tṛtīyo'dhyāyaḥ | phāṇṭakalpanā | kṣuṇṇe dravyapale samyagjalamuṣṇaṃ vinikṣipet
| mṛtpātre kuḍavonmānaṃ tatastu srāvayetpaṭāt
|| 1 || tasya1
cūrṇadravaḥ phāṇṭastanmānaṃ dvipalonmitam | sitāmadhuguḍādīṃśca kvāthavattatra
nikṣipet || 2 ||
Āḍhamalla. idānīṃ phāṇṭakalpanāṃ
darśayitumāha -- kṣuṇṇe dravyeti | anena phāṇṭaparibhāṣā abhihitā | kṣuṇṇe
dravyapale iti samyak kṣuṇṇe atyantakuṭṭite, cūrṇasadṛśa ityarthaḥ |
uṣṇamityardhaviśoṣitaṃ kvathitamātramiti kecit | vinikṣipet viśeṣeṇa kṣipediti
grahaṇena dravyasya pramāṇādikaṃ sūcitam | etenoktaparimitaṃ dravyaṃ jale
nirmathya visrāvyamityarthaḥ | tasya dravarūpaphāṇṭasya
paryāyavācakaśabdaścūrṇadravaḥ proktaḥ | tanmānamiti pānārtham | atha
tatprakṣepārthaṃ dravyāṇyāha - sitetyādi | atra ādiśabdāt
kṣīraghṛtatailamūtralavaṇakṣārahiṅgutrikaṭukaprabhṛtayo gṛhyante eteṣāṃ
prakṣepamānaṃ kvāthavajjñātavyam ||1||2||
Kāśīrāma Vaidya. atha phāṇṭakalpanā |
kvāthānantaraṃ phāṇṭavidhānāt kṣuṇṇe kuṭṭite dravyapale mṛtpātre
kuḍavonmitacatuṣpalaṃ uṣṇajale vinikṣipet | tataḥ paṭādvastrātsrāvayet | sa
cūrṇadravaḥ syāt, tathā phāṇṭaparyāyeṇa tanmānaṃ bhakṣaṇamānaṃ tu dvipalaṃ
madhukādīni kvāthavat ||1||2||
atha bṛhanmadhūkaphāṇṭaḥ | sa yathā - madhūkapuṣpaṃ madhukaṃ candanaṃ
saparūṣakam | mṛṇālaṃ kamalaṃ lodhraṃ kambhārī nāgakeśaram
||3|| triphalā-sārivā-drākṣā-lājānkoṣṇajale
kṣipet | sitāmadhuyutaḥ peyaḥ phāṇṭo vāsau himo'thavā
||4|| vātapittajvaraṃ dāhaṃ
tṛṣṇāmūrcchāratibhramān | raktapittaṃ madaṃ hanyānnātra kāryā vicāraṇā
||5||
Āḍhamalla. sa yathetyanena taddarśayati
granthakāraḥ | idānīṃ vivaraṇamasmābhirapi likhyate | madhūkapuṣpamiti | ayaṃ
madhūkapuṣpādiphāṇṭasaṃjñaḥ himasaṃjño vā kalpanādvayabhedāt | atra madhūko
vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya puṣpāṇi, madhukaṃ madhuyaṣṭī, candanamatra raktaṃ,
parūṣakamiti phalaviśeṣaṃ, ‘phalasā ’2
iti loke | mṛṇālaṃ kamalanālaṃ, ‘bhasīḍa’ iti loke; kamalaṃ puṣpaviśeṣaṃ
vikhyātam | tadabhāve padmabījamiti sarvatra | kambhārīti kambhārīphalaṃ,
triphalā iti harītakyādikaṃ, sārivā āsphotā, ’āsphoī’ iti śabdavācyā |
lājāniti bhṛṣṭadhānyodbhavān, (etatsarvaṃ3
samamānena palaikaṃ grāhyam | samatā'trānuktatvāt) koṣṇa itīṣaduṣṇaḥ, sitā
madhu ca prakṣepe praśastam | himo'pi purato yadapekṣamāṇo'stīti |
aratimasaukhyam | bhramaścakrārūḍhasyeva, madaṃ
duṣṭapūgadhattūrakodravādijanitam | atra vicāraṇā na kāryeti yadgrahaṇam, tat
“acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ” iti vākyānurodhāt | tathācoktam
“nauṣadhīrhetubhirvidvān parīkṣeta kathañcana | sahasreṇāpi hetūnāṃ
nāmbaṣṭhādirvirecayet” iti | ata eva vṛddhavaidyavyavahāreṇānusartavya iti
janaśrutirityarthaḥ | kecit pratyekadvitīyāntadravyagrahaṇena vyastayogānapi
praśaṃsanti etadapi manoharaṃ na doṣaḥ | “nātra kāryā vicāraṇā” iti vacanāt
||3-5||
Kāśīrāma Vaidya. madhūkapuṣpaṃ4
guḍapuṣpaṃ, madhukayaṣṭī, candanaṃ raktaṃ, parūṣakaṃ5
giripīluḥ, mṛṇālaṃ6
kandaḥ, kamalaṃ kamalapatraṃ phalaṃ vā | lodhraṃ prasiddhaṃ, kambhārī
gambhārī, sārivā anantamūlaṃ yadvā sugandhadravyaṃ, lājā dhānyakṛtā |
koṣṇajale īṣaduṣṇe palamātraṃ yaddravyaṃ catuṣpale jale sthitaṃ vastrapūtaṃ
dvipalaṃ peyam | sitā matsyaṇḍī, tathā madhuyutaṃ peyam | asau phāṇṭaḥ athavā
himaḥ kriyate rātristhitatvāt vātajvarādīnhanyānmadarogaṃ ca | iti
madhūkapuṣpādiphāṇṭaḥ || 3-5 ||
athāmrādiphāṇṭaḥ jvarādau | āmrajambukisalayairvaṭaśuṅgaprarohakaiḥ | uśīreṇa
kṛtaḥ phāṇṭa: sakṣaudro jvaranāśanaḥ
|| 6 || pipāsāchardyatīsārānmūrcchāṃ jayati
dustarām |
Āḍhamalla. athāmrādiphāṇṭamāha -
āmrajambūkisalayairiti | āmrakisalayairjambūkisalayaiśca kisalayaṃ
komalapatram | vaṭaśuṅgaprarohakairiti vaṭavṛkṣasya śuṅgāni komalapallavāni,
prarohakā vaṭāvarohāḥ, varārohā iti loke | uśīrastṛṇabhedaḥ sugandhāṅghiḥ
prasiddhaḥ | kartavyatāsya pūrvavat | kṣaudramatra prakṣepe |
dustarāmityanivāryām || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmrasya tathā
jambūkisalayaiḥ pallavairvaṭaśuṅgaḥ vaṭaprarohaḥ7
vaṭāṅkuraḥ, uśīraḥ etaiḥ kṛtaḥ phāṇṭaḥ kṣaudreṇa jvarādināśakaḥ
||6||
laghumadhūkapuṣpādiphāṇṭo dāhapittādau |
madhūkapuṣpakambhārīcandanośīradhānyakaiḥ
|| 7 || drākṣayā ca kṛtaḥ phāṇṭaḥ śītaḥ
śarkarayā yutaḥ | tṛṣṇāpittaharaḥ prokto dāhamūrcchābhramāñjayet
||8||
Āḍhamalla. idānīṃ
laghumadhūkapuṣpādikaphāṇṭaṃ darśayannāha - madhūkapuṣpeti | madhūkapuṣpaṃ
vikhyātaṃ, ‘mahuvā’ śabdavācyam | kambhārī kāśmarī, tasyāḥ phalāni,
candanamatra raktacandanam, uśīraṃ prasiddhaṃ, dhānyakaṃ kustumbarī, drākṣā
phalottamā | śīta iti sparśāt, yadvā śīto himaḥ kaṣāyo'yaṃ kartavyaḥ,
pūrvavākyānurodhāt | śarkarā atra prakṣepe | tṛṣṇāharaḥ pittaharaśca, pittaṃ
prakupitam || 7 || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 7 || 8 || iti phāṇṭaḥ ||
manthavidhiḥ | mantho'pi phāṇṭabhedaḥ syāttena cātraiva kathyate | jale
catuḥpale śīte kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ kṣipet
|| 9 || mṛtpātre manthayetsamyaktasmācca
dvipalaṃ pibet |
Āḍhamalla. idānīṃ manthavidhimāha -
mantha iti | yato'yaṃmanthaḥ phāṇṭasya bhedo darśitaḥ | tadvedibhistena
kāraṇenātra kalpanayā kathyate | ācāryeṇeti śeṣaḥ | śīte jala iti grahaṇenaiva
phāṇṭādbhinno'yaṃ kathitaḥ | ‘jale catuḥpale’ ityādiko'yaṃ ślokaḥ prakṣepaka
iti vadanti kecit, yato bahuṣu pustakeṣu na dṛśyate | jalamānaṃ tu
dravyānumānato boddhavyaṃ yathā vakṣyamāṇe saktumanthake
||9||
Kāśīrāma Vaidya. atha manthaḥ | sa
yathā kṣuṇṇaṃ kuṭṭitaṃ dravyaṃ palaṃ, catuḥpale śītajale kṣipet punaḥ
manthayet tasmāddvipalaṃ pibet | ato'yaṃ bhinnaḥ
|| 9 ||
madātyayādau kharjūrādimanthaḥ | sa yathā -
kharjūradāḍimīdrākṣātintiḍīkāmlikāmalaiḥ
||10|| saparūṣaiḥ kṛto manthaḥ
sarvamadyavikāranut |
Āḍhamalla. sa yatheti manthasūcakaṃ
vākyamidam | atastaṃ darśayannāha - kharjūreti | atra kharjūrādīnāṃ phalāni
grāhyāṇi | kharjūrī bṛhatkharjūrikā, tasyāḥ phalāni ‘utatī’ti loke; dāḍimaṃ
dāḍimīphalaṃ, tintiḍīkaṃ viṭapiviśeṣaḥ, tasya phalāni amlāni bhavanti | amlikā
ciñcā, tasyāḥ phalāni prasiddhāni, āgalamāmalakaphalaṃ, parūṣakaṃ
phālasāśabdavācyaṃ hrasvaviṭapaṃ, tasyāpi phalaiḥ kṛta ityeṣāṃ
paripakvaphalaiḥ saṃskārita ityarthaḥ | sarvaṃ madyaṃ
duṣṭapūgakodravāriṣṭādikaṃ tajjanitaṃ vikāraṃ madātyayādikaṃ, taṃ
nāśayatītyarthaḥ | eke cātra śarkarāṃ vadanti pānakatvāt
||10||
Kāśīrāma Vaidya. kharjūraḥ prasiddhaḥ,
dāḍimaphalaṃ tasya bījāni, drākṣā gostanī, tintiḍīkaṃ vṛkṣāmlam, amlikā
prasiddhā, āmalam āmalakaṃ, paṣarūko giripīluḥ | etaiḥ kṛtaḥ manthaḥ
madyavikāraṃ madātyayādikaṃ harati | iti kharjūrādimantho madātyayādau
||10||
atha masūrādimanthaḥ chardyām - kṣaudrayuktā masūrāṇāṃ saktavo dāḍimāmbhasā
|| 11|| mathitā vārayantyāśu chārdiṃ
doṣatrayodbhavām |
Āḍhamalla. idānīṃ
masūrādimanthavivaraṇamāha - kṣaudrayuktā iti | kṣaudrayuktā madhuplāvitāḥ |
masūro'nnaviśeṣaḥ, sa ca bharjitaḥ saktunimittatvāt | dāḍimāmbhasā
paripakvadāḍimaphalatoyena mathitā nirmathitā | doṣatrayodbhavāmiti vyastāṃ
samastāṃ vā |
Kāśīrāma Vaidya. masūrāṇāṃ bharjitānāṃ
saktavaḥ dāḍimāṃbhasā dāḍimajalena amlena vā pīto doṣatrayodbhavāṃ tridoṣajāṃ
chardiṃ vānti jayanti |
tṛṣṇādāhādau yavasaktumanthaḥ | plāvitaiḥ śītanīreṇa saghṛtairyavasaktubhiḥ
||12|| nātisāndradravo
manthastṛṣṇādāhāstrapittahā | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa
viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe phāṇṭādikalpanā nāma
tṛtīyo'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. atha yavasaktumāha -
plāvitairiti | yavasaktubhiḥ kṛtvā kṛto yo mantha: sa tṛṣṇādāhāsrapittahā
bhavati | kīdṛśaiḥ ? śītanīreṇa śītalapānīyena plāvitairāloḍitaiḥ | eke
plāvitaiḥ śītanīreṇetyasya sthāne “plāvitaiḥ śarkarātoyaiḥ” iti paṭhanti
vyākhyānayanti ca | punaḥ kīdṛśaiḥ ? saghṛtaiḥ uktaparimāṇaghṛtayuktaiḥ |
kathaṃbhūtaiḥ ? nātisāndradravai: nātiśayena sāndradravāstairiti | sāndraṃ
kaṭhinaṃ, dravaṃ toyasadṛśam | tathāca tantrāntare “saktavaḥ sarpiṣābhyaktāḥ
śītavāripariplutāḥ | nātidravā nātisāndrā mantha ityabhidhīyate” | eke
“nātisāndrairdravairmantha” iti paṭhanti | tanmate tu sāndratvaṃ niṣiddhaṃ
dravatvaṃ praśastamiti | tathāca matāntare vākyadvayamāha “gurvī piṇḍī
kharātyarthaṃ laghvī saiva viparyayāt | na jalāntīratān dviḥ saktūnadyānna
kevalān” iti drave'pi sāphalyamanugrāhakena darśayitumāha | tadyathā “pītāḥ
satarpaṇā hṛdyāḥ sadyo balavivardhanāḥ | vātātapādhvavyāyāmakarśitānāṃ
śramāpahā || madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavo raktapittahā iti | ayamapi
śarkarādisaṃyuktaḥ kartavyo vyavahārāt | uktaṃ ca “śarkarekṣumadhudrākṣāyukta:
pitta- vikāranut | drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ ||
vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ iti
||11 || 12|| iti
śrīvāstavyānvabaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyakhaṇḍe phāṇṭa- kalpanā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
|| 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yavaśaktumanthaḥ
| plāvitaiḥ bharjitaiḥ ghṛtasahitairyavaśaktubhirnātisāndradravaiḥ
nātighanairnātidravaiḥ kṛtaḥ manthaḥ tṛṣṇādihā; asrapittaṃ raktapittam
|| 11 || 12 || iti śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ
śārṅgadharagūḍhārthadīpakāyāṃ cikitsāsthāne phāṇṭādikalpanādhyāyaḥ
||3||