2. atha kvāthakalpanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
dvitīyo'dhyāyaḥ | pānīyaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ kṣuṇṇe dravyapale kṣipet | mṛtpātre kvāthayedgrāhyamaṣṭamāṃśāvaśeṣitam ||1|| tajjalaṃ pāyaceddhīmānkoṣṇaṃ mṛdvagnisādhitam |
Āḍhamalla. pānīyamiti | kṣuṇṇe kuṭṭite dravyapale kkāthyadravyapale pānīyaṃ jalaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ dravyabhāgāpekṣayā, tena ṣoḍaśapalamityarthaḥ | aṣṭamāṃśāvaśeṣitamiti dvipalāvaśeṣamityarthaḥ | tajjalamiti kkathitajalaṃ, koṣṇamiti īṣaduṣṇaṃ, uṣṇatvamasya kkathitatvādeva na tu śṛtaśītaṃ punastaptamiti doṣakaratvāt | tathācoktam - ‘tailaṃ ghṛtaṃ ca pānīyaṃ kaṣāyaṃ vyañjanādikam | śṛtaśītaṃ punastaptaṃ tatsarvaṃ viṣavadbhavet’ iti | mṛdvagnisādhitamiti samyagvīryotkṛṣṭatvāt mandapāvakapācitamiti bhāvaḥ | dagdhaghanapicchilādibhayādityeke vadanti | dhīmāniti grahaṇena dravyāṇāṃ mṛdumadhyakaṭhinatvādikamavekṣya tadanumānaṃ jalaṃ deyamiti | tathāhi - ‘caturguṇaṃ mṛdau dravye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam | atyarthaṃ kaṭhine deyaṃ budhaiḥ ṣoḍaśikaṃ jalam’ iti | etacca strehapākaviṣaye prāyaśaḥ pracarati | nanu mṛdvādikvāthyadravyamaṣṭaguṇite jale sādhyate iti vyavahāro dṛśyate tatkathamatra ṣoḍaśaguṇam ? ucyate - kkāthyagaṇo mṛdumadhyakaṭhinadravyairmilitvā pacyate, tasmāt madhyamānamanusaranti vṛddhavaidyā iti na doṣaḥ | uktaṃ ca yataḥ -‘mṛdvādikvāthyasaṅghāte mānānuktau cikitsakāḥ | madhyasyobhayabhāgitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam’ iti | dravyamānamapi doṣāpekṣayā na tu niyatapalamānamityeke bhāṣante | kutaḥ ? dhīmāniti grahaṇāt | tathāhi - ‘uttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyamā | jaghanyasya palārdhena snehakvāthyauṣadheṣu ca ||’ iti | etacca viṣādhikāre uktaṃ na tu sarvatra | nanvapare caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthaṃ vadanti | tathāhyuktam - ‘kvāthyadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate | caturbhāgāvaśeṣaṃ tu peyaṃ palacatuṣṭayam’ | etadapi viṣādhikāre na tu sarvatra | yadvā kvāthastu pācanādikabhedena saptavidhaḥ | tadyathā -‘pācano dīpanīyaśca śodhanaḥ śamanastathā | tarpaṇaḥ kledanaḥ śoṣī kvāthaḥ saptavidho mataḥ’ tasmāt pācanaśodhanārthaṃ caturthāṃśaḥ | ‘pācanaḥ śodhanīyaśca pādaśeṣaḥ praśasyate’ ityādi vacanāt | avaśiṣṭārthaṃ ca dvipalamiti na virodhaḥ | yadvā doṣādīnāṃ balābalavicārādubhayatrāpi na kaściddoṣaḥ | yataḥ ‘dīptānalaṃ mahākāyaṃ pāyayet tvañjaliṃ jalam | anye tvardhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ’iti || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ kvāthakalpanāṃ vyākhyāsyāmaḥ | pūrvaṃ tāvat tatsvarūpamāha - atha svarasānantaraṃ kvāthasya nāmānyāha - nanu pūrvaṃ ‘athātra svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau’ ityevamuktatvātsvarasānantaraṃ kalkakalpanaiva yuktā tatkathamatra kvāthaḥ ? tathāca vāgbhaṭe bheṣajakalpe evamuktam ‘rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā | pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ balādhikāḥ’| anyatrā'pyuktam - ‘rasaḥ kalkaśca niryūho phāṇṭaḥ kramādamī | yathottaraṃ ca laghavaḥ kaṣāyāḥ pañca saṃsmṛtāḥ’ | niryūhaḥ kvāthaḥ | ato vāgbhaṭādau svarasānantaraṃ kalka evoktaḥ anyairapyevamuktaṃ | nanu kecit śārṅgadharapadye evaṃ paṭhanti ‘athātra svarasaḥ kvāthaḥ kalkaśca himaphāṃṭakau’ iti, tattu na samyak,yataḥ vāgbhaṭādau svarasānantaraṃ kalkasyaiva vidhānāt | tataḥ kvāthaḥ | atra śārṅgadhare tu svarasānantaraṃ kvātha evoktaḥ, kalkastu phāṇṭānantaramuktastatkathaṃ na vyatikramaḥ, ucyate - athātra svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśceti padyātikrameṇa likhitaṃ tat yathottaraṃ laghupratipādanārthaṃ na tu kramakathanārtham | kramastu anukramaṇikāyāṃ proktaḥ | tathā ‘svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ kalkaśca cūrṇita’miti | ataḥ svarasānantaraṃ kvātha eva yuktaḥ sa procyate | mṛtpātre kṣuṇṇe dravyapale ṣoḍaśaguṇaṃ pānīyaṃ kṣipet punaḥ kvāthayet punarmṛdvagnisādhitaṃ aṣṭamāṃśāvaśeṣitaṃ dvipalamātraṃ tajjalaṃ dhīmānvaidyaḥ pāyayet | kiṃbhūtaṃ jalaṃ koṣṇam īṣaduṣṇaṃ, pāyayet rogiṇam || 1 ||
śṛta: kvāthaḥ kaṣāyaśca niryūha: sa nigadyate || 2 || āhārarasapāke ca saṃjāte dvipalonmitam | vṛddhavaidyopadeśena pibetkāthaṃ supācitam ||6|| kvāthe kṣipetsitāmaṃśaiścaturthāṣṭamaṣoḍaśaiḥ | vātapittakaphātaṅke viparītaṃ madhu smṛtam || 4 || jīrakaṃ gugguluṃ kṣāraṃ lavaṇaṃ ca śilājatu | hiṅgu trikaṭukaṃ caiva kvāthe śāṇonmitaṃ kṣipet || 5 || kṣīraṃ ghṛtaṃ guḍaṃ tailaṃ mūtraṃ cānyaddravaṃ tathā | kalkaṃ cūrṇādikaṃ kkāthe nikṣipetkarṣasaṃmitam || 6 || (apidhānamukhe pātre jalaṃ durjaratāṃ vrajet | tasmādāvaraṇaṃ tyaktvā kvāthādīnāṃ viniścayaḥ1 ||7||)
Āḍhamalla. idānīṃ kvāthasya paryāyanāmānyāha - śṛta ityādi | śṛtaḥ, kvāthaḥ, kaṣāyaḥ, niryūha iti catvāri kvāthasyaivāparanāmāni ātrācāryo dvipalamiti svīkṛtyoktamapyaparadṛṣṭāntena darśayati | tamāha - āhāra iti | vṛddhavaidyopadeśeneti grahaṇena dvipalameva iti pāramparyo vyavahāraḥ, ata eva tanmatamālocya śārṅgadhareṇātra likhitaḥ, yataḥ ‘kvāthatyāgamanicchantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam | pāramparyopadeśena vṛddhavaidyāḥ paladvayam’ iti | supācitamiti gandhavarṇarasānvitam | taduktam - ‘dravyasya gandhavarṇaiśca tulyaṃ kāryakaraṃ viduḥ | tadvadviśuddhaṃ śuddhāya kaṣāyamamṛtopamam’ iti| āhārarasapāke itipadamanyavyādhiprakopavyavacchedārtham, yataḥ -. ‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca’ iti || idānīṃ prakṣepanimittaṃ dravyāṇāṃ parimāṇamāha - kvātha iti | sitā śarkarā, sā ca kkathitajalasya caturthāṣṭamaṣoḍaśairaṃśaiḥ prakṣiptā jñeyā | atrānukramo boddhavyaḥ | madhu ca viparītamiti śarkarāparimāṇāt, etena kimuktam ? vātātaṅke sitācaturthāṃśaṃ kathitajalādityarthaḥ, pittātaṅke'ṣṭamāṃśaṃ, kaphātaṅke ṣoḍaśāṃśamiti | madhu viparītaṃ yathā - vātātaṅke ṣoḍaśāṃśaṃ, pittātaṅke'ṣṭamāṃśaṃ, caturthāṃśamiti bhāvaḥ || aparāṇyāha - jīrakamityādi | jīrakāditrikaṭukāntaṃ dravyaṃ ṭaṅkapramitaṃ kṣipediti kvāthe | tatra kṣāraṃ yavakṣārādi, lavaṇaṃ saindhavādi, trikaṭukaṃ śuṇḍīmaricapippalīsaṃjñakam | dravaprakṣepamāha - kṣīramityādi | kṣīrādīni karṣamitāni tatra guḍopalakṣitattven sitāvaśiṣṭāḥ sarve ikṣuvikārā gṛhyante | anyaddravamiti toyamadyāsavāriṣṭaśuktādikaṃ, cūrṇādikamityatrādigrahaṇāt guṭikāvalehādayo boddhavyāḥ | karṣaṃ palacaturthāṃśamityarthaḥ ||2-6||
Kāśīrāma Vaidya. āhārarasapāke sañjāte sati vṛddhavaidyopadeśena ājñayā supācitaṃ kvāthaṃ pibet | śṛta:, kkāthaḥ, kaṣāyaḥ, niryūhaśceti paryāyaśabdaiḥ kkātha eva nigadyate | āhārarasapāke sañjāte iti yaduktaṃ tadrasaśeṣe, auṣadhapāke doṣadarśanāt | yaduktaṃ ‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti gadopaśamaṃ prakarotyanyān hi rogāṃśca’ iti | nanu vaidyāstu saṃpradāyena dravyapale aṣṭaguṇaṃ jalaṃ dattvā aṣṭamāṃśaṃ gṛhītvā pāyayanti tatkathaṃ na virodhaḥ, dravyaṃ ṣoḍaśabhāgakaṃ | vṛndavaṅgasene caivamuktaṃ ‘kvāthadravyapale vāri dviraṣṭaguṇamiṣyate | caturbhāgāvaśiṣṭhaṃ tu peyaṃ palacatuṣṭayam’ iti | palacatuṣṭayamiti tu mahākāyaviṣayam | tathācoktaṃ - dīptānalaṃ mahākāyaṃ pāyayedañjaliṃ jalam | anye tvardhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ’ || vāgbhaṭe ca ‘kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam’ | dravyapale prasthārdhaṃ jalaṃ datvā caturbhāgāvaśeṣitaṃ kvāthaṃ kuryādityarthaḥ | aṣṭapalam | atra vāgbhaṭenāṣṭhaguṇaṃ jalaṃ tattu carakādimatena, tathā coktaṃ suśrute - ‘yathāyogaṃ tvakpatramūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍāṃśchedayitvā bhedyāni khaṇḍaśo bhedayitvā cākuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇenāṃbhasābhyaṣicya sthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvāpaharedityeṣa kaṣāyapākakalpaḥ’ | ataḥ ṣoḍaśaguṇaṃ aṣṭaguṇaṃ ca yuktameva bhakṣaṇapramāṇam | astyādyapekṣayā atra kecidāhuḥ - ‘tvakpatramūlādīnāṃ bhāgāccaturguṇaṃ jalamavāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkkāthyāpaharedityeṣaḥ kaṣāyapākakalpaḥ’ | tattu na samyak kasmāt ? āgamāsiddhatvāt’ iti suśruta: | kvāthe sitāmadhupramāṇamāha - kvāthe vātapittakaphātaṅke roge krameṇa caturthāṣṭatraṣoḍaśairaṃśaiḥ sitāṃ kṣipet| vātaroge caturthāṃśaṃ, pittaroge aṣṭamāṃśaṃ, kapharoge ṣoḍaśāṃśam | madhu pitte ṣoḍaśāṃśaṃ, vāte aṣṭamāṃśaṃ, kaphe caturthāṃśamiti viparītaṃ smṛtam | yadvā evaṃ viparītaṃ vāte ṣoḍaśāṃśaṃ, pitte aṣṭyāṃśaṃ, kaphe caturthāṃśam | kvāthe jīrakādīnāṃ pramāṇamāha - kvāthe uktāñjīrakādīn śāṇonmitān kṣipet, yadvā agnyādyapekṣayā mātrāyāḥ pramāṇatvāt || 2-6 ||
sarvajvare guḍūcyādikkāthaḥ - sa yathā - guḍūcīdhānyakāriṣṭaraktacandanapadmakaiḥ | guḍūcyādigaṇakkāthaḥ sarvajvaraharaḥ smṛtaḥ || 8 || dīpano dāhahṛllāsatṛṣṇāchardyarucīrjayet | “nāgaraṃ2 devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛhatīdvayam | dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritānāṃ jvarāpaham || kṣudrā kirātatiktaṃ ca śuṇṭhī chinnā ca pauṣkaram | kaṣāya eṣāṃ śamayetpītaścāṣṭhavidhaṃ jvaram ||’
Āḍhamalla. idānīṃ jvarādiroganāśārthaṃ bahuvidhān kkāthān darśayannāha - sa yatheti | pūrvaṃ vyākhyātam | guḍūcyādigaṇaḥ kvātharūpaḥ sarvajvaraharo dīpanaśca bhavati dāhādīṃśca jayati | tatrāriṣṭo nimbaḥ, padmakaṃ kāṣṭhaṃ, yatra padmamasti tatra padmakesaram | dīpanamagneḥ | hṛllāsa ityasakṛt ṣṭhīvanam | nanu guḍūcyādiko gaṇaḥ prāyeṇa pittaprāyopaśamanimittakṛditi tatkathamatrādau sarvajyaraharaḥ proktaḥ ? ucyate, sarvajvare pittāvarodhinī kriyā kāryeti sidhyati | taduktaṃ vāgbhaṭe - ‘ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā | tasmāt tpittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhika:’ iti na doṣaḥ || 8 || nāgaraṃ śuṇṭhī, devakāṣṭhaṃ devadāru, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārīdvayam | bṛhatyā dvayamiti samāsaḥ | atha pañcatiktakaṃ kṣudrā kaṇṭakārī chinnā guḍūcī | atha kṛṣṇādisarvajvare | kṛṣṇā pippalī, agniścitrakaḥ, pathyā harītakī, vyāghrī kaṇṭakārī, vṛṣaḥ vāsakam | atha viśvādiko jvare | viśvā śuṇṭhī, amṛtā guḍūcī |
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādyaiḥ kṛtaguḍūcyādigaṇakvāthaḥ sarvajva raharo bhavatīti yojanā | guḍūcyādigaṇakvātha: sarvajvaraharaḥ sarvān vātādijvarān haratīti | ariṣṭo nimbatvak padmaka: padmakaṃ kāṣṭham3 , spaṣṭamanyat | sāmānyajvare nāga rādayo'pi pācakatve na nirdiṣṭāste anuktā apyucyante -
guḍūcīpippalīmūlanāgaraiḥ pācanaṃ smṛtam || 9 || dadyādvātajvare pūrṇaliṅge saptamavāsare | śāliparṇī balā drākṣā guḍūcī sārivā tathā ||10|| āsāṃ kvāthaṃ pibetkoṣṇaṃ tīvravātajvaracchidam| kāśmarīsārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtābhavaḥ ||11|| kaṣāyaḥ saguḍaḥ pīto vātajvaravināśanaḥ | kaṭphalendrayavāpāṭhātiktāmustaiḥ śṛtaṃ jalam || 12|| pācanaṃ daśame'hni syāttīvre pittajvare nṛṇām | parpaṭo vāsakastiktā kairāto dhanvayāsakaḥ ||13|| priyaṅguśca kṛtaḥ kkātha eṣāṃ śarkarayā yutaḥ | pipāsādāhapittāsrayutaṃ pittajvaraṃ jayet || 14 || drākṣā harītakī mustaṃ kaṭukī kṛtamālakaḥ | parpaṭaśca kṛtaḥ kvātha eṣāṃ pittajvarāpahaḥ || 15 || tṛṇmūrcchādāhapittāsṛkśamano bhedanaḥ smṛtaḥ | (ekaḥ4 parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ ||16|| kiṃ punaryadi yujyeta candanośīravālakaiḥ |)
Āḍhamalla. idānīṃ doṣādinimittaṃ pṛthagdarśayannāha - guḍūcīti | guḍūcyādibhistribhirdravyaiḥ śṛtaṃ kvathitaṃ vātajvare pācanamiti | kathaṃbhūte ? pūrṇaliṅge saptamavāsare vepathurviṣame | vegādibhirupalakṣite ityarthaḥ | ata eva saptamavāsare deyamiti, yataḥ - ‘vātika: saptarātreṇa’ ityādivākyaṃ dṛśyate hi, saptamadinagrahaṇaṃ tu jvarasya tāruṇyaniṣedhārtham, yataḥ saptāhādarvāk jvarasya taruṇatā kathyate | tathāhi - ‘āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ’; ‘na kaṣāyaṃ praśaṃsanti narāṇāṃ taruṇajvare | kaṣāyeṇākulībhūtā doṣā jetuṃ sudustarāḥ’ iti | nanu saptarātraṃ jvarasya taruṇatvaṃ, tatra bheṣajaniṣedhaḥ, tadupari vātiko jvaraḥ pākaṃ gacchati tat kathaṃ pācanādikamuktam | etat sarvaṃ vyartham ? ucyate -kaṣāyadravyakṛtapācanakaṣāyo niṣiddhaḥ, na tu svarasādiḥ; tathāhyuktam - ‘na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate | yaḥ kaṣāyaḥ kaṣāyaḥ syāt sa varjyastaruṇe jvare’ iti | yadvā āmādayastisro'vasthā doṣāṇāṃ, tatra dvividhā hi sāmatā - ekā rasasya, aparā doṣasya, doṣasāmatā taruṇatārūpā, rasasāmatā aṣṭāhāt parato'pyanuvartate, taruṇatārūpā sāmatā'ṣṭāhādapaiti, etat prayojanaṃ taruṇatārūpadoṣasāmatāyāmauṣadhaṃ nopayujyate, rasasāmatāyāṃ tu pācanaṃ dīyate | ata evāha carakaḥ - ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte ladhvannaṃ pratibhojitam | pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam’ iti | evaṃ kaphajvare'pi boddhavyam || aparāṇyāha - śāliparṇīti | śāliparṇyādīnāṃ kvāthaḥ plīhādīn hantīti | śāliparṇī prasiddhā | sārivā anantamūlaṃ ‘āphoi ’5 iti loke | eke drākṣāsthāne rāsnā iti paṭhanti | jvaro'tra vātikaḥ | granthāntare'pi tadyathā - ‘guḍūcī sārivā drākṣā balā cāṃśumatī tathā | eṣo'pi paramaḥ siddho vātajvaradhināśanaḥ’ iti | anyadapi - kāśmarī gambhārī, trāyamāṇā svanāmakhyātā, amṛtā guḍūcī, kaṣāyo'tra kvathitaḥ, saguḍa iti guḍaprakṣiptaḥ | atha pittajvare kaṭphalādipācanam | pittajvare praśastameva tat | kaṭphalaṃ prasiddham, indrayavaṃ kuṭajabījam, ambaṣṭhā pāṭhā, tiktā kaṭurohiṇī | daśame'hni iti vicāraṇātpūrvaṃ likhitā tīvradāhādiyukte | eke śarkarāprakṣepo'tra manyante, yataḥ - ‘śarkarā madhurā hanti kaṣāyaṃ paittikaṃ jvaram’ iti, tanna sarvasaṃmatam || parpaṭa iti | parpaṭādikkātha: pittajvaraṃ hantīti | parpaṭaḥ svanāmaprasiddhaḥ, vāsaka āṭarūṣakaḥ, tiktā kaṭurohiṇī, kairāto bhūnimba:, dhanvayāso durālabhā, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, tasyāḥ phalāni na tu vṛkṣapriyaṅguḥ | tathācoktam - ‘phalinī phalapriyaṅgurlatā6 govandanī tathā | śyāmā’ ityādi, ‘vṛkṣapriyaṅguranyā sā jñeyā vamanakalpikā ’7 iti | eṣāṃ dravyāṇām | śarkarātra prakṣepe | drākṣeti | drākṣādikkāthaḥ pittajvaraharaḥ | kṛtamālako rājavṛkṣaḥ | tṛṣṇādayo'tra pittajvarasyaivopadravā jñeyāḥ | bhedeneti svabhāvaguṇena pakvadoṣasyādhaḥpātanam | tathāhi -‘saukṣmyāt kaṣāyaḥ srotāṃsi vivṛṇoti svabhāvataḥ | pakvaṃ doṣaṃ sraṃsayati vimārgasthaṃ śamaṃ nayet’ iti || 9-16 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pratyekavātādijvare kkāthānāha - saptamavāsare jvarapākān samatāyāṃ auṣadhadānāt | tathāca vāgbhaṭavacanaṃ ‘saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhataḥ | kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu’ – tathāca ‘vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ | śleṣmako dvādaśāhena jvaraḥ pākaṃ niyacchati’ | atha śāliparṇyādiḥ vātajvare | śāliparṇī śālipatrī8 , balā kharakakāṣṭhikā ,9 sārivā anantamūlaṃ10 drākṣā madhuragurutvādvātaghnī | atha kāśmaryādirvātajvare | kāśmarī gambhārī, sārivā anantamūlaṃ11 , trāyamāṇā prasiddhā, amṛtā guḍūcī | atha kaṭphalādiḥ pittajvare, kaṭphalaṃ kāphalaḥ12 , ambaṣṭhā pāṭhā13 | kaṭūphalendrayavāriṣṭeti vā pāṭhaḥ | tatrāriṣṭo nimbaḥ | tiktā kaṭukī | nanu kaṭphalaṃ vātapittaghnam ? ucyate - pittādhikāre jvaranāśakatvāllikhitam | yadvā atrākāraviśleṣastena apittajvare pittarahite vātajvare vā | tarhi daśāhnīti vyarthaṃ syāt | tatrāpi pittādhikā- rāt | yadvā apittajvare īṣat pittajvare | atra īṣadarthe tatra ityukte tīvre iti vyarthaṃ syāt | yadvā kaphasaṃsargāt pittādhikāre kaṭphalaprayogaḥ | yaduktaṃ suśrute - ‘na rogo'pyekadoṣajaḥ’ iti || atha parpaṭādiḥ pittajvare | parpaṭa: kaṭupatraḥ14 , tiktā kaṭukī, kairātaḥ bhūnimbaḥ15 , dhanvayāsaka: dhamāsā, priyaṃguḥ latāpriyaṅguphalam16 , eṣāṃ kvāthaḥ śarkarayā sitayā yutaḥ pipāsādiyuktaṃ pittajvaraṃ jayet| atha drākṣādiḥ pittajvare | kṛtamālakaḥ kiravālakī phalī | spaṣṭamanyat | bhedanaḥ sārakaḥ ||9-16||
atha bījapūrādiḥ śleṣmajvare - bījapūraśiphāpathyānāgaragranthikaiḥ śṛtam ||17 || sakṣāraṃ pācanaṃ śleṣmajvare dvādaśavāsare |
Āḍhamalla. atha kaphajvare bījapūrādipācanam | bījapūreti | śleṣmajvare praśastam | bījapūro mātuluṅgaḥ, tasya śiphā jaṭā, pathyā haritakī, nāgaraṃ śuṇṭhī, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, śṛtaṃ kvathitam | sakṣāramiti yavakṣāraprakṣiptam | dvādaśavāsara iti pūrvavat || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. bījapūraśiphā mātuluṅgajaṭā17 , granthikaṃ pippalīmūlam, eṣāṃ śṛtaṃ kvātham | kiṃbhūtaṃ sakṣāraṃ yavakṣārasahitam | etatpācanaṃ śleṣmajvare dvādaśavāsare dadyāt ||17||
kaphajvare - bhūnimbādikāthaḥ | bhūnimbanimbapippalya: śaṭhī śuṇṭhī śatāvarī ||18|| guḍūcī bṛhatī ceti kvātho hanyātkaphajvaram | paṭolatriphalātiktāśaṭhīvāsāmṛtābhavaḥ || 19 || kvātho madhuyutaḥ pīto hanyātkaphakṛtaṃ jvaram |
Āḍhamalla. bhūniṃmbādikvātho'pi kaphajvaraṃ hanyāditi | bhūnimbaḥ kairātaḥ, nimbaḥ prasiddhaḥ, pippalī khyātā, śaṭhī karcūrabhedaḥ, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārikā | kecit ‘śaṭhī śuṇṭhī ca pauṣkaram’ iti paṭhanti | ayamapi pāṭhaḥ sādhuḥ | paṭoleti - paṭolādikvātho madhuprakṣiptaḥ kaphajanitajvaraṃ hanyāditi | paṭolamatra paṭolapañcāṅgam | kevalaṃ paṭolanālaṃ vā | yataḥ ‘nālaṃ tasya kaphāpaham’ iti vacanāt | triphalā harītakyādikam | tiktā kaṭurohiṇī | amṛtā guḍūcī || 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bhūnimbādiḥ śleṣmajvare | bhūnimbaḥ kairātaḥ, śaṭhī karcūraḥ, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārī18 | atha paṭolādiḥ kaphajvare | paṭolaṃ paṭolapatraṃ, triphalā prasiddhā, tiktā kaṭukī, śaṭhī, karcūraḥ, eṣāṃ bhava utpannaḥ kvāthaḥ || 18 || 19 ||
vātapittajvare - pañcabhadrakvāthaḥ | parpaṭābdāmṛtāviśvakairātaiḥ sādhitaṃ jalam || 20 || pañcabhadramidaṃ jñeyaṃ vātapittajvarāpaham |
Āḍhamalla. idānīṃ vātapittajvare yogamāha - parpaṭetyādi | pañcabhadrakasaṃjñakaṃ kkathitaṃ jalaṃ vātapittajvarāpahaṃ bhavati | abdo mustam, viśvaḥ śuṇṭhī | atrā'pi saṃsargajanitajvare vāsarādīnāṃ tantrāntare'vagantavyam | tadyathā ‘vātapittajvare deyamauṣadhaṃ pañcame'hani | pittaśleṣmajvare cā'pi auṣadhaṃ saptame'hani | ata ūrdhvaṃ ca saptāhādvātaśleṣmajvare pibet’ iti ||20||
Kāśīrāma Vaidya. atha pañcabhadraṃ vātapittajvare | parpaṭādyaiḥ sādhitaṃ jalaṃ pañcabhadraṃ jñeyaṃ, tadvātapittajvarāpaham | parpaṭaḥ kaṭupatraḥ19 , abdaḥ mustakaḥ, amṛtā guḍūcī, viśvaṃ śuṇṭhī, kairātaḥ bhūnimbaḥ20 , pañcabhadraṃ pañcabhadrasaṃjñaṃ, bhadrarūpāṇāṃ pañcānāṃ yogādvā pañcabhadram || 20 ||
kaphavātajvarādau laghukṣudrādikkāthaḥ | kṣudrāśuṇṭhīguḍūcīnāṃ kaṣāyaḥ pauṣkarasya ca || 21 || kaphavātādhike peyo jvare vāpi tridoṣaje | kāsaśvāsārucihare21 pārśvaśūlavināśanaḥ22 || 22 ||
Āḍhamalla. kṣudreti | laghukṣudrādikkāthaḥ kaphavātajaniktajvare peyaḥ tridoṣaje vā | tatra pauṣkaraṃ mūlaṃ tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyamiti sarvatra | kāsādyupadravāḥ sannipātajvarasyā'pi jñātavyāḥ | tantrāntare pañcatiktakasaṃjñakamidam | tatra pañcamaṃ bhūnimbam| tadyathā - ‘kṣudrāmṛtābhyāṃ saha nāgareṇa sapuṣkaraścaiva kirātatiktam | pibetkaṣāyaṃ bhuvi pañcatiktaṃ jvaraṃ nihantyaṣṭavidhaṃ samagram ? iti | atrā'pi kairāto yojyastridoṣaharatvāt || 21 || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha laghukṣudrādikaphavātajvarādau | kṣudrā laghukaṇṭakārī, pauṣkaraṃ mūlam, eṣāṃ yaḥ kaṣāyaḥ kaphavātādhike peyaḥ | punaḥ kāsārucikare kārake, punaḥ - pārśvaśūlavidhāyini kārake jvare || 21 || 22 ||
vātakaphajvarādau āragvadhādikvāthaḥ | āragvadhakaṇāmūlamustātiktābhayākṛtaḥ | kvāthaḥ śamayati kṣipraṃ jvaraṃ vātakaphodbhavam|| 23 || āmaśūlapraśamano bhedī dīpanapācanaḥ |
Āḍhamalla. āragvadheti | āragvadhādikvāthaḥ kṣipraṃ śīghraṃ kaphavātodbhavaṃ jvaraṃ śamayati | āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ, sa ca carake phalavarge paṭhitaḥ, suśrute tu patravarge; ato'ntaḥparimārjane phalaṃ, bahiḥparimārjanakuṣṭhādau patramiti | kaṇāmūlaṃ pippalīmūlam, tiktā kaṭurohiṇī, abhayā harītakī | āmaśūlapraśamana iti | āmenāparipakvarasena janitaḥ śūlastasya praśamana ityarthaḥ | ayaṃ śūlaḥ jvarasyaivopadrava ityeke vadanti | bhedīti pakvaphalaṃ bhittvā yo'dhaḥ pātayati sa bhedī | ata eva sakalavaidyāstṛvṛccūrṇāvakṣiptenānenaiva pakvadoṣasya nirharaṇaṃ kurvanti | tasmādārogyapañcaka iti sañjñā loke || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāragvadhādikvāthaḥ vātakaphajvare| āragvadhādikṛtaḥ kvāthaḥ vātakaphodbhavaṃ jvaraṃ kṣipraṃ śīghraṃ śamayati | tathā āmaśūlapraśamanaḥ, tathā bhedī malabhedakaḥ, tathā dīpanapācanaḥ | katham ? ucyate | virekaviśiṣṭo ya āmastasya pācanaḥ || 23 ||
pittaśleṣmajvare - amṛtāṣṭakam | amṛtāriṣṭakaṭukāmustendrayavanāgaraiḥ || 24 || paṭolacandanābhyāṃ ca pippalīcūrṇayukśṛtam | amṛtāṣṭakametacca pittaśleṣmajvarāpaham || 25 || chardyarocakahṛllāsadāhatṛṣṇāvināśanam |
Āḍhamalla. atha pittaśleṣmajvare amṛteti | amṛtāṣṭakasaṃjño'yaṃ kvāthaḥ pippalīcūrṇaprayuktaḥ pittaśleṣmajvaraghno bhavati | amṛtā guḍūcī, ariṣṭo nimbaḥ, candanamatra raktacandanam, pippalīcūrṇamatra nikṣipet | tanmāṣakadvayavyavahāraḥ, kutaḥ ? tīkṣṇatvāt | chardyādayo'pyupadravā asyaiva jñātavyāḥ || 24 || 25 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāmṛtāṣṭakaṃ pittaśleṣmajvare | amṛtā guḍūcī, ariṣṭo nimbaḥ, kaṭukā kaṭukī, mustaṃ nāgaramustaṃ, indrayavaḥ kaṭujabījaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī, paṭolapatraṃ, candanaṃ raktacandanam, amṛtādīnāṃ śṛtaṃ pippalīcūrṇaprakṣepayuktaṃ vātaśleṣmajvarāpahaṃ punaśchardyādinivāraṇakaṃ ca bhavati | amṛtāṣṭakamiti amṛtādyaṣṭakoktatvāt ||24||25||
paṭolaṃ23 candanaṃ mūrvātiktāpāṭhāmṛtāgaṇaḥ || 26 || pittaśleṣmajvaracchardidāhakaṇḍūviṣāpahaḥ | sarvajvarādau - kaṇṭakārikvāthaḥ | kaṇṭakāridvayaṃ śuṇṭhī dhānyakaṃ suradāru ca || 27 || ebhiḥ śṛtaṃ pācanaṃ syātsarvajvaravināśanam |
Āḍhamalla. atha sarvajvareṣu pācanamidamāha - kaṇṭakārīti | kaṇṭakāridvayasaṃjñakaṃ pācanam | idaṃ sarvajvaraharaṃ bhavati | kaṇṭakāridvayamiti laghukaṇṭakārikā bṛhatkaṇṭakārikā ca, suradāru devadāru, sarvajvaramityaṣṭavidhasaṃjñam | etadgovindavaṅgasenādibhiḥ sarvajvareṣu paṭhitaṃ tatra nāga- rādipācanasaṃjñā || 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kaṇṭakāridvayādikvāthaḥ vātaśleṣmādi sarvajvare | kaṇṭakāridvayaṃ kṣudrā bṛhatī ca, suradāru devadāru, ebhiḥ śṛtaṃ pācanaṃ sarvajvaravināśanaṃ syāt || 27 ||
atha daśamūlakvāthaḥ vātaśleṣmajvare | śāliparṇīpṛṣṭhiparṇībṛhatīdvayagokṣuraiḥ || 28 || bilvāgnimanthasyonākakāśmarīpāṭalāyutaiḥ | daśamūlamiti khyātaṃ kvathitaṃ tajjalaṃ pibet || 29|| pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ vātaśleṣmajvarāpaham| saṃnipātajvaraharaṃ sūtikādoṣanāśanam || 30 || śoṣaśaityabhramasvedakāsaśvāsavikāranut | hṛtkaṇṭhagrahapārśvārtitandrāmastakaśūlahṛt || 31 ||
Āḍhamalla. idānīṃ sannipātajvare yogacatuṣṭayamāha - śāliparṇīti | etacca daśamūlasaṃjñakaṃ kvathitajalaṃ pippalīcūrṇaṃ yathā doṣāpekṣayā prakṣiptaṃ sannipātajvarādikaṃ hantīti | śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ca prasiddhā | loke kavārādvayamiti saṃjñā | bṛhatīdvayamiti kaṇḍakāridvayam | agnimantho'raṇiḥ, syonāko vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmakhyātaḥ | kāśmarī gambhārī | eteṣāṃ mūlaṃ grāhyam | kutaḥ ? tatsaṃjñakatvāt | sūtikādoṣamapi tridoṣajameva | śoṣaśaityādayo'pi sannipātopadravāḥ | tatra śoṣo mukhaśoṣaḥ, śaityamaṅgānām, kecicchvāsaśaityamiti paṭhanti | tatrā'pi sa evārthaḥ ||28-31 ||
Kāśīrāma Vaidya. śāliparṇī śālipatrī24 , pṛṣṭhiparṇī saṃjīvinī, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakāridvayaṃ, gokṣuraḥ trikaṇṭakaḥ25 , bilva śrīphalaḥ26 , agnimanthaḥ araṇiḥ27 , syonākaḥ ṭuṇṭukaḥ, kāśmarī gambhārī28 , pāṭalā phaleruhā29 , idaṃ daśamūlaṃ tajjalaṃ kvāthitaṃ pippalīcūrṇayutaṃ pibet | vātanāśanaṃ bhavati śākhāśaityaṃ hastapādādiśaityam | spaṣṭamanyat || 28 -31 ||
athābhayādikvāthastridoṣādau - abhayāmustadhānyākaraktacandanapadmakaiḥ | vāsakendrayavośīraguḍūcīkṛtamālakaiḥ ||32|| pāṭhānāgaratiktābhiḥ pippalīcūrṇayukśṛtam | pibettridoṣajvarajitpipāsākāsadāhanut || 33 || pralāpaśvāsatandrāghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ param | viṇmūtrānilaviṣṭambhavamiśoṣāruciṃ jayet ||34||
Āḍhamalla. abhayeti | abhayādikvāthaḥ pippalīcūrṇayuktastridoṣajvaraghno bhavati | abhayā harītakī, vāsakaḥ | āṭarūṣakaḥ, uśīraṃ tṛṇabhedaṃ prasiddham,kṛtamālakaḥ āragvadhaphalaṃ, pipāsādayopyasyaivopadravāḥ, pralāpo'saṃbaddha- bhāṣaṇaṃ, viṣṭambho vātādīnāmapravṛttiḥ, ‘guḍūguḍā’ śabda ityapare | etacca granthāntare guḍūcyādisaṃjñam ||32-34||
Kāśīrāma Vaidya. abhayā harītakī, padmakaṃ padmakakāṣṭham, uśīraṃ sugandhikaṃ30 , kṛtamālakaḥ āragvadhaḥ31 , spaṣṭamanyat, pāṭhā pāṭalā, tiktā kaṭukī, etat śṛtaṃ pippalīcūrṇayuktaṃ tridoṣajvarajidbhavati, tathā pipāsādinut || 32-34 ||
pippalīpippalīmūlacavyacitakanāgaraiḥ32 | vacāsātiviṣājājīpāṭhāvatsakareṇukaiḥ ||35|| kirātatiktakaṃ mūrvā sarṣapā maricāni ca | kaṭukaṃ puṣkaraṃ bhārṅgī viḍaṅgaṃ; karkaṭāhvayam || 36 || arkamūlaṃ bṛhatsiṃhī śreyasī sadurālabhā | dīpyakaṃ cājamodā ca śukanāsādihiṅgubhiḥ || 37 || etāni samabhāgāni gaṇo'ṣṭaviṃśako mataḥ | kaṣāyamupabhuñjīta vātaśleṣmajvarāpaham || 38 || hanti vātaṃ tathā śītaṃ chedajaṃ pravalaṃ kapham | pralāpaṃ cātinidrāṃ ca romaharṣārucī tathā || 39 || mahāvāte'patantre ca sarvagātre ca śūnyatām | ayaṃ sarvajvarānhanti saṃnipātāṃstrayodaśa || 40 || atha saṃnipātajvare aṣṭādaśāṅgakvāthaḥ | kairātakaṭukīmustādhānyendrayavanāgaraiḥ | daśamūlamahādārugajapippalikāyutaiḥ || 41 || kṛtaḥ kaṣāyaḥ pārśvārtisaṃnipātajvaraṃ jayet | kāsaśvāsavamīhikvātandrāhṛdgrahanāśanaḥ || 42 ||
Āḍhamalla. kairātetyādi | bhūnimbādikkathitaḥ kaṣāyaḥ sopadravaṃ sannipātajvaraṃ jayet hantīti| kairāto bhūnimba eva | daśamūlaṃ prasiddhaṃ, tadatra pṛthak samamātraṃ, yato granthāntare aṣṭādaśasaṃjñako'yaṃ gaṇaḥ | mahādāru devadāru, gajapippalikā, javikāphalaṃ prasiddham | pārśvārtirapi tridoṣajaḥ syāt | hṛdgrahamapyevam ||41||42||
Kāśīrāma Vaidya. athāṣṭādaśāṅgaḥ sannipātajvare - kairātaḥ bhūnimbaḥ33 , kaṭu, nāgaramustakam34 , dhānyaṃ prasiddham35 , indrayavaḥ, śuṇṭhī, daśamūlaṃ, devadāru, cavikāphalaṃ36 eṣa aṣṭādaśāṅgaḥ kvāthaḥ sannipātajidbhavati | pārśvārtiḥ pārśvapīḍā, tāṃ jayet spaṣṭamanyat ||41||42||
tridoṣajajvarādau kaṭphalādikvāthaḥ | kaṭphalāmbudabhārṅgībhirdhānyarohiṣaparpaṭaiḥ | vacāharītakīśṛṅgīdevadārumahauṣadhaiḥ || 43 || hikkāṃ kāsajvaraṃ hanti śvāsaśleṣmagalagrahān | kvātho jīrṇajvaraṃ hanti guḍūcyāḥ pippalīyutaḥ ||44|| tathā parpaṭajaḥ kvāthaḥ pittajvaraharaḥ paraḥ | kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ || 45 ||
Āḍhamalla. kaṭphaleti | kaṭphalastvagviśeṣaḥ | ambudo mustam, rohiṣaṃ gandhatṛṇam, śṛṅgī karkaṭākhyā, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, jvaramatra tridoṣajanitaṃ tena karṇamūlamapi gṛhyate bahuvacanagrahaṇāt | ayaṃ tantrāntare kāsaśvāsaroge paṭhitaḥ, tatra madhuhiṅguyuta iti paṭhanti, śārṅgadhareṇa sannipātajvarārthaṃ madhvādityāgenātra likhitaḥ, yato madhvatra viruddham | tathāhi - ‘sarveṣu sannipāteṣu na kṣaudramavacārayet | śītopacāri kṣaudraṃ syāt śītaṃ cātra virudhyate’ iti | cakreṇāpyuktam ‘virodhyuṣṇaṃ madhu proktaṃ tyaktvā cārdramakajai rasaiḥ’ iti | athājīrṇajvare yogadvayamāha - kvātha iti | kevalaṃ guḍūcyāḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇaprakṣiptaḥ jīrṇaṃ jvaraṃ haratīti kecit | pippalīyuta ityasya sthāne madhusaṃyukta iti paṭhanti | ayamapi prakṣepaḥ sādhuḥ | tathā parpaṭodbhavaḥ kvāthaḥ pittajvaraharo bhavati | tatheti grahaṇāt madhvādisaṃyuto'yamapi boddhavyaḥ | pittajvarakathanenaivaitatprāyo'jīrṇajvara eva kathitaḥ ||43-45||
Kāśīrāma Vaidya. atha kaṭphalādikvāthaḥ kāsajvarādau - kaṭphalaṃ kāipharaḥ, ambudaṃ nāgaramustaṃ37 , bhārṅgī bhāraṃgī, dhānyaṃ prasiddhaṃ38 , rohiṣastṛṇajātiḥ, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ39 , śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī40 , mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, susādhitaḥ eṣāṃ kvātha kāsajvaraṃ kāsapradhānaṃ tridoṣajvaraṃ hanti || atha jīrṇajvare guḍūcyādikvāthaḥ - jīrṇajvaraṃ bahudinajvaraṃ hanti | parpaṭakvātha: tathā tenaiva prakāreṇa pittajvaraharaḥ | jvaro'tra jīrṇa eva || 43-45 ||
atha nidigdhikādirjīrṇajvare - nidigdhikāmṛtāśuṇṭhīkaṣāyaṃ41 pāyayedbhiṣak | pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ śvāsakāsārditāpaham || 46 || pīnasārucivaisvaryaśūlājīrṇajvaracchidam | (devadāru42 vacā kuṣṭhaṃ pippalī viśvabheṣajam || 47 || kaṭphalaṃ mustabhūnimbatiktadhānyā harītakī | gajakṛṣṇā ca duḥsparśā gokṣururdhanvayāsakam ||48|| bṛhatyativiṣā chinnā karkaṭaṃ kṛṣṇajīrakam | kvāthamaṣṭāvaśeṣaṃ tu prasūtāṃ pāyayetstriyam || 49 || śūlakāsajvaraśvāsamūrcchākampaśirortijit |)
Āḍhamalla. aparamapyāha - nidigdhiketi | nidigdhikādikaṣāyaḥ śvāsādikān hantīti | nidigdhikā laghukaṇṭakārikā, amṛtā guḍūcī | arditaṃ rogaviśeṣaṃ tacca vātaroge paṭhitam | vaisvaryaṃ vikṛtasvaratvam | ayamapi prāyaśaḥ sāyamupayojya:| tathāhi ‘hantyūrdhvajāmayaṃ prāyaḥ sāyaṃ tenopayujyate’ iti || 46 ||
Kāśīrāma Vaidya. nidigdhikā kaṇṭakārī, amṛtā guḍūcī, śuṃṭhī prasiddhā, eṣāṃ kaṣāyaṃ bhiṣak pāyayet | kiṃbhūtaṃ kaṣāyaṃ ? pippalīcūrṇayutaṃ, jīrṇajvaracchidam, jīrṇajvaracchedakaṃ bhavet || 46 ||
idānīṃ viṣamajvaranāśanārthaṃ yogapañcakamāha - kṣudrādhānyakaśuṇṭhībhirguḍūcīmustapadmakaiḥ || 50 || raktacandanabhūnimbapaṭolavṛṣapauṣkaraiḥ | kaṭukendrayavā'riṣṭabhārṅgīparpaṭakaiḥ samaiḥ || 51 || kvāthaṃ prātarniṣeveta sarvaśītajvaracchidam |
Āḍhamalla. kṣudreti | bṛhatkṣudrādisaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ śītajvaraṃ hantīti | kṣudrā laghukaṇṭakārī, bhūnimbaḥ kairātaḥ, vṛṣo vāsakaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlam, indrayavaṃ kuṭajabījam, ariṣṭo nimbaḥ, bhārṅgī brāhmaṇayaṣṭikā, tantrāntare'yamapi vātakaphajvare paṭhitaḥ | yato vātaśleṣmāṇau śītotpādakau | yataḥ - ‘tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare’ ityādi vacanam | tasmāt tatra śītajvare likhitaḥ || 50 || 51 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bṛhatkṣudrādiḥ | śītajvare – kṣudrādyaiḥ parpaṭakāntaiḥ samaistulyaiḥ kṣuṇṇaṃ palamātraṃ kvāthaṃ yadā niṣevate śītajvarārtaḥ tadā sarvaśītajvarachid bhavatīti yojanā | kṣudrā kaṃṭakārī, dhānyaṃ prasiddhaṃ43 , mustaṃ nāgaramustaṃ44 , padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ45 , bhūniṃbaḥ kairātaḥ46 , paṭolaṃ paṭolapatram, vṛṣaḥ vāsakaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, kaṭukā kaṭukī, ariṣṭa: nimbaḥ, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ47 , spaṣṭamanyat ||50|| 51||
mustakṣudrāmṛtāśuṇṭhīdhātrīkvāthaḥ samākṣikaḥ ||52|| pippalīcūrṇasaṃyukto viṣamajvaranāśanaḥ | paṭolendrayavādārutriphalāmustagostanaiḥ || 53|| madhukāmṛtavāsānāṃ kvāthaṃ kṣaudrayutaṃ pibet | saṃtate satate caiva dvitīyakatṛtīyake || 54 || aikāhike vā viṣame dāhapūrve navajvare |
Āḍhamalla. musteti | mustādibhirviṣamajvare praśastaḥ | atra dhātrī āmalakī, madhupippalyoḥ prakṣepaḥ pūrvamātrayā | viṣamajvarā aikāhikādayaḥ ||52-54||
Kāśīrāma Vaidya. atha mustādirviṣamajvare - mustādīnāṃ samākṣikaḥ kvāthaḥ viṣamajvaranāśako bhavatīti | amṛtā guḍūcī, dhātrī āmalakī, mākṣikaṃ madhu ||52-54||
paṭolatriphalānimbadrākṣāśamyākavāsakaiḥ || 55 || kvāthaḥ sitāmadhuyuto jayedaikāhikaṃ jvaram |
Āḍhamalla. paṭoleti | paṭolādi eṣa kvāthaḥ aikāhikaṃ jvaraṃ hantīti | atra triphalā khyātā | sā ca pratyekaṃ samabhāgā, śamyākaḥ kṛtamālakaḥ, sitāmadhuyuta iti samyak mādhuryārthaṃ prakṣepadvayamuktaṃ doṣanāśanārthaṃ ca || 55 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha aikāhikajvare paṭolādikvātha: - paṭolādikṛtaḥ kvāthaḥ sitāmadhuyutaḥ aikāhikaṃ ekadivasajanyaṃ jayet | paṭolaṃ paṭolapatram, triphalā harītakī-vibhītaka-āmalakamiti trayāṇāṃ saṃyogaḥ | nimbaḥ, drākṣā gostanī48 , śamyākaḥ āragvadhaḥ49 , vāsakaḥ vāsapatraṃ, sitā prasiddhā50 , tathā madhuprakṣepaḥ | pramāṇaṃ pūrvoktaṃ balāpekṣayā vā || 55 ||
atha guḍūcyādistṛtīyakajvare - guḍūcīdhānyamustābhiścandanośīranāgaraiḥ || 56|| kṛtaṃ kvāthaṃ pibetkṣaudrasitāyuktaṃ jvarāturaḥ | tṛtīyajvaranāśāya tṛṣṇādāhanivāraṇam || 57 ||
Āḍhamalla. guḍūcīti | guḍūcyādistṛtīyajvaraṃ hantīti | candanamatra raktam, uśīraṃ tṛṇabhedaḥ raktapatraṃ darbhavat, keciduśīrasthāne udīcyamiti paṭhanti | tatrodīcyo vālakaḥ suśītalatvāt | yataḥ - ‘pittaprāyastṛtīyakaḥ’ ityuktam, ato vyajanādinā hitaṃ śītaguṇam ||56|| || 57 ||
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādyaiḥ kṛtaṃ kvāthaṃ kṣaudrasitāyutaṃ jvarāturaḥ pibet | kasmai ? tṛtīyajvaranāśāya | kiṃbhūtaṃ kvātham ? tṛṣṇādāhanivāraṇam | candanaṃ raktacandanaṃ, uśīraṃ sugandhakaṃ51 , spaṣṭamanyat || 56 || 57 ||
atha devadārvādi cāturthikajvare - devadāruśivāvāsāśāliparṇīmahauṣadhaiḥ | dhātrīyutaṃ śṛtaṃ śītaṃ dadyānmadhusitāyutam || 58 || cāturthikajvare śvāse kāse mandānale tathā |
Āḍhamalla. devadārviti | devadārvādikvātho'yaṃ cāturthikajvare praśastaḥ | śivā harītakī, vāsā āṭarūṣakaḥ, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī| dhātrī āmalakī | śṛtamiti kvathitaṃ, śītaṃ himasparśaṃ madhuprakṣepajanitatvāt | tathāhi - ‘uṣṇairvirudhyate śīghraṃ viṣānvayatayā madhu | uṣṇārtamuṣṇairuṣṇaṃ vā tannihanti yathā viṣam’ || 58 ||
Kāśīrāma Vaidya. devadārvādyairdhātrīyuktaiḥ śṛtaṃ kvāthaṃ śītatvamāgataṃ madhusitāyutaṃ cāturthikajvare tathā śvāsādau dadyāt | śivā harītakī, śāliparṇī śālipatrī52 , mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, dhātrī āmalakī, sitā prasiddhā53 , spaṣṭamanyat || 58 ||
atha bṛhadguḍūcyādi jvarātīsāre - guḍūcīdhānyakośīraśuṇṭhīvālakaparpaṭaiḥ || 59 || bilvaprativiṣāpāṭhāraktacandanavatsakaiḥ | kirātamustendrayavaiḥ kvathitaṃ śiśiraṃ pibet || 60 || sakṣaudraṃ raktapittaghnaṃ jvarātīsāranāśanam |
Āḍhamalla. atha jvarātīsāre yogadvayamāha - guḍūcīti | guḍūcyādiko'yaṃ gaṇaḥ | atra vatsakaḥ kuṭajatvak, kirāto bhūnimbaḥ, kuṭajatvagabhāve śakrayavā eva dviguṇā grāhyāḥ | laghutvāt pācanatvācca | śiśiraṃ śītasparśam, eṣa bṛhadguḍūcyādisaṃjñastantrāntare'vaboddhavya: || 59 || 60 ||
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādyaiḥ kṛtaṃ kvathitaṃ śiśiraṃ śītaṃ sakṣaudraṃ pibet raktapittaghnaṃ tathā jvarātisāranāśanaṃ bhavediti yojyam | uśīraṃ sugandhakaṃ54 , vālakaṃ sugandhitṛṇaviśeṣaṃ55 , parpaṭaṃ kaṭupatraṃ56 , bilvaṃ bilvaphalaṃ, prativiṣā ativiṣā, pāṭhā pāṭalā, vatsakaṃ kuṭajaḥ, kirātaṃ bhūnimbaḥ57 , mustaḥ nāgaramustaṃ58 , indrayavaḥ, spaṣṭamanyat ||59||60||
atha nāgarādikvātho jvarātīsāre - nāgaraṃ kuṭajo mustamamṛtāttiviṣā tathā ||61|| ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ jvarātīsāranāśanam |
Āḍhamalla. nāgaramiti | nāgarādikvāyo jvarātīsāranāśano bhavati | kuṭajo'tra kuṭajaphalam | evamaviśeṣoktau sarvātīsāre kecit ‘bhūnimbātiviṣāmṛtā’ iti paṭhanti | tatra bhūnimbaḥ kirātaḥ, uktaṃ ca tantrāntare, ‘nāgarātiviṣā mustā bhūnimbāmṛtavatsakaiḥ | sarvajvaraharaḥ kvāthaḥ sarvātīsāranāśanaḥ’ iti || 61 ||
Kāśīrāma Vaidya. ebhirnāgarādibhiḥ kṛtaṃ kvāthaṃ pibet jvarātisāranāśakaṃ bhavatīti yojanā, nāgaraṃ śuṇṭhī, kuṭajaḥ kūḍā, mustaṃ mothā, amṛtā giloya, ativiṣā atīsa || 61 ||
atha dhānyapañcakakvātha āmaśūlādau - dhānyavālakabilvābdanāgaraiḥ sādhitaṃ jalam||62| āmaśūlaharaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ param |
Āḍhamalla. atha āmaśūle dhānyeti | idaṃ dhānyapañcakasaṃjñakaṃ kvathitarūpaṃ āmaśūlaharaṃ bhavati | bilvamatra bilvaśalāṭuḥ, saṃgrāhitvāt evaṃ sarvatra staṃbhanayoge | abdo mustam | keciditi paṭhanti ‘pitte dhānyacatuṣkaṃ tu śuṇṭhītyāgādvadanti hi’ etadabhiprāyaṃ na sarvamatam, yataḥ ‘śuṇṭhī madhurapākitvānna ca pittaprakopinī’ iti vacanam || 62 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhānyakādyaiḥ sādhitaṃ jalaṃ āmaśūlādināśakaṃ paraṃ grāhi, dīpanaṃ, pācanaṃ bhavediti yojyam | vālakaḥ sugandhitṛṇaviśeṣaḥ, nāgaraṃ śuṇṭhī, spaṣṭamanyat|| 62 ||
dhānyanāgarakvātha: pācane - dhānyanāgarajaḥ kvāthaḥ pācano dīpanastathā || 63 || eraṇḍamūlayuktaśca jayedāmānilavyathām |
Āḍhamalla. atha āmavāte dhānyeti | etadapi pācanam | āmavātapīḍāṃ jayet | etadanyatrāpyāmavāte āme vā vibandhe'pi, pācanasaṃjñaṃ sāmānyam | tathāhyuktam - ‘dhānyanāgaravātārimūlaṃ kvathitaśītalam | āmaśūla vibandhaghnaṃ smṛtaṃ dīpanapācanam’ iti || 63 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhānyanāgarajaḥ kvāthaḥ pācanastathā dīpano bhavet | punaḥ eraṇḍamūlayuktaḥ āmānilavyathāṃ jayet || 63 ||
atha vatsakādikvāthaḥ sāmaraktātīsāre - vatsakātiviṣābilvamustavālakajaḥ śṛtaḥ || 64 || atīsāraṃ jayetsāmaṃ cirajaṃ raktaśūlajit |
Āḍhamalla. athāmātīsāre yogacatuṣṭayamāha - vatsaketi | vatsakādikvāthaḥ atīsāraṃ jayet iti, vatsakaḥ kuṭajaphalaḥ, sāmamatīsāraṃ cirajaṃ cirakālānubandhi | śeṣaṃ sugamam || 64 ||
Kāśīrāma Vaidya. vatsakādiśṛtaḥ kvāthaḥ sāmam atīsāraṃ jayet | kiṃbhūtaṃ ? cirajaṃ bahudinajaṃ, tathā raktaśūlajit vatsakaḥ kuṭajaḥ59 , ativiṣā prativiṣā, vālakaḥ udīcyaḥ60 || 64 ||
atha kuṭajāṣṭakaṃ āmaraktaśūlādau - kuṭajātiviṣāpāṭhādhātakīlodhramustakaiḥ || 65 || hrīberadāḍimayutaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ samākṣikaḥ | peyo mocarasenaiva kuṭajāṣṭakasaṃjñakaḥ || 66 || atīsārāñjayeddāharaktaśūlāmadustarān |
Āḍhamalla. kuṭajāṣṭako'yaṃ kvāthaḥ atīsārān jayet | atīsārāniti bahuvacanatvena saptavidhānityaryaḥ | kuṭajaḥ indrayavaḥ, dhātakī dhātakīkusumāni vyavahārāt, hrīberaṃ bālakaṃ, dāḍimaṃ dāḍimaphalam | mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ, sa cātra prakṣepe | madhvapi prakṣepaḥ | aṣṭagrahaṇaṃ yathālābhaniṣedhārtham || 65 || 66 ||
Kāśīrāma Vaidya. kuṭajādikṛtaḥ kvāthaḥ samākṣikaḥ madhuyutaḥ punaḥ mocarasena yutaḥ peyaḥ pātavyaḥ | ayaṃ kuṭajāṣṭakasaṃjñaḥ atīsārāñjayet | kiṃbhūtān, raktaśūlāmadustarān vaktumaśakyān | hrīberaṃ udīcyaṃ61 , dāḍimaṃ dāḍimavalkalaṃ mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ62 , spaṣṭamanyat ||65 || 66||
atha hrīberādikvātho'tīsāre hrīberadhātakīlodhrapāṭhālajjāluvatsakaiḥ || 67 || dhānyakātiviṣāmustāguḍūcībilvanāgaraiḥ | kṛtaḥ kaṣāyaḥ śamayedatīsāraṃ cirotthitam ||68|| arocakāmaśūlāsrajvaraghnaḥ pācanaḥ smṛtaḥ |
Āḍhamalla. hrībereti | hrīberādiko'yaṃ kvathitaḥ kaṣāyaścirotthitamatīsāraṃ jayet | hrīberaṃ bālakaṃ, lajjāluḥ svanāmakhyātaḥ, vatsakaḥ kuṭajaḥ | atra pāṭhā guḍūcī ceti dravyadvayamadhikaṃ likhitamanyanibandhāt, na doṣo jvaranāśanārtham | śeṣaṃ subodham || 67 || 68 ||
Kāśīrāma Vaidya. hrīberādyaiḥ kṛtaḥ kaṣāyaḥ cirotthitam atīsāraṃ śamayet | kiṃbhūtaḥ kaṣāyaḥ arocakāmaśūlasrajvaraghnaḥ, punaḥ pācanaḥ | hrīberam udīcyaṃ63 , dhātakī vṛkṣaviśeṣastasya64 puṣpāṇi, pāṭhā guḍūcī65 , lajjāluḥ lajjāvatī66 , vatsakaḥ kuṭajatvak67 | spaṣṭamanyat ||67||68||
atha dhātakyādiḥ kvāthaḥ bālātīsāre - dhātakībilvarodhrāṇi vālakaṃ gajapippalī || 69|| ebhiḥ kṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ śiśumyaḥ kṣaudrasaṃyutam | pradadyādavalehaṃ vā sarvātīsāraśāntaye || 70 ||
Āḍhamalla. dhātakīti | dhātakyādibhiḥ śṛtaṃ kvathitaṃ, śītaṃ sparśāt | atra dhātakyāḥ kusumāni | gajapippalī prasiddhā | kṣaudrasaṃyutamiti madhuprakṣiptam | eteṣāṃ cūrṇaṃ kṛtvā madhunā plāvya bālakebhyo'valehaṃ dadyāt||69||70||
Kāśīrāma Vaidya. ebhirdhātakyādibhiḥ śṛtaṃ kvāthaṃ kṛtaṃ śītaṃ pānaṃ kṣaudrasaṃyutaṃ śiśubhyaḥ pradadyāt | avalehaṃ vā kṛtvā dadyāt, kasmai sarvātīsāraśāntaye | dhātakī puṣpāṇi, vālakam udīcyaṃ68 , gajapippalī prasiddhā, cavyaphalaṃ69 , tadabhāve pippalī deyā | anyatrāpyevam avalehaṃ cūrṇasya kṛtvā madhunā deyaṃ vā || 69 || 70||
atha śāliparṇyādikvātho grahaṇyāṃ - śāliparṇībalābilvadhānyaśuṇṭhīkṛtaḥ śṛtaḥ | ādhmānaśūlasahitāṃ vātajāṃ grahaṇīṃ jayet ||71|| guḍūcyativiṣāśuṇṭhīmustaiḥ kvātha: kṛto jayet | āmānuṣaktāṃ grahaṇīṃ grāhī pācanadīpanaḥ || 72 ||
Āḍhamalla. idānī grahaṇīśāntaye yogadvayamāha - śāliparṇīti | śṛtaḥ kathitaḥ, śāliparṇī prasiddhā, balā ca prasiddhā, ‘sāmasa’ iti loke | ādhmāna udarāpūraḥ, śūlo'trāmajanitapīḍā, ‘kurakurī’ iti loke | guḍūcīti cāturbhadrasaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ | atra guḍūcyādayo vikhyātā eva || 71 || 72 ||
Kāśīrāma Vaidya. śāliparṇyādibhiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ ādhmānaśūlasahitāṃ vātajāṃ saṃgrahaṇīṃ jayet | śāliparṇī śālipatrī70 , balā prasiddhā71 , spaṣṭamanyat | guḍūcyādibhiḥ kṛtaḥ kvātha āmānuṣaktāṃ saṃgrahaṇīṃ jayet, kiṃbhūtaḥ grāhī grāhakaḥ pācanaḥ dīpanaśca ||71||72||
atha indrayavādikvāthaḥ sarvātīsāre - yavadhānyapaṭolānāṃ kvāthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ | yojyaḥ sarvātisāreṣu bilvāmrāsthibhavastathā ||73||
Āḍhamalla. yaveti | chardyatisāre yogadvayamapi tadyathā - indrayavādīnāṃ kvāthaḥ sakṣaudraśarkara eko yogaḥ | bilvāmrāsthibhavaḥ kvātho dvitīyaḥ | atrāpi sakṣaudraśarkara iti sambandhanīyaṃ tatheti grahaṇāt | yavo'tra kuṭajabījam | kṣaudraśarkarāprakṣepaḥ sādhuḥ | chardiratrātīsārasyopadravaḥ, bilvamatra bilvamūlam | yataḥ - “bilvamūlaṃ marucchleṣmacchardighnaṃ na ca pittakṛt” iti tadabhāve tatphalamiti sarvatra | āmrāsthi āmraphalamajjā ||73||
Kāśīrāma Vaidya. yavādīnāṃ kvāthastathā bilvāmrāsthibhava utpannaḥ sarvātīsāreṣu yojyaḥ | yavaḥ indrayavaḥ, paṭolaṃ paṭolapatraṃ, spaṣṭamanyat ||73||
atha phalādikvāthaḥ kṛmiroge - triphalā devadāruśca mustā mūṣakakarṇikā | śigrūretaiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ ||74|| viḍaṅgacūrṇayuktaśca kṛmighnaḥ krimirogahā | phalatrikāmṛtātiktānimbakairātavāsakaiḥ ||75|| jayenmadhuyutaḥ kvātha: kāmalāṃ pāṇḍutāṃ tathā |
Āḍhamalla. atha kṛmiroge triphaleti | triphalā harītakyādi | mūṣakakarṇikā iti vātibhedāḥ, śigrūḥ śobhāñjanakaḥ, pippalī viḍaṅgacūrṇaprakṣepe | kṛmighno bāhyābhyantarakṛmināśanaḥ | kṛmirogaḥ kṛmijanitahṛdrogakuṣṭādi: | atha kāmalāyāṃ phaleti | tiktā kaṭurohiṇī, kairāto bhūnimbaḥ, pāṇḍutāmiti pāṇḍurogam || 74 || 75||
Kāśīrāma Vaidya. triphalādibhiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ tathā viḍaṅgacūrṇayuktaḥ kṛmighno bhavati kṛmirogahā bhavati triphalā harītakyādibhiḥ, mūṣakakarṇikā ‘mūṣākarṇī’ oṣadhiḥ | kecidrudantīmāhuḥ | śigrūḥ śobhāñjanam72 | atha triphalādi kāmalādau - phalatrikādyaiḥ kṛto madhuyutaḥ kvāthaḥ kāmalāṃ tathā pāṇḍutāṃ jayet | amṛtā guḍūcī, tiktā kaṭukī, nimbaḥ, kairātaḥ bhūnimbaḥ73 || 74 || 75 ||
atha punarnavādikvāthaḥ pāṇḍuśothādau - punarnavābhayānimbadārvītiktāpaṭolakaiḥ || 76 || guḍūcīnāgarayutaiḥ kvātho gomūtrasaṃyutaḥ | pāṇḍukāsodaraśvāsaśūlasarvāṅgaśothahā || 77 ||
Āḍhamalla. sarvāṅgaśothe punarnavādiḥ | punarnavā varṣābhūḥ, ’sāṭha’ iti loke | dārvī dāruharidrā | tiktāśabdena kaṭukī grāhyā na tu tiktaṃ paṭolaṃ samāsāntatvāt ttiktāyā hrasvatvam | gomūtreṇaiva śṛtaḥ kvātha iti manyante kecit | tanna yuktaṃ, mūtraṃ tu prakṣepe sādhu vyavahārāt ||76||77||
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādibhiḥ kṛtaḥ kvāthaḥ punargomūtrayuktaḥ pāṇḍvādināśako bhavati | punarnavā varṣābhūḥ74 , abhayā harītakī, nimbaḥ, dārvī dāruharidrā, paṭolapatraṃ, tiktā kaṭukī || 76 || 77 ||
atha vāsādikvāthaḥ raktapittādau - vāsādrākṣābhayākvāthaḥ pītaḥ sakṣaudraśarkaraḥ | nihanti raktapittārtiśvāsakāsānsudāruṇān ||78|| raktapittaṃ kṣayaṃ kāsaṃ śleṣmapittajvaraṃ tathā | kevalo vāsakakvāthaḥ pītaḥ kṣaudreṇa nāśayet ||79||
Āḍhamalla. atha raktapitte vāseti | vāsā āṭarūṣakaḥ, abhayā harītakī, raktapittārti raktapittavyathām | śvāsaṃ kāsaṃ ca dāruṇaṃ duḥsādhyam | aparaṃ ca vāsakaḥ kvātha: kevala iti | vāso'tra pañcāṅgo grāhyaḥ, kṣaudramatra prakṣepe | nāśayediti raktapittādikān || 78 || 79 ||
Kāśīrāma Vaidya. kṣudrā kaṇṭakārī, amṛtā guḍūcī, kṣaudreṇa madhunā yuto jvarakāsahā bhavati || 78 || 79 ||
kāse yogadvayamāha - vāsākṣudrāmṛtākvāthaḥ kṣaudreṇa jvarakāsahā | kāsaghnaḥ pippalīcūrṇayuktaḥ kṣudrāśṛtastathā || 80 ||
atha śvāsakāsādau kṣudrakvāthaḥ - kṣudrākulitthavāsābhirnāgareṇa ca sādhitaḥ | kvātha: pauṣkaracūrṇāḍhya: śvāsakāsau nivārayet || 81||
Āḍhamalla. śvāsakāsādāvaparamapyāha - kṣudreti | kulittho'nnaviśeṣaḥ prasiddha eva, nāgaraṃ śuṇṭhī, puṣkaracūrṇāḍhya iti puṣkaramūlacūrṇaprakṣepaḥ, puṣkaramūlābhāve kuṣṭaṃ grāhyamiti vyavahāraḥ || 81 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣudrādiḥ kāsādau - kṣudrā kaṇṭakārī tasyāḥ śṛtaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇayuktaḥ kāsaghno bhavati | kṣudrā kaṇṭakārī, kulittha: dvidalāviśeṣaḥ75 , nāgaraṃ śuṇṭhī, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, spaṣṭamanyat || 81 ||
atha hikvāyāṃ reṇukādikāthaḥ - reṇukāpippalīkvātho hiṅgukalkena saṃyutaḥ | pānādeva hi pañcāpi hikkā nāśayati kṣaṇāt||82|| bilvatvaco guḍūcyā vā kvāthaḥ kṣaudreṇa saṃyutaḥ | jayettridoṣajāṃ chardiṃ parpaṭaḥ pittajāṃ tathā || 83 ||
Āḍhamalla. atha hikvāyāṃ reṇuketi | reṇukā kauntīti paryāyanāmnā prasiddhā | nirguṇḍībījāni reṇukāśabdavācyānītyeke | vyavahārādatra hiṅgu bharjitaṃ “kalke tu bharjitaṃ deyaṃ hiṅgu notkledakṛdbhavet” iti vacanam | kalkasthāne cūrṇamiti paṭhanti kecit | pañceti annajādayo vikhyātāḥ | kṣaṇāditi grahaṇenāsya dṛṣṭaphalatvaṃ darśitam | atha chardyāṃ bilvatvaca iti | etadyogatrayaṃ kṣaudrayuktaṃ chardiṃ jayediti | kiṃ tattrayam ? bilvatvacaḥ kvātha eko yogaḥ, guḍūcyāḥ kvātho dvitīyaḥ, parpaṭodbhavastṛtīya iti | bilvatvacaḥ bilvamūlavalkalaṃ chardiharatvāt | tathāhi - “bilvamūlaṃ marucle, ṣmacchardighnaṃ na ca pittakṛt” iti | nanu guḍūcī suśrute śākavarge kaphapittaharatvenoktā; tatkathaṃ tasyāḥ kvātho vātajāyāṃ śastatvena pradarśitaḥ ? ucyate - atra madhusaṃyogodayena taddvayaśaktiviśeṣāt, kiṃvā śākavarge tatpatramuktam | latā tu vātamapi śamayati | iti na doṣaḥ | atra tu guḍūcyāḥ kvāthaḥ suśītalo jñeyaḥ | uktaṃ ca - “chinnaruhāyāḥ kvāthaṃ suśītalaṃ yaḥ pibenmadhunā | chardi savātapittaśleṣmasamutthāṃ nivārayati” iti | tatheti grahaṇāt parpaṭakvāthe'pi madhuprakṣepaḥ || 82 || 83 ||
Kāśīrāma Vaidya. reṇukā prasiddhā, reṇukāpippalyoḥ karṣamātrasya kvātha: kaṭūṣṇatvāt hiṅgukalkena bharjitahiṅgumāṣamātreṇa prakṣepaḥ sthitirnāstyeva mātrāyā ityuktatvāt | pānādeva pānamātrātpañcāpi hikvā annajādayastatkṣaṇātpraśamaṃ yānti | kecidabharjitaṃ hiṅgu grāhyamityāhuḥ | atha bilvādicchardyām | parpaṭaḥ kaṭupatraḥ76 pittajāṃ nāśayati | spaṣṭamanyat || 82 || 83 ||
atha gṛdhrasyāṃ yogadvayamāha - hiṅgupuṣkaracūrṇāḍhyaṃ daśamūlaśṛtaṃ jayet | gṛdhrasīṃ kevalaḥ kvāthaḥ śephālīpatrajastathā || 84 ||
Āḍhamalla. hiṅgupuṣkareti | daśamūlo vikhyātaḥ | tadyathā - “śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | tathā gokṣurakaścaiva pañcamūlaṃ laghu smṛtam || bilvo'gnimantha: syonākaḥ kāśmarī pāṭalā tathā | idaṃ mahatpañcaṃmūlaṃ daśamūlamubhe smṛtam” iti | śephālī nirguṇḍī, tasyāḥ patrāṇi tatheti grahaṇādatrāpi hiṅgupuṣkaramūlacūrṇaprakṣepo vijñeyaḥ || 84 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha gṛdhrasyāṃ kvāthaḥ hiṅgupuṣkaracūrṇāḍhya: daśamūlaśṛtaḥ kvāthaḥ gṛdhrasīṃ jayet | kevalaḥ śephālīpatrajo vā gṛdhrasīṃ jayet | hiṅgu, puṣkaramūlaṃ māṣakadvayaṃ, daśamūle hiṅgu bharjitaṃ śephālī77 nirguṇḍī | atra kvātha: kevalaḥ hiṅgvādi vinā gṛdhrasīharaṇāt || 84 ||
rāsnāpañcakaṃ saptadhātugatavāte -- rāsnāmṛtāmahādārunāgarairaṇḍajaiḥ śṛtam | saptadhātugate vāte sāme sarvāṅgaje pibet || 85 ||
Āḍhamalla. atha vātavikāreṣu yogānāha - rāsneti | idaṃ rāsnāpañcakasaṃjñakaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ pibet ātura iti śeṣaḥ | rāsnā surabhi, mahādāru devadāru, eraṇḍam eraṇḍamūlaṃ, saptadhātavaḥ, rasādyā: śukrāntāḥ | āmavātoktatvādatra virekārthaṃ rubutailaṃ prakṣipanti keciccikitsakāḥ | taduktam - “āmavātagajendrasya śarīravanacāriṇaḥ | eka evāgraṇīrjetā hyairaṇḍasnehakesarī” iti || 85 ||
Kāśīrāma Vaidya. rāsnā surabhi, mahādāru suradāru, amṛtā guḍūcī, nāgaraṃ śuṇṭhī, eraṇḍamūlam, eṣāṃ śṛtaḥ kvātha: saptadhātugate vāte tathā sāme āmavātasahite tathā sarvāṅgavāte ca pibet || 85 ||
gū. - atha rāsnāsaptakaṃ jaṃghāvātādau - rāsnā gokṣurakairaṇḍadevadāru punarnavā | guḍūcyāragvadhaścaiva kvāthameṣāṃ vipācayet ||86|| śuṇṭhīcūrṇena saṃyuktaṃ pibejjaṅghākaṭigrahe | pārśvapṛṣṭhorupīḍāyāmāmavāte sudustare || 87 ||
Āḍhamalla. rāsneti | rāsnāsaptakasaṃjñako'yaṃ kvātha: | rāsnā surabhīti loke | eraṇḍa eraṇḍajaṭā, āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ śuṇṭhīcūrṇamatra prakṣepe | jaṅghāgrahe kaṭīgrahe vā, pārśvapīḍā pṛṣṭhapīḍā ūrupīḍetyarthaḥ | sudustare iti kaṣṭasādhye | atrāpi kecidairaṇḍatailaprakṣepamāhuḥ ||86||87||
Kāśīrāma Vaidya. rāsnā prasiddhā78 , eraṇḍaḥ, punarnavā varṣābhūḥ79 , āragvadhaḥ kṛtamālaḥ80 , eṣāṃ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena ṭaṅkamātraṃ pibet | keṣu rogeṣu | jaṃghākaṭigrahādau | uro hṛdayaṃ | spaṣṭamanyat || 86 || 87 ||
mahārāsnādiyogaḥ sarvavātaroge-- rāsnā dviguṇabhāgā syādekabhāgāstataḥ pare | dhanvayāsabalairaṇḍadevadāruśaṭhīvacāḥ || 88 || vāsako nāgaraṃ pathyā cavyā mustā punarnavā | guḍūcī vṛddhadāruśca śatapuṣpā ca gokṣuraḥ || 89 || aśvagandhā prativiṣā kṛtamālaḥ śatāvarī | kṛṣṇā sahacaraścaiva dhānyakaṃ bṛhatīdvayam || 90 || ebhiḥ kṛtaṃ pibetkāthaṃ śuṇṭhīcūrṇena saṃyutam | kṛṣṇācūrṇena vā yogarājaguggulunāthavā || 91 || ajamodādinā vāpi tailenairaṇḍajena vā | sarvāṅgakampe kubjatve pakṣāghāte'pabāhuke || 92 || gṛdhrasyāmāmavāte ca ślīpade cāpatānake | antravṛddhau tathādhmāne jaṅghājānugate'rdite || 93 || śukrāmaye meḍhraroge vandhyāyonyāmayeṣu ca | mahārāsnādirākhyāto brahmaṇā garbhakāraṇam || 94 ||
Āḍhamalla. rāsnā dviguṇabhāgeti rāsnāmatra paṭhanti etadapi manoharaṃ na doṣaḥ | aparā dhanvayāsādayaḥ, ekabhāgāḥ pratyekaṃ, dhanvayāsaḥ durālabhā, śaṭhī karcūrabhedaḥ | vṛddhadāru niḥsṛtābhedaḥ | kṛtamālaḥ rājavṛkṣaphalam| kṛṣṇā pippalī, sahacaraḥ kuraṇḍakaḥ, bṛhatīdvayamiti laghukaṇṭakārikā bṛhatkaṇṭakārikā ceti | prakṣepaścātra yathādoṣaṃ yathāvyādhiṃ ca yojanīyaḥ | yogarājaguggulvādayo'gre vakṣyamāṇā jñeyāḥ | athaveti grahaṇāt prakṣepārthaṃ cālambuṣādicūrṇam81 ābhādyaṃ vā granthāntarādavagantavyam | śeṣaṃ sugamam || 88-94 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha mahārāsnādiḥ sarvavātaroge | ebhī rāsnādibhiḥ kṛtaḥ kvātha: śuṇṭhyādicūrṇena yutaḥ sarvāṅgakampādau vātarogeṣu pibet | ayaṃ mahārāsnādiḥ brahmaṇā garbhakāraṇamākhyātaḥ | rāsnā dviguṇabhāgā syāt bhavet aparā dhanvayāsādaya ekabhāgāḥ sarvebhyo rāsnā dviguṇeti śabdārthaḥ | dhanvayāsaḥ yavāsā, balā prasiddhā82 , eraṇḍamūlaṃ, devadāru, śaṭhī karcūraḥ, vacā khurāsanadeśodbhavā, vāsā, nāgaraṃ śuṇṭhī, pathyā harītakī, cavyaṃ, mustaṃ nāgaraṃ83 , punarnavā varṣābhūḥ84 , guḍūcī amṛtā85 , vṛddhadāruḥ prasiddhā86 , śatapuṣpā gokṣura87 strikaṇṭakaḥ88 , aśvagandhā, prativiṣā, āragvadhaḥ89 , śatāvarī, pippalī, sahacaraḥ pītavāsā, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārīdvayaṃ, spaṣṭamanyat | yogarāja: guggulādhikāroktaḥ, ajamodādicūrṇādhikāroktaḥ, rogāstu vātarogagaṇanāyāmuktāḥ | nanu vaṅgasenavṛndaśataślokyādau rāsnā triguṇā uktā śārṅgadhareṇa dviguṇā kathamuktā ? tacciṃtyam , tathāca ‘samabhāgānvitairetai rāsnātriguṇabhāgikaiḥ’ iti vaṅgasenaḥ, “trairāsnā śairyayā sādvatu vṛṣa vṛṣa cavya vṛśco ca kṛṣṇe”tyādi bopadevaśataślokyāṃ; rāsrātriguṇabhāgā sarvauṣadhibhyo vā ekauṣadhādveti vicāre śārṅgadharādayastu sarvauṣadhibhya eva manyante dviguṇaṃ rāsnāmiti | rāsnā dviguṇabhāgikairiti idamapi kasyacittantrasya matam | kecittu ādyauṣadhāt dviguṇaṃ triguṇaṃ manyante tatra rāsnāyā bahutvenaiva vātanāśakatvāt || 88-94 ||
eraṇḍasaptakaṃ stanādigatavāte - eraṇḍo bījapūraśca gokṣuro bṛhatīdvayam | aśmabhedastathā bilva etanmūlaiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ ||95|| eraṇḍatailahiṅgvāḍhyaḥ sayavakṣārasaindhavaḥ| stanaskandhakaṭīmeḍhrahṛdayotthāṃ vyathāṃ jayet || 96 ||
Āḍhamalla. eraṇḍasaptakaṃ saṃpratyāha - eraṇḍa iti | eraṇḍādīnāṃ mūlairjaṭābhiḥ kṛtaḥ kvātha: uktaprakṣepayuktaḥ stanaskandhādigatapīḍāṃ jayediti | atrāśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ hiṃgvatra bharjitam | samudāyaprakṣepe dravyāṇāṃ mānamidaṃ vadantyeke | tadyathā - “kṣārasaindhavacūrṇānāṃ māṣaikaikaṃ prayojayet | māṣārdhaṃ hiṅgucūrṇaṃ ca tailaṃ māṣacatuṣṭayam” ityādi || 95 || 96 ||
Kāśīrāma Vaidya. bījapūraḥ nimbukabhedastasya90 mūlam, aśmabhedaḥ, etanmūlaiḥ kṛtaḥ śṛtaḥ eraṇḍatailādiyuktaḥ stanādivyathāṃ jayet ||95 || 96 ||
nāgarādirvātaśūlādau - nāgarairaṇḍaja: kvāthaḥ indrayavasya ca | hiṅgusauvarcalopeto vātaśūlanivāraṇaḥ || 97 ||
Āḍhamalla. atha śūle vātādinimittaje yogatrayamāha - nāgareti | etadyogadvayaṃ vātaśūle praśastam | nāgaraṃ śuṇṭhī, eraṇḍam eraṇḍamūlam | indrayavaṃ kuṭajabījam | keciddravyatrayeṇāpi yogamekaṃ vadanti | tathāhi - “hiṅgupuṣkaramūlābhyāṃ hiṅgusauvarcalena vā | viśvairaṇḍayavakvāthaḥ pīta: śūlanivāraṇaḥ” iti || 97 ||
Kāśīrāma Vaidya. spaṣṭam || 97 ||
pittaśūle triphalādikvāthaḥ | triphalāragvadhakvāthaḥ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ | raktapittaharo dāhapittaśūlanivāraṇaḥ || 98 ||
Āḍhamalla. triphaleti | ayaṃ kvāthaḥ pittaśūle vihitaḥ | triphalā prasiddhā, āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ, kecidatra raktapittopaśamanārthaṃ triphalāśabdena drākṣādikaṃ kṣipanti | tathāhyuktam - “drākṣākāśmaryakharjūraphalānīti phalatrikaḥ | iyaṃ proktā dvitīyā ca triphalā carakādibhiḥ || phalatrikāṇāṃ yogo'yaṃ carakādyuktapaittike” iti || 98 ||
Kāśīrāma Vaidya. āragvadhaḥ kṛtamālaḥ, spaṣṭamanyat || 98 ||
kaphaśūlādau eraṇḍakvāthaḥ | eraṇḍamūlaṃ dvipalaṃ jale'ṣṭaguṇite pacet | tatkvātho yāvaśūkāḍhya: pārśvahṛtkaphaśūlahā || 99 ||
Āḍhamalla. eraṇḍeti | ayaṃ kvāthaḥ kaphaśūle praśastaḥ | dvipalamiti kaphasya durjayatvāt | jale'ṣṭaguṇite iti dravyabhāgāpekṣito yāvaśūkāḍhya iti yavakṣāracūrṇaprakṣepaḥ | pārśvaśūlaṃ, hṛcchūlaṃ, kaphaśūlaṃ ceti kaphaśūlaṃ kaphajanita- śūlaṃ ca jayet || 99 ||
hṛdrogādau daśamūlakvāthaḥ | daśamūlakṛtaḥ kvātha: sayavakṣārasaindhavaḥ | hṛdrogagulmaśūlāni kāsaṃ śvāsaṃ ca nāśayet ||100||
Āḍhamalla. daśamūleti | daśamūlaṃ prasiddham, yavakṣārasaindhavacūrṇaprakṣipto'yaṃ kvātho hṛdrogādīn hantīti ||100||
harītakyādi mūtrakṛcchrādau-- harītakīdurālambhākṛtamālakagokṣuraiḥ | pāṣāṇabhedasahitaiḥ kvātho mākṣikasaṃyutaḥ || 101 || vibandhe mūtrakṛcchre ca sadāhe saruje hitaḥ |
Āḍhamalla. harītakīti | mūtrakṛcchre harītakyādisaṃjñako'yam | atra durālabhā yavāsakaḥ | pāṣāṇabhedaḥ pratītaḥ, vajetīti loke | mākṣikasaṃyuta iti madhuprakṣepaḥ | vibandhe apravartake | kecit pāṣāṇabhedasahitairityatra “pāṣāṇabhedātruṭibhiḥ” iti paṭhanti | tatra truṭirelā ayamapi sādhuḥ || 101 ||
Kāśīrāma Vaidya. durālambhā yavāsā kṛtamālaḥ āragvadhaḥ91 mākṣikaṃ madhu | vibandho vātaviṣṭambhaḥ | spaṣṭamanyat ||101||
vīratarvādigaṇaḥ | vīratarurvṛkṣavandā kāśaḥ sahacarannayam || 102 || kuśadvayaṃ nalo gundrā bakapuṣpo'gnimanthakaḥ | mūrvā pāṣāṇabhedaśca syonāko gokṣurastathā || 103 || apāmārgaśca kamalaṃ brāhmī ceti gaṇo varaḥ | vīratarvādirityuktaḥ śarkarāśmarikṛcchrahā || 104 || mūtrāghātaṃ vāyurogānnāśayennikhilānapi |
Āḍhamalla. vīrataruriti | athāśmarīroge vīratarvādisaṃjñako'yaṃ gaṇaḥ varaḥ śreṣṭhaḥ uktaḥ kathitaḥ munibhiriti śeṣaḥ | vīrataruḥ uśīra iti loke śaro vā | vṛkṣavandā vṛkṣādanī | kāśaḥ prasiddhaḥ | sahacaratrayamiti kuraṇṭakatrayam | tacca pītaraktanīlakusumabhedena boddhavyam | tathāhyuktam - “pīto rakto'tha nīlaśca kusumaistaṃ vibhāvayet | pītaḥ kuraṇṭako jñeyo raktaḥ kurabakaḥ smṛtaḥ || nīlaścārtagalaḥ prokto nāmataḥ parikīrtitaḥ” iti | kuśadvayamiti darbhadvayaṃ haritaraktapatrabhedena, analaḥ prasiddhaḥ, gundrā paṭerakabhedaḥ, bakapuṣpo vasukaḥ, sāmasabhedo vā, agnimantho'raṇiḥ, mūrvā corasnāyuḥ, pāṣāṇabhedo vajetīti prasiddhaḥ | kamalamatra raktaṃ, brāhmī svanāmakhyātā | śeṣaṃ subodham ||102-104 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vīratarvādigaṇaḥ | vīrataruḥ, śaraḥ, eke bhallātakamāhuḥ; ayaṃ ca vīratarurjāṅgaladeśe ‘velaṃtara’ iti nāmnā prasiddhaḥ | tathācoktaṃ - ‘velantaro jagati vīrataruḥ prasiddha’ iti | kāśa: kāsaḥ, sahacaratrayaṃ vāsakatrayaṃ śvetapītanīlabhedāt, kuśatrayaṃ dīrghahrasvabhedena, nalaḥ nalasaraḥ, gundrā gundriṇī92 , bakapuṣpo'rkaḥ yadvā bakulaḥ93 , agnimanthāraṇī, mūrvā94 moraṭā, pāṣāṇabhedaḥ, brāhmī paścimadeśe prasiddhā || 102-104 ||
mūtrakṛcchre elādikvāthaḥ - elāmadhukagokaṇṭareṇukairaṇḍavāsakāḥ || 105 || kṛṣṇāśmabhedasahitāḥ kvātha eṣāṃ susādhitaḥ | śilājatuyutaḥ peyaḥ śarkarāśmarikṛcchrahā || 106 || samūlagokṣurakvāthaḥ sitāmākṣikasaṃyutaḥ | nāśayenmūtrakṛcchrāṇi tathā coṣṇasamīraṇam ||107||
Āḍhamalla. aparamapyāha - elā madhuketi | elādiko'yaṃ yogaḥ | atra madhukaṃ madhuyaṣṭī, gokaṇṭako gokṣurakaḥ, reṇukā prasiddhā | aśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ | susādhita iti samyak kvathitaḥ | śilājatu prakṣepe sādhu | tattu māṣacatuṣṭayaṃ vyavahārāt | kṛcchraheti mūtrakṛcchrarogaghna ityarthaḥ | samūlagokṣureti ayaṃ pañcāṅgago- kṣurakvātho'pi sitāmadhuprakṣepayutaḥ dvitīyaḥ mūtrakṛcchranāśano jñeyaḥ | uṣṇasamīraṇamiti mūtrāghātabhedaḥ95 || 105-107 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha gokṣurādikvāthaḥ kṛcchrādau - mākṣikaṃ madhu, eraṇḍajaṭā, vāsakaḥ vāsāpatraṃ, kṛṣṇā pippalī, aśmabhedaḥ pāṣāṇabhedaḥ, eṣāṃ sādhita: kvāthaḥ śilājatusattvayutaḥ peyaḥ śarkarādināśakaḥ śarkarā prastarabhedaḥ uṣṇasamīraṇam uṣṇavāto rogaviśeṣaḥ ||105-107 ||
atha pramehe varādikvāthaḥ - varādārvyabdadārūṇāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa mehahā | vatsakatriphalā dārvī mustako bījakastathā || 108 ||
Āḍhamalla. vareti | etadyogadvayaṃ prameheṣu saṃmatam | kiṃ tadvayam eko varādiḥ, aparo vatsakādiriti | varā atra triphalā, dārvī dāruharidrā, abdo mustakam, dāru devadāru, eteṣāṃ kvātho madhuprakṣepayutaḥ | dvitīyaḥ - vatsakaḥ kuṭajaḥ, bījako'sano vṛkṣaviśeṣaḥ | tatheti grahaṇādiyamapi madhuprakṣepayuto vyavahriyate || 108 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha triphalādikvāthaḥ pramehe | varā triphalā, dārvī dāruharidrā, dāru devadāru, eṣāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa madhunā mehahā bhavati | mehaḥ pramehaḥ | atha vatsakādirmehe | vatsakaḥ kuṭajaḥ96 , triphalā harītakyādiḥ, dārvī dāruharidrā, bījakaḥ bījakasāraḥ eṣāṃ śṛtaḥ kvāthaḥ madhuyutaḥ tatheti pūrvavat mehahā syāt || 108 ||
phalatrikādiḥ pramehe - phalatrikābdadārvīṇāṃ viśālāyāḥ śṛtaṃ pibet | niśākalkayutaṃ sarvapramehavinivṛttaye || 109 ||
Āḍhamalla. aparaṃ ca phalatrikādiprayogaḥ | phalatriketi | abdo mustā, dārvī dāruharidrā, viśālā indravāruṇī, niśā haridrā, tasyāḥ kalkaḥ prakṣeptavyaḥ | atra madhvapi prakṣipantyeke vyādhivihitatvāt || 109 ||
Kāśīrāma Vaidya. phalatrikā triphalā, abdo pustaḥ, dārvī dāruharidrā, viśālā indravāruṇī eṣāṃ śṛtaḥ kvāthaḥ niśā haridrā tatkalkayutaḥ pibet, kasmai sarvapramehavinivṛttaye nivāraṇāya || 109||
dārvyādikvāthaḥ pradare - dārvī rasāñjanaṃ mustaṃ bhallātaḥ śrīphalaṃ vṛṣaḥ | kairātaśca pibedeṣāṃ kvāthaṃ śītaṃ samākṣikam || 110|| jayetsaśūlaṃ pradaraṃ pītaśvetāsitāruṇam |
Āḍhamalla. atha pradare dārvīti | dārvyādiko'yaṃ gaṇaḥ | asya kvāthaṃ śītaṃ sparśāt, ata eva samākṣikaṃ madhuprakṣepayutam | dārvī dāruniśā, rasāñjanaṃ pratītaṃ, tacca dārvīkvāthasamudbhavamiti vadanti, bhallāto bhallātakaphalāni, śrīphalaṃ bilvaṃ, vṛṣa āṭarūṣakaḥ, kairāto bhūnimbaḥ | saśūlamiti saśūlamupadravaṃ pradarasyaiva | asitaṃ kṛṣṇam || 110 ||
Kāśīrāma Vaidya. dārvīdāruharidrā, rasāñjanaṃ dārvī97 kvāthaghanaḥ, mustaṃ nāgaraṃ98 , bhallātakaḥ prasiddhaḥ99 , śrīphalaṃ bilvamajjā, vṛṣaḥ vāsā, kirātaḥ bhūnimbaḥ100 , eṣāṃ kvāthaḥ samākṣikaḥ pibet | sa pītaḥ kvāthaḥ pītaśvetāruṇaṃ saśūlaṃ pradaraṃ nāśayet | asitaṃ kṛṣṇaṃ pradaraṃ strīroge rudhirasrāvalakṣaṇam ||110||
nyagrodhādikvāthaḥ yonirogavraṇādau - nyagrodhaplakṣakośāmravetasā badarī tuṇiḥ || 111|| madhuyaṣṭī priyālaśca lodhradvayamudumbaraḥ | pippalaśca madhūkaśca taścā pārisapippalaḥ ||112|| sallakī tindukī jambūdvayamāmrataruḥ śivā | kadambakakubhau caiva bhallātakaphalāni ca || 113 || nyagrodhādigaṇakvāthaṃ yathālābhaṃ ca kārayet | ayaṃ kvātho mahāgrāhī vraṇyo bhagnaṃ ca sādhayet ||114|| yonidoṣaharo dāhamedomehaviṣāpahaḥ |
Āḍhamalla. atha vraṇaroge nyagrodheti | nyagrodhādikaṣāyo'yaṃ vraṇarogeṣu praśastaḥ grāhī ca bhavati | nyagrodho vaṭavṛkṣaḥ, plakṣaḥ pākarīti loke, kośāmraḥ jantuvṛkṣaḥ tatphalamamlaṃ grāhī bhavati | vetaso vañjulaḥ jalavetasa iti pratītaḥ, tuṇi ‘līdi’pādapo vastrarañjanārthakaḥ pītavarṇaḥ, pippalaścirauṃjī, rodhradvayamiti lodhraṃ sāvaralodhraṃ ceti, madhūko vṛkṣaviśeṣaḥ | jambudvayamiti kṣudrajamburājajambubhedena | pāriśapippalaḥ pippalabhedaḥ prasiddhaḥ | śallakī karipriyā, śivā harītakī, kadambo vṛkṣaviśeṣaḥ na tu bhūmikadambaḥ | kakubhaḥ arjunaḥ sugandhamūlo viṭapaviśeṣaḥ | athavā ‘kauha’ śabdavācyavṛkṣaviśeṣaḥ | yathālābhamiti samastaṃ vyastaṃ vā grāhyaṃ kvāthyam || 111-114 ||
Kāśīrāma Vaidya. nyagrodho vaṭaḥ, plakṣaḥ101 parkaṭīvṛkṣaḥ102 , kośāmraḥ, ambaṣṭhā103 āmrabhedaḥ, vetasaḥ vañjulaḥ104 , badarī, tuṇī prasiddhaḥ, madhuyaṣṭī madhukaṃ105 , priyālaḥ phalavṛkṣaḥ106 , lodhradvayaṃ laghubṛhat bhedena107 , udumbaraḥ yajñavṛkṣaḥ108 , pippalaḥ prasiddhaḥ109 , madhukaḥ guḍapuṣpaḥ110 , pārisapippalaḥ prasiddhaḥ111 , sallakī karipriyā, tindukaṃ jambūdvayaṃ bṛhallaghubhedena112 , āmraḥ āmravṛkṣaḥ, śivā harītakī113 , kadambaketuḥ, kakubhaḥ arjunavṛkṣaḥ; bhallātakaphalāni militvā idaṃ nyagrodhādikvāthadravyaṃ yathālābhaṃ yathāprāptam; ayaṃ kvāthaḥ mahāgrāhī mahāgrāhakaḥ, vraṇyaḥ vraṇeṣu hitaḥ, bhagnamasthibhaṅgaṃ, yonidoṣaḥ yonirogaḥ, dāhamedomehaviṣāpahaḥ sthāvarajaṅgamaviṣaharaḥ || 111-114 ||
atha medodoṣe yogatrayaṃ - bilvo'gnimantha: syonākaḥ kāśmarī pāṭalā tathā ||115|| kvātha eṣāṃ jayenmedodoṣaṃ kṣaudreṇa saṃyutaḥ | kṣaudreṇa triphalākvāthaḥ pīto medoharaḥ smṛtaḥ ||116|| śītībhūtaṃ tathoṣṇāmbu medohṛtkṣaudrasaṃyutam |
Āḍhamalla. bilva iti | eṣa mahāpañcamūlākhyaḥ kaṣāyo medovṛddhau praśastaḥ | tatrāgnimantho'raṇiḥ, syonākaḥ vṛkṣaviśeṣaḥ, kāśmarī gambhārī, kṣaudreṇa saṃyutaḥ iti madhuprakṣepaḥ | eṣāmiti mahāpañcamūlānāṃ mahātarusaṃbhavatvāt mahacchabdopalakṣitamidam | kṣaudreṇeti | aparo'pi triphalākvātho madhuprakṣiptaḥ doṣaharo bhavati | triphalātra harītakyādikam | tatheti yogāntaramāha | uṣṇāmbuśītalībhūtaṃ kṛtvā tatra madhuprakṣepo medohṛdbhavati | uṣṇāmbu aṣṭamāṃśāvaśeṣitajalaṃ, tacca dvipalamitaṃ, madhu caturthāṃśamiti vyavahārāt na tu sāmyam | yataḥ - ‘madhusarpiṣī madhvambunī mānatastulye nāśnīyāt’ iti | ayaṃ tu prātareva yojyaḥ || 115 || 116 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bilvādirmedoroge | bilvaḥ śrīphalaṃ114 , agnimanthaḥ araṇiḥ, syonākaḥ araluḥ, kāśmarī gambhārī115 , pāṭalā eṣāṃ kvāthaḥ kṣaudreṇa madhunā yutaḥ medodoṣaṃ medorogaṃ jayet | doṣā api rogasaṃjñāṃ labhante | atha triphalākvāthaḥ | medoroge śītībhūtaṃ uṣṇāmbu uṣṇajalaṃ madhuyutaṃ bhedo haret ityekayogaḥ || 115 || 116 ||
udararoge cavyādikvāthaḥ - cavyacitrakaviśvānāṃ sādhito devadāruṇā || 117 || kvāthastrivṛccūrṇayuto gomūtreṇodarāñjayet |
Āḍhamalla. athodare cavyeti | cavyaṃ svanāmakhyātaṃ, viśvā śuṇṭhī, trivṛt trimaṇḍī, ‘nisotha’ iti loke | asyāścūrṇaṃ prakṣepe sādhu | gomūtrasyāpyatra prakṣepaḥ | udarāniti sarvodarān || 117 ||
Kāśīrāma Vaidya. cavyādinā sādhitaḥ kvātha: gomūtreṇa yutaḥ gomūtragugguluyutaḥ śothorogāpaho bhavati || 117 ||
śothodare punarnavādikvāthaḥ - punarnavāmṛtādārupathyānāgarasādhitaḥ || 118 || gomūtragugguluyutaḥ kvāthaḥ śothodarāpahaḥ |
Āḍhamalla. punarnaveti | punarnavā varṣābhūḥ116 , amṛtā guḍūcī117 , dāru devadāru, pathyā harītakī, nāgaraṃ śuṇṭhī pratyūhopayogatvāt prakṣepārthaṃ guggulumāṣacatuṣṭayaṃ gomūtramakṣapramāṇaṃ, vireke tu prācuryamubhayoḥ || 118 ||
Kāśīrāma Vaidya. punarnavā varṣābhūḥ, amṛtā guḍūcī, dāru devadāru, pathyā harītakī, nāgaraṃ śuṇṭhī, gomūtram, gugguluprakṣepaḥ pramāṇaṃ pūrvamevoktaṃ kvāthavidhau | śothodaro rogaviśeṣaḥ || 118 ||
pathyādikvāthaḥ yakṛtplīhagulmodare - pathyārohitakakvāthaṃ yavakṣārakaṇāyutam || 119 || pibetprātaryakṛtplīhagulmodaranivṛttaye |
Āḍhamalla. atha yakṛt plīhodare pathyeti | pathyā harītakī, rohitakaḥ viṭapiviśeṣaḥ ‘ruherī’ti loke, yavakṣāraḥ; pippalīcūrṇaṃ yathā doṣāpekṣayā vyavaharanti || 119 ||
Kāśīrāma Vaidya. pathyā harītakī, rohitakaṃ sugandhitṛṇaṃ, kaṇā pippalīprakṣepe || 119 ||
śothe punarnavādikvāthaḥ - punarnavā dāruniśā niśā śuṇṭhī harītakī || 120|| guḍūcī citrako bhārṅgī devadāru ca taiḥ śṛtaḥ | pāṇipādodaramukhaprāptaṃ śophaṃ nivārayet || 121 ||
Āḍhamalla. atha śothe punarnaveti | punarnavābhiḥ śṛtaḥ kvathitaḥ | atra dāruniśā dāruharidrā, śeṣaṃ sugamam || 120||121||
Kāśīrāma Vaidya. atha punarnavādyaiḥ śṛtaḥ kvāthaḥ śothaṃ nivārayet | kiṃbhūtaṃ ? punarnavā varṣābhūḥ118 , dāruniśā dāruharidrā, niśā haridrā, pāṇipādodarasaṃbhūtaṃ mukhaprāptaṃ pāṇirhastaḥ spaṣṭamanyat || 120 || 121 ||
vṛṣaṇaśothe triphalādiḥ - phalatrikodbhavaṃ kvāthaṃ gomūtreṇaiva pāyayet | vātaśleṣmakṛtaṃ hanti śothaṃ vṛṣaṇasaṃbhavam || 122 ||
Āḍhamalla. atha vṛṣaṇaśothe phalatriketi | gomūtreṇaiva kathitaṃ triphalodbhavaṃ kaṣāyamiti | ayaṃ vātakaphakṛte vṛṣaṇaśophe | tantrāntare vātodbhave vṛṣaṇaśothe kathitaḥ | tatra triphalākvāthaḥ sagomūtraprakṣepaḥ prātareva yojyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 122 ||
rāstrādiḥ antravṛddhau - rāsnāmṛtābalāyaṣṭīgokaṇṭairaṇḍajaḥ śṛtaḥ | eraṇḍatailasaṃyukto vṛddhimantrabhavāṃ jayet || 123 ||
Āḍhamalla. athāntravṛddhau rāsneti | rāsnādiko'yaṃ śṛtaḥ kathitaḥ | rāsnā surabhī, balā ‘khirahaṭī’ti loke | yaṣṭī madhuyaṣṭī, gokaṇṭako gokṣurakaḥ | kecit paṭolaṃ revataṃ ruvu iti paṭhanti | tacca bahuṣu pustakeṣu na dṛśyate || 123 ||
Kāśīrāma Vaidya. rāsnā prasiddhā119 , amṛtā guḍūcī, balā pratītā120 , yaṣṭīmadhukaṃ121 , gokaṇṭakaṃ gokharu, eraṇḍam eraṇḍamūlam eṣāṃ śṛtaḥ eraṇḍatailayutaḥ antrodbhavāṃ vṛddhiṃ jayet ||123||
kāñcanārakvāthaḥ gaṇḍamālāyāṃ - kāñcanāratvacaḥ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena nāśayet | gaṇḍamālāṃ tathā kvāthaḥ kṣaudreṇa varuṇatvacaḥ || 124||
Āḍhamalla. atha gaṇḍamālāyāṃ kāñcanāratvaca iti | etadyogadvayaṃ gaṇḍamālāyāṃ praśastam | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmapratītaḥ | śuṇṭhīcūrṇamatra prakṣepaḥ | varuṇo'pi vṛkṣabhedo vikhyātaḥ | atra madhuprakṣepe | tatheti gaṇḍamālāharo yogo'yam || 124 ||
Kāśīrāma Vaidya. kāñcanāraḥ vṛkṣaviśeṣaḥ122 tasya tvakkvāthaḥ gaṇḍamālāṃ nāśayediti sambandhaḥ || 124 ||
atha śākhoṭakvāthaḥ ślīpade medoroge ca - śākhoṭavalkalakvāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ pibet | ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye || 125 || punarbhavāvaruṇayoḥ kvātho'ntarvidramadhiṃ jayet | tathā śigrubhavaḥ kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ || 126||
Āḍhamalla. atha ślīpadaroge śākhoṭeti | śākhoṭaḥ prasiddhaḥ ‘sihoro’ iti loke, gomūtraṃ prakṣepe | etacca kaphaślīpade prāyaśo yojyam | atha vidradhau punarnaveti atra śvetavarṣābhūḥ tasyā mūlaṃ, varuṇasya tvak | ayaṃ yogo'ntarvidradhau apakve yojyaḥ| aparayogamāha - tathetyādi | śigra: śobhāñjanakaḥ | hiṅgusaindhavasaṃyuta iti vyavahārāt prakṣepe | hiṅgu raktikācatuṣṭayaṃ, saindhavaṃ māṣaikaṃ pratyūhopayogitvāt || 125 || 126 ||
Kāśīrāma Vaidya. śākhoṭakaḥ hiṃgoṭaḥ tasya valkalakvāthaṃ gomūtreṇa yutaṃ ślīpadānāṃ vināśāya tathā medodoṣanivṛttaye pibet | atha punarnavādirantarvidradhau - punarnavāvaruṇayoḥ kvāthastathā śigrubhavaḥ kvāthontarvidradhiṃ jayet, kiṃbhūta: ? hiṅgukalkenu saṃyutaḥ || 125 || 126 ||
aparamapi vidradhau varuṇādikayogamāha - varuṇādigaṇakvāthamapakve madhyavidradhau | ūṣakādirajoyuktaṃ pibecchamanahetave || 127 || varuṇo bakapuṣpaśca bilvāpāmārgacitrakāḥ | agnimanthadvayaṃ śigrudvayaṃ ca bṛhatīdvayam || 128 || saureyakatrayaṃ mūrvā meṣaśṛṅgī kirātakaḥ | ajaśṛṅgī ca bimbī ca karañjaśca śatāvarī ||129|| varuṇādigaṇakvāthaḥ kaphamedoharaḥ smṛtaḥ | hanti gulmaṃ śiraḥśūlaṃ tathābhyantaravidradhīn ||130||
Āḍhamalla. varuṇādigaṇeti | varuṇādigaṇaḥ atrevāgre vakṣyamāṇo'sti | ūṣakādirgranthāntarādavagantavyaḥ | sa yatheti grahaṇāt varuṇādikayogamāha - varuṇa ityādi | evaṃ varuṇādikvātho vidradhau praśastaḥ | sa ca ūṣakādigaṇarajasā prakṣiptaḥ pūrvaṃ kathita eva | varuṇaḥ prasiddhaḥ, bakapuṣpaḥ kākaī iti loke | bilvaḥ, apāmārgaḥ śikharīpratītaḥ | agnimanthadvayamiti tarkārī, tasya bhedo'raṇiḥ | śigrudvayamiti śigru madhuśigru ca haritaraktabhedābhyām | bṛha- tīdvayamiti kaṇṭakārīdvayam, tena laghukaṇṭakārikā bṛhatī ca | saureyakatrayamiti sahacaratrayam | tacca puṣpabhedena bhinnaṃ vikhyātameva | mūrvā corasnāyuḥ, meṣaśṛṅgī vallīsaṃjñā prasiddhā | meḍhāśṛṅgīti loke | kirātakaḥ bhūnimbaḥ, ajāśṛṅgī karkaṭākhyā | bimbīti virautī loke, sā ca pīluparṇī kathitā, karañjo bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ | ūṣakādigaṇo yathā - “ūṣakasaindhavaśilājatukāśīsadvayahiṅguguggulututthakaśca” iti gaṇo'yaṃ granthāntarādboddhavyaḥ | etadvyastaṃ vā prakṣepe praśastam | ayaṃ kvātho medaḥkaphaje vidradhau vihitaḥ | varuṇādigaṇasya kaphamedoviśeṣatvāt ||127-130||
Kāśīrāma Vaidya. varuṇādigaṇo yathā - varuṇaḥ, bakapuṣpaḥ agastivṛkṣaḥ,bilvaḥ,apāmārgaḥ,hiṅguḥ,citrakaḥ,agnimanthaḥ araṇiḥ taddvayaṃ | śigruḥ śobhāñjanaḥ, tadapi dvayaṃ dviprakāraṃ | saureyakatrayaṃ tatra śvetapītakṛṣṇabhedaiḥ mūrvā dhanurguṇā meṣaśṛṅgī, kirātakaḥ bhūnimbaḥ, ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, bimbakarañjau, śatāvarī ayaṃ varuṇādigaṇaḥ medorogādiharaḥ || atha ūṣakādigaṇaḥ | ūṣakaḥ kṣāramṛttikā vārāṇasīsamīpe vahaḍādeśe bāhulyena bhavati | anye tadbhavadravyamāhuriti ḍalhaṇaḥ | kāśīsadvayamekalavaṇarasaṃ śvetaṃ, dvitīyaṃ puṣpakāśīsaṃ īṣatpītaṃ tubararasaṃ tadbheda eva, tutthaṃ khaparikātutthaṃ, khapariyā iti loke | anye mayūragrīvamāhuḥ | kāśīsadvayaṃ tathā śuddhaṃ nirvamanaṃ kṛtvā melanīyam, śilājatu satvaṃ, śeṣaṃ sugamaṃ; yadvā kāśīsatutthābhāve tadgaṇe dravyāntaraṃ deyam || 127-130 ||
khadirādirbhagandare - khadiratriphalākvātho mahiṣīghṛtasaṃyutaḥ | viḍaṅgacūrṇayuktaśca bhagandaravināśanaḥ || 131 ||
Āḍhamalla. atha bhagaṃdare khadireti | khadirādikvātho mahiṣīghṛtaprakṣiptaḥ viḍaṅgacūrṇā'vakīrṇaśca bhagaṃdare vihitaḥ | khadiraḥ kaṇṭakīvṛkṣaḥ pratītaḥ tasya sāro grāhyaḥ, mahiṣīvṛtamiti vyādhivihitatvāt || 131 ||
Kāśīrāma Vaidya. khadiraḥ khadirasāraḥ, viḍaṅgaḥ krimighnaḥ spaṣṭamanyat || 131 ||
paṭolādiḥ upadaṃśaroge -- paṭolatriphalanimbakirātakhadirāsanaiḥ | kvāthaḥ pīto jayetsarvānupadaṃśānsagugguluḥ || 132 ||
Āḍhamalla. athopadaṃśe paṭoleti | atrāriṣṭo nimbaḥ, asano vṛkṣaviśeṣaḥ pītasāraḥ, gugguluratra prakṣepe māṣacatuṣṭayaṃ vyavahārāt | sarvāniti pañcaprakārān || 132 ||
Kāśīrāma Vaidya. paṭolapatraṃ, triphalā, nimbaḥ, kirāto bhūnimbaḥ, khadirasāraḥ, asano vijayasāra eṣāṃ kvātha upadaṃśaṃ phiraṅgavātaṃ pañcaprakāraṃ jayet | gugguluḥ kanakābhastasya mānuṣye prayogāt; kanakākhyo manuṣyāṇāṃ hitakaratvāt ||132||
amṛtādirvātarakte - amṛtairaṇḍavāsānāṃ kvātha eraṇḍatailayuk | pītaḥ sarvāṅgasaṃcāri vātaraktaṃ jayeddhruvam ||133||
Āḍhamalla. atha vātarakte yogadvayamāha - amṛteti | eṣa amṛtādikvāthaḥ eraṇḍatailaprakṣiptaḥ amṛtā guḍūcī vāsā āṭarūṣakaḥ| sarvāṅgasañcārīti sarvaśarīraprasaraṇe kṣamaṃ | dhruvamiti grahaṇena dṛṣṭaphalo'yaṃ yogaḥ | ‘amṛtāragvadhavṛṣai: kvātha’ iti kecit paṭhanti | ayamapi sādhuḥ anyato darśanāt | tathāhi ‘vāsāguḍūcīcaturaṅgulānāmeraṇḍatailena pibet kaṣāyam| krameṇa sarvāṅgajamapyaśeṣaṃ jayedasṛgvātabhavaṃ vikāram’ iti || 133 ||
Kāśīrāma Vaidya. amṛtā guḍūcī, eraṇḍaḥ, vāsā, eṣāṃ kvātha eraṇḍatailayuktaḥ sarvāṅgasañcāri prasaraṇaśīlaṃ vātaraktaṃ jayet || 133 ||
atha paṭolādikvātho vātarakte - paṭolaṃ triphalā tiktā guḍūcī ca śatāvarī | etatkvātho jayetpīto vātāstraṃ dāhasaṃyutam||134||
Āḍhamalla. paṭolamiti| ayaṃ paṭolādikvātho vātarakte sādhuḥ123 | tiktā kaṭurohiṇī, śeṣaṃ sugamam | ayaṃ yogaḥ pittaprāye prāyaśaḥ124 pracarati || 134 ||
Kāśīrāma Vaidya. paṭolādīnāṃ kvāthaḥ pītaḥ sadāhaṃ dāhasahitaṃ vātāsraṃ vātaraktaṃ jayet || 134 ||
śvetakuṣṭhe bākucīkvāthaḥ | kvātho'valgujacūrṇāḍhyo dhātrīkhadirasārayoḥ | jayetsuśīlito nityaṃ śvitraṃ pathyāśināṃ nṛṇām ||135 ||
Āḍhamalla. atha śvitre kvātho'valgujeti | asau kvātho nityaṃ pratidinaṃ, suśīlitaḥ satatābhyastaḥ, pathyāśināṃ śvitravihitapathyāśinām | avalgujo bākucīti śabdaḥ vācyadravyaviśeṣaḥ tasya cūrṇaṃ prakṣepe | dhātrī āmalakī - phalāni || 135 ||
Kāśīrāma Vaidya. avalgujacūrṇāḍhyo dhātrīkhadirasārayoḥ kvāthaḥ nityaṃ suśīlitaḥ pathyāśināṃ nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ śvitraṃ śvetakuṣṭhaṃ jayet | dhātrī āmalakī, avalgujo bākucī || 135 ||
raktakuṣṭhādaulaghumañjiṣṭhādikvāthaḥ | mañjiṣṭhā triphalā tiktā vacā dāruniśāmṛtā | nimbaścaiṣāṃ kṛtaḥ kvātho vātaraktavināśanaḥ ||136|| pāmākapālikākuṣṭharaktamaṇḍalajinmataḥ |
Āḍhamalla. atha kuṣṭhādau kvathanadvayamāha - mañjiṣṭheti | ayaṃ laghumañjiṣṭhādiko yogaḥ | tatra dāruniśā dāruharidrā, amṛtā guḍūcī, eke dāru niśeti dravyadvayaṃ vyākhyānayanti tena dāru devadāruḥ, niśā haridrā, etadapi vyavaharanti pāmādayo'pi kuṣṭhasyaiva bhedāḥ ||136 ||
Kāśīrāma Vaidya. mañjiṣṭhādirvātaraktakuṣṭhādau - tiktā kaṭukī, dāruniśā dāruharidrā, amṛtā guḍūcī, spaṣṭamanyat | kapālikā rogaviśeṣaḥ || 136 ||
bṛhanmañjiṣṭhādiḥ sarvakuṣṭhe - mañjiṣṭhāmustakuṭajaguḍūcīkuṣṭhanāgaraiḥ ||137 || bhārṅgīkṣudrāvacānimbaniśādvayaphalatrikaiḥ | paṭolakaṭukīmūrvāviḍaṅgāsanacitrakaiḥ || 138 || śatāvarītrāyamāṇākṛṣṇendrayavavāsakaiḥ | bhṛṅgarājamahādārupāṭhākhadiracandanaiḥ || 139 || trivṛdvaruṇakairātabākucīkṛtamālakaiḥ | śākhoṭakamahānimbakarañjātiviṣājalaiḥ ||140|| indravāruṇikānantāsārivāparpaṭaiḥ samaiḥ | ebhiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ kaṇāguggulusaṃyutam || 141|| aṣṭādaśasu kuṣṭheṣu vātaraktārdite tathā | upadaṃśe ślīpade ca prasuptau pakṣaghātake || 142 || medodoṣe netraroge mañjiṣṭhādiḥ praśasyate |
Āḍhamalla. aparamapyāha - mañjiṣṭheti | bṛhanmañjiṣṭhādisaṃjñako'yaṃ kvāthaḥ prasiddhaḥ | atra kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak | niśādvayaṃ haridrādvayam | mūrvā corasnāyuḥ, asano vṛkṣaviśeṣaḥ | trāyamāṇā svanāmaprasiddhā | kṛṣṇā pippalī, vāsakaḥ āṭarūṣakaḥ | bhṛṅgarājaḥ keśarañjanaḥ ‘vamanā ’125 iti prasiddhaḥ | mahādāru devadāru:, candanaṃ raktacandanaṃ, trivṛt niḥsṛtā126 , kairāto127 bhūnimbaḥ, śākhoṭako vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | mahānimbo nimbārkaḥ, ‘bakā’ iti loke pratītaḥ | karañjo bṛhatkarañjaḥ, jalaṃ vālakaṃ, anantā yavāsakaḥ, sārivā āsphotā, sā dvividhā śvetā kṛṣṇā bhedābhyāṃ | śuklā jambuvat patrā vratatiḥ, kṛṣṇā kalahaṃsavatpatrā sugandhā | śeṣaṃ subodham | ebhirmañjiṣṭhādidravyaiḥ samaiḥ samamānaiḥ kṛtaṃ sādhitaṃ kvāthamityarthaḥ | kaṇāguggulusaṃyutamiti kaṇācūrṇaṃ gugguluśca prakṣepe sādhuḥ ||137-142 ||
Kāśīrāma Vaidya. ayaṃ mañjiṣṭhādiḥ kuṣṭhādau praśasyate ucito bhavati | (uṣavo bījakaḥ?) trivṛt128 niḥsṛtā, varuṇaḥ prasiddhaḥ, kairāto bhūnimbaḥ, bākucī, kṛtamāla āragvadhaḥ, anantā yavāsā, sārivā anantamūlaṃ yadvā uttarāpathe ‘sārisa’ iti sugandhidravyaṃ, kaṇā pippalī || 137-142 ||
pathyādiṣaḍaṅgakvāthaḥ śiroroge netrarogādau ca - pathyākṣadhātrībhūnimbairniśānimbāmṛtāyutaiḥ ||143|| kṛtaḥ kvāthaḥ ṣaḍaṅgo'yaṃ saguḍaḥ śīrṣaśūlahṛt129 | bhrūśaṅkhakarṇaśūlāni tathārdhaśiraso rujam ||144|| sūryāvartaṃ śaṅkhakaṃ ca dantapātaṃ ca tadrujam | naktāndhyaṃ paṭalaṃ śukraṃ cakṣu:pīḍāṃ vyapohati ||145||
Āḍhamalla. atha śiroroge pathyādikaṃ yogamāha - pathyā iti | pathyā harītakī, akṣo vibhītakaḥ, dhātrī āmalakī, bhūnimbaḥ kairātaḥ, niśā haridrā, amṛtā guḍūcī, nimbaḥ pratītaḥ | ayaṃ ṣaḍaṅgasaṃjñaḥ, ṣaṭ aṅgāni yasya sa tathā | atra triphalā ekamaṅgaṃ ṣaṣṭhamaṅgaṃ guḍamiti guḍo'tra prakṣepe sādhuḥ | ayamapi sāyamupayojyaḥ, prāyeṇa ūrdhvajatrugatarogaharatvāt | śīrṣaśūlaṃ śirovyathā | bhrūśūlaṃ śaṅkhaśūlaṃ karṇaśūlamiti ca | tadrujamiti dantaśūlaṃ | śukramiti netrapuṣpam || 143-145 ||
Kāśīrāma Vaidya. pathyādi | amṛtāyutaḥ (kṛtaḥ) kvāthaḥ ṣaḍaṅgo bhavati guḍena saha vartate iti saguḍaḥ; saguḍeti prakṣiptaguḍaḥ guḍasya pakṣaikadravyatvāt | sa ṣaḍaṅgaḥ śīrṣaśūlahā syāt| tathā bhrūśaṅkhakarṇaśūlān vyapohati | śaṅkhaḥ kapālaikadeśaḥ, sūryāvartaḥ sūryodayādārabhya śūlaṃ, śaṅkakamekādaśaśiroroge'bhihitaṃ, dantapātaṃ dantaśūlaṃ tadrujaṃ dantarujaṃ | naktāndhyaṃ rātrau dṛṣṭyabhāvalakṣaṇaṃ na divā, paṭalaṃ paṭalagatanetrarogaḥ, śukraṃ netrapuṣpaṃ cakṣuḥ pīḍāṃ cakṣurvyathām etān vyapohati | kaḥ? pathyādiḥ | pathyā harītakī, akṣo vibhītakaḥ, dhātrī āmalakī, bhūnimbaḥ kirātakaḥ, niśā haridrā, nimbo nimbaḥ, amṛtā guḍūcī etairyutaḥ ṣaḍaṅgo guḍopari prakṣipyate | ṣaṭ aṅgāni yasyāsau ṣaḍaṅga iti vigrahe kṛte pathyādīnāṃ saptakatvāt guḍena sahāṣṭakatvānna ṣaḍaṅgaḥ, yadi pathyādidhātryantānāṃ triphalā kriyate triphalā ekatvena gamyate tadā pañcāṅgatvāt guḍasya prakṣepakatvānna ṣaḍaṅgaḥ, atha ca triphaletyukte auṣadhatrayasya grahaṇaṃ naikasya | tathāca sudarśanacūrṇe - triphalā rajanīyugmamityatra triphaletyukte harītakyāmalakavibhītakaṃ gṛhyate; navāyasacūrṇe ca “citrakaṃ triphalā mustaṃ viḍaṅgatryūṣaṇāni ca | nava bhāgāni caitāni navabhāgā hatāyasaḥ” ityatra triphalāyā auṣadhatrayaṃ; tathāca kaiśoraguggulau vanamahiṣalocanodarasannibhavarṇasya gugguloḥ prasthaṃ saṃkṣipya toyarāśau triphalāmamṛtāṃ yathoktaparimāṇāṃ triphalāmiti pratyekaṃ prasthaṃ matam | tathāca pramāṇam - ‘pratyekaṃ triphalā prasthā jalaṃ tatra - ṣaḍāṣṭakam’ iti | tasmāttriphale'pi saptakatve siddhe saṃjñāparo'yaṃ ṣaḍaṅga śabdaḥ | yathā ṣaṇṇāṃ yūṣaḥ ṣaḍyūṣaḥ iti vaktavye ṣaḍyūṣaḥ saṃjñāparaḥ | tathānyānyeva khaṇḍakhādyacandrodayamṛgāṅkādayaḥ saṃjñāparā dṛśyante | tathāca cakranidānamadhukośe likhitam atrodarāveṣṭā hṛdayā mahākuhā ete nāmaviśeṣāḥ kecitsānvayāḥ vyavahārārthaṃ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ, yastu vaṅgasenādibhirnetraroge ṣaḍaṅgāni yasyeti vyutpattyā likhitaḥ sosmādvilakṣaṇaḥ, tathā coktaṃ “vibhītakaśivādhātrīpaṭolāriṣṭavāsakaiḥ | kvātho ṣaḍaṅgakaraṇam” iti | kimarthamucyate ? pathyāyukte'pi asya ṣaḍaṅgakaraṇam ṛṣipraṇītasaṃjñāpratipādanārtham || 143-145 ||
atha vāsādirnetraroge - vāsāviśvāmṛtādārvīraktacandanacitrakaiḥ | bhūnimbanimbakaṭukāpaṭolatriphalāmbudaiḥ || 146|| yavakāliṅgakuṭajaiḥ kvāthaḥ sarvākṣirogahā | vaisvaryaṃ pīnasaṃ śvāsaṃ nāśayedurasaḥ kṣatam || 147 ||
Āḍhamalla. athānantaramakṣiroge vāseti | eka eva vāsādiko gaṇaḥ akṣiroge praśastaḥ | vāsā āṭarūṣakaḥ, viśvaṃ śuṇṭhī, amṛtā guḍūcī, dārvī dāruharidrā, kaṭukā tiktarohiṇī, samāsāntatvāt kaṭukāyā hrasvatvaṃ ca | paṭolaḥ kulakaḥ tasya patrāṇi, ambudo mustaṃ, yavo'nnaviśeṣaḥ nijanāmavikhyātaḥ, sa ca nistuṣo grāhyaḥ | kāliṅga indrayavaḥ, kuṭajo vatsakatvak | ayaṃ prātareva yojyaḥ kaṣāyatvāt | tathāhyuktam - ‘vāsā ghanaṃ nimbapaṭolapatraṃ tiktāmṛtā candanavatsakaṃ ca | kāliṅgadārvīdahanaṃ ca śuṇṭhī bhūnimbadhātrī vijayā bibhītakam || tathā yavāḥ kvāthamathāṣṭabhāgikaṃ pibedimaṃ pūrvadine kaṣāyam | taimiryakaṇḍūṃ paṭalārbudaṃ ca śuklaṃ tathā savraṇamavraṇaṃ ca || nihanti dāhaṃ sarujaṃ sarāgaṃ sarvān nihantyakṣigatāṃśca rogān’ iti | tatra vaisvaryaṃ vikṛtasvaratvaṃ, yavo'tra netrarogavihitatvāt kathitaḥ (tathāhyuktaṃ130 - ?triphalā ghṛtaṃ madhu yavā pādābhyaṅgaḥ śatāvarī mudgāḥ | cakṣuṣyaḥ saṃkṣepādvargaḥ kathito bhiṣagbhirayam’) ||146-147||
Kāśīrāma Vaidya. viśvaṃ śuṇṭhī, amṛtā guḍūcī, dārvī dāruharidrā, bhūnimbaḥ prasiddhaḥ, triphalā harītakyāmalakabibhītakāni, ambudo mustā, yavāḥ, kāliṅgaḥ indrayavaḥ, kuṭajaḥ vatsakatvak131 | ayaṃ kvāthaḥ vāsādiḥ sarvākṣirogahā bhavati tathā vaisvaryādikaṃ nāśayecca | vaisvaryaṃ svarabhaṅgaḥ, pīnasaṃ nāsārogaḥ, urasaḥ kṣataṃ uraḥkṣatam || || 146-147 ||
athāmṛtādirnetraroge - amṛtātriphalākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ | sakṣaudraḥ śīlito nityaṃ sarvanetravyathāṃ jayet ||148 ||
Āḍhamalla. aparamapi netraroge prayogamāha - amṛteti | amṛtādikvātho'yaṃ sakalanetrāmaye praśastaḥ | amṛtā guḍūcī, triphalā harītakyādikaṃ pippalīcūrṇaṃ prakṣepe | sakṣaudramiti madhvapi prakṣepe sādhu | ata eva śītalo himasparśaḥ madhvavirodhāt | nityamiti sārvakālīnamidamityarthaḥ || 148 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā harītakyādikā amṛtā triphalākvāthe pippalīcūrṇasya prakṣepaḥ madhu kṣaudraṃ madhusahitaḥ nityaṃ śīlitaḥ abhyastaḥ kvāthaḥ sarvanetravyathāṃ pīḍāṃ jayet || 148 ||
pañcavalkalakvātho vraṇakṣālanādau -- aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajaṃ śṛtam | vraṇaśothopadaṃśānāṃ nāśanaṃ kṣālanātsmṛtam||149||
Āḍhamalla. atha vraṇeṣvapi kṣālanārthaṃ kaṣāyamāha - aśvattheti | aśvatthādīnāṃ pañcānāmatra valkalaṃ grāhyam | ayaṃ ṣaḍaṅgapānīyena sādhyaḥ | kṣālanaṃ prakṣālanaṃ vraṇasya | iti kvāthasamūho'bhihitaḥ || 149 ||
Kāśīrāma Vaidya. aśvattha: pippalaḥ, udumbaraḥ yakṣavṛkṣaḥ132 , plakṣaḥ parkaṭīvṛkṣaḥ133 , vaṭaḥ, veta eṣāṃ kvāthaḥ, vraṇānāṃ śothānām, upadaṃśo medorogaḥ kṣālanānnāśanaḥ | mukharoge jātīpatrādikvāthaḥ134 | śeṣaṃ sugamam | iti kvāthāḥ ||149|| iti kvāthaprakathanam|
pramathyā procyate dravyapalātkalkīkṛtācchṛtāt | toye'ṣṭaguṇite tasyāḥ pānamāhuḥ paladvayam ||150|| sā yathā - mustakendrayavaiḥ siddhā pramathyā dvipalonmitā| suśītā madhusaṃyuktā raktātīsāranāśinī || 151 ||
Āḍhamalla. idānīṃ tadbhedānpramathyādīnāha135 -tasyāḥ pūrvaṃ paribhāṣāṃ kathayati - pramathyeti | dravyapalāditi kalkārthaṃ dravyasya palapramāṇam | kalkīkṛtāditi dṛṣadi peṣitāt, peṣaṇamatra jalenānuktatvāt | aṣṭaguṇite toye dravyabhāgāpekṣayā'ṣṭaguṇapānīye śṛtā kvathitā paladvayamityanena caturthāṃśāvaśeṣitaṃ grāhyam | atha yā pramathyā sā kīdṛśīti vivakṣāyāmāha - sā yatheti - grahaṇena tāmeva prakaṭayannāha - mustaketi | indrayavaṃ kuṭajabījaṃ | siddhetyanena pūrvaṃ kalkitā paścāt kvathitetyarthaḥ | dvipalonmiteti pānanimittam | suśītā himasparśā ata eva madhuprakṣiptā | prakṣepadravyāṇāmapi parimāṇaṃ pūrvavat jñātavyam ||150-151 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pramathyāvidhijñānārthaṃ atraiva pramathyādaya ucyante | dravyapalātkalkīkṛtājjalena saha piṣṭān aṣṭa- guṇitatoye śṛtāt sā pramathyā maṇḍaviśeṣaḥ procyate tasyāḥ pānaphalamāha | sā yathā sugamam || 150-151 || iti pramathyā|
idānīṃ yavāgūparibhāṣāmāha - sādhyaṃ catuṣpalaṃ dravyaṃ catuḥṣaṣṭipale'mbuni136 | tatkāthenārdhaśiṣṭena yavāgūṃ sādhayeddhanām || 152 || sā yathā - āmrāmrātakajambūtvakkaṣāye vipacedbudhaḥ | yavāgūṃ śālibhiryuktāṃ tāṃ bhuktvā grahaṇīṃ jayet ||153||
Āḍhamalla. sādhyamiti | iyaṃ dravyakvāthe taṇḍulādibhiḥ paripācikā yavāgūśabdavācyā | catuḥṣaṣṭipale'mbunīti dravyabhāgāt ṣoḍaśaguṇaṃ pānīyaṃ deyamityarthaḥ | ghanāmityanena śālyādinā sādhayet yāvat dravarahitā syāt | ata eva taṇḍulādīnāṃ parimāṇamanumānato nirūpaṇīyam | na tu annaprakṛtyoktāyā mānam | yathā - “pañcakolena saṃsiddhā yavāgūrdīpanī tathā | balāmūlakaṣāyeṇa sādhitā grāhiṇī matā” iti | atrāpi mānaṃ doṣādyapekṣayānumānato nirūpaṇīyam | atra catuḥpalagrahaṇaṃ yat tat sāmānyaṃ viśeṣato nyūnamapi dṛśyate | tathāca tantrāntare - “vṛddhavaidyā: palaṃ dravyaṃ grāhayantyāḍhake'mbhasi | bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet” iti | atha sā yathetyanena tasyāḥ svarūpamāha - āmreti | āmro vṛkṣaviśeṣo vikhyātaḥ āmrātakastadbhedaḥ, rājāmra iti kecit | jambūḥ prasiddha eva, eṣāṃ tvak challī grāhyā kaṣāya iti grahaṇena svarasādayo'pi pañcakaṣāyāstairapi kṛtāyāṃ na doṣo vyavahārāt | yataḥ - pañcakolabalādīnāṃ kalkarasenaiva sādhitā bahavo yavāgavo dṛśyante | bāhulyaṃ ca dravyaguṇāvalyāmuktaṃ yathā -“yairyairevauṣadhaguṇairyavāgū: sādhusādhitā | tāṃstānevauṣadhaguṇān puṣṇāti vidhiyojitā” iti budha iti grahaṇenānnādiparimāṇena randhanavidhau dakṣa ityarthaḥ || 152 || 153 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yavāgū: catuṣpalaṃ dravyaṃ catuḥṣaṣṭipale'mbuni jale sādhyam ardhaśiṣṭena kvāthena ca yavāgūṃ sādhayet | sā yathā - āmraṃ, āmrātakam ambarātakā jambū prasiddhaḥ, eṣāṃ tvak catuḥṣaṣṭipale jale sādhyam ardhaśiṣṭe jale śālitaṇḍulacatuṣpalasādhyaṃ sā yavāgūḥ bhavati tāṃ bhuktvā grahaṇīṃ jayet || 152 || 153 ||iti dravyakṛtayavāgū: ||
saṃprati yūṣamāha - kalkadravyapalaṃ śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī | vāriprasthena vipacetsa dravo pūṣa ucyate || 154 ||
Āḍhamalla. ayaṃ dravyakṛtayūṣo'pi vikhyāta eva | kīdṛśaḥ ? tatparibhāṣāmapyādāvāha - kalkadravyamiti | kalkārhaṃ dravyaṃ tacca dhānyamūlakaśuṇṭhikādikaṃ | yathā śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī pratyekaṃ tīkṣṇatvāt | kecittu śuṇṭhī pippalīcūrṇaṃ paścāt prakṣepe kṣipanti | vāriprastheneti dravadvaiguṇyāt dvātriṃśatpalamitena jalena sa dravo dravaprāyaḥ | atrāpyannaparimāṇādikaṃ yannoktaṃ tadanumānato grāhyaṃ, yadvā jalānusārato randhanavidhida- kṣasakāśāddṛṣṭaparipākaparipāṭyā kuryādityaryaḥ |
Kāśīrāma Vaidya. atha yūṣaḥ | yūṣe rulkadvayasya palaṃ deyaṃ, śuṇṭhī pippalī cedardhakārṣikasamuditā deyā, vāriprasthena vipacet, sa dravaḥ jalamātraḥ yūṣaḥ ucyate | sa yathā kulatthādibhiryuktaiḥ kṛtaḥ yūṣaḥ śleṣmānilāpaho bhavati yavo'nnaviśeṣaḥ, kolaṃ badaraṃ, mūlakaśuṇṭhaṃ śuṣkamūlakakhaṇḍam | śeṣaṃ sugamam | muṣṭipalamātraṃ, saptānāṃ
saptamuṣṭiyūṣaḥ | sa yathā - kulatthayavakolaiśca mudgairmūlakaśuṇṭhakaiḥ | śuṇṭhīdhānyākayuktaiśca yūṣaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||155|| saptamuṣṭika ityeṣa saṃnipātajvarāñjayet | āmavātaharaḥ kaṇṭhahṛdvakrāṇāṃ viśodhanaḥ ||156||
Āḍhamalla. sa yathetyanena vakṣyamāṇasaptamuṣṭikayūṣavidhi darśayannāha - kulattha iti | ayaṃ satamuṣṭikasaṃjñako yūṣaḥ prasiddha eva | kulattho'nnaviśeṣaḥ, kolaṃ badaraphalaṃ, mūlakaśuṇṭhakairiti laghumūlakaśuṇṭhaiḥ śuṇṭhamatra nālagranthiḥ | mūlakapotiketi kecid guṇaprābalyāt | tathāhi - ”kaṭutiktarasā hṛccā rocanī vahnidīpanī | sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā iti | dhānyākaṃ kustumburu, saptamuṣṭika ityanena kulatthādīnāṃ muṣṭisaptakaṃ grāhyaṃ, tantrāntaradarśanāt yathā - ekaikamuṣṭimāhṛtya ityādi muṣṭimukhāntarmuṣṭiḥ na tu muṣṭipalam, ayameva pakṣaḥ kaiścidādriyate | cakrastu pratyekameṣāṃ palaṃ grāhyaṃ sarvasammatatvāt | nanu sakalameva dravyam ucitamātrayānvitaṃ, yat kvāthavidhānena yūṣaḥ kriyate tadasmatsaṃpradāye na manoharaṃ, kiṃtu vyavahārāt kartavyavidhau yavakulatthamudgā anyadravyāpekṣayā bahu deyāḥ śuṇṭhyāścūrṇaṃ paścāt kaṭukārthaṃ tāvaddeyaṃ yāvat kaṭumātraṃ syāt | evamamlārthaṃ badarādīnāṃ dānaṃ, kvātho dhānyakamūlakaśuṇṭhayoḥ pṛthak palaparimitayośca dānamiti kartavyavidhiḥ sādhuḥ | kaṇṭhahṛdvakrāṇāṃ viśodhana iti | kaṇṭhaviśodhanaḥ hṛdviśodhanaḥ vakraviśodhanaśca | viśodhanaṃ kaphasyetyarthaḥ ||154-156||
Kāśīrāma Vaidya. muṣṭimātraprayogādayaṃ saptamuṣṭikaḥ | eke tu saptamuṣṭiprayogātsaptamuṣṭikāḥ, yataḥ yūṣakriyāyā yūṣadravyasya palamātragṛhītatvāt anye saptānām ekaikamuṣṭimādāya pacettoye caturguṇe tatraivaṃ vyākhyātaṃ pratyekameṣāṃ sakṣamuṣṭimāhṛtya na tu muṣṭiḥ palaṃ, dravyatvādayameva pakṣaḥ śreṣṭhaḥ | cakrastu pratyekameṣāṃ palaṃ dravyabahutvaṃ vyavahāradravyatvānna doṣaḥ | iti saptamuṣṭiyūṣaḥ || 154-156 || iti dravyakṛtayūṣaprakriyā ||
idānīṃ pānādikalpanāmāha - kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ sādhyaṃ catuḥṣaṣṭipale jale | ardhaśiṣṭaṃ ca taddeyaṃ pāne bhaktādisaṃvidhau || 157 ||
Āḍhamalla. kṣuṇṇamiti | iyaṃ pānādikalpanāyāḥ paribhāṣā | kṣuṇṇaṃ kuṭṭitaṃ, dravyaṃ vyādhivihitaṃ137 , sādhyaṃ kvathitam | taditi dravaṃ ardhāvaśeṣitaṃ jalamityarthaḥ | pāne iti pānasvarūpe yathā vakṣyamāṇaṃ ṣaḍaṅgādipānīyam | bhaktādisaṃvidhāviti yūṣarasayavāgvādirūpe |
Kāśīrāma Vaidya. atha pānādikalpanā | bhaktādisaṃvidhau pāne bhojanādau auṣadhapānārtham | etaddhimalakṣaṇaṃ jñeyaṃ |
ṣaḍaṅgapānam | sā138 yathā - uśīraparpaṭodīcyamustanāgaracandanaiḥ | jalaṃ śṛtaṃ himaṃ peyaṃ pipāsājvaranāśanam || 158 ||
Āḍhamalla. sā yatheti vākyena pānādikārthaṃ prakriyāṃ prakaṭayati granthakāraḥ | uśīreti | ayaṃ ṣaḍaṅgasaṃjñakaḥ | jalaṃ pānīyaṃ śṛtaṃ kvathitaṃ, himaṃ śītasparśaṃ, peyamiti vāraṃvāram yataḥ - ‘muhurmuhuśca tṛṭchardihikvāśvāsagareṣu ca’ iti vacanāt | atrodīcyaṃ vālakaṃ, pānīyaṃ śṛtaṃ kvathitaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī, candanaṃ raktam | eṣāṃ yogo jvarādau yuktaḥ | tathāhi ”ṣaḍaṅgādeḥ śṛtaṃ toyaṃ deyamādau jvarasya vai” || 157 || 158 ||
Kāśīrāma Vaidya. sā yathā uśīrādibhiḥ pūrvakriyāśṛtaṃ toyaṃ himaṃ himasaṃjñaṃ jñeyaṃ pipāsājvaranāśakaṃ bhavati | parpaṭaḥ kaṭupatraḥ, udīcyaṃ bālakaṃ, spaṣṭamanyat || 157 || 158 || iti pānādikalpanā ||
jvarādau uṣṇodakavidhiṃ darśayannāha -- aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārdhakena vā | athavā kathanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ vadet || 159 || śleṣmāmavātamedoghnaṃ bastiśodhanadīpanam | kāsaśvāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi || 160 ||
Āḍhamalla. aṣṭameneti | yat kevalameva pānīyamaṣṭamāṃśādikalpanayā siddhaṃ bhavati taduṣṇodakamiti saṃjñaṃ vadediti | aṃśaśeṣeṇāṣṭādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; tena aṣṭāṃśena caturthāṃśenārdhāṃśenetyarthaḥ | aṃśastvatra kvathanāvaśiṣṭaḥ | athavetyanena pakṣāntaramāha | kvathanenaivetyādi | kvathanamityatra tripādaśeṣamityarthaḥ | etat kriyācatuṣṭayaṃ doṣāpekṣayābhihitam | tathāhi - “tatpādahīnaṃ pittaghnaṃ taccheṣamanilāpaham | ardhaṃ kṣayakaphaharaṃ śeṣaṃ grāhi tridoṣajit” iti | nanu yathaivaṃ tarhi suśrutena “tatpādahīnavātaghnamardhahīnaṃ tu pittajit | kaphaghnaṃ pādaśeṣaṃ ca pānīyaṃ dīpanaṃ smṛtam” iti kathametadviparītamuktam ? | satyam | ādyaḥ pakṣo vyavahārī sa ca jvaradīnāṃ doṣaprakope praśastaḥ, dvitīyastu ṣaḍṛtuṣu doṣāpekṣayā'bhihitaḥ | suśrute uktaṃ ca “śāradaṃcārdhapādonaṃ pādahīnaṃ tu haimakam | śiśire ca vasante ca grīṣme pādāvaśeṣitam | viparītamṛtuṃ dṛṣṭvā vārṣikaṃ cāṣṭabhāgikam” iti | yadvirodhaparihāraḥ kṛtastat sādhubhirvicāraṇīyaḥ atra vistarabhayānna likhitaḥ | siddhamiti yadgrahaṇaṃ laghūktikvathananimittam | yataḥ “yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ tathā | śṛtaśītaṃ tridoṣaghnaṃ vāṣpāntarbhāvaśītalam” iti | anyathā doṣakaraḥ syāt | tathāhi - “dhārāpātena viṣṭambhi durjaraṃ pavanāhṛtam | śṛtaśītaṃ punastaptaṃ tatsarvaṃ doṣalaṃ smṛtam” iti | athoṣṇodakasya niśi pītasya guṇamāha - kāseti | etaduṣṇodakaṃ yadā niśi pītaṃ tadā śleṣmādikān hantīti | uṣṇodakaṃ vadediti | īṣaduṣṇam uṣṇodakaṃ kathitaṃ | vātamedoghnamiti vātaghnaṃ medoghnaṃ ca | śleṣmāmavātamedoghnamiti vā pāṭhāntaram | bastiśodhanaṃ mūtrāśayaśuddhikaraṃ, dīpanamagneḥ | pītamuṣṇodakamiti | īṣaduṣṇaṃ pītam | niśīti niśāmukhe śayanakāle vā na tu sakalaniśāyāṃ muhurmuhuḥ pānaṃ tatra niṣedhaparatvāt | tathāhi - “yathā divā tathā rātrau yadi toyaṃ pibennaraḥ | bhavet tatra rasādhikyaṃ taccheṣāddoṣakopanam” iti satyam | eṣa svasthe prasaṅga iti vartate vyavahārādāture na kutracit pratiṣedhaḥ | tathāhyuktam - “pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam | ato'tyantaniṣedhena na kvacidvāri vāryate” iti || 159 || 160 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha jvarādau uṣṇodakavidhi: | aṣṭamenāṃśena caturthena caturthāṃśaśeṣe ardhakenārdhāṃśaśeṣeṇa athavā kvathanena kvathitamātreṇa siddham uṣṇodakaṃ vadet uṣṇodakaṃ niśi pītaṃ śleṣmāmavātādīnhantīti yojanā | atrānukramamapi granthāntarāt jvarādau uṣṇajalavidhānamāha - kaphavātajvarā iti | kaphajvare vātajvare kaphavātajvare vā vyaste samaste vā uṣṇam ardhāvaśiṣṭaṃ deyaṃ, “ardhāvaśiṣṭatoyaṃ yat taduṣṇodakamucyate” ityuktatvāt pittamadyaviṣotthajvareṣu tiktakaiḥ smṛtaṃ śītalaṃ deyaṃ, tiktakaśṛtastu ṣaḍaṅgakastaruṇajvare tasyaiva vidhānāt, tathācoktaṃ ‘tiktaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ | śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyātpipāsājvaraśāntaye’ | ayaṃ ṣaḍaṅgastiktakaḥ smṛtaḥ, asyaiva taruṇajvare vidhānamuktaṃ suśrute - “laṅghanaṃ kārayetkāle yāvanastiktako rasaḥ | pācanānyapyapakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇajvare” suśrutādetat | svedanaṃ taruṇajvare niṣiddhamapi sannipātajvare vihitatvāduktaṃ kālo'pi pāvanatvena gṛhītastathā vātakaḥ saptarātreṇetyādi | anya evamāhuḥ “pādaśeṣaṃ ca vātaghnam ardhaśeṣaṃ ca pittajit | kaphaghnaṃ pādāśeṣaṃ syātpānīyaṃ dīpanaṃ laghu” | iti madanavinodāt || 159 || 160|| ityuṣṇodakavidhi: ||
idānīṃ kṣīrapākavidhimāha - kṣīramaṣṭaguṇaṃ dravyātkṣīrānnīraṃ caturguṇam | kṣīrāvaśeṣaṃ tatpītaṃ śūlamāmodbhavaṃ jayet || 161 || pañcamūlapayaḥ | (sarvajvarāṇāṃ jīrṇānāṃ kṣīraṃ bhaiṣajyamuttamam | śvāsātkāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlātsapīnasāt ||162|| mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ | trikaṇṭakapayaḥ | trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam || 163 || varcomūtravibandhaghnaṃ kaphajvaraharaṃ payaḥ139 |)
Āḍhamalla. kṣīramiti | kṣīramatra gavyam | atrānuktatvāt | dravyamiti śuṇṭhīvitunnakādikamanyato darśanāt | tathāhi -“śuṇṭhīvitunnakairaṇḍaśṛtaṃ śūlaharaṃ payaḥ” iti | kartavyatāsya dravyāṇāṃ bhāgaikaṃ yathā doṣāpekṣayā parimitaṃ kṣīrasya bhāgāṣṭakaṃ, pānīyaṃ dvātriṃśadbhāgayutam | etat sakalaṃ kvāthyakṣīrāvaśeṣaṃ vastreṇa saṃsrāvya pibet | pānamānaṃ cāsya kvāthavadboddhavyam | doṣānusārato vā | āmodbhavaṃ śūlamiti | āmaśūlaṃ nanu āmavātajanitapīḍāṃ tatra kṣīrasya niṣiddhatvāt | taduktam - “dadhimatsyaguḍakṣīrapotakīmāṣapiṣṭakam | varjayedāmavātārto māṃsamānūpajaṃ tathā” iti | āmaḥ aparipakvo'nnarasaḥ | tathāhi - “jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopajaḥ” iti | kecidatrāmaśūlaṃ pariṇāmajaṃ śūlamāmananti etadapi saṅgatam | dravyāditi sāmānyagrahaṇenānyeṣāmapi kṣīrayogānāṃ vidhānameva boddhavyam | yathā - “bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ | āvārināśāt kvathitaṃ śukrodāvartanāśanam” iti | etadapi prasaṅgato vyācaṣṭe | atra bastiśuddhikarāṇi tṛṇapañcamūlīvīratarvādīni āvāpa iha kṣīraśodhanārthaṃ kalkaḥ | tathāhyuktam - “kuśaḥ kāśaḥ śaro darbha ikṣuśceti tṛṇodbhavam | pittakṛcchraharaṃ pañcamūlaṃ bastiviśodhanam || etat siddhaṃ payaḥ pītaṃ meḍhragaṃ hanti śoṇitam” iti ||161-163||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣīrapākavidhiḥ | dravyamauṣadhaṃ tathāca vṛndaḥ - “pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ pippalī vāpi tacchṛtaṃ | śiṃśipā gaṇḍikā nimbā dhāroṣṇaṃ vājvarāpaham” | śiṃśipāyā: gaṇḍikā na bhinnaṃ dravyaṃ śiṃśipāyāḥ suśrute sāro gṛhītaḥ, tathāca ‘udakāddviguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśipāsārasaṃyutaṃ | kvāthitaṃ kṣīraśeṣaṃ ca sarvajvaragadāpaham’ ||161-1 63|| iti kṣīrapākavidhiḥ ||
saṃprati yavāgūprabhṛtikānnaprakriyāmāha - athānnaprakriyātraiva procyate nātivistarāt || 164 || yavāgūḥ ṣaṅguṇajale siddhā syātkṛśarā ghanā | taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā hitā || 165 || yavāgūrgrāhiṇī bālyā tarpaṇī vātanāśinī |
Āḍhamalla. athānneti | athetyanantaram | annaprakriyeti yavāgūvilepīpeyādirūpā | atrāsmingranthe nātivistarāt saṃkṣepamātrāt, yato vistarakathanaṃ sarveṣāmapyālasyakaraṃ bhavati | teṣu pūrvaṃ yavāgūvidhimāha - yavāgūrityādi | ṣaḍguṇe jale pānīye yā siddhā sā yavāgūśabdavācyā, ṣaḍguṇamityannaparimāṇāt | eṣā taṇḍulaireva sādhyā vyavahārāt tathā sādhyā yathā viraladravā bhavati | yataḥ - ‘yavāgūrvidravā’ iti vacanāt | asyā bhedaḥ kṛśareti nāmnā kathitā, sā ghanā dravarahitā ityarthaḥ | iyamapi taṇḍulādibhiḥ sādhitā bhavati atra mudgamāṣaiśceti cakārāt vyastaṃ grāhyaṃ tena mudgasādhitā māṣasādhitā vā | tilānyatrobhayatra yojyāni | tantrāntare'pi tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgūreva kṛśarā kathyate | kecidanuktatvāt tilamāṣataṇḍulānāmatra sāmyaṃ manyante, tanna manoharam, kintu vyavahārāttaṇḍulānāṃ bhāgadvayaṃ, māṣasya bhāgaikam, ardhabhāgikaṃ tilānāmiti | sakalebhyaḥ ṣaḍguṇajalamityarthaḥ | yavāgūriti sāmānyenāsyā bahavo bhedāḥ santi | tadyathā dugdhataṇḍulayavāgū:, ghṛtataṇḍulayavāgūḥ, māṃsataṇḍulayavāgūḥ, phalakandataṇḍulayavāgūrityetāḥ sarvā yavāgvo dravyā'nusārato guṇakarāḥ sādhanīyāśca bhavanti | idānīṃ tasyā guṇamāha - yavāgūrityādi | grāhiṇī saṃgrāhikā atīsārādīnāṃ, balyā balakāriṇī ojovṛddhikarītyarthaḥ | tarpaṇī dhātūnāṃ tṛptijananī | vātapraṇāśinī ceti svabhāvāt ||164||1 65||
Kāśīrāma Vaidya. athānnaprakriyā | ṣaḍguṇe jale siddhā yavāgū: syāt | tataḥ ghanā kṛśarā syāt, sā taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā vātādīnāṃ, kṛśarānnaprakārabhedabhinnā ||164||65||ityannaprakriyāyāṃ yavāgū ||
atha vilepīvivaraṇaṃ darśayannāha - vilepī ghanasikthā syātsiddhā nīre caturguṇe ||166|| tarpaṇī bṛṃhaṇī hṛdyā madhurā pittanāśinī |
Āḍhamalla. vilepīti | yā caturguṇe nīre pānīye siddhā niṣpannā sā vilepīśabdavācyā | svarūpeṇa ghanasikthā bhavati caturguṇanīratvāt | caturguṇamityatra annaparimāṇāt | iyamapyatra kevalaṃ taṇḍulaiḥ siddheti rūḍhi: | asau gulahathīti loke kathitā | guṇānapyasyā darśayannāha - tarpaṇītyādi | tarpaṇī tṛptijanikā, hṛdyetyāhlādakāriṇī, madhurā miṣṭarasā, ata eva pittavināśini vihitā || 166 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vilepītyādi spaṣṭam || 166 |
idānīṃ peyāyūṣāvapyāha - dravādhikā svalpasikthā caturdaśaguṇe jale ||167|| siddhā peyā budhairjñeyā yūṣaḥ kiṃcidghanastataḥ | peyā laghutarā jñeyā grāhiṇī dhātupuṣṭidā || 168 || yūṣo balyastataḥ kaṇṭhyo laghupākaḥ kaphāpahaḥ |
Āḍhamalla. dravādhikā iti | yā caturdaśaguṇe jale siddhā bhavati sā peyā jñeyā | svarūpeṇa ca sā dravādhikā svalpasikthā| kecit sa bhaktamaṇḍa iti vadanti | maṇḍastu siktharahita iti prasiddhaḥ | tathāhi - “yavāgū: ṣaḍguṇe toye saṃsiddhā viraladravā | caturguṇāmbusaṃsiddhā vilepī ghanasikthakā || peyā sikthānvitā toye caturdaśaguṇe kṛtā | maṇḍaścaturdaśaguṇe siddhastoye sasikthakaḥ” iti | yūṣamapyāha - tata iti | tasmāt peyā rūpadravyāt yaḥ kiñcidghanasāndro bhavati sa yūṣa ityucyate | eṣa yūṣaḥ kevalamudgaiḥ kṛtaḥ iti sāmānyenāsya kecit | yato mudgarasa iti loke atrāpi caturdaśaguṇaṃ jalaṃ deyam | annaparimāṇāt yūṣa iti sāmānyenāsya bahavo bhedāḥ santi te cāṣṭādaśaguṇe jale sādhyā iti tantrāntarīyamatam | tathāhi “syāddhitaḥ sādhito yūṣastvaṣṭādaśaguṇe jale” iti | guṇamanayorvaktumāha - peyā laghutaretyādi | laghutarā atyarthaṃ laghupākā, grāhiṇī grāhikā atisārādīnāṃ | nanu dravamannamatīsāre niṣiddhaṃ | yaduktam | “varjayedvidalaṃ śūlī kuṣṭhī māṃsaṃ kṣayī striyam | dravamannamatīsārī sarvaṃ ca taruṇajvarī” tatkathaṃ peyā'tīsāre vihitā ? ucyate, avihitadravā'nnaniṣedhārthaṃ vākyamidam, peyāyavāgvādivihitameva | tathācoktaṃ suśrute “kāryaṃ cānaśanasyānte pradravaṃ laghubhojanam” iti | atra pradravaṃ prakṛṣṭadravaṃ, laghu yavāgvādi | tathaiva niṣiddhācaraṇaṃ bhojenā'pyuktam “vraṇodarasthāpanapātitānāṃ pramehiṇāṃ chardyātisāriṇāṃ ca | dravaṃ na dayādathavāpi koṣṇaṃ svalpaṃ hitaṃ bheṣajasaṃprayuktam” iti | yūṣo'pi balyo balakaraḥ, kaṇṭhyaḥ kaṇṭhe hitaḥ, pāke laghuḥ kaphāpahaśca ata evātra mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaśca kathitaḥ | tathāhi “kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇināmapi | uktaḥ pathyatamaścāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ” iti || 167 || 168 ||
Kāśīrāma Vaidya. peyāyūṣau kṛtānnabhedau || 167 || 168 || iti peyāyūṣau ||
idānīṃ bhaktavidhimāha - jale caturdaśaguṇe taṇḍulānāṃ catuṣpalam ||169 || vipacetsrāvayenmaṇḍaṃ sa bhakto madhuro laghuḥ |
Āḍhamalla. jala iti | taṇḍulānāṃ catuṣpalaṃ kuḍavamitaṃ grāhyam | caturdaśaguṇe pānīye vipācya taddravaṃ pānīyo'vaśiṣṭaḥ sa bhakta iti prasiddhaḥ | guṇo'pi rase madhuraḥ, pāke laghuriti | etadbahujalaparimāṇaṃ parisrutārtham | na tu tantrāntare bhaktaṃ pañcaguṇe sādhyamiti | tathāhi - “śṛtaṃ pañcaguṇe bhaktaṃ vilepīti caturguṇe” iti | tatkathaṃ caturdaśaguṇamatra jalam ? ucyate - bhaktaṃ dvividhaṃ sudhautaprasrutam adhautāsrutaṃ ca, yat sudhautaprasrutaṃ tacca caturdaśaguṇe jale sādhyam, adhautāsrataṃ ca pañcaguṇe iti bhāvaḥ | tathācoktam - “sudhautaprasrutaṃ coṣṇaṃ viśadaṃ guṇavanmatam | adhautaprasrutaṃ śītaṃ guruvṛṣyaṃ kaphapradam” iti ||169||
Kāśīrāma Vaidya. jala iti sarvaṃ sugamam || 169 ||
adhunā śuddhamaṇḍamāha - nīre caturdaśaguṇe siddho maṇḍastvasikthakaḥ ||170|| śuṇṭhīsaindhavasaṃyuktaḥ pācano dīpanaḥ smṛtaḥ |
Āḍhamalla. nīre iti | caturdaśaguṇe nīre taṇḍulaparimāṇāt siddho niṣpannaḥ | asikthaka iti siktho bhaktāvayavaḥ tena rahita ityarthaḥ | ya īdṛśaḥ maṇḍasaṃjñayā prasiddhaḥ | eṣa yadā śuṇḍīsaindhavacūrṇena prakṣiptastadā pācana āmādīnām, dīpano jaṭharāgneśca smṛtaḥ kathita ityarthaḥ.| ayamabhṛṣṭataṇḍulairjanitaḥ | ata eva śuddhamaṇḍo'bhihitaḥ | yato maṇḍastantrāntare trividho darśitaḥ | tadyathā “maṇḍastu trividho jñeya ekadvitriparisrutaḥ | lājairbhṛṣṭairabhṛṣṭaiśca taṇḍulaiḥ parisaṃskṛtaḥ | catustriṃśadguṇaṃ bhaktāt pūrvaḥ pūrvo laghurhitaḥ” iti ||170|| iti śuddhamaṇḍaḥ ||
athāṣṭaguṇamaṇḍamāha -- dhānyatrikaṭusindhūtthamudgataṇḍulayojitaḥ140 || 171 || bhṛṣṭaśca hiṅgutailābhyāṃ sa maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ | dīpanaḥ prāṇado bastiśodhano raktavardhanaḥ ||172 || jvarajitsarvadoṣaghno maṇḍo'ṣṭaguṇa ucyate |
Āḍhamalla. dhānyeti | dhānyādibhirdravyaiḥ saṃskṛto hiṅgutailābhyāṃ saha bhṛṣṭo bharjitaḥ sa maṇḍo'ṣṭaguṇasaṃjñaḥ kathitaḥ | atra taṇḍulamudgayordānamannaprakaraṇādavagantavyam | tathāca tantrāntare “sutaṇḍulānāṃ prasṛtidvayaṃ ca tadardhamudgāḥ kaṭukatrayaṃ ca | kustumbarīsaindhavahiṅgutakrairebhiḥ samastaiḥ kriyate ca maṇḍaḥ” ityādi | atra yat śārṅgadhareṇa tailagrahaṇaṃ kṛtaṃ tat bharjanārthaṃ taṇḍulamudgayoḥ | anyatrāpyuktam “taṇḍulairardhamudgāṃśaiḥ kiṃcidbhṛṣṭaiḥ supācitaḥ | hiṅgusindhū- tthadhanikātakratrikaṭusaṃskṛtaḥ || jñeyaḥ so'ṣṭaguṇo maṇḍo jvaradoṣatrayāpahaḥ” ityādi | kecit kartavyavidhau cāsya kaṭukatrayacūrṇaṃ paścāt prakṣepe manāg deyamiti vadanti | sa maṇḍa iti sthāne sa bhakta ityapare paṭhanti; tanmate tu īṣatsikthayuta ityarthaḥ, gato'yaṃ pāṭhaḥ | aṣṭaguṇa iti yat pūrvaṃ tānāha - dīpana ityādi | agnerdīpanaḥ, prāṇado balakaraḥ, bastiśodhano bastiśuddhikaraḥ, bastirmūtrādhāraḥ, ata eva mūtralo vikhyātaḥ | raktavardhana iti śoṇitavṛddhi- karaḥ | jvarajit sarvajvaraharaḥ prabhāvāt | sarvadoṣaghna iti vātapittakaphānāṃ pratyekaṃ hantā na tu sannipātajvaraharaḥ aṣṭasaṃjñatvāt | tathāca tantrāntare “kṣuddīpano bastiviśodhanaśca prāṇaprado raktavivardhanaśca | jvarāpahārī kaphapitta- hantā vāyuṃ jayedaṣṭaguṇo hi maṇḍaḥ” || 171 || 172 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha maṇḍaḥ | asikthakaḥ siktharahitaḥ dhānyādibhiryojitaḥ hiṅgutailābhyāṃ bhṛṣṭaśca sa maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ kathitaḥ | aṣṭau dīpanādayo guṇā yasya sudīpanādvayo jvarāntāḥ pañca | sarvadoṣaghna iti vātapittakaphaghneti tritayaṃ evamaṣṭaguṇaḥ | taṇḍulaṃ mudraṃ palamātraṃ, dhānyaṃ trikaṭusindhūtthaṃ yathāparimitam | anye'ṣṭaguṇamaṇḍamevāhuḥ, sugamamanyat || 171 || 172 || ityaṣṭaguṇamaṇḍa: ||
idānīṃ vāṭyamaṇḍamāha - sukaṇḍitaistathā bhṛṣṭairvāṭyamaṇḍo yavairbhayet ||173|| kaphapittaharaḥ kaṇṭhyo raktapittaprasādanaḥ |
Āḍhamalla. sukaṇḍitairiti | ayaṃ vāṭyamaṇḍo dalitayavagodhūmādikṛto vyakta eva tathā'pi kiñcidvyācaṣṭe sukaṇḍitairiti | musalādibhirulūkhale saṅkuṭṭitaiḥ tuṣavarjitairityaryaḥ | tathā bhṛṣṭairiti bharjitaiḥ | tatheti grahaṇena yathā na dagdhairityarthaḥ | īdṛśaiḥ yavaiḥ, yavo'nnaviśeṣaḥ, bahuvacanatvena godhūmādayo grāhyāḥ | sa ca kaphapittaharaḥ, kaphaharaḥ pittaharaśca | saṃyogaharo vā | kaṇṭhya iti kaṇṭharogebhyo hitaḥ | raktapittaprasādan iti prakarṣeṇa sādayati iti sādanaḥ kupitāsrapittaśāntikara ityarthaḥ, na tu raktapittapravṛddhikaraḥ | tathāhi “vāṭyamaṇḍo laghurgrāhī śūlānāhāsrapittajit” iti| keciditi vyākhyānayanti | prakupitaṃ raktapittaṃ nirmalaṃ karoti svaprakṛtisthitaṃ karotītyarthaḥ | apare raktapittaniṣūdana iti paṭhanti | tadyaktam || 173 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vāṭyamaṇḍaḥ | sukaṇḍitaiḥ kṛtanistuṣai: bhraṣṭairyavairvāṭyamaṇḍaḥ prakīrtitaḥ | kaṇṭharogeṣu hitaḥ rakta- pittaprasādanaḥ śamakaḥ ||173 || iti vāṭyamaṇḍaḥ ||
atha lājamaṇḍamāha - lājairvā taṇḍulairbhṛṣṭairlājamaṇḍa: prakīrtitaḥ || 174|| śleṣmapittaharo grāhī pipāsājvarajinmataḥ | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kvāthakalpanā- dhyāyo dvitīyaḥ |
Āḍhamalla. lājairiti | bhṛṣṭaśālibhavā lājā ityucyante| taiḥ kṛtvā yaḥ sādhitaḥ sa lājamaṇḍaḥ kathitaḥ | sādhanamatra pūrvavat jñātavyam | athavā bhṛṣṭaistaṇḍulaiśca kṛto yaḥ so'pi lājamaṇḍasaṃjñitaḥ | asya guṇamāha - śleṣmapittaharaḥ ityādi| śleṣmaharaḥpittaharaśca | grāhī saṃprāhakaḥ | pipāsājvarajinmata iti | pipāsā pātumicchā iti sāmānyagrahaṇenāṣṭadhā | atra lājādīnāṃ parimāṇaṃ pūrvamaṇḍavajjñātavyam | nanu yadyevaṃ tarhi kimasau pṛthak darśitaḥ ? ucyate, lājamaṇḍasaṃjñādijñāpanārthaṃ pṛthaguktam| iti na doṣaḥ ||174|| iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe kvāthakalpanādhyāyo dvitīyaḥ || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha lājamaṇḍa: | lājā purātanabharjitaśālidhānyajāḥ taiḥ kṛtaḥ tadvattairvā bhṛṣṭaiḥ kṛtaḥ sa lājamaṇḍaḥ prakīrtitaḥ sa śleṣmādiharaḥ grāhī grahaṇyatisārasaṃbhaktaḥ || 174 || iti lājamaṇḍaḥ | iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kvāthādikalpanādhyāyaḥ ||2||

Editor's notes

  1. 1 1-prakṣipta: | ↩
  2. 2 keṣucinmudritapustakeṣu mūlapāṭhatvena dhṛtaḥ | ↩
  3. 3 padmākha. ↩
  4. 4 prakṣiptaḥ | ↩
  5. 5 ‘alokai’ ‘ka’ ↩
  6. 6 vṛtā pā. | ↩
  7. 7 ‘kalkaliketi’ vamanavat ‘kaliketi’ pā.| ↩
  8. 8 kaparā | ↩
  9. 9 khirahaṭī| ↩
  10. 10 goresere | ↩
  11. 11 kujherī | ↩
  12. 12 kāīphala | ↩
  13. 13 māī | ↩
  14. 14 pittapāpaḍā | virāṣatā | ↩
  15. 15 cirāyatā | ↩
  16. 16 phūlaphiraṃ | ↩
  17. 17 bijorājaṭā | ↩
  18. 18 baḍīkaṭerī ↩
  19. 19 pittapāparā ↩
  20. 20 cirāyatā ↩
  21. 21 kare pā. ↩
  22. 22 vidhāyini pā. ↩
  23. 23 prakṣipto'yam | ↩
  24. 24 kavarā| ↩
  25. 25 gokharu| ↩
  26. 26 belaja | ↩
  27. 27 aralū | ↩
  28. 28 kuhmārī| ↩
  29. 29 paṭola| ↩
  30. 30 gāṇḍarajaḍa | ↩
  31. 31 kiravālā| ↩
  32. 32 prakṣiptā: | ↩
  33. 33 cirāyatā | ↩
  34. 34 mothā | ↩
  35. 35 dhaniyā | ↩
  36. 36 gajapīparī | ↩
  37. 37 mothā | ↩
  38. 38 dhaniyā | ↩
  39. 39 pittapāparā | ↩
  40. 40 kākaḍāśiṅgī ↩
  41. 41 ‘śṛṃgī’ pā. ↩
  42. 42 prakṣiptā ime | ↩
  43. 43 dhaniyā | ↩
  44. 44 mothā | ↩
  45. 45 padmākha | ↩
  46. 46 cirāyatā | ↩
  47. 47 pāparā ↩
  48. 48 munakkā | ↩
  49. 49 kiravālā | ↩
  50. 50 miśrī | ↩
  51. 51 gāṇḍarajaḍaṃ| ↩
  52. 52 kavarā | ↩
  53. 53 miśrī | ↩
  54. 54 gāṇḍarajaḍaṃ ↩
  55. 55 netra-vālā ↩
  56. 56 pāparā ↩
  57. 57 cirāyatā ↩
  58. 58 mothā ↩
  59. 59 kuḍā | ↩
  60. 60 netravālā ↩
  61. 61 netravālā ↩
  62. 62 sivalaguda | ↩
  63. 63 netravālā ↩
  64. 64 dhāyaṭī | ↩
  65. 65 pāṭhā | ↩
  66. 66 lajālu | ↩
  67. 67 kuḍāchāla| ↩
  68. 68 netravālā ↩
  69. 69 gajapīparī ↩
  70. 70 kavarā ↩
  71. 71 khirahaṭī ↩
  72. 72 sahiṃjanā ↩
  73. 73 cirāyatā ↩
  74. 74 sāṭhī ↩
  75. 75 kulathī ↩
  76. 76 pittapāparā ↩
  77. 77 sibhālū| ↩
  78. 78 vāyusarahi ↩
  79. 79 sāṭhī ↩
  80. 80 kiravālā ↩
  81. 81 alambuṣādicūrṇa yathā- alambuṣāṃ, gokṣurakaṃ guḍūcīṃ vṛddhadārukam | pippalīṃ trivṛtāṃ mustaṃ varuṇaṃ sapunarnavam | triphalāṃ nāgaraṃ caiba ślakṣṇacūrṇāni kārayet || iti cakradatte | alambuṣā maṇḍūrabhasma | ābhādyaṃ cūrṇamanveṣaṇīyam, athavā ābhādigugguloratra grahaṇam- ābhāphalatrikavyoṣaiḥ sarvairebhiḥ samīkṛtaiḥ | tulyo guggulurāyojyo bhagnasandhiprasādhakaḥ || ca. da. || ābhā sthūlababbūlikā || ↩
  82. 82 khiraiṭī | ↩
  83. 83 mothā | ↩
  84. 84 sāṭha | ↩
  85. 85 giloya | ↩
  86. 86 vidhārā| ↩
  87. 87 saupha| ↩
  88. 88 gokharu| ↩
  89. 89 kiravālā ↩
  90. 90 bijorājaḍa| ↩
  91. 91 kiravālā| ↩
  92. 92 paṭerā| ↩
  93. 93 vagadgala| ↩
  94. 94 goraharī ↩
  95. 95 mūtrāghātameda iti prācām; navyāstu - saujākamevoṣṇavātaṃ pravadanti, yuktataraṃ cedam | ↩
  96. 96 kuḍā| ↩
  97. 97 rasautī| ↩
  98. 98 mothā| ↩
  99. 99 bhilāvā| ↩
  100. 100 cirāyatā | ↩
  101. 101 pilakhana | ↩
  102. 102 pilukhani | ↩
  103. 103 ambāḍā | ↩
  104. 104 veta| ↩
  105. 105 mulahaṭī| ↩
  106. 106 ciroṃjī | ↩
  107. 107 lodhā| ↩
  108. 108 gūlara | ↩
  109. 109 pīpara| ↩
  110. 110 mahuvā| ↩
  111. 111 pārikha pīpara| ↩
  112. 112 choṭī baḍī jāmunī ↩
  113. 113 haraḍe| ↩
  114. 114 belagira ↩
  115. 115 kumbherī ↩
  116. 116 sāṇṭhī ↩
  117. 117 giloya ↩
  118. 118 sāṇṭī| ↩
  119. 119 rāsanā| ↩
  120. 120 kharahaṭī| ↩
  121. 121 moleṭī| ↩
  122. 122 kacanāraḥ | ↩
  123. 123 ‘'pi sādhya:’ pā.| ↩
  124. 124 ‘praśasta:’ pā. | ↩
  125. 125 ‘ghamarā’ ↩
  126. 126 niśotha | ↩
  127. 127 nāsti‘kha’ pustake | ↩
  128. 128 niśotha ↩
  129. 129 ?hā ? pā. | ↩
  130. 130 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  131. 131 būḍhā hi.bhā.| ↩
  132. 132 gūlara ↩
  133. 133 pilakhana ↩
  134. 134 jātipatrādikvāthastruṭita: pratīyate, tadyathā-‘jātīpatrāmṛtādrākṣāyāsadārvīphalatrikaiḥ | kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śīto gaṇḍūṣo mukhapākanut’ iti bhāvaprakāśe| ↩
  135. 135 kvāthabhedānityartha:| ↩
  136. 136 jale pā. | ↩
  137. 137 ‘vidhi’ pā.| ↩
  138. 138 ‘sā’ pānādikalpanā ityartha:| ↩
  139. 139 prakṣiptam ↩
  140. 140 ‘yuktastakreṇa’ pā.| ↩