5. atha kalkakalpanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
pañcamo'dhyāyaḥ | athedānīṃ kalkakalpanāṃ vyākhyāsyāmaḥ - dravyamārdraṃ śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ vā sajalaṃ bhavet | prakṣepāvāpakalkāste tanmānaṃ karṣasaṃmitam || 1 || kalke madhu ghṛtaṃ tailaṃ deyaṃ dviguṇamātrayā | sitāguḍaṃ samaṃ dadyāddravā deyāścaturguṇāḥ || 2 ||
Āḍhamalla. dravyamityādi | iyamanena prakāreṇa kalkaparibhāṣā kathyate | dravyaṃ vyādhivihitam | ārdraṃ sadya uddhṛtam | pakṣāntarakalkavidhau śuṣkamapi dravyaṃ jalena piṣṭaṃ kalkasaṃjñakaṃ bhavati | te prakṣepāvāpakalkā iti paryāyaśabdavācakaiḥ kathitāḥ | tanmānakalkaparimāṇaṃ karṣamitaṃ sārdhaṭaṃkadvayaṃ, etacca bhakṣaṇe mānamanuktānām | athātra prakṣepadravyāṇyāha -kalke madhughṛtamityādi | kalke pūrvoktaṃ madhughṛtatailaṃ dviguṇamātrayā deyam | dviguṇatā kalkādityarthaḥ | sitā guḍaśca samaṃ samamapi kalkācca dravā iti avaśiṣṭajalakṣīrādyāścaturguṇā deyāḥ kalkādapītyarthaḥ | kalkaḥ prakṣepasaṃjñaḥ proktaḥ | tasmāt draveṣu prakṣepako yojya iti tātparyārthaḥ | yathāgre vakṣyamāṇāḥ pippalīvardhamānādayo dṛśyante ata eva karṣaparimāṇaṃ sāmānyaṃ, viśeṣatastu doṣādyanurūpataḥ pramāṇāḥ boddhavyā: || 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kalkakalpanā | ārdraṃ dravyamauṣadhaṃ śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ jalapiṣṭaṃ bhavet | tanmānaṃ karṣasaṃmitaṃ bhavet | te nāmataḥ prakṣepa āvāpakalkā bhavanti | kalke madhu ghṛtaṃ tailaṃ dviguṇamātrayā deyaṃ kvāthato dviguṇamātrayeti pūrvoktaiḥ sitāguḍasamaṃ dravā jaladugdhādyāḥ caturguṇā iti || 1 || 2 ||
vardhamānapippalyaḥ | sa1 yathā - trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā saptavṛddhyāthavā kaṇāḥ | pibetpiṣṭvā daśadinaṃ tāstathaivāpakarṣayet ||3|| evaṃ viṃśaddinaiḥ siddhaṃ pippalīvardhamānakam | anena pāṇḍuvātāsrakāsaśvāsārucijvarāḥ || 4 || udarārśaḥkṣayaśleṣmavātā naśyantyurograhāḥ |
Āḍhamalla. sa yatheti śiṣyavākyena tadvidhiṃ darśayati granthakāraḥ trivṛddhyetyādinā | ayaṃ pippalīvardhamānaprayogo vidhīyate| vṛddhistu tāvad yāvaddaśadinamiti | tāstathaivāpakarṣayediti tāḥ pippalyaḥ tathaiveti vṛddhi- yuktyāpakarṣayet hrāsayet yāvaddaśadinamiti | evaṃ viṃśatidinaiḥ kṛtvā pippalīvardhamānaprayogaḥ siddho bhavati | etena kimuktaṃ bhavati tribhistribhiḥ parivṛddhiḥ kṛtā yāvaddaśadināni, vṛddhistu pratidinameva, tatastisra- stisro'pakarṣayed yāvattisraḥ pippalya eva tiṣṭhanti, evaṃ pañcavṛddhirapakarṣaśca tathā saptavṛddhirapakarṣaśca | athaveti grahaṇena daśapippalīnāṃ vṛddhirapakarṣaśca boddhavyaḥ anyato darśanāt | tadyathā “tribhiratha parivṛddhaṃ pañcabhiḥ saptabhirvā daśabhiratha vivṛddhaṃ pippalīvardhamānam | iti pibati pumān yastasya na śvāsakāsajvarajaṭharagadārśovātaraktakṣayāḥ syuḥ iti” | piṣṭvā ityatrāpi kṣīrapiṣṭā iti manyante kecit || 3 || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā sugamam | pippalīvardhamānaṃ pāṇḍujvarādau | trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā kaṇāḥ pippalyaḥ piṣṭvā kalkavidhānena caturguṇaṃ jalaṃ datvā pibeddaśadinaṃ punardaśadinaṃ apakarṣayettato hrāsayet evaṃ viśaddinaiḥ siddhaṃ pippalīvardhamānasiddhaṃ bhavati tena vyādhayo naśyantīti yojanā ||3||4 ||
atha nimbakalko vraṇacchardyādau - lepānnimbadalaiḥ kalko vraṇaśodhanaropaṇaḥ || 5 || bhakṣaṇācchardikuṣṭhāni pittaśleṣmakṛmīñjayet |
Āḍhamalla. lepāditi | nimbapatrāṇi śilāpiṣṭāni kṛtvā vraṇeṣu lepaḥ kāryaḥ | peṣaṇamatra jalena, lepaparimāṇa- tvādārdramahiṣacarmotsedham | vyavahāratastu vraṇānukāri kuryāt | nātra niyatapramāṇam | kāryāntaramāha - bhakṣaṇāditi | nimbapatrakalkabhakṣaṇādapi kuṣṭhādayo vinaśyantīti prabhāvāt | nimba iti nimbakalkaḥ || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. nimbadalaiḥ patraiḥ kṛtaḥ kalkaḥ pūraṇādvraṇaśodhano ropaṇo bhavati bhakṣaṇāt chardyādīn jayet | anubhūtaṃ chardyām ||5||
atha mahānimbakalko gṛdhrasyām - mahānimbajaṭākalko gṛdhrasīnāśanaḥ smṛtaḥ || 6 ||
Āḍhamalla. aparamapi yogamāha mahānimbeti | mahānimbaḥ kārmukaḥ, ‘vakāini’ iti loke | tasya jaṭā mūlam | gṛdhrasī vātaroge paṭhitā, rāndhanīti loke prasiddhā || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. mahānimbaḥ2 kārmukaḥ, tasya jaṭākalka: bhakṣitaḥ gṛdhrasī ‘rīcaṇa’ vātanāśakaḥ || 6 ||
atha rasonakalkaḥ vātarogaviṣamajvarādau - śuddhaḥ kalko rasonasya tilatailena miśrita: | vātarogāñjayettīvrānviṣamajvaranāśanaḥ || 7 ||
Āḍhamalla. anyadapyāha - śuddha iti | rasonaḥ svanāmakhyātaḥ | śuddha iti tvagādirahitaḥ | tilatailena miśrita iti rasonakalkādviguṇitena tilatailena saṃplāvya bhakṣayedityarthaḥ | vātarogān gṛdhrasyarditapakṣāghātaprabhṛtīn tīvraniti- dustarān, viṣamajvarāḥ satatakādayaḥ || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasonaṃ laśunaṃ, tasya kalkaḥ śuddhaḥ dravyāntararahitaḥ tilatailena miśritaḥ vātarogāñjayet | viṣamajvare tilatailarahito deyaḥ || 7 ||
atha dvitīyarasonakalko vātavyādhau - pakvakandarasonasya gulikā nistuṣīkṛtāḥ | pāṭayitvā ca madhyasthaṃ dūrīkuryāttadaṅkuram || 8 || tadugragandhanāśāya rātrau takre vinikṣipet | apanīya ca tanmadhyācchilāyāṃ peṣayettataḥ || 9 || tanmadhye pañcamāṃśena cūrṇameṣāṃ vinikṣipet | sauvarcalaṃ yavānīṃ ca bharjitaṃ hiṅgu saindhavam || 10|| kaṭutrikaṃ jīrakaṃ ca samabhāgāni cūrṇayet | ekīkṛtya tataḥ sarvaṃ kalkaṃ karṣapramāṇataḥ || 11 || khādedagnibalāpekṣī ṛtudoṣādyapekṣayā | anupānaṃ tataḥ kuryāderaṇḍaśṛtamanvaham || 12 || sarvāṅgaikāṅgajaṃ vātamarditaṃ cāpatantrakam | apasmāramathonmādamūrustambhaṃ ca gṛdhrasīm || 13 || uraḥpṛṣṭhakaṭīpārśvakukṣipīḍāṃ krimīñjayet | ajīrṇamātapaṃ roṣamatinīraṃ payo guḍam || 14 || rasonamaśnanpuruṣastyajedetannirantaram | madyaṃ māṃsaṃ tathāmlaṃ ca rasaṃ seveta nityaśaḥ || 15 ||
Āḍhamalla. idānīṃ dvitīyarasonakalkaṃ darśayitumāha - pakveti | bṛhatsaṃjñako'yaṃ rasonakalko yadyapi sugamastathāpi keṣāṃcitsubodhārthaṃ kiṃcidvyācaṣṭe, pakvakandarasonasyetyādi | pakvaṃ kālāntareṇa pariṇataṃ, gulikāḥ kanda- syāvayavaviśeṣāḥ, pothīti śabdavācyāḥ | nistuṣīkṛtā iti nakhaiḥ saṃcholitāḥ paścāt pāṭayitvā dvidhā vidārya, tadaṅkuramiti rasonagulikamadhyasthaharitavarṇāṅkuram tanmadhyāditi takramadhyāt apanīya samādāyetyarthaḥ | atra rasonakalke uktadravyāṇāṃ cūrṇaṃ pañcamāṃśena kṛtvā kṣipet | pañcamāṃśamiti rasonakalkāt, tena rasonakalkaṃ bhāgacatuṣṭayaṃ, dravyacūrṇaṃ bhāgaikamiti, bharjitaṃ hiṅgvantrotkledavyavacchedārtham | tathāhi “yogeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet” iti | evaṃ sarvatra | kaṭutrikaṃ śuṇṭhīmarīcapippalyaḥ, kalkakarṣapramāṇata iti rasonadravyacūrṇamilitaṃ kalkaṃ na tu kevalaṃ karṣapramāṇam | ata eva doṣāgnibalāpekṣīti vacanenātra mānābhāvaḥ sūcitaḥ | eraṇḍamūlakvathitamatrānupānamuktaparimāṇaṃ pratyahameva kuryāt | ekāṅgajamiti pakṣaghātaḥ | apatantrakaṃ vātaroge paṭhitalakṣaṇam | pīḍāśabdaḥ ura.prabhṛtibhiḥ pratyekamabhisambaddhaḥ, tena uraḥpīḍā pṛṣṭhapīḍā pārśvapīḍā kaṭipīḍā kukṣipīḍā ityarthaḥ | nanu sarvāṅgagrahaṇenaiva sarve vātavikārāḥ prāptāḥ tatkathaṃ pṛthaggrahaṇam ? ucyate - sarvāṅgeṇa sarvaśarīraprakupito vāto'bhihitaḥ avayavāśritaḥ, tasmāt sarvāṅgaprakupitam ekadeśaprakupitaṃ cānilaṃ nāśayediti na doṣaḥ | asyābhyāsādeva tyājyamāha ajīrṇamityādi | nirantaraṃ sarvakālaṃ, ajīrṇamannādijanitam | ātapaṃ ca gharmasevāṃ, roṣaṃ krodhaṃ, atinīramatyambupānaṃ, payaḥ kṣīraṃ, guḍaṃ prasiddhaṃ | eke guḍopalakṣitatvāt sarvekṣuvikārāstyājyā iti vadanti | sevyamāha madyamityādi | madyaṃ surāsavaprabhṛtikaṃ, māṃsaṃ jāṅgalikaṃ guṇaprādhānyāt | amlamamlarasaṃ, tacca mātuluṅgādikaṃ, rasaṃ māsajanitaṃ prasahāmetyarthaḥ | nityaśaḥ pratidinam || 8-15 ||
Kāśīrāma Vaidya. eraṇḍajaṭākvāthaḥ palamātraṃ dravyam | payo mahiṣīpayaḥ tasya vātakartṛkatvāt na gopayaḥ, tasya pathyavarge likhitatvāt, roṣaṃ krodham, atinīraṃ bahujalaṃ, spaṣṭamanyat ||8-15 ||
pippalyādikalka ūrustambhe - pippalī pippalīmūlaṃ bhallātakaphalāni ca | etatkalkaśca sakṣaudra ūrustambhanivāraṇaḥ ||16 ||
Āḍhamalla. idānīmūrustambhe kalkasvarūpaṃ yogamāha, eteṣāṃ kalka iti | etatkalkaḥ | pippalīpippalīmūle vikhyāte, bhallātakaphalānyatra nirasthīni yojyāni, kutrāpyeṣāṃ pippalyādīnāṃ kvātho'pi pracarati | tathāhi “pippalīṃ pippalīmūlaṃ bhallātakaśṛtaṃ pibet | kalko vā samadhurdeya ūrustambhavināśanaḥ” iti || 16 ||
Kāśīrāma Vaidya. sakṣaudraḥ madhusahitaḥ | spaṣṭamanyat || 16 ||
atha viṣṇukrāntākalkaḥ pariṇāmaśūle - viṣṇukrāntājaṭākalkaḥ sitākṣaudraghṛtairyutaḥ | pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ nāśayetsaptabhirdinaiḥ || 17 ||
Āḍhamalla. pariṇāmaśūle'parājitākalkamāha - viṣṇukrānteti | viṣṇukrāntā aparājitā pratītā, śatāvarī vā3 | sitādayo'pyatra pūrvaparimāṇena prakṣiptāḥ | saptadinairiti yogasyāsya dṛṣṭaphalatvaṃ darśayati | pariṇāmaśūlaṃ paktiśūlaṃ, tacca śūlaroge spaṣṭameva || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. viṣṇukrāntā aparājitā śvetapuṣpī vā nīlī vā tāṃ keciddhanvantarā āhuḥ, tasyā jaṭākalkaḥ sitādibhiryuktaḥ pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ nāśayet “anne jīryati yacchūlaṃ tadevaṃ pariṇāmajam” || 17 ||
aparamapi pariṇāmaśūlārthaṃ prayogamāha - śuṇṭhītilaguḍaiḥ kalko dugdhena saha yojayet | pariṇāmabhavaṃ śūlamāmavātaṃ ca nāśayet || 18 ||
Āḍhamalla. śuṇṭhīti | atrāsya kartavyavidhau śuṇṭhītilābhyāṃ kalkaḥ kāryaḥ | guḍamatra dvayoḥ santulitaṃ caturguṇena kṣīreṇa saha sādhayitvā bhakṣayediti bhāvaḥ | cakārādayamapi saptadinābhyantare dṛṣṭaphalaḥ | uktamanyatrādi “nāgaratilaguḍakalkaṃ payasā saṃsādhya yaḥ pumānadyāt | ugraṃ pariṇāmaśūlaṃ tasyāpaityapi ca saptarātreṇa” iti || 18 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śuṇṭhīkalkaḥ pariṇāmaśūle tathāmavāte | sugamam || 18 ||
athāpāmārgakalkaḥ raktārśasi - apāmārgasya bījānāṃ kalkastaṇḍulavāriṇā | pīto raktārśasāṃ nāśaṃ kurute nātra saṃśayaḥ ||19||
Āḍhamalla. atha raktārśasāṃ prayogaṃ darśayannāha - apāmārgasyeti | apāmārgaḥ prasiddhaḥ | taṇḍulavāri taṇḍulakṣālanajalaṃ, tacca puṭapāke darśitaṃ, anena caturguṇenāpāmārgasya bījānāṃ kalka: peyaḥ, na tu tena mānena peṣitaḥ, peṣaṇārthaṃ tvaparimitaṃ jalam, etadeva yojyam | nāsti saṃśaya iti dṛṣṭaphalatvenāsya prabhāvātiśayo varṇitaḥ || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. taṇḍulajalena || 19 ||
atha badarīmūlakalkaḥ raktātīsāre - badarīmūlakalkena tilakalkaśca yojitaḥ | madhukṣārayutaḥ kuryādraktātīsāranāśanaḥ ||20||
Āḍhamalla. idānīṃ raktātīsāre badarīmūlakalkamāha - badarīmūlakalkena tilakalkaśceti | kalkadvayagrahaṇena samaṃ melayitvā kalkaḥ kāryaḥ, ityasmadīyasampradāyastena dvayoḥ sāmyena karṣaikaṃ, peṣaṇārthaṃ jalamatrānuktatvāt | madhukṣārau coktaparimāṇena prakṣepe yojyau | kecinmadhukṣīrayuta iti paṭhanti | tatra kṣīraṃ chāgodbhavaṃ vyādhivihitatvāt | ayameva pakṣo vyāvahāriko dṛśyate | guṇenāpyuktam “ājaṃ śoṣajvare śvāsaraktapittātisārajit” iti || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. badarī laghuḥ tasyā jaṭā tatkalka: | kṣīraṃ gavyamājaṃ vā || 20 ||
raktakṣaye lākṣākalkaḥ | kūṣmāṇḍakarasopetāṃ lākṣāṃ karṣadvayaṃ pibet | raktakṣayamuroghātaṃ kṣayarogaṃ ca nāśayet || 21 ||
Āḍhamalla. atha raktapitte kūṣmāṇḍayogamāha - kūṣmāṇḍaka iti | kūṣmāṇḍakaḥ prasiddhaḥ, tasya phalasvarasenaiva karṣamātrāṃ lākṣāṃ piṣṭvā tenaiva caturguṇena saha pibet | caturguṇatātra palamānaṃ eṣa vidhiḥ pānāditi vākye darśitaḥ | lākṣā'laktakasya jananī | atrāpi madhuprakṣepaṃ kurvanti vṛddhāḥ, kutaḥ ? pūrvānuyogāvṛteḥ || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. lākṣāyogaḥ raktakṣaye - lākṣāṃ pippalajāṃ badarijāṃ vā || 21 ||
atha taṇḍulīyakalkaḥ raktapradare - taṇḍulīyajaṭākalkaḥ sakṣaudraḥ sarasāñjanaḥ taṇḍulodakasaṃpīto raktapradaranāśanaḥ || 22 ||
Āḍhamalla. raktapradare'pyāha - taṇḍulīyeti | taṇḍulīyaḥ śākaviśeṣaḥ ‘caurāi’ iti śabdavācyaḥ, tasya jaṭā mūlaṃ, kartavyatāsya taṇḍulīyajaṭā rasāñjanaṃ ca sāmyena karṣaparimitaṃ grāhyam | tadanu jalena saṃpiṣya madhuyuktaścaturguṇena taṇḍulajalena saha pātavyaḥ | taṇḍulajalaṃ pūrvaṃ vyākhyātam | rasāñjanaṃ svanāmakhyātam | tacca dārvīkvāthasamu- dbhavamiti prasiddham | raktapradaraḥ strīroge paṭhitaḥ ||22||
Kāśīrāma Vaidya. taṇḍulīyaḥ4 meghanādaḥ, tasya jaṭākalkaḥ sakṣaudraḥ, rasāñjanaṃ5 prasiddhaṃ, taṇḍulodakaṃ taṇḍulaprakṣālanajalaṃ, pradaraḥ yonyā raktādisrāvaḥ || 22 ||
athāṅkoṭakakalko'tīsārādau - aṅkoṭamūlakalkaśca sakṣaudrastaṇḍulāmbunā | atīsāraharaḥ proktastathā viṣaharaḥ smṛtaḥ || 23 || vandhyākarkoṭikāmūlaṃ pāṭalāyā jaṭā'thavā | ghṛtena bilvamūlaṃ vā dvividhaṃ nāśayedviṣam ||24||
Āḍhamalla. atha viṣaharaṇārthaṃ yogavarānāha - aṅkoṭamūleti | aṅkoṭo vṛkṣaviśeṣastasya mūlam | kṣaudramatra prakṣepe sādhu | taṇḍulāmbuneti caturguṇena, caturguṇatā ca kalkadravyāt | viṣo'tra sthāvaraḥ | viṣanimittaṃ tu jalenaiva peya iti sampradāyaḥ | aparāṇyāha - bandhyeti | etadyogatrayaṃ ghṛtena saha peyam | viṣaṃ nāśayati iti, tacca dvividhaṃ sthāvarajaṃgamātmakam | kecidvandhyākarkoṭakīmūlakalkena nasyamāhuḥ | tathāhi - ‘vandhyākarkoṭakīmūlaṃ chāgīmūtreṇa bhāvitam | nasyaṃ kāñjikasaṃpiṣṭaṃ viṣopahatacetasaḥ’ iti | evaṃ bilvamūlamañjanārtham iti vadantyeke || 23 || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. aṃkoṭo bṛhattasya jaṭākalkaḥ mūlakalkaḥ, sthāvarajaṅgamaviṣam || 23 || 24 ||
athābhayādikalkaḥ pācanādau - abhayāsaindhavakaṇāśuṇṭhīkalkastridoṣahā | pathyāsaindhavaśuṇṭhībhiḥ kalko dīpanapācanaḥ ||25||
Āḍhamalla. athaikena ślokena yogadvayamāha - abhayeti | abhayādīnāṃ caturṇāṃ samatulitānāṃ militvā karṣeṇa kalkastridoṣajidbhavati | abhayā harītakī, kaṇā pippalī | aparaḥ | pathyādibhirdravyaiḥ kalko dīpanapācano bhavati| atrāpi samatā dravyāṇāṃ, bhakṣaṇamānaṃ tu pūrvavat | dīpanamagneḥ, pācanamāmādīnām ||25||
Kāśīrāma Vaidya. abhayā harītakī, kaṇā pippalī || 25 ||
atha trivṛtādikalkaḥ kṛmiroge - trivṛtpalāśabījāni pārasīkayamānikā | kampillakaṃ viḍaṅgaṃ ca guḍaśca samabhāgikam ||26|| takreṇa kalkameteṣāṃ pibet krimigaṇāpaham |
Āḍhamalla. kṛmiroge kalkamāha - trivṛditi | trivṛdādīnāṃ saguḍānāṃ dravyāṇāṃ sāmānyena militānāṃ karṣapramāṇena kalkaṃ kṛtvā caturguṇena takreṇa sahāloḍya pibet | etacca kṛmisamūhānuddharatīti | trivṛt ni:sṛtā, palāśabījāni prasiddhāni | pārasīkayamāniketi pārasyadeśabhavā pārasī khurāsānīśabdavācyā, kampillakorecanakaḥ, loke ‘kavīlā’ śabdena vikhyātaḥ | ayaṃ yogaḥ koṣṭhagatakṛmināśanārthamuktaḥ | eke trivṛdādīnāṃ guḍaḥ sama iti vadanti tena guḍasyaiko bhāgaḥ śeṣadravyāṇāṃ bhāgaikamityarthaḥ | satyam | tanmate tu guḍaṃ prathamato bhakṣayitvā paścāttrivṛdādīnāṃ kalkaṃ takreṇa saha pibediti | tathāca tantrāntare prayogāntaramapi dṛśyate | tadyathā “pārasīkayamānī pītā paryuṣitavāriṇā prātaḥ | guḍapūrvā kṛmijālaṃ koṣṭhagataṃ pātayatyāśu || 26 ||
Kāśīrāma Vaidya. trivṛt niḥsṛtā6 , palāśabījāni7 prasiddhāni, pārasīkayamānikā8 prasiddhā ‘ajavāyaṇi’ gurjaradeśe prasiddhā, kāmpillakaṃ9 raktāṅgakaḥ, viḍaṅgaḥ krimighnaḥ | sugamamanyat || 26 ||
raktārśasi tilakalkaḥ | navanītatilaiḥ kalko jetā raktārśasāṃ smṛtaḥ ||27|| navanītasitānāgakeśairaścāpi tadvidhaḥ |
Āḍhamalla. atha raktārśasāmapiyogadvayamāha navanīteti | atroktaparimāṇena tilakalko dviguṇitena navanītena saṃplāvya bhakṣyaḥ | asau raktārśasāṃ jetā kathita ityarthaḥ | raktārśasāmiti bahuvacanatvenānyeṣāmapyarśasāṃ praśastaḥ | aparo'pi navanītasitānāgakeśaraiśca yuktyā kalkastadvidho'yaṃ bhavati | tadvidha iti raktārśasāṃ hantā ityarthaḥ | navanītatyāgenāpi yogo'yaṃ pracarati | tena sitā śarkarā nāgakeśaraśca sāmyena māṣāṣṭakaṃ pratyahaṃ bhakṣyaṃ, prayogāt || 27 ||
saṃgrahaṇyāṃ śuṇṭhīkalkaḥ | pīto masūrayūṣeṇa kalkaḥ śuṇṭhīśalāṭuja: ||28 || jayetsaṃgrahaṇīṃ tadvattakreṇa bṛhatībhavaḥ | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe kalkakalpanā nāma pañcamo'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. atha grahaṇyāṃ yogadvayaṃ darśayannāha - pīta iti | śuṇṭhīśalāṭujaḥ kalka uktaparimāṇena kṛtaścaturguṇena masūrayūṣeṇa saha pibet | śalāṭu bilvaphalaṃ, masūrayūṣavidhistu kvāthakalpanāyāṃ kathita eva | aparo'pi bṛhatībhavo bṛhatkaṃṭakārikāmūlakalka iti nāmnā prathitaḥ | atrāpi caturguṇaṃ takraṃ kalkājjñātavyam | tadvaditi grahaṇīnāśakaraḥ || 28 || iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe kalkakalpanādhyāyaḥ pañcamaḥ || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. grahaṇyāṃ masūrakalkaḥ, masūrayūṣeṇa masūramaṇḍena pīta: śuṇṭhīlāṭujaḥ kalkaḥ saṃgrahaṇīṃ jayet | tadvattakreṇa bṛhatībhava: bṛhatkaṇṭakārīphalakalka: ‘āme phale śalāṭu: syādi’tyamara: | apakva ityartha:| sugamam ||28|| iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kalkakalpanādhyāya: ||

Editor's notes

  1. 1 ‘sa’kalka ityartha:| ↩
  2. 2 ‘bakāyana’ hi.bhā. ↩
  3. 3 asamīcīnamidaṃ viṣṇukrāntā bhinnā śatāvarī ca bhinnā| ↩
  4. 4 caurāī hi. bhā. | ↩
  5. 5 rasota hi.bhā.| ↩
  6. 6 ‘niśotha’ hi. bhā. | ↩
  7. 7 palāśapāparā, hi. bhā. | ↩
  8. 8 ‘khurāsānīajavāyana’ hi.bhā. | ↩
  9. 9 ‘kavīlā’ hi. bhā. | ↩