3. atha phāṇṭādikalpanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
tṛtīyo'dhyāyaḥ | phāṇṭakalpanā | kṣuṇṇe dravyapale samyagjalamuṣṇaṃ vinikṣipet | mṛtpātre kuḍavonmānaṃ tatastu srāvayetpaṭāt || 1 || tasya1 cūrṇadravaḥ phāṇṭastanmānaṃ dvipalonmitam | sitāmadhuguḍādīṃśca kvāthavattatra nikṣipet || 2 ||
Āḍhamalla. idānīṃ phāṇṭakalpanāṃ darśayitumāha -- kṣuṇṇe dravyeti | anena phāṇṭaparibhāṣā abhihitā | kṣuṇṇe dravyapale iti samyak kṣuṇṇe atyantakuṭṭite, cūrṇasadṛśa ityarthaḥ | uṣṇamityardhaviśoṣitaṃ kvathitamātramiti kecit | vinikṣipet viśeṣeṇa kṣipediti grahaṇena dravyasya pramāṇādikaṃ sūcitam | etenoktaparimitaṃ dravyaṃ jale nirmathya visrāvyamityarthaḥ | tasya dravarūpaphāṇṭasya paryāyavācakaśabdaścūrṇadravaḥ proktaḥ | tanmānamiti pānārtham | atha tatprakṣepārthaṃ dravyāṇyāha - sitetyādi | atra ādiśabdāt kṣīraghṛtatailamūtralavaṇakṣārahiṅgutrikaṭukaprabhṛtayo gṛhyante eteṣāṃ prakṣepamānaṃ kvāthavajjñātavyam ||1||2||
Kāśīrāma Vaidya. atha phāṇṭakalpanā | kvāthānantaraṃ phāṇṭavidhānāt kṣuṇṇe kuṭṭite dravyapale mṛtpātre kuḍavonmitacatuṣpalaṃ uṣṇajale vinikṣipet | tataḥ paṭādvastrātsrāvayet | sa cūrṇadravaḥ syāt, tathā phāṇṭaparyāyeṇa tanmānaṃ bhakṣaṇamānaṃ tu dvipalaṃ madhukādīni kvāthavat ||1||2||
atha bṛhanmadhūkaphāṇṭaḥ | sa yathā - madhūkapuṣpaṃ madhukaṃ candanaṃ saparūṣakam | mṛṇālaṃ kamalaṃ lodhraṃ kambhārī nāgakeśaram ||3|| triphalā-sārivā-drākṣā-lājānkoṣṇajale kṣipet | sitāmadhuyutaḥ peyaḥ phāṇṭo vāsau himo'thavā ||4|| vātapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāmūrcchāratibhramān | raktapittaṃ madaṃ hanyānnātra kāryā vicāraṇā ||5||
Āḍhamalla. sa yathetyanena taddarśayati granthakāraḥ | idānīṃ vivaraṇamasmābhirapi likhyate | madhūkapuṣpamiti | ayaṃ madhūkapuṣpādiphāṇṭasaṃjñaḥ himasaṃjño vā kalpanādvayabhedāt | atra madhūko vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya puṣpāṇi, madhukaṃ madhuyaṣṭī, candanamatra raktaṃ, parūṣakamiti phalaviśeṣaṃ, ‘phalasā ’2 iti loke | mṛṇālaṃ kamalanālaṃ, ‘bhasīḍa’ iti loke; kamalaṃ puṣpaviśeṣaṃ vikhyātam | tadabhāve padmabījamiti sarvatra | kambhārīti kambhārīphalaṃ, triphalā iti harītakyādikaṃ, sārivā āsphotā, ’āsphoī’ iti śabdavācyā | lājāniti bhṛṣṭadhānyodbhavān, (etatsarvaṃ3 samamānena palaikaṃ grāhyam | samatā'trānuktatvāt) koṣṇa itīṣaduṣṇaḥ, sitā madhu ca prakṣepe praśastam | himo'pi purato yadapekṣamāṇo'stīti | aratimasaukhyam | bhramaścakrārūḍhasyeva, madaṃ duṣṭapūgadhattūrakodravādijanitam | atra vicāraṇā na kāryeti yadgrahaṇam, tat “acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ” iti vākyānurodhāt | tathācoktam “nauṣadhīrhetubhirvidvān parīkṣeta kathañcana | sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādirvirecayet” iti | ata eva vṛddhavaidyavyavahāreṇānusartavya iti janaśrutirityarthaḥ | kecit pratyekadvitīyāntadravyagrahaṇena vyastayogānapi praśaṃsanti etadapi manoharaṃ na doṣaḥ | “nātra kāryā vicāraṇā” iti vacanāt ||3-5||
Kāśīrāma Vaidya. madhūkapuṣpaṃ4 guḍapuṣpaṃ, madhukayaṣṭī, candanaṃ raktaṃ, parūṣakaṃ5 giripīluḥ, mṛṇālaṃ6 kandaḥ, kamalaṃ kamalapatraṃ phalaṃ vā | lodhraṃ prasiddhaṃ, kambhārī gambhārī, sārivā anantamūlaṃ yadvā sugandhadravyaṃ, lājā dhānyakṛtā | koṣṇajale īṣaduṣṇe palamātraṃ yaddravyaṃ catuṣpale jale sthitaṃ vastrapūtaṃ dvipalaṃ peyam | sitā matsyaṇḍī, tathā madhuyutaṃ peyam | asau phāṇṭaḥ athavā himaḥ kriyate rātristhitatvāt vātajvarādīnhanyānmadarogaṃ ca | iti madhūkapuṣpādiphāṇṭaḥ || 3-5 ||
athāmrādiphāṇṭaḥ jvarādau | āmrajambukisalayairvaṭaśuṅgaprarohakaiḥ | uśīreṇa kṛtaḥ phāṇṭa: sakṣaudro jvaranāśanaḥ || 6 || pipāsāchardyatīsārānmūrcchāṃ jayati dustarām |
Āḍhamalla. athāmrādiphāṇṭamāha - āmrajambūkisalayairiti | āmrakisalayairjambūkisalayaiśca kisalayaṃ komalapatram | vaṭaśuṅgaprarohakairiti vaṭavṛkṣasya śuṅgāni komalapallavāni, prarohakā vaṭāvarohāḥ, varārohā iti loke | uśīrastṛṇabhedaḥ sugandhāṅghiḥ prasiddhaḥ | kartavyatāsya pūrvavat | kṣaudramatra prakṣepe | dustarāmityanivāryām || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmrasya tathā jambūkisalayaiḥ pallavairvaṭaśuṅgaḥ vaṭaprarohaḥ7 vaṭāṅkuraḥ, uśīraḥ etaiḥ kṛtaḥ phāṇṭaḥ kṣaudreṇa jvarādināśakaḥ ||6||
laghumadhūkapuṣpādiphāṇṭo dāhapittādau | madhūkapuṣpakambhārīcandanośīradhānyakaiḥ || 7 || drākṣayā ca kṛtaḥ phāṇṭaḥ śītaḥ śarkarayā yutaḥ | tṛṣṇāpittaharaḥ prokto dāhamūrcchābhramāñjayet ||8||
Āḍhamalla. idānīṃ laghumadhūkapuṣpādikaphāṇṭaṃ darśayannāha - madhūkapuṣpeti | madhūkapuṣpaṃ vikhyātaṃ, ‘mahuvā’ śabdavācyam | kambhārī kāśmarī, tasyāḥ phalāni, candanamatra raktacandanam, uśīraṃ prasiddhaṃ, dhānyakaṃ kustumbarī, drākṣā phalottamā | śīta iti sparśāt, yadvā śīto himaḥ kaṣāyo'yaṃ kartavyaḥ, pūrvavākyānurodhāt | śarkarā atra prakṣepe | tṛṣṇāharaḥ pittaharaśca, pittaṃ prakupitam || 7 || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 7 || 8 || iti phāṇṭaḥ ||
manthavidhiḥ | mantho'pi phāṇṭabhedaḥ syāttena cātraiva kathyate | jale catuḥpale śīte kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ kṣipet || 9 || mṛtpātre manthayetsamyaktasmācca dvipalaṃ pibet |
Āḍhamalla. idānīṃ manthavidhimāha - mantha iti | yato'yaṃmanthaḥ phāṇṭasya bhedo darśitaḥ | tadvedibhistena kāraṇenātra kalpanayā kathyate | ācāryeṇeti śeṣaḥ | śīte jala iti grahaṇenaiva phāṇṭādbhinno'yaṃ kathitaḥ | ‘jale catuḥpale’ ityādiko'yaṃ ślokaḥ prakṣepaka iti vadanti kecit, yato bahuṣu pustakeṣu na dṛśyate | jalamānaṃ tu dravyānumānato boddhavyaṃ yathā vakṣyamāṇe saktumanthake ||9||
Kāśīrāma Vaidya. atha manthaḥ | sa yathā kṣuṇṇaṃ kuṭṭitaṃ dravyaṃ palaṃ, catuḥpale śītajale kṣipet punaḥ manthayet tasmāddvipalaṃ pibet | ato'yaṃ bhinnaḥ || 9 ||
madātyayādau kharjūrādimanthaḥ | sa yathā - kharjūradāḍimīdrākṣātintiḍīkāmlikāmalaiḥ ||10|| saparūṣaiḥ kṛto manthaḥ sarvamadyavikāranut |
Āḍhamalla. sa yatheti manthasūcakaṃ vākyamidam | atastaṃ darśayannāha - kharjūreti | atra kharjūrādīnāṃ phalāni grāhyāṇi | kharjūrī bṛhatkharjūrikā, tasyāḥ phalāni ‘utatī’ti loke; dāḍimaṃ dāḍimīphalaṃ, tintiḍīkaṃ viṭapiviśeṣaḥ, tasya phalāni amlāni bhavanti | amlikā ciñcā, tasyāḥ phalāni prasiddhāni, āgalamāmalakaphalaṃ, parūṣakaṃ phālasāśabdavācyaṃ hrasvaviṭapaṃ, tasyāpi phalaiḥ kṛta ityeṣāṃ paripakvaphalaiḥ saṃskārita ityarthaḥ | sarvaṃ madyaṃ duṣṭapūgakodravāriṣṭādikaṃ tajjanitaṃ vikāraṃ madātyayādikaṃ, taṃ nāśayatītyarthaḥ | eke cātra śarkarāṃ vadanti pānakatvāt ||10||
Kāśīrāma Vaidya. kharjūraḥ prasiddhaḥ, dāḍimaphalaṃ tasya bījāni, drākṣā gostanī, tintiḍīkaṃ vṛkṣāmlam, amlikā prasiddhā, āmalam āmalakaṃ, paṣarūko giripīluḥ | etaiḥ kṛtaḥ manthaḥ madyavikāraṃ madātyayādikaṃ harati | iti kharjūrādimantho madātyayādau ||10||
atha masūrādimanthaḥ chardyām - kṣaudrayuktā masūrāṇāṃ saktavo dāḍimāmbhasā || 11|| mathitā vārayantyāśu chārdiṃ doṣatrayodbhavām |
Āḍhamalla. idānīṃ masūrādimanthavivaraṇamāha - kṣaudrayuktā iti | kṣaudrayuktā madhuplāvitāḥ | masūro'nnaviśeṣaḥ, sa ca bharjitaḥ saktunimittatvāt | dāḍimāmbhasā paripakvadāḍimaphalatoyena mathitā nirmathitā | doṣatrayodbhavāmiti vyastāṃ samastāṃ vā |
Kāśīrāma Vaidya. masūrāṇāṃ bharjitānāṃ saktavaḥ dāḍimāṃbhasā dāḍimajalena amlena vā pīto doṣatrayodbhavāṃ tridoṣajāṃ chardiṃ vānti jayanti |
tṛṣṇādāhādau yavasaktumanthaḥ | plāvitaiḥ śītanīreṇa saghṛtairyavasaktubhiḥ ||12|| nātisāndradravo manthastṛṣṇādāhāstrapittahā | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe phāṇṭādikalpanā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. atha yavasaktumāha - plāvitairiti | yavasaktubhiḥ kṛtvā kṛto yo mantha: sa tṛṣṇādāhāsrapittahā bhavati | kīdṛśaiḥ ? śītanīreṇa śītalapānīyena plāvitairāloḍitaiḥ | eke plāvitaiḥ śītanīreṇetyasya sthāne “plāvitaiḥ śarkarātoyaiḥ” iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | punaḥ kīdṛśaiḥ ? saghṛtaiḥ uktaparimāṇaghṛtayuktaiḥ | kathaṃbhūtaiḥ ? nātisāndradravai: nātiśayena sāndradravāstairiti | sāndraṃ kaṭhinaṃ, dravaṃ toyasadṛśam | tathāca tantrāntare “saktavaḥ sarpiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ | nātidravā nātisāndrā mantha ityabhidhīyate” | eke “nātisāndrairdravairmantha” iti paṭhanti | tanmate tu sāndratvaṃ niṣiddhaṃ dravatvaṃ praśastamiti | tathāca matāntare vākyadvayamāha “gurvī piṇḍī kharātyarthaṃ laghvī saiva viparyayāt | na jalāntīratān dviḥ saktūnadyānna kevalān” iti drave'pi sāphalyamanugrāhakena darśayitumāha | tadyathā “pītāḥ satarpaṇā hṛdyāḥ sadyo balavivardhanāḥ | vātātapādhvavyāyāmakarśitānāṃ śramāpahā || madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavo raktapittahā iti | ayamapi śarkarādisaṃyuktaḥ kartavyo vyavahārāt | uktaṃ ca “śarkarekṣumadhudrākṣāyukta: pitta- vikāranut | drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ || vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ iti ||11 || 12|| iti śrīvāstavyānvabaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyakhaṇḍe phāṇṭa- kalpanā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yavaśaktumanthaḥ | plāvitaiḥ bharjitaiḥ ghṛtasahitairyavaśaktubhirnātisāndradravaiḥ nātighanairnātidravaiḥ kṛtaḥ manthaḥ tṛṣṇādihā; asrapittaṃ raktapittam || 11 || 12 || iti śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpakāyāṃ cikitsāsthāne phāṇṭādikalpanādhyāyaḥ ||3||

Editor's notes

  1. 1 ?sa syāccū.? pā. ↩
  2. 2 ‘pheruṣā’ pā. | ↩
  3. 3 nāsti ‘ka’ pustake | ↩
  4. 4 ‘mahuvā’ hi.bhā. | ↩
  5. 5 ‘phalasā’ hi.bhā. | ↩
  6. 6 ‘miṣa’ hi.bhā. | ↩
  7. 7 ‘varāroha’ baḍakī dāḍhī, hi.bhā. ↩