4. atha himakalpanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
caturtho'dhyāyaḥ | kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ samyakṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutam | niśoṣitaṃ himaḥ sa syāttathā śītakaṣāyakaḥ ||1|| tanmānaṃ phāṇṭavajjñeyaṃ sarvatraivaiṣa niścayaḥ |
Āḍhamalla. atha himakalpanāṃ nidarśayannāha - kṣuṇṇamiti | ayaṃ himakaṣāyo'nayā paribhāṣayā prathito bhavati | kathaṃ ? yathā “kṣuṇṇaṃ samyakkuṭṭitaṃ ṣaḍbhirnīrapalaiḥ” iti dravyaparimāṇāt | niśoṣitamiti sakalaniśāyāmadhyuṣitaṃ, tena prātaḥ saṃsrāvya dravaṃ grāhyamityarthaḥ | etasya paryāyanāmnā śītakaṣāyaḥ kathitaḥ | taduktaṃ tantrāntare - “śīto rātriṃ drave sthitaḥ” iti | tanmānaṃ tu phāṇṭavajjñeyamiti tasya parimāṇaṃ pānārthaṃ phāṇṭavajjñātam | mānagrahaṇenāpi prakṣepādayo'pi phāṇṭavajjñātavyāḥ | eṣa niścayaḥ sarvatraiva nānyat || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. himakalpanā | kṣuṇṇaṃ kuṭṭitaṃ dravyapalaiḥ ṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutaṃ niśoṣitaṃ rātristhāpitaṃ himaḥ syāt tanmānaṃ bhakṣaṇamānaṃ phāṇṭavaddvipalam || 1||
āmrādihimo raktapitte | sa yathā - āmra-jambū ca kakubhaṃ cūrṇīkṛtya jale kṣipet ||2|| himaṃ tasya pibetprātaḥ sukṣaudraṃ raktapittajit |
Āḍhamalla. sa yatheti vākyena himakaṣāyayogāt darśayati | āmreti | tadyathā - ayam āmrādikasaṃjñako himo madhuprakṣipto raktapittajidbhavati | atra kakubho'rjunaḥ sa ca vṛkṣaviśeṣaḥ | āmrādīnāṃ tvakcūrṇamiti vyavahārāt ||2||
Kāśīrāma Vaidya. kakubho'rjunavṛkṣaḥ, sakṣaudro madhusahitaḥ ||2||
atha marīcyādihimastṛṣṇādau - marīcaṃ madhuyaṣṭī ca kākodumbarapallavāḥ || 3 || nīlotpalaṃ himastajjastṛṣṇāchardinivāraṇaḥ |
Āḍhamalla. atha marīcādisaṃjñako himaḥ | atra kākodumbarikā ’kaṭumbarī’śabdavācyā, ‘kaṭvarī’śabdavācyā ca | nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, tadabhāve padmabījamiti vyavahārāt | tajja iti marīcādidravyairjātaḥ | eke marīcacūrṇaṃ manāk prakṣepe'pyāhuḥ tīkṣṇatvāt || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. madhuyaṣṭī madhukaṃ, kākodumbarīpallavaḥ kaṭumbarapallavaḥ ||3||
vātapittādau nīlotpalādihimaḥ | nīlotpalaṃ balā drākṣā madhūkaṃ madhukaṃ tathā || 4 || uśīraṃ padmakaṃ caiva kāśmarī ca parūṣakam | eṣa śītakaṣāyaśca vātapittajvarāñjayet || 5 || sapralāpabhramacchardimohatṛṣṇānivāraṇaḥ |
Āḍhamalla. atha nīlotpalādijaṃ himamāha, nīlotpalamiti | nīlotpalamatra vikhyātaṃ, taccendīvarasaṃjñam | balā prasiddhā | madhūkaṃ guḍapuṣpaṃ, loke mahuāśabdavācyam | madhukaṃ yaṣṭīmadhu, uśīraṃ tṛṇabhedaṃ sugandhamūlam, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣam | kāśmarī kambhārī, tasyāḥ phalāni, parūṣakaṃ prasiddham | śītakaṣāyo himakaṣāyaḥ kathitaḥ pralāpo'sambaddhabhāṣaṇaṃ, bhramaścakrārūḍhasyevārthasaṃvittiḥ, moho mūrcchābhedaḥ || 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, balā prasiddhā, madhūkaṃ guḍapuṣpaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, uśīraṃ sugandhakaṃ, padmakaṃ paḍmakāṣṭhaṃ, kāśmarī gambhārī, parūṣakaṃ giripīluḥ | śītakaṣāyaḥ vātapittajvarādīn jayet | pralopo'narthakaṃ vaca ityamaraḥ | bhramaścakrārūḍhasyeva | moho mūrcchā || 4 || 5 ||
guḍūcīhimaḥ jīrṇajvare - amṛtāyā himaḥ peyo jīrṇajvaraharaḥ smṛtaḥ ||6 || vāsāyāśca himaḥ kāsaṃ raktapittajvarāñjayet |
Āḍhamalla. idānīmamṛtāṭarūṣakasaṃjñakau himāvāha - amṛtāyā iti | amṛtā guḍūcī tasyā vallī grāhyā | atrāpare madhu prakṣipanti tantrāntare darśanāt | tathāhi “amṛtāyāḥ kaṣāyaṃ tu śītaṃ samyak paladvayam | madhupādayutaṃ pītaṃ jīrṇajvaraharaṃ param” iti | aparaṃ ca vāsā aṭarūṣakaḥ, sa cātra pañcāṅgo vyavahārāt || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. amṛtā guḍūcī tasyā himaṃ jīrṇajvaraṃ pakṣādūrdhvaṃ sthitaḥ | atha vāsāhima: raktapitte | vāsāyāśca himaḥ kāsaraktapittajvarāñjayet, sugamam ||6||
atha dhānyādihimo'ntardāhādau - prātaḥ saśarkaraḥ peyo himo dhānyākasaṃbhavaḥ || 7 || antardāhaṃ tathā tṛṣṇāṃ jayetsrotoviśodhanaḥ |
Āḍhamalla. prātariti | eṣa dhānyākahimo'ntardāhādau praśastaḥ, dhānyākaṃ kustumburu | srotoviśodhana iti mūtramārgasya śuddhikaraḥ mūtrakṛcchrādihara ityarthaḥ || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. srotoviśodhanaḥ srotaḥśuddhikaraḥ | spaṣṭamanyat || 7 ||
atha dhānyākādirhimaḥ raktapittādau - dhānyākadhātrīvāsānāṃ drākṣāparpaṭayorhimaḥ || 8 || raktapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ śoṣaṃ ca nāśayet | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe himakalpanā nāma caturtho'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. dhānyāketi | ayaṃ dhānyākādisaṃjñako himo raktapittādikān hantīti | atra dhātrī āmalakīphalam, vāsā aṭarūṣakastasya mūlaṃ grāhyaṃ, parpaṭaṃ svanāmakhyātaṃ | etatsakalaṃ samaṃ tulitaṃ saṃgṛhya himakaṣāyaḥ kartavyaḥ | atrāpi śarkarāprakṣepamāhuḥ pūrvayogānusārāt | śoṣaṃ mukhaśoṣaṃ, kṣayabhedo vā, eke yogadvayamāhuḥ ||8|| iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe himakalpanādhyāyaścaturthaḥ || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhātrī āmalakī, parpaṭaḥ kamupatraḥ raktapittaṃ mukhāde raktasrāvaḥ, śoṣaṃ, yadvā śoṣaḥ kṣayabhedaḥ nāśayet || 8 || iti śārṅgadharasaṃhitāyāṃ śrīkāśīrāmavaidyaviracitagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne himakalpanādhyāyaḥ || 4 ||