃ śeṣaṃ grāhi tridoṣajit” iti |
nanu yathaivaṃ tarhi suśrutena “tatpādahīnavātaghnamardhahīnaṃ tu pittajit |
kaphaghnaṃ pādaśeṣaṃ ca pānīyaṃ dīpanaṃ smṛtam” iti kathametadviparītamuktam ?
| satyam | ādyaḥ pakṣo vyavahārī sa ca jvaradīnāṃ doṣaprakope praśastaḥ,
dvitīyastu ṣaḍṛtuṣu doṣāpekṣayā'bhihitaḥ | suśrute uktaṃ ca
“śāradaṃcārdhapādonaṃ pādahīnaṃ tu haimakam | śiśire ca vasante ca grīṣme
pādāvaśeṣitam | viparītamṛtuṃ dṛṣṭvā vārṣikaṃ cāṣṭabhāgikam” iti |
yadvirodhaparihāraḥ kṛtastat sādhubhirvicāraṇīyaḥ atra vistarabhayānna
likhitaḥ | siddhamiti yadgrahaṇaṃ laghūktikvathananimittam | yataḥ “yat
kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ tathā | śṛtaśītaṃ tridoṣaghnaṃ
vāṣpāntarbhāvaśītalam” iti | anyathā doṣakaraḥ syāt | tathāhi - “dhārāpātena
viṣṭambhi durjaraṃ pavanāhṛtam | śṛtaśītaṃ punastaptaṃ tatsarvaṃ doṣalaṃ
smṛtam” iti | athoṣṇodakasya niśi pītasya guṇamāha - kāseti | etaduṣṇodakaṃ
yadā niśi pītaṃ tadā śleṣmādikān hantīti | uṣṇodakaṃ vadediti | īṣaduṣṇam
uṣṇodakaṃ kathitaṃ | vātamedoghnamiti vātaghnaṃ medoghnaṃ ca |
śleṣmāmavātamedoghnamiti vā pāṭhāntaram | bastiśodhanaṃ mūtrāśayaśuddhikaraṃ,
dīpanamagneḥ | pītamuṣṇodakamiti | īṣaduṣṇaṃ pītam | niśīti niśāmukhe
śayanakāle vā na tu sakalaniśāyāṃ muhurmuhuḥ pānaṃ tatra niṣedhaparatvāt |
tathāhi - “yathā divā tathā rātrau yadi toyaṃ pibennaraḥ | bhavet tatra
rasādhikyaṃ taccheṣāddoṣakopanam” iti satyam | eṣa svasthe prasaṅga iti
vartate vyavahārādāture na kutracit pratiṣedhaḥ | tathāhyuktam - “pānīyaṃ
prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam | ato'tyantaniṣedhena na kvacidvāri
vāryate” iti || 159 || 160 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha jvarādau
uṣṇodakavidhi: | aṣṭamenāṃśena caturthena caturthāṃśaśeṣe
ardhakenārdhāṃśaśeṣeṇa athavā kvathanena kvathitamātreṇa siddham uṣṇodakaṃ
vadet uṣṇodakaṃ niśi pītaṃ śleṣmāmavātādīnhantīti yojanā | atrānukramamapi
granthāntarāt jvarādau uṣṇajalavidhānamāha - kaphavātajvarā iti | kaphajvare
vātajvare kaphavātajvare vā vyaste samaste vā uṣṇam ardhāvaśiṣṭaṃ deyaṃ,
“ardhāvaśiṣṭatoyaṃ yat taduṣṇodakamucyate” ityuktatvāt
pittamadyaviṣotthajvareṣu tiktakaiḥ smṛtaṃ śītalaṃ deyaṃ, tiktakaśṛtastu
ṣaḍaṅgakastaruṇajvare tasyaiva vidhānāt, tathācoktaṃ
‘tiktaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ | śṛtaśītaṃ jalaṃ
dadyātpipāsājvaraśāntaye’ | ayaṃ ṣaḍaṅgastiktakaḥ smṛtaḥ, asyaiva taruṇajvare
vidhānamuktaṃ suśrute - “laṅghanaṃ kārayetkāle yāvanastiktako rasaḥ |
pācanānyapyapakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇajvare” suśrutādetat | svedanaṃ taruṇajvare
niṣiddhamapi sannipātajvare vihitatvāduktaṃ kālo'pi pāvanatvena gṛhītastathā
vātakaḥ saptarātreṇetyādi | anya evamāhuḥ “pādaśeṣaṃ ca vātaghnam ardhaśeṣaṃ
ca pittajit | kaphaghnaṃ pādāśeṣaṃ syātpānīyaṃ dīpanaṃ laghu” | iti
madanavinodāt || 159 || 160||
ityuṣṇodakavidhi: ||
idānīṃ kṣīrapākavidhimāha - kṣīramaṣṭaguṇaṃ dravyātkṣīrānnīraṃ caturguṇam |
kṣīrāvaśeṣaṃ tatpītaṃ śūlamāmodbhavaṃ jayet
|| 161 || pañcamūlapayaḥ | (sarvajvarāṇāṃ
jīrṇānāṃ kṣīraṃ bhaiṣajyamuttamam | śvāsātkāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlātsapīnasāt
||162|| mucyate jvaritaḥ pītvā
pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ | trikaṇṭakapayaḥ |
trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam
|| 163 || varcomūtravibandhaghnaṃ
kaphajvaraharaṃ payaḥ139
|)
Āḍhamalla. kṣīramiti | kṣīramatra
gavyam | atrānuktatvāt | dravyamiti śuṇṭhīvitunnakādikamanyato darśanāt |
tathāhi -“śuṇṭhīvitunnakairaṇḍaśṛtaṃ śūlaharaṃ payaḥ” iti | kartavyatāsya
dravyāṇāṃ bhāgaikaṃ yathā doṣāpekṣayā parimitaṃ kṣīrasya bhāgāṣṭakaṃ, pānīyaṃ
dvātriṃśadbhāgayutam | etat sakalaṃ kvāthyakṣīrāvaśeṣaṃ vastreṇa saṃsrāvya
pibet | pānamānaṃ cāsya kvāthavadboddhavyam | doṣānusārato vā | āmodbhavaṃ
śūlamiti | āmaśūlaṃ nanu āmavātajanitapīḍāṃ tatra kṣīrasya niṣiddhatvāt |
taduktam - “dadhimatsyaguḍakṣīrapotakīmāṣapiṣṭakam | varjayedāmavātārto
māṃsamānūpajaṃ tathā” iti | āmaḥ aparipakvo'nnarasaḥ | tathāhi -
“jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako dehe
sarvadoṣaprakopajaḥ” iti | kecidatrāmaśūlaṃ pariṇāmajaṃ śūlamāmananti etadapi
saṅgatam | dravyāditi sāmānyagrahaṇenānyeṣāmapi kṣīrayogānāṃ vidhānameva
boddhavyam | yathā - “bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ | āvārināśāt
kvathitaṃ śukrodāvartanāśanam” iti | etadapi prasaṅgato vyācaṣṭe | atra
bastiśuddhikarāṇi tṛṇapañcamūlīvīratarvādīni āvāpa iha kṣīraśodhanārthaṃ
kalkaḥ | tathāhyuktam - “kuśaḥ kāśaḥ śaro darbha ikṣuśceti tṛṇodbhavam |
pittakṛcchraharaṃ pañcamūlaṃ bastiviśodhanam || etat siddhaṃ payaḥ pītaṃ
meḍhragaṃ hanti śoṇitam” iti ||161-163||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣīrapākavidhiḥ |
dravyamauṣadhaṃ tathāca vṛndaḥ - “pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ pippalī vāpi tacchṛtaṃ
| śiṃśipā gaṇḍikā nimbā dhāroṣṇaṃ vājvarāpaham” | śiṃśipāyā: gaṇḍikā na
bhinnaṃ dravyaṃ śiṃśipāyāḥ suśrute sāro gṛhītaḥ, tathāca ‘udakāddviguṇaṃ
kṣīraṃ śiṃśipāsārasaṃyutaṃ | kvāthitaṃ kṣīraśeṣaṃ ca sarvajvaragadāpaham’
||161-1 63|| iti kṣīrapākavidhiḥ ||
saṃprati yavāgūprabhṛtikānnaprakriyāmāha - athānnaprakriyātraiva procyate
nātivistarāt || 164 || yavāgūḥ ṣaṅguṇajale
siddhā syātkṛśarā ghanā | taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā hitā
|| 165 || yavāgūrgrāhiṇī bālyā tarpaṇī
vātanāśinī |
Āḍhamalla. athānneti | athetyanantaram
| annaprakriyeti yavāgūvilepīpeyādirūpā | atrāsmingranthe nātivistarāt
saṃkṣepamātrāt, yato vistarakathanaṃ sarveṣāmapyālasyakaraṃ bhavati | teṣu
pūrvaṃ yavāgūvidhimāha - yavāgūrityādi | ṣaḍguṇe jale pānīye yā siddhā sā
yavāgūśabdavācyā, ṣaḍguṇamityannaparimāṇāt | eṣā taṇḍulaireva sādhyā
vyavahārāt tathā sādhyā yathā viraladravā bhavati | yataḥ - ‘yavāgūrvidravā’
iti vacanāt | asyā bhedaḥ kṛśareti nāmnā kathitā, sā ghanā dravarahitā
ityarthaḥ | iyamapi taṇḍulādibhiḥ sādhitā bhavati atra mudgamāṣaiśceti cakārāt
vyastaṃ grāhyaṃ tena mudgasādhitā māṣasādhitā vā | tilānyatrobhayatra yojyāni
| tantrāntare'pi tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgūreva kṛśarā kathyate |
kecidanuktatvāt tilamāṣataṇḍulānāmatra sāmyaṃ manyante, tanna manoharam, kintu
vyavahārāttaṇḍulānāṃ bhāgadvayaṃ, māṣasya bhāgaikam, ardhabhāgikaṃ tilānāmiti
| sakalebhyaḥ ṣaḍguṇajalamityarthaḥ | yavāgūriti sāmānyenāsyā bahavo bhedāḥ
santi | tadyathā dugdhataṇḍulayavāgū:, ghṛtataṇḍulayavāgūḥ,
māṃsataṇḍulayavāgūḥ, phalakandataṇḍulayavāgūrityetāḥ sarvā yavāgvo
dravyā'nusārato guṇakarāḥ sādhanīyāśca bhavanti | idānīṃ tasyā guṇamāha -
yavāgūrityādi | grāhiṇī saṃgrāhikā atīsārādīnāṃ, balyā balakāriṇī
ojovṛddhikarītyarthaḥ | tarpaṇī dhātūnāṃ tṛptijananī | vātapraṇāśinī ceti
svabhāvāt ||164||1 65||
Kāśīrāma Vaidya. athānnaprakriyā |
ṣaḍguṇe jale siddhā yavāgū: syāt | tataḥ ghanā kṛśarā syāt, sā
taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā vātādīnāṃ, kṛśarānnaprakārabhedabhinnā
||164||65||ityannaprakriyāyāṃ yavāgū ||
atha vilepīvivaraṇaṃ darśayannāha - vilepī ghanasikthā syātsiddhā nīre
caturguṇe ||166|| tarpaṇī bṛṃhaṇī hṛdyā
madhurā pittanāśinī |
Āḍhamalla. vilepīti | yā caturguṇe nīre
pānīye siddhā niṣpannā sā vilepīśabdavācyā | svarūpeṇa ghanasikthā bhavati
caturguṇanīratvāt | caturguṇamityatra annaparimāṇāt | iyamapyatra kevalaṃ
taṇḍulaiḥ siddheti rūḍhi: | asau gulahathīti loke kathitā | guṇānapyasyā
darśayannāha - tarpaṇītyādi | tarpaṇī tṛptijanikā, hṛdyetyāhlādakāriṇī,
madhurā miṣṭarasā, ata eva pittavināśini vihitā
|| 166 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vilepītyādi
spaṣṭam || 166 |
idānīṃ peyāyūṣāvapyāha - dravādhikā svalpasikthā caturdaśaguṇe jale
||167|| siddhā peyā budhairjñeyā yūṣaḥ
kiṃcidghanastataḥ | peyā laghutarā jñeyā grāhiṇī dhātupuṣṭidā
|| 168 || yūṣo balyastataḥ kaṇṭhyo
laghupākaḥ kaphāpahaḥ |
Āḍhamalla. dravādhikā iti | yā
caturdaśaguṇe jale siddhā bhavati sā peyā jñeyā | svarūpeṇa ca sā dravādhikā
svalpasikthā| kecit sa bhaktamaṇḍa iti vadanti | maṇḍastu siktharahita iti
prasiddhaḥ | tathāhi - “yavāgū: ṣaḍguṇe toye saṃsiddhā viraladravā |
caturguṇāmbusaṃsiddhā vilepī ghanasikthakā || peyā sikthānvitā toye
caturdaśaguṇe kṛtā | maṇḍaścaturdaśaguṇe siddhastoye sasikthakaḥ” iti |
yūṣamapyāha - tata iti | tasmāt peyā rūpadravyāt yaḥ kiñcidghanasāndro bhavati
sa yūṣa ityucyate | eṣa yūṣaḥ kevalamudgaiḥ kṛtaḥ iti sāmānyenāsya kecit |
yato mudgarasa iti loke atrāpi caturdaśaguṇaṃ jalaṃ deyam | annaparimāṇāt yūṣa
iti sāmānyenāsya bahavo bhedāḥ santi te cāṣṭādaśaguṇe jale sādhyā iti
tantrāntarīyamatam | tathāhi “syāddhitaḥ sādhito yūṣastvaṣṭādaśaguṇe jale” iti
| guṇamanayorvaktumāha - peyā laghutaretyādi | laghutarā atyarthaṃ laghupākā,
grāhiṇī grāhikā atisārādīnāṃ | nanu dravamannamatīsāre niṣiddhaṃ | yaduktam |
“varjayedvidalaṃ śūlī kuṣṭhī māṃsaṃ kṣayī striyam | dravamannamatīsārī sarvaṃ
ca taruṇajvarī” tatkathaṃ peyā'tīsāre vihitā ? ucyate,
avihitadravā'nnaniṣedhārthaṃ vākyamidam, peyāyavāgvādivihitameva | tathācoktaṃ
suśrute “kāryaṃ cānaśanasyānte pradravaṃ laghubhojanam” iti | atra pradravaṃ
prakṛṣṭadravaṃ, laghu yavāgvādi | tathaiva niṣiddhācaraṇaṃ bhojenā'pyuktam
“vraṇodarasthāpanapātitānāṃ pramehiṇāṃ chardyātisāriṇāṃ ca | dravaṃ na
dayādathavāpi koṣṇaṃ svalpaṃ hitaṃ bheṣajasaṃprayuktam” iti | yūṣo'pi balyo
balakaraḥ, kaṇṭhyaḥ kaṇṭhe hitaḥ, pāke laghuḥ kaphāpahaśca ata evātra
mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaśca kathitaḥ | tathāhi “kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ
vraṇināmapi | uktaḥ pathyatamaścāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ” iti
|| 167 || 168 ||
Kāśīrāma Vaidya. peyāyūṣau
kṛtānnabhedau || 167 || 168 || iti peyāyūṣau
||
idānīṃ bhaktavidhimāha - jale caturdaśaguṇe taṇḍulānāṃ catuṣpalam
||169 || vipacetsrāvayenmaṇḍaṃ sa bhakto
madhuro laghuḥ |
Āḍhamalla. jala iti | taṇḍulānāṃ
catuṣpalaṃ kuḍavamitaṃ grāhyam | caturdaśaguṇe pānīye vipācya taddravaṃ
pānīyo'vaśiṣṭaḥ sa bhakta iti prasiddhaḥ | guṇo'pi rase madhuraḥ, pāke
laghuriti | etadbahujalaparimāṇaṃ parisrutārtham | na tu tantrāntare bhaktaṃ
pañcaguṇe sādhyamiti | tathāhi - “śṛtaṃ pañcaguṇe bhaktaṃ vilepīti caturguṇe”
iti | tatkathaṃ caturdaśaguṇamatra jalam ? ucyate - bhaktaṃ dvividhaṃ
sudhautaprasrutam adhautāsrutaṃ ca, yat sudhautaprasrutaṃ tacca caturdaśaguṇe
jale sādhyam, adhautāsrataṃ ca pañcaguṇe iti bhāvaḥ | tathācoktam -
“sudhautaprasrutaṃ coṣṇaṃ viśadaṃ guṇavanmatam | adhautaprasrutaṃ śītaṃ
guruvṛṣyaṃ kaphapradam” iti ||169||
Kāśīrāma Vaidya. jala iti sarvaṃ
sugamam || 169 ||
adhunā śuddhamaṇḍamāha - nīre caturdaśaguṇe siddho maṇḍastvasikthakaḥ
||170|| śuṇṭhīsaindhavasaṃyuktaḥ pācano
dīpanaḥ smṛtaḥ |
Āḍhamalla. nīre iti | caturdaśaguṇe
nīre taṇḍulaparimāṇāt siddho niṣpannaḥ | asikthaka iti siktho bhaktāvayavaḥ
tena rahita ityarthaḥ | ya īdṛśaḥ maṇḍasaṃjñayā prasiddhaḥ | eṣa yadā
śuṇḍīsaindhavacūrṇena prakṣiptastadā pācana āmādīnām, dīpano jaṭharāgneśca
smṛtaḥ kathita ityarthaḥ.| ayamabhṛṣṭataṇḍulairjanitaḥ | ata eva
śuddhamaṇḍo'bhihitaḥ | yato maṇḍastantrāntare trividho darśitaḥ | tadyathā
“maṇḍastu trividho jñeya ekadvitriparisrutaḥ | lājairbhṛṣṭairabhṛṣṭaiśca
taṇḍulaiḥ parisaṃskṛtaḥ | catustriṃśadguṇaṃ bhaktāt pūrvaḥ pūrvo laghurhitaḥ”
iti ||170|| iti śuddhamaṇḍaḥ ||
athāṣṭaguṇamaṇḍamāha -- dhānyatrikaṭusindhūtthamudgataṇḍulayojitaḥ140
|| 171 || bhṛṣṭaśca hiṅgutailābhyāṃ sa
maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ | dīpanaḥ prāṇado bastiśodhano raktavardhanaḥ
||172 || jvarajitsarvadoṣaghno maṇḍo'ṣṭaguṇa
ucyate |
Āḍhamalla. dhānyeti |
dhānyādibhirdravyaiḥ saṃskṛto hiṅgutailābhyāṃ saha bhṛṣṭo bharjitaḥ sa
maṇḍo'ṣṭaguṇasaṃjñaḥ kathitaḥ | atra
taṇḍulamudgayordānamannaprakaraṇādavagantavyam | tathāca tantrāntare
“sutaṇḍulānāṃ prasṛtidvayaṃ ca tadardhamudgāḥ kaṭukatrayaṃ ca |
kustumbarīsaindhavahiṅgutakrairebhiḥ samastaiḥ kriyate ca maṇḍaḥ” ityādi |
atra yat śārṅgadhareṇa tailagrahaṇaṃ kṛtaṃ tat bharjanārthaṃ taṇḍulamudgayoḥ |
anyatrāpyuktam “taṇḍulairardhamudgāṃśaiḥ kiṃcidbhṛṣṭaiḥ supācitaḥ |
hiṅgusindhū- tthadhanikātakratrikaṭusaṃskṛtaḥ || jñeyaḥ so'ṣṭaguṇo maṇḍo
jvaradoṣatrayāpahaḥ” ityādi | kecit kartavyavidhau cāsya kaṭukatrayacūrṇaṃ
paścāt prakṣepe manāg deyamiti vadanti | sa maṇḍa iti sthāne sa bhakta
ityapare paṭhanti; tanmate tu īṣatsikthayuta ityarthaḥ, gato'yaṃ pāṭhaḥ |
aṣṭaguṇa iti yat pūrvaṃ tānāha - dīpana ityādi | agnerdīpanaḥ, prāṇado
balakaraḥ, bastiśodhano bastiśuddhikaraḥ, bastirmūtrādhāraḥ, ata eva mūtralo
vikhyātaḥ | raktavardhana iti śoṇitavṛddhi- karaḥ | jvarajit sarvajvaraharaḥ
prabhāvāt | sarvadoṣaghna iti vātapittakaphānāṃ pratyekaṃ hantā na tu
sannipātajvaraharaḥ aṣṭasaṃjñatvāt | tathāca tantrāntare “kṣuddīpano
bastiviśodhanaśca prāṇaprado raktavivardhanaśca | jvarāpahārī kaphapitta-
hantā vāyuṃ jayedaṣṭaguṇo hi maṇḍaḥ”
|| 171 || 172 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha maṇḍaḥ |
asikthakaḥ siktharahitaḥ dhānyādibhiryojitaḥ hiṅgutailābhyāṃ bhṛṣṭaśca sa
maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ kathitaḥ | aṣṭau dīpanādayo guṇā yasya sudīpanādvayo
jvarāntāḥ pañca | sarvadoṣaghna iti vātapittakaphaghneti tritayaṃ
evamaṣṭaguṇaḥ | taṇḍulaṃ mudraṃ palamātraṃ, dhānyaṃ trikaṭusindhūtthaṃ
yathāparimitam | anye'ṣṭaguṇamaṇḍamevāhuḥ, sugamamanyat
|| 171 || 172 || ityaṣṭaguṇamaṇḍa: ||
idānīṃ vāṭyamaṇḍamāha - sukaṇḍitaistathā bhṛṣṭairvāṭyamaṇḍo yavairbhayet
||173|| kaphapittaharaḥ kaṇṭhyo
raktapittaprasādanaḥ |
Āḍhamalla. sukaṇḍitairiti | ayaṃ
vāṭyamaṇḍo dalitayavagodhūmādikṛto vyakta eva tathā'pi kiñcidvyācaṣṭe
sukaṇḍitairiti | musalādibhirulūkhale saṅkuṭṭitaiḥ tuṣavarjitairityaryaḥ |
tathā bhṛṣṭairiti bharjitaiḥ | tatheti grahaṇena yathā na dagdhairityarthaḥ |
īdṛśaiḥ yavaiḥ, yavo'nnaviśeṣaḥ, bahuvacanatvena godhūmādayo grāhyāḥ | sa ca
kaphapittaharaḥ, kaphaharaḥ pittaharaśca | saṃyogaharo vā | kaṇṭhya iti
kaṇṭharogebhyo hitaḥ | raktapittaprasādan iti prakarṣeṇa sādayati iti sādanaḥ
kupitāsrapittaśāntikara ityarthaḥ, na tu raktapittapravṛddhikaraḥ | tathāhi
“vāṭyamaṇḍo laghurgrāhī śūlānāhāsrapittajit” iti| keciditi vyākhyānayanti |
prakupitaṃ raktapittaṃ nirmalaṃ karoti svaprakṛtisthitaṃ karotītyarthaḥ |
apare raktapittaniṣūdana iti paṭhanti | tadyaktam
|| 173 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vāṭyamaṇḍaḥ |
sukaṇḍitaiḥ kṛtanistuṣai: bhraṣṭairyavairvāṭyamaṇḍaḥ prakīrtitaḥ |
kaṇṭharogeṣu hitaḥ rakta- pittaprasādanaḥ śamakaḥ
||173 || iti vāṭyamaṇḍaḥ ||
atha lājamaṇḍamāha - lājairvā taṇḍulairbhṛṣṭairlājamaṇḍa: prakīrtitaḥ
|| 174|| śleṣmapittaharo grāhī
pipāsājvarajinmataḥ | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kvāthakalpanā- dhyāyo dvitīyaḥ |
Āḍhamalla. lājairiti | bhṛṣṭaśālibhavā
lājā ityucyante| taiḥ kṛtvā yaḥ sādhitaḥ sa lājamaṇḍaḥ kathitaḥ | sādhanamatra
pūrvavat jñātavyam | athavā bhṛṣṭaistaṇḍulaiśca kṛto yaḥ so'pi
lājamaṇḍasaṃjñitaḥ | asya guṇamāha - śleṣmapittaharaḥ ityādi|
śleṣmaharaḥpittaharaśca | grāhī saṃprāhakaḥ | pipāsājvarajinmata iti | pipāsā
pātumicchā iti sāmānyagrahaṇenāṣṭadhā | atra lājādīnāṃ parimāṇaṃ
pūrvamaṇḍavajjñātavyam | nanu yadyevaṃ tarhi kimasau pṛthak darśitaḥ ? ucyate,
lājamaṇḍasaṃjñādijñāpanārthaṃ pṛthaguktam| iti na doṣaḥ
||174|| iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe kvāthakalpanādhyāyo dvitīyaḥ
|| 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha lājamaṇḍa: | lājā
purātanabharjitaśālidhānyajāḥ taiḥ kṛtaḥ tadvattairvā bhṛṣṭaiḥ kṛtaḥ sa
lājamaṇḍaḥ prakīrtitaḥ sa śleṣmādiharaḥ grāhī grahaṇyatisārasaṃbhaktaḥ
|| 174 || iti lājamaṇḍaḥ | iti
śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne
kvāthādikalpanādhyāyaḥ ||2||
Editor's notes
- 1 1-prakṣipta: | ↩
- 2 keṣucinmudritapustakeṣu mūlapāṭhatvena dhṛtaḥ | ↩
- 3 padmākha. ↩
- 4 prakṣiptaḥ | ↩
- 5 ‘alokai’ ‘ka’ ↩
- 6 vṛtā pā. | ↩
- 7 ‘kalkaliketi’ vamanavat ‘kaliketi’ pā.| ↩
- 8 kaparā | ↩
- 9 khirahaṭī| ↩
- 10 goresere | ↩
- 11 kujherī | ↩
- 12 kāīphala | ↩
- 13 māī | ↩
- 14 pittapāpaḍā | virāṣatā | ↩
- 15 cirāyatā | ↩
- 16 phūlaphiraṃ | ↩
- 17 bijorājaṭā | ↩
- 18 baḍīkaṭerī ↩
- 19 pittapāparā ↩
- 20 cirāyatā ↩
- 21 kare pā. ↩
- 22 vidhāyini pā. ↩
- 23 prakṣipto'yam | ↩
- 24 kavarā| ↩
- 25 gokharu| ↩
- 26 belaja | ↩
- 27 aralū | ↩
- 28 kuhmārī| ↩
- 29 paṭola| ↩
- 30 gāṇḍarajaḍa | ↩
- 31 kiravālā| ↩
- 32 prakṣiptā: | ↩
- 33 cirāyatā | ↩
- 34 mothā | ↩
- 35 dhaniyā | ↩
- 36 gajapīparī | ↩
- 37 mothā | ↩
- 38 dhaniyā | ↩
- 39 pittapāparā | ↩
- 40 kākaḍāśiṅgī ↩
- 41 ‘śṛṃgī’ pā. ↩
- 42 prakṣiptā ime | ↩
- 43 dhaniyā | ↩
- 44 mothā | ↩
- 45 padmākha | ↩
- 46 cirāyatā | ↩
- 47 pāparā ↩
- 48 munakkā | ↩
- 49 kiravālā | ↩
- 50 miśrī | ↩
- 51 gāṇḍarajaḍaṃ| ↩
- 52 kavarā | ↩
- 53 miśrī | ↩
- 54 gāṇḍarajaḍaṃ ↩
- 55 netra-vālā ↩
- 56 pāparā ↩
- 57 cirāyatā ↩
- 58 mothā ↩
- 59 kuḍā | ↩
- 60 netravālā ↩
- 61 netravālā ↩
- 62 sivalaguda | ↩
- 63 netravālā ↩
- 64 dhāyaṭī | ↩
- 65 pāṭhā | ↩
- 66 lajālu | ↩
- 67 kuḍāchāla| ↩
- 68 netravālā ↩
- 69 gajapīparī ↩
- 70 kavarā ↩
- 71 khirahaṭī ↩
- 72 sahiṃjanā ↩
- 73 cirāyatā ↩
- 74 sāṭhī ↩
- 75 kulathī ↩
- 76 pittapāparā ↩
- 77 sibhālū| ↩
- 78 vāyusarahi ↩
- 79 sāṭhī ↩
- 80 kiravālā ↩
- 81 alambuṣādicūrṇa yathā- alambuṣāṃ, gokṣurakaṃ guḍūcīṃ vṛddhadārukam | pippalīṃ trivṛtāṃ mustaṃ varuṇaṃ sapunarnavam | triphalāṃ nāgaraṃ caiba ślakṣṇacūrṇāni kārayet || iti cakradatte | alambuṣā maṇḍūrabhasma | ābhādyaṃ cūrṇamanveṣaṇīyam, athavā ābhādigugguloratra grahaṇam- ābhāphalatrikavyoṣaiḥ sarvairebhiḥ samīkṛtaiḥ | tulyo guggulurāyojyo bhagnasandhiprasādhakaḥ || ca. da. || ābhā sthūlababbūlikā || ↩
- 82 khiraiṭī | ↩
- 83 mothā | ↩
- 84 sāṭha | ↩
- 85 giloya | ↩
- 86 vidhārā| ↩
- 87 saupha| ↩
- 88 gokharu| ↩
- 89 kiravālā ↩
- 90 bijorājaḍa| ↩
- 91 kiravālā| ↩
- 92 paṭerā| ↩
- 93 vagadgala| ↩
- 94 goraharī ↩
- 95 mūtrāghātameda iti prācām; navyāstu - saujākamevoṣṇavātaṃ pravadanti, yuktataraṃ cedam | ↩
- 96 kuḍā| ↩
- 97 rasautī| ↩
- 98 mothā| ↩
- 99 bhilāvā| ↩
- 100 cirāyatā | ↩
- 101 pilakhana | ↩
- 102 pilukhani | ↩
- 103 ambāḍā | ↩
- 104 veta| ↩
- 105 mulahaṭī| ↩
- 106 ciroṃjī | ↩
- 107 lodhā| ↩
- 108 gūlara | ↩
- 109 pīpara| ↩
- 110 mahuvā| ↩
- 111 pārikha pīpara| ↩
- 112 choṭī baḍī jāmunī ↩
- 113 haraḍe| ↩
- 114 belagira ↩
- 115 kumbherī ↩
- 116 sāṇṭhī ↩
- 117 giloya ↩
- 118 sāṇṭī| ↩
- 119 rāsanā| ↩
- 120 kharahaṭī| ↩
- 121 moleṭī| ↩
- 122 kacanāraḥ | ↩
- 123 ‘'pi sādhya:’ pā.| ↩
- 124 ‘praśasta:’ pā. | ↩
- 125 ‘ghamarā’ ↩
- 126 niśotha | ↩
- 127 nāsti‘kha’ pustake | ↩
- 128 niśotha ↩
- 129 ?hā ? pā. | ↩
- 130 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 131 būḍhā hi.bhā.| ↩
- 132 gūlara ↩
- 133 pilakhana ↩
- 134 jātipatrādikvāthastruṭita: pratīyate, tadyathā-‘jātīpatrāmṛtādrākṣāyāsadārvīphalatrikaiḥ | kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śīto gaṇḍūṣo mukhapākanut’ iti bhāvaprakāśe| ↩
- 135 kvāthabhedānityartha:| ↩
- 136 jale pā. | ↩
- 137 ‘vidhi’ pā.| ↩
- 138 ‘sā’ pānādikalpanā ityartha:| ↩
- 139 prakṣiptam ↩
- 140 ‘yuktastakreṇa’ pā.| ↩