caturtho'dhyāyaḥ | kṣuṇṇaṃ dravyapalaṃ samyakṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutam |
niśoṣitaṃ himaḥ sa syāttathā śītakaṣāyakaḥ
||1|| tanmānaṃ phāṇṭavajjñeyaṃ
sarvatraivaiṣa niścayaḥ |
Āḍhamalla. atha himakalpanāṃ
nidarśayannāha - kṣuṇṇamiti | ayaṃ himakaṣāyo'nayā paribhāṣayā prathito
bhavati | kathaṃ ? yathā “kṣuṇṇaṃ samyakkuṭṭitaṃ ṣaḍbhirnīrapalaiḥ” iti
dravyaparimāṇāt | niśoṣitamiti sakalaniśāyāmadhyuṣitaṃ, tena prātaḥ saṃsrāvya
dravaṃ grāhyamityarthaḥ | etasya paryāyanāmnā śītakaṣāyaḥ kathitaḥ | taduktaṃ
tantrāntare - “śīto rātriṃ drave sthitaḥ” iti | tanmānaṃ tu phāṇṭavajjñeyamiti
tasya parimāṇaṃ pānārthaṃ phāṇṭavajjñātam | mānagrahaṇenāpi prakṣepādayo'pi
phāṇṭavajjñātavyāḥ | eṣa niścayaḥ sarvatraiva nānyat
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. himakalpanā | kṣuṇṇaṃ
kuṭṭitaṃ dravyapalaiḥ ṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutaṃ niśoṣitaṃ rātristhāpitaṃ himaḥ
syāt tanmānaṃ bhakṣaṇamānaṃ phāṇṭavaddvipalam
|| 1||
āmrādihimo raktapitte | sa yathā - āmra-jambū ca kakubhaṃ cūrṇīkṛtya jale
kṣipet ||2|| himaṃ tasya pibetprātaḥ
sukṣaudraṃ raktapittajit |
Āḍhamalla. sa yatheti vākyena
himakaṣāyayogāt darśayati | āmreti | tadyathā - ayam āmrādikasaṃjñako himo
madhuprakṣipto raktapittajidbhavati | atra kakubho'rjunaḥ sa ca vṛkṣaviśeṣaḥ |
āmrādīnāṃ tvakcūrṇamiti vyavahārāt ||2||
Kāśīrāma Vaidya. kakubho'rjunavṛkṣaḥ,
sakṣaudro madhusahitaḥ ||2||
atha marīcyādihimastṛṣṇādau - marīcaṃ madhuyaṣṭī ca kākodumbarapallavāḥ
|| 3 || nīlotpalaṃ
himastajjastṛṣṇāchardinivāraṇaḥ |
Āḍhamalla. atha marīcādisaṃjñako himaḥ
| atra kākodumbarikā ’kaṭumbarī’śabdavācyā, ‘kaṭvarī’śabdavācyā ca |
nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, tadabhāve padmabījamiti vyavahārāt | tajja iti
marīcādidravyairjātaḥ | eke marīcacūrṇaṃ manāk prakṣepe'pyāhuḥ tīkṣṇatvāt
|| 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. madhuyaṣṭī madhukaṃ,
kākodumbarīpallavaḥ kaṭumbarapallavaḥ ||3||
vātapittādau nīlotpalādihimaḥ | nīlotpalaṃ balā drākṣā madhūkaṃ madhukaṃ tathā
|| 4 || uśīraṃ padmakaṃ caiva kāśmarī ca
parūṣakam | eṣa śītakaṣāyaśca vātapittajvarāñjayet
|| 5 ||
sapralāpabhramacchardimohatṛṣṇānivāraṇaḥ |
Āḍhamalla. atha nīlotpalādijaṃ
himamāha, nīlotpalamiti | nīlotpalamatra vikhyātaṃ, taccendīvarasaṃjñam | balā
prasiddhā | madhūkaṃ guḍapuṣpaṃ, loke mahuāśabdavācyam | madhukaṃ yaṣṭīmadhu,
uśīraṃ tṛṇabhedaṃ sugandhamūlam, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣam | kāśmarī kambhārī,
tasyāḥ phalāni, parūṣakaṃ prasiddham | śītakaṣāyo himakaṣāyaḥ kathitaḥ
pralāpo'sambaddhabhāṣaṇaṃ, bhramaścakrārūḍhasyevārthasaṃvittiḥ, moho
mūrcchābhedaḥ || 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. nīlotpalaṃ
nīlakamalaṃ, balā prasiddhā, madhūkaṃ guḍapuṣpaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, uśīraṃ
sugandhakaṃ, padmakaṃ paḍmakāṣṭhaṃ, kāśmarī gambhārī, parūṣakaṃ giripīluḥ |
śītakaṣāyaḥ vātapittajvarādīn jayet | pralopo'narthakaṃ vaca ityamaraḥ |
bhramaścakrārūḍhasyeva | moho mūrcchā
|| 4 || 5 ||
guḍūcīhimaḥ jīrṇajvare - amṛtāyā himaḥ peyo jīrṇajvaraharaḥ smṛtaḥ
||6 || vāsāyāśca himaḥ kāsaṃ
raktapittajvarāñjayet |
Āḍhamalla. idānīmamṛtāṭarūṣakasaṃjñakau
himāvāha - amṛtāyā iti | amṛtā guḍūcī tasyā vallī grāhyā | atrāpare madhu
prakṣipanti tantrāntare darśanāt | tathāhi “amṛtāyāḥ kaṣāyaṃ tu śītaṃ samyak
paladvayam | madhupādayutaṃ pītaṃ jīrṇajvaraharaṃ param” iti | aparaṃ ca vāsā
aṭarūṣakaḥ, sa cātra pañcāṅgo vyavahārāt
|| 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. amṛtā guḍūcī tasyā
himaṃ jīrṇajvaraṃ pakṣādūrdhvaṃ sthitaḥ | atha vāsāhima: raktapitte |
vāsāyāśca himaḥ kāsaraktapittajvarāñjayet, sugamam
||6||
atha dhānyādihimo'ntardāhādau - prātaḥ saśarkaraḥ peyo himo dhānyākasaṃbhavaḥ
|| 7 || antardāhaṃ tathā tṛṣṇāṃ
jayetsrotoviśodhanaḥ |
Āḍhamalla. prātariti | eṣa
dhānyākahimo'ntardāhādau praśastaḥ, dhānyākaṃ kustumburu | srotoviśodhana iti
mūtramārgasya śuddhikaraḥ mūtrakṛcchrādihara ityarthaḥ
|| 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. srotoviśodhanaḥ
srotaḥśuddhikaraḥ | spaṣṭamanyat || 7 ||
atha dhānyākādirhimaḥ raktapittādau - dhānyākadhātrīvāsānāṃ
drākṣāparpaṭayorhimaḥ
|| 8 || raktapittajvaraṃ dāhaṃ tṛṣṇāṃ śoṣaṃ
ca nāśayet | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ
śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe himakalpanā nāma caturtho'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. dhānyāketi | ayaṃ
dhānyākādisaṃjñako himo raktapittādikān hantīti | atra dhātrī āmalakīphalam,
vāsā aṭarūṣakastasya mūlaṃ grāhyaṃ, parpaṭaṃ svanāmakhyātaṃ | etatsakalaṃ
samaṃ tulitaṃ saṃgṛhya himakaṣāyaḥ kartavyaḥ | atrāpi śarkarāprakṣepamāhuḥ
pūrvayogānusārāt | śoṣaṃ mukhaśoṣaṃ, kṣayabhedo vā, eke yogadvayamāhuḥ
||8|| iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe himakalpanādhyāyaścaturthaḥ
|| 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhātrī āmalakī,
parpaṭaḥ kamupatraḥ raktapittaṃ mukhāde raktasrāvaḥ, śoṣaṃ, yadvā śoṣaḥ
kṣayabhedaḥ nāśayet || 8 || iti
śārṅgadharasaṃhitāyāṃ śrīkāśīrāmavaidyaviracitagūḍhārthadīpikāyāṃ
cikitsāsthāne himakalpanādhyāyaḥ || 4 ||