pañcamo'dhyāyaḥ | athedānīṃ kalkakalpanāṃ vyākhyāsyāmaḥ - dravyamārdraṃ
śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ vā sajalaṃ bhavet | prakṣepāvāpakalkāste tanmānaṃ
karṣasaṃmitam || 1 || kalke madhu ghṛtaṃ
tailaṃ deyaṃ dviguṇamātrayā | sitāguḍaṃ samaṃ dadyāddravā deyāścaturguṇāḥ
|| 2 ||
Āḍhamalla. dravyamityādi | iyamanena
prakāreṇa kalkaparibhāṣā kathyate | dravyaṃ vyādhivihitam | ārdraṃ sadya
uddhṛtam | pakṣāntarakalkavidhau śuṣkamapi dravyaṃ jalena piṣṭaṃ
kalkasaṃjñakaṃ bhavati | te prakṣepāvāpakalkā iti paryāyaśabdavācakaiḥ
kathitāḥ | tanmānakalkaparimāṇaṃ karṣamitaṃ sārdhaṭaṃkadvayaṃ, etacca bhakṣaṇe
mānamanuktānām | athātra prakṣepadravyāṇyāha -kalke madhughṛtamityādi | kalke
pūrvoktaṃ madhughṛtatailaṃ dviguṇamātrayā deyam | dviguṇatā kalkādityarthaḥ |
sitā guḍaśca samaṃ samamapi kalkācca dravā iti avaśiṣṭajalakṣīrādyāścaturguṇā
deyāḥ kalkādapītyarthaḥ | kalkaḥ prakṣepasaṃjñaḥ proktaḥ | tasmāt draveṣu
prakṣepako yojya iti tātparyārthaḥ | yathāgre vakṣyamāṇāḥ
pippalīvardhamānādayo dṛśyante ata eva karṣaparimāṇaṃ sāmānyaṃ, viśeṣatastu
doṣādyanurūpataḥ pramāṇāḥ boddhavyā:
|| 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kalkakalpanā |
ārdraṃ dravyamauṣadhaṃ śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ jalapiṣṭaṃ bhavet | tanmānaṃ
karṣasaṃmitaṃ bhavet | te nāmataḥ prakṣepa āvāpakalkā bhavanti | kalke madhu
ghṛtaṃ tailaṃ dviguṇamātrayā deyaṃ kvāthato dviguṇamātrayeti pūrvoktaiḥ
sitāguḍasamaṃ dravā jaladugdhādyāḥ caturguṇā iti
|| 1 || 2 ||
vardhamānapippalyaḥ | sa1
yathā - trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā saptavṛddhyāthavā kaṇāḥ | pibetpiṣṭvā
daśadinaṃ tāstathaivāpakarṣayet ||3|| evaṃ
viṃśaddinaiḥ siddhaṃ pippalīvardhamānakam | anena
pāṇḍuvātāsrakāsaśvāsārucijvarāḥ
|| 4 || udarārśaḥkṣayaśleṣmavātā
naśyantyurograhāḥ |
Āḍhamalla. sa yatheti śiṣyavākyena
tadvidhiṃ darśayati granthakāraḥ trivṛddhyetyādinā | ayaṃ
pippalīvardhamānaprayogo vidhīyate| vṛddhistu tāvad yāvaddaśadinamiti |
tāstathaivāpakarṣayediti tāḥ pippalyaḥ tathaiveti vṛddhi- yuktyāpakarṣayet
hrāsayet yāvaddaśadinamiti | evaṃ viṃśatidinaiḥ kṛtvā
pippalīvardhamānaprayogaḥ siddho bhavati | etena kimuktaṃ bhavati
tribhistribhiḥ parivṛddhiḥ kṛtā yāvaddaśadināni, vṛddhistu pratidinameva,
tatastisra- stisro'pakarṣayed yāvattisraḥ pippalya eva tiṣṭhanti, evaṃ
pañcavṛddhirapakarṣaśca tathā saptavṛddhirapakarṣaśca | athaveti grahaṇena
daśapippalīnāṃ vṛddhirapakarṣaśca boddhavyaḥ anyato darśanāt | tadyathā
“tribhiratha parivṛddhaṃ pañcabhiḥ saptabhirvā daśabhiratha vivṛddhaṃ
pippalīvardhamānam | iti pibati pumān yastasya na
śvāsakāsajvarajaṭharagadārśovātaraktakṣayāḥ syuḥ iti” | piṣṭvā ityatrāpi
kṣīrapiṣṭā iti manyante kecit || 3 || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā sugamam |
pippalīvardhamānaṃ pāṇḍujvarādau | trivṛddhyā pañcavṛddhyā vā kaṇāḥ pippalyaḥ
piṣṭvā kalkavidhānena caturguṇaṃ jalaṃ datvā pibeddaśadinaṃ punardaśadinaṃ
apakarṣayettato hrāsayet evaṃ viśaddinaiḥ siddhaṃ pippalīvardhamānasiddhaṃ
bhavati tena vyādhayo naśyantīti yojanā
||3||4 ||
atha nimbakalko vraṇacchardyādau - lepānnimbadalaiḥ kalko vraṇaśodhanaropaṇaḥ
|| 5 || bhakṣaṇācchardikuṣṭhāni
pittaśleṣmakṛmīñjayet |
Āḍhamalla. lepāditi | nimbapatrāṇi
śilāpiṣṭāni kṛtvā vraṇeṣu lepaḥ kāryaḥ | peṣaṇamatra jalena, lepaparimāṇa-
tvādārdramahiṣacarmotsedham | vyavahāratastu vraṇānukāri kuryāt | nātra
niyatapramāṇam | kāryāntaramāha - bhakṣaṇāditi | nimbapatrakalkabhakṣaṇādapi
kuṣṭhādayo vinaśyantīti prabhāvāt | nimba iti nimbakalkaḥ
|| 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. nimbadalaiḥ patraiḥ
kṛtaḥ kalkaḥ pūraṇādvraṇaśodhano ropaṇo bhavati bhakṣaṇāt chardyādīn jayet |
anubhūtaṃ chardyām ||5||
atha mahānimbakalko gṛdhrasyām - mahānimbajaṭākalko gṛdhrasīnāśanaḥ smṛtaḥ
|| 6 ||
Āḍhamalla. aparamapi yogamāha
mahānimbeti | mahānimbaḥ kārmukaḥ, ‘vakāini’ iti loke | tasya jaṭā mūlam |
gṛdhrasī vātaroge paṭhitā, rāndhanīti loke prasiddhā
|| 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. mahānimbaḥ2
kārmukaḥ, tasya jaṭākalka: bhakṣitaḥ gṛdhrasī ‘rīcaṇa’ vātanāśakaḥ
|| 6 ||
atha rasonakalkaḥ vātarogaviṣamajvarādau - śuddhaḥ kalko rasonasya tilatailena
miśrita: | vātarogāñjayettīvrānviṣamajvaranāśanaḥ
|| 7 ||
Āḍhamalla. anyadapyāha - śuddha iti |
rasonaḥ svanāmakhyātaḥ | śuddha iti tvagādirahitaḥ | tilatailena miśrita iti
rasonakalkādviguṇitena tilatailena saṃplāvya bhakṣayedityarthaḥ | vātarogān
gṛdhrasyarditapakṣāghātaprabhṛtīn tīvraniti- dustarān, viṣamajvarāḥ
satatakādayaḥ || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasonaṃ laśunaṃ, tasya
kalkaḥ śuddhaḥ dravyāntararahitaḥ tilatailena miśritaḥ vātarogāñjayet |
viṣamajvare tilatailarahito deyaḥ || 7 ||
atha dvitīyarasonakalko vātavyādhau - pakvakandarasonasya gulikā nistuṣīkṛtāḥ
| pāṭayitvā ca madhyasthaṃ dūrīkuryāttadaṅkuram
|| 8 || tadugragandhanāśāya rātrau takre
vinikṣipet | apanīya ca tanmadhyācchilāyāṃ peṣayettataḥ
|| 9 || tanmadhye pañcamāṃśena cūrṇameṣāṃ
vinikṣipet | sauvarcalaṃ yavānīṃ ca bharjitaṃ hiṅgu saindhavam
|| 10|| kaṭutrikaṃ jīrakaṃ ca samabhāgāni
cūrṇayet | ekīkṛtya tataḥ sarvaṃ kalkaṃ karṣapramāṇataḥ
|| 11 || khādedagnibalāpekṣī
ṛtudoṣādyapekṣayā | anupānaṃ tataḥ kuryāderaṇḍaśṛtamanvaham
|| 12 || sarvāṅgaikāṅgajaṃ vātamarditaṃ
cāpatantrakam | apasmāramathonmādamūrustambhaṃ ca gṛdhrasīm
|| 13 || uraḥpṛṣṭhakaṭīpārśvakukṣipīḍāṃ
krimīñjayet | ajīrṇamātapaṃ roṣamatinīraṃ payo guḍam
|| 14 ||
rasonamaśnanpuruṣastyajedetannirantaram | madyaṃ māṃsaṃ tathāmlaṃ ca rasaṃ
seveta nityaśaḥ || 15 ||
Āḍhamalla. idānīṃ dvitīyarasonakalkaṃ
darśayitumāha - pakveti | bṛhatsaṃjñako'yaṃ rasonakalko yadyapi sugamastathāpi
keṣāṃcitsubodhārthaṃ kiṃcidvyācaṣṭe, pakvakandarasonasyetyādi | pakvaṃ
kālāntareṇa pariṇataṃ, gulikāḥ kanda- syāvayavaviśeṣāḥ, pothīti śabdavācyāḥ |
nistuṣīkṛtā iti nakhaiḥ saṃcholitāḥ paścāt pāṭayitvā dvidhā vidārya,
tadaṅkuramiti rasonagulikamadhyasthaharitavarṇāṅkuram tanmadhyāditi
takramadhyāt apanīya samādāyetyarthaḥ | atra rasonakalke uktadravyāṇāṃ cūrṇaṃ
pañcamāṃśena kṛtvā kṣipet | pañcamāṃśamiti rasonakalkāt, tena rasonakalkaṃ
bhāgacatuṣṭayaṃ, dravyacūrṇaṃ bhāgaikamiti, bharjitaṃ
hiṅgvantrotkledavyavacchedārtham | tathāhi “yogeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ
notkledakṛdbhavet” iti | evaṃ sarvatra | kaṭutrikaṃ śuṇṭhīmarīcapippalyaḥ,
kalkakarṣapramāṇata iti rasonadravyacūrṇamilitaṃ kalkaṃ na tu kevalaṃ
karṣapramāṇam | ata eva doṣāgnibalāpekṣīti vacanenātra mānābhāvaḥ sūcitaḥ |
eraṇḍamūlakvathitamatrānupānamuktaparimāṇaṃ pratyahameva kuryāt | ekāṅgajamiti
pakṣaghātaḥ | apatantrakaṃ vātaroge paṭhitalakṣaṇam | pīḍāśabdaḥ
ura.prabhṛtibhiḥ pratyekamabhisambaddhaḥ, tena uraḥpīḍā pṛṣṭhapīḍā pārśvapīḍā
kaṭipīḍā kukṣipīḍā ityarthaḥ | nanu sarvāṅgagrahaṇenaiva sarve vātavikārāḥ
prāptāḥ tatkathaṃ pṛthaggrahaṇam ? ucyate - sarvāṅgeṇa sarvaśarīraprakupito
vāto'bhihitaḥ avayavāśritaḥ, tasmāt sarvāṅgaprakupitam ekadeśaprakupitaṃ
cānilaṃ nāśayediti na doṣaḥ | asyābhyāsādeva tyājyamāha ajīrṇamityādi |
nirantaraṃ sarvakālaṃ, ajīrṇamannādijanitam | ātapaṃ ca gharmasevāṃ, roṣaṃ
krodhaṃ, atinīramatyambupānaṃ, payaḥ kṣīraṃ, guḍaṃ prasiddhaṃ | eke
guḍopalakṣitatvāt sarvekṣuvikārāstyājyā iti vadanti | sevyamāha madyamityādi |
madyaṃ surāsavaprabhṛtikaṃ, māṃsaṃ jāṅgalikaṃ guṇaprādhānyāt | amlamamlarasaṃ,
tacca mātuluṅgādikaṃ, rasaṃ māsajanitaṃ prasahāmetyarthaḥ | nityaśaḥ
pratidinam || 8-15 ||
Kāśīrāma Vaidya. eraṇḍajaṭākvāthaḥ
palamātraṃ dravyam | payo mahiṣīpayaḥ tasya vātakartṛkatvāt na gopayaḥ, tasya
pathyavarge likhitatvāt, roṣaṃ krodham, atinīraṃ bahujalaṃ, spaṣṭamanyat
||8-15 ||
pippalyādikalka ūrustambhe - pippalī pippalīmūlaṃ bhallātakaphalāni ca |
etatkalkaśca sakṣaudra ūrustambhanivāraṇaḥ
||16 ||
Āḍhamalla. idānīmūrustambhe
kalkasvarūpaṃ yogamāha, eteṣāṃ kalka iti | etatkalkaḥ | pippalīpippalīmūle
vikhyāte, bhallātakaphalānyatra nirasthīni yojyāni, kutrāpyeṣāṃ pippalyādīnāṃ
kvātho'pi pracarati | tathāhi “pippalīṃ pippalīmūlaṃ bhallātakaśṛtaṃ pibet |
kalko vā samadhurdeya ūrustambhavināśanaḥ” iti
|| 16 ||
Kāśīrāma Vaidya. sakṣaudraḥ
madhusahitaḥ | spaṣṭamanyat || 16 ||
atha viṣṇukrāntākalkaḥ pariṇāmaśūle - viṣṇukrāntājaṭākalkaḥ
sitākṣaudraghṛtairyutaḥ | pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ nāśayetsaptabhirdinaiḥ
|| 17 ||
Āḍhamalla.
pariṇāmaśūle'parājitākalkamāha - viṣṇukrānteti | viṣṇukrāntā aparājitā
pratītā, śatāvarī vā3
| sitādayo'pyatra pūrvaparimāṇena prakṣiptāḥ | saptadinairiti yogasyāsya
dṛṣṭaphalatvaṃ darśayati | pariṇāmaśūlaṃ paktiśūlaṃ, tacca śūlaroge spaṣṭameva
|| 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. viṣṇukrāntā aparājitā
śvetapuṣpī vā nīlī vā tāṃ keciddhanvantarā āhuḥ, tasyā jaṭākalkaḥ
sitādibhiryuktaḥ pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ nāśayet “anne jīryati yacchūlaṃ tadevaṃ
pariṇāmajam” || 17 ||
aparamapi pariṇāmaśūlārthaṃ prayogamāha - śuṇṭhītilaguḍaiḥ kalko dugdhena saha
yojayet | pariṇāmabhavaṃ śūlamāmavātaṃ ca nāśayet
|| 18 ||
Āḍhamalla. śuṇṭhīti | atrāsya
kartavyavidhau śuṇṭhītilābhyāṃ kalkaḥ kāryaḥ | guḍamatra dvayoḥ santulitaṃ
caturguṇena kṣīreṇa saha sādhayitvā bhakṣayediti bhāvaḥ | cakārādayamapi
saptadinābhyantare dṛṣṭaphalaḥ | uktamanyatrādi “nāgaratilaguḍakalkaṃ payasā
saṃsādhya yaḥ pumānadyāt | ugraṃ pariṇāmaśūlaṃ tasyāpaityapi ca saptarātreṇa”
iti || 18 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śuṇṭhīkalkaḥ
pariṇāmaśūle tathāmavāte | sugamam || 18 ||
athāpāmārgakalkaḥ raktārśasi - apāmārgasya bījānāṃ kalkastaṇḍulavāriṇā | pīto
raktārśasāṃ nāśaṃ kurute nātra saṃśayaḥ
||19||
Āḍhamalla. atha raktārśasāṃ prayogaṃ
darśayannāha - apāmārgasyeti | apāmārgaḥ prasiddhaḥ | taṇḍulavāri
taṇḍulakṣālanajalaṃ, tacca puṭapāke darśitaṃ, anena caturguṇenāpāmārgasya
bījānāṃ kalka: peyaḥ, na tu tena mānena peṣitaḥ, peṣaṇārthaṃ tvaparimitaṃ
jalam, etadeva yojyam | nāsti saṃśaya iti dṛṣṭaphalatvenāsya prabhāvātiśayo
varṇitaḥ || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. taṇḍulajalena
|| 19 ||
atha badarīmūlakalkaḥ raktātīsāre - badarīmūlakalkena tilakalkaśca yojitaḥ |
madhukṣārayutaḥ kuryādraktātīsāranāśanaḥ
||20||
Āḍhamalla. idānīṃ raktātīsāre
badarīmūlakalkamāha - badarīmūlakalkena tilakalkaśceti | kalkadvayagrahaṇena
samaṃ melayitvā kalkaḥ kāryaḥ, ityasmadīyasampradāyastena dvayoḥ sāmyena
karṣaikaṃ, peṣaṇārthaṃ jalamatrānuktatvāt | madhukṣārau coktaparimāṇena
prakṣepe yojyau | kecinmadhukṣīrayuta iti paṭhanti | tatra kṣīraṃ chāgodbhavaṃ
vyādhivihitatvāt | ayameva pakṣo vyāvahāriko dṛśyate | guṇenāpyuktam “ājaṃ
śoṣajvare śvāsaraktapittātisārajit” iti
|| 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. badarī laghuḥ tasyā
jaṭā tatkalka: | kṣīraṃ gavyamājaṃ vā
|| 20 ||
raktakṣaye lākṣākalkaḥ | kūṣmāṇḍakarasopetāṃ lākṣāṃ karṣadvayaṃ pibet |
raktakṣayamuroghātaṃ kṣayarogaṃ ca nāśayet
|| 21 ||
Āḍhamalla. atha raktapitte
kūṣmāṇḍayogamāha - kūṣmāṇḍaka iti | kūṣmāṇḍakaḥ prasiddhaḥ, tasya
phalasvarasenaiva karṣamātrāṃ lākṣāṃ piṣṭvā tenaiva caturguṇena saha pibet |
caturguṇatātra palamānaṃ eṣa vidhiḥ pānāditi vākye darśitaḥ | lākṣā'laktakasya
jananī | atrāpi madhuprakṣepaṃ kurvanti vṛddhāḥ, kutaḥ ? pūrvānuyogāvṛteḥ
|| 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. lākṣāyogaḥ raktakṣaye
- lākṣāṃ pippalajāṃ badarijāṃ vā || 21 ||
atha taṇḍulīyakalkaḥ raktapradare - taṇḍulīyajaṭākalkaḥ sakṣaudraḥ
sarasāñjanaḥ taṇḍulodakasaṃpīto raktapradaranāśanaḥ
|| 22 ||
Āḍhamalla. raktapradare'pyāha -
taṇḍulīyeti | taṇḍulīyaḥ śākaviśeṣaḥ ‘caurāi’ iti śabdavācyaḥ, tasya jaṭā
mūlaṃ, kartavyatāsya taṇḍulīyajaṭā rasāñjanaṃ ca sāmyena karṣaparimitaṃ
grāhyam | tadanu jalena saṃpiṣya madhuyuktaścaturguṇena taṇḍulajalena saha
pātavyaḥ | taṇḍulajalaṃ pūrvaṃ vyākhyātam | rasāñjanaṃ svanāmakhyātam | tacca
dārvīkvāthasamu- dbhavamiti prasiddham | raktapradaraḥ strīroge paṭhitaḥ
||22||
Kāśīrāma Vaidya. taṇḍulīyaḥ4
meghanādaḥ, tasya jaṭākalkaḥ sakṣaudraḥ, rasāñjanaṃ5
prasiddhaṃ, taṇḍulodakaṃ taṇḍulaprakṣālanajalaṃ, pradaraḥ yonyā raktādisrāvaḥ
|| 22 ||
athāṅkoṭakakalko'tīsārādau - aṅkoṭamūlakalkaśca sakṣaudrastaṇḍulāmbunā |
atīsāraharaḥ proktastathā viṣaharaḥ smṛtaḥ
|| 23 || vandhyākarkoṭikāmūlaṃ pāṭalāyā
jaṭā'thavā | ghṛtena bilvamūlaṃ vā dvividhaṃ nāśayedviṣam
||24||
Āḍhamalla. atha viṣaharaṇārthaṃ
yogavarānāha - aṅkoṭamūleti | aṅkoṭo vṛkṣaviśeṣastasya mūlam | kṣaudramatra
prakṣepe sādhu | taṇḍulāmbuneti caturguṇena, caturguṇatā ca kalkadravyāt |
viṣo'tra sthāvaraḥ | viṣanimittaṃ tu jalenaiva peya iti sampradāyaḥ |
aparāṇyāha - bandhyeti | etadyogatrayaṃ ghṛtena saha peyam | viṣaṃ nāśayati
iti, tacca dvividhaṃ sthāvarajaṃgamātmakam | kecidvandhyākarkoṭakīmūlakalkena
nasyamāhuḥ | tathāhi - ‘vandhyākarkoṭakīmūlaṃ chāgīmūtreṇa bhāvitam | nasyaṃ
kāñjikasaṃpiṣṭaṃ viṣopahatacetasaḥ’ iti | evaṃ bilvamūlamañjanārtham iti
vadantyeke || 23 || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. aṃkoṭo bṛhattasya
jaṭākalkaḥ mūlakalkaḥ, sthāvarajaṅgamaviṣam
|| 23 || 24 ||
athābhayādikalkaḥ pācanādau - abhayāsaindhavakaṇāśuṇṭhīkalkastridoṣahā |
pathyāsaindhavaśuṇṭhībhiḥ kalko dīpanapācanaḥ
||25||
Āḍhamalla. athaikena ślokena
yogadvayamāha - abhayeti | abhayādīnāṃ caturṇāṃ samatulitānāṃ militvā karṣeṇa
kalkastridoṣajidbhavati | abhayā harītakī, kaṇā pippalī | aparaḥ |
pathyādibhirdravyaiḥ kalko dīpanapācano bhavati| atrāpi samatā dravyāṇāṃ,
bhakṣaṇamānaṃ tu pūrvavat | dīpanamagneḥ, pācanamāmādīnām
||25||
Kāśīrāma Vaidya. abhayā harītakī, kaṇā
pippalī || 25 ||
atha trivṛtādikalkaḥ kṛmiroge - trivṛtpalāśabījāni pārasīkayamānikā |
kampillakaṃ viḍaṅgaṃ ca guḍaśca samabhāgikam
||26|| takreṇa kalkameteṣāṃ pibet
krimigaṇāpaham |
Āḍhamalla. kṛmiroge kalkamāha -
trivṛditi | trivṛdādīnāṃ saguḍānāṃ dravyāṇāṃ sāmānyena militānāṃ
karṣapramāṇena kalkaṃ kṛtvā caturguṇena takreṇa sahāloḍya pibet | etacca
kṛmisamūhānuddharatīti | trivṛt ni:sṛtā, palāśabījāni prasiddhāni |
pārasīkayamāniketi pārasyadeśabhavā pārasī khurāsānīśabdavācyā,
kampillakorecanakaḥ, loke ‘kavīlā’ śabdena vikhyātaḥ | ayaṃ yogaḥ
koṣṭhagatakṛmināśanārthamuktaḥ | eke trivṛdādīnāṃ guḍaḥ sama iti vadanti tena
guḍasyaiko bhāgaḥ śeṣadravyāṇāṃ bhāgaikamityarthaḥ | satyam | tanmate tu guḍaṃ
prathamato bhakṣayitvā paścāttrivṛdādīnāṃ kalkaṃ takreṇa saha pibediti |
tathāca tantrāntare prayogāntaramapi dṛśyate | tadyathā “pārasīkayamānī pītā
paryuṣitavāriṇā prātaḥ | guḍapūrvā kṛmijālaṃ koṣṭhagataṃ pātayatyāśu
|| 26 ||
Kāśīrāma Vaidya. trivṛt niḥsṛtā6
, palāśabījāni7
prasiddhāni, pārasīkayamānikā8
prasiddhā ‘ajavāyaṇi’ gurjaradeśe prasiddhā, kāmpillakaṃ9
raktāṅgakaḥ, viḍaṅgaḥ krimighnaḥ | sugamamanyat
|| 26 ||
raktārśasi tilakalkaḥ | navanītatilaiḥ kalko jetā raktārśasāṃ smṛtaḥ
||27|| navanītasitānāgakeśairaścāpi
tadvidhaḥ |
Āḍhamalla. atha
raktārśasāmapiyogadvayamāha navanīteti | atroktaparimāṇena tilakalko
dviguṇitena navanītena saṃplāvya bhakṣyaḥ | asau raktārśasāṃ jetā kathita
ityarthaḥ | raktārśasāmiti bahuvacanatvenānyeṣāmapyarśasāṃ praśastaḥ |
aparo'pi navanītasitānāgakeśaraiśca yuktyā kalkastadvidho'yaṃ bhavati |
tadvidha iti raktārśasāṃ hantā ityarthaḥ | navanītatyāgenāpi yogo'yaṃ
pracarati | tena sitā śarkarā nāgakeśaraśca sāmyena māṣāṣṭakaṃ pratyahaṃ
bhakṣyaṃ, prayogāt || 27 ||
saṃgrahaṇyāṃ śuṇṭhīkalkaḥ | pīto masūrayūṣeṇa kalkaḥ śuṇṭhīśalāṭuja:
||28 || jayetsaṃgrahaṇīṃ tadvattakreṇa
bṛhatībhavaḥ | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ
śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe kalkakalpanā nāma pañcamo'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. atha grahaṇyāṃ yogadvayaṃ
darśayannāha - pīta iti | śuṇṭhīśalāṭujaḥ kalka uktaparimāṇena
kṛtaścaturguṇena masūrayūṣeṇa saha pibet | śalāṭu bilvaphalaṃ,
masūrayūṣavidhistu kvāthakalpanāyāṃ kathita eva | aparo'pi bṛhatībhavo
bṛhatkaṃṭakārikāmūlakalka iti nāmnā prathitaḥ | atrāpi caturguṇaṃ takraṃ
kalkājjñātavyam | tadvaditi grahaṇīnāśakaraḥ
|| 28 || iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena
viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe kalkakalpanādhyāyaḥ pañcamaḥ
|| 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. grahaṇyāṃ
masūrakalkaḥ, masūrayūṣeṇa masūramaṇḍena pīta: śuṇṭhīlāṭujaḥ kalkaḥ
saṃgrahaṇīṃ jayet | tadvattakreṇa bṛhatībhava: bṛhatkaṇṭakārīphalakalka: ‘āme
phale śalāṭu: syādi’tyamara: | apakva ityartha:| sugamam
||28|| iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ
gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne kalkakalpanādhyāya: ||