6. atha cūrṇakalpanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | atyantaśuṣkaṃ yaddravyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam | tatsyāccūrṇaṃ rajaḥ kṣodastanmātrā karṣasaṃmitā || 1 ||
Āḍhamalla. idānīṃ cūrṇakalpanāṃ vyākhyāsyāmaḥ | prathamatastatsvarūpamāha - atyantaśuṣkamiti | sūryāṃśubhiḥ śoṣitadravāṃśaṃ yaddravyamiti | puṣpaphalapatratvaṅmūlaniryāsādisaṃjñam | supiṣṭamityādi supiṣṭamityatiśayena cūrṇitaṃ śilāyāmiti śeṣaḥ | vastragālitaṃ vastrapūtaṃ, tattu cūrṇaṃ rajaḥ kṣoda iti paryāyanāmabhyāṃ saṃjñitam | tanmātreti bhakṣaṇārthaṃ mānaṃ karṣasaṃmitaṃ jñeyamityanuktaprayogeṣu || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha cūrṇakalpanā | yadatyantaśuṣkaṃ dravyaṃ cūrṇauṣadhaṃ saṃpiṣṭaṃ vastragālitaṃ vastrapūtaṃ taccūrṇaṃ syāttadeva rajaḥ kṣoda ityādīni cūrṇanāmāni bhavanti | tanmātrā bhakṣaṇamātrā karṣasaṃmitā balavāṃścet, alpabale ekaṭaṅkādvardhitavyā | cūrṇādīnāmanupānakam || 1 ||
cūrṇe guḍādimānakalpanā | idānīmaviśeṣokteṣu śarkarāguḍayormānapūrvakaṃ prakṣepavidhimāha - cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarā dviguṇā bhavet | cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet ||2|| liheccūrṇaṃ dravaiḥ sarvairghṛtādyairdviguṇonmitaiḥ | pibeccaturguṇaireva cūrṇamāloḍitaṃ dravaiḥ ||3||
Āḍhamalla. cūrṇa iti | guḍasāmyaṃ cūrṇāṃśāt, śarkarāpi dviguṇitā cūrṇaparimāṇādityarthaḥ | cūrṇeṣviti bahuvacanatvena guṭikālehādiṣvapi bhājataṃ hiṅgu boddhavyam | sarvairityato ghṛtādyairiti yat punargrahaṇaṃ kṛtaṃ tattoyakṣīramadyamūtrādīnāṃ vyavacchedārtham | yata etaiḥ saha cūrṇasya pānamuktametasyāgre, lehastu madhughṛtatailadīnāṃ praśastaḥ | pibedityādicaturguṇitātra cūrṇabhāgāt, dravairiti toyakṣīramadyamūtrādibhiḥ ||2||3||
atha cūrṇādīnāmanupānamātrāṃ darśayannāha - cūrṇāvalehaguṭikākalkānāmanupānakam | vātapittakaphātaṅke tridvyekapalamāharet || 4 || yathā tailaṃ jale kṣiptaṃ kṣaṇenaiva prasarpati | anupānabalādaṅge tathā sarpati bheṣajam || 5 ||
Āḍhamalla. cūrṇāvaleheti | anupānamiti anu paścāt pānam | auṣadhabhakṣaṇopari yatpītaṃ tadanupānamityarthaḥ | “vātapittakaphātaṅke tridvyekapalamāharet” ityanukramo jñeyaḥ | ātaṅko rogaḥ tena vātātaṅke tripalaṃ, pittātaṅke dvipalaṃ, kaphātaṅke palaikamiti tātparyārthaḥ | anukteṣvanupāneṣu jalānupānaṃ praśastam | tathāhi - ‘sarveṣāmanupānaṃ syānmāhendraṃ toyamuttamam’ iti | suśrute'pi - “sarvānupāneṣu varaṃ vadanti medhyaṃ yadantaḥśucibhājanastham | lokasya janmaprabhṛtipraśastaṃ toyātmakāḥ sarvarasāḥ pradiṣṭāḥ” iti | athānupānasya prayojanaṃ nirdeṣṭumāha - yatheti | bhiṣajā saṃskṛtaṃ dravyaṃ tathā aṅgeṣu prasarpati, kutaḥ ? anupānabalādanupānaśaktitaḥ | yatheti dṛṣṭāntamāha - tailamityādi sugamam || 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. pittakaphātaṅke pittādīnāṃ tridvyekapalaṃ haret pitte tripalaṃ, vāte dvipalaṃ, kapha ekapalaṃ | draveṇa nimbādidraveṇa || 4 || 5 ||
atha cūrṇārthaṃ bhāvanāparimāṇamāha - draveṇa yāvatā samyakcūrṇaṃ sarvaṃ plutaṃ bhavet | bhāvanāyāḥ pramāṇaṃ tu cūrṇe proktaṃ bhiṣagvarai: || 6 ||
Āḍhamalla. draveṇeti | sāmānyena sarvaṃ toyādikam | anyadapi yaddravīkṛtaṃ tadapi grāhyaṃ na doṣaḥ | plutamiti plāvitaṃ, yathā manthasvarasasvarūpaṃ tadvaditi bhiṣagvarairityanena yuktyā kartavyamiti bhāvaḥ || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. yāvatplutaṃ vyāptaṃ bhavet tadbhāvanāpramāṇam | śeṣaṃ sugamam || 6 ||
athāmalakyādicūrṇaṃ jvarādau - āmalaṃ citrakaṃ pathyā pippalī saindhavastathā | cūrṇito'yaṃ gaṇo jñeyaḥ sarvajvaravināśanaḥ || 7 || bhedī rucikaraḥ śleṣmajetā dīpanapācanaḥ |
Āḍhamalla. sa yathetyanena cūrṇāni darśayati granthakāraḥ | āmalamiti āmalādiko'yaṃ gaṇaḥ sarvajvaravināśano bhavati | āmalamityāmalakaphalaṃ, pathyā harītakī, etat sakalaṃ sāmyamanuktatvāt | sarvajvaramityaṣṭavidhaṃ vyavahāratastu viṣamajvareṣu prāyaśaḥ pracarati | bhedī rucikaraḥ ityādipadadvayaṃ kecit paṭhanti || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmalakaṃ,pathyā harītakī, śeṣaṃ sugamam ||7||
atha pippalīcūrṇaṃ jvare - madhunā pippalīcūrṇaṃ lihetkāsajvarāpaham || 8 || hikkāśvāsaharaṃ kaṇṭhyaṃ plīhaghnaṃ bālakocitam |
Āḍhamalla. madhunā iti | ayaṃ madhupippalīyogaḥ kāsajvarādīn hanti | viśeṣeṇa bālānāmucitaḥ | bālaketi sāmānyena traividhyaṃ sūcayati | tadyathā āṣoḍaśādbālaḥ sa trividhaḥ kṣīrapaḥ, kṣīrānnādaḥ, annāda iti ||8||
Kāśīrāma Vaidya. pippalīcūrṇaṃ māṣamātraṃ madhunā lihet na tu karṣamātraṃ tīkṣṇadravyatvāt || 8 ||
mehādikeṣu triphalācūrṇam - ekā harītakī yojyā dvau ca yojyau bibhītikau ||9 || catvāryāmalakānyevaṃ triphalaiṣāṃ prakīrtitā | triphalā mehaśothaghnī nāśayedviṣamajvarān || 10 || dīpanī śleṣmapittaghnī kuṣṭhahantrī rasāyanī | sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktā saiva netrāmayāñjayet || 11 ||
Āḍhamalla. atha triphalācūrṇamāha - eketi | uktaparimāṇena mehādikān hantīti | yadā saiva triphalā sarpi- rmadhubhyāmavalehitā tadā netrāmayān jayediti | avalehastu sāyamupayojyaḥ | tathāhyuktam ‘ūrdhvajatrugarogaghnī sāyaṃ syādavalehikā’iti | kīdṛśamuktaparimāṇaṃ tadāha - ekā harītakītyādi | etadgaṇanāparimāṇaṃ triphalāyāḥ kathitaṃ na tu tulanāyāṃ viṣamamānaṃ, yataḥ guṇakasaṃkhyāmānenaiva samatvamasyāḥ, kutaḥ ? dvikārṣikī harītakīti vākyānurodhāt | tathāhi - ‘navādiguṇasampannaṃ tathaikatvaṃ dvikarṣatā | harītakyāḥ phale yatra trayaṃ tat śreṣṭhamucyate’ iti | navādiguṇo'pi prasaṅgato likhyate | yathā “navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi | nimajjedyā praśastatvādguṇakṛt sā prakīrtitā” iti | vibhītakamapi karṣākṣaparyāyanāmabhyāṃ kathitamiti prasiddhiḥ | uktaṃ nighaṇṭau ‘vibhītakaḥ karṣaphalo vāsanto'kṣaḥ kalidrumaḥ’ iti tena dve bibhītakaphale kathite | āmalamapi kolasaṃjñaṃ vadanti, kolastvardhakarṣasya paryāyanāmeti | tena catvāryāmalakāni bhavanti | etena triphalāyāstulanā sāmyamapi darśitam | gaṇanāyāṃ ca viṣamatvamiti, na tu tasyā bhāgeṣu viṣamatā, yato dṛśyate hi vṛddhavaidyānāṃ vyavahāro'yameva | yadyapi triphalā dvitīyāpyasti tathāpi sarvatraivāviśeṣoktau triphalāśabdena harītakyādikameva gṛhyate | yaduktam “drākṣākāśmaryakharjūraphalānīti phalatrikā | iyaṃ proktā ca dvitīyā triphalā carakādibhiḥ” iti || 9-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. ekā harītakī, dvau bibhītakau, catvāri āmalakānyevaṃ triphalā syāt | anye tvevamāhuḥ ekā ekabhāgā haratikī, dvau vibhāgau vibhītakaṃ, āmalakaṃ catvāri bhāgāni, tathāca vacanaṃ - ‘bhāgamekaṃ harītakyā dvaubhāgau ca vibhītakāt | āmalakyāstrayo bhāgāḥ sahaikatra prayojayet’ iti | anye suśrutavāgbhaṭādayo bhāgapramāṇaṃ necchanti | tathāca ‘harītakī cāmalakaṃ bibhītakādibhistrayam| triphaleyaṃ smṛtā sadbhirāyurvedaviśāradaiḥ’iti | māne'nukte sāmyaṃ syādityukte: samabhāgā triphalā'tra suśrutādimate kecidbhāgamāhuḥ | ataḥ akṣadvayaṃ pramāṇaṃ bhūnimbo dṛśyate, śārṅgadhareṇa yuktabhāgavṛdvyā triphalā likhitā kevalaṃ triphalācūrṇakvāthaviṣayānupānaguṇaviṣayāṇyanyathā navāyasacūrṇādau virodhaḥ syāt, yataḥ kevalatriphalākvāthe cūrṇe ca bhāgavṛddhiḥ dṛśyate | tathāca “pathyāstisro bibhītakyaḥ ṣaḍ dhātryo dvādaśeti ca | prasthārdhasalile kvāthamaṣṭabhāgāvaśeṣita”miti, netraroge ekā harītakyādicūrṇamātraiva ato na virodhaḥ | sarpirmadhubhyāṃ netrabhayahāri sarpirghṛtaṃ madhu ca ato dvayam, atulyaṃ gṛhyate tulyayormadhusarpiṣorviruddhatvāt | atha ca anyairlikhitaṃ havirmadhubhyāṃ samābhyāmiti triphalāprayoge likhitam | iti triphalācūrṇam || 1-11 ||
atha tryūṣaṇacūrṇaṃ dīpanādau - pippalī maricaṃ śuṇṭhī tribhistryūṣaṇamucyate | dīpanaṃ śleṣmamedoghnaṃ kuṣṭhapīnasanāśanam || 12 || jayedarocakaṃ sāmaṃ mehagulmagalāmayān|
Āḍhamalla. atha tryūṣaṇacūrṇamāha - pippalīti | idamapi trikaṭukaparyāyanāmnā kathitaṃ, trayāṇāṃ sāmyamityanuktatvāt | sāmamityarocakaṃ doṣaṃ vā | mehagulmagalāmayāniti mehāmayān gulmāmayān galāmayān || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 12 ||
atha pañcakolamarucyādau - pippalīcavyaviśvāhnāpippalīmūlacitrakaiḥ || 13 || pañjakolamiti khyātaṃ rucyaṃ dīpanapācanam | ānāhaplīhagulmaghnaṃ śūlaśleṣmodarāpaham || 14 ||
Āḍhamalla. pañcakolamapyāha - pippalīti | atra cavyaṃ gajapippalīmūlaṃ, viśvāhvā śuṇṭhī, pippalīmūlaṃ pippalījaṭā, citrakaḥ svanāmakhyātaḥ | atrāpi pañcānāṃ samatvam | rucyaṃ rucikaraṃ, dīpanamagneḥ, pācanamāmādīnām, ānāha udarāpūraḥ | (ūṣakādigaṇaḥ1 -‘ūṣakaṃ2 saindhavaṃ hiṅgu kāśīsadvayagugguluḥ | śilājatu tutthakaṃ ca ūṣakādirudāhṛtaḥ | ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśodhanaḥ | aśmarīśarkarāmūtraśūlaghnaḥ kaphagulmanut’ iti | ayamapi pāṭhaḥ kvacit) || 13 || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 13 || 14 ||
idānīṃ trigandhacāturjātakacūrṇamāha - trigandhamelātvakpatraiścaturjātaṃ sakeśaraiḥ | trigandhaṃ sacaturjātaṃ rūkṣoṣṇaṃ laghu pittakṛt ||15|| varṇyaṃ rucikaraṃ tīkṣṇaṃ viṣaśleṣmāmayāñjayet |
Āḍhamalla. trigandhamiti | elātvakpatraiḥ kṛtvā trigandhaṃ kathitaṃ, cāturjātaṃ tu sakeśarairelātvakpatraireva proktam, elā sūkṣmailā, tvak guḍatvak, patraṃ patrakaṃ, keśaraṃ nāgakeśaram | rūkṣoṣṇamiti vīryataḥ laghupākitvāt | varṇyaṃ kāntikaram| tīkṣṇaṃ marīcādivat || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha trisugandham | elā tvakpatrajam3 etaistribhistrigandhamucyate | caturjātakaṃ sakeśarairetaiścaturjātaṃ keśaram | spaṣṭamanyat || 15 ||
atha jīvanīyagaṇaḥ - kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā ||16|| medā cānyā mahāmedā jīvantī madhukaṃ tathā | mudgaparṇī māṣaparṇī jīvanīyo gaṇastvayam || 17 || jīvanīyagaṇaḥ svādurgarbhasaṃdhānakṛdguruḥ | stanyakṛdbṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ śītastṛṣāpahaḥ ||18|| raktapittaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ jvaradāhanilāñjayet |
Āḍhamalla. jīvanīyagaṇamāha - kākolītyādi | atra jīvanīyagaṇe kākolī kṣīrakākolī ca svanāmataḥ prasiddhā | kiñcidanayorjñāpanārthaṃ lakṣaṇamapyāha tadyathā - kākolī madhurā carvaṇataḥ kṣīraprāyā varṇataḥ śuklā ca | kṣīrakālolī atyantakṣīrayuktā | etaddvayaṃ viṭapaviśeṣeṇa dakṣiṇottaretīva prasiddham | jīvakarṣabhakāviti | jīvakaśca ṛṣabhakaścaitau, jīvako madhurarasaḥ hrasvaviṭapaḥ kūrcaśīrṣakaḥ, ṛṣabhako'pi hrasvavṛkṣaḥ sahasrachidro viṣāṇīti | tatheti grahaṇena etaddvayamapi dakṣiṇadeśe pracarati medā cānyā mahāmedā iti medā svalpaparṇī | medagandholpavṛkṣasaṃjñakaḥ4 , sa ca kāṣṭhaviśeṣo nakhacchedyo deśāntarādavagantavyaḥ | mahāmedā'ṣṭacchidrānvitā kāṣṭhaviśeṣaḥ, sa ca dakṣiṇottarapathe parvateṣu prasiddhaḥ | tatra devamaṇiriti prasiddhaḥ | jīvantī śākaviśeṣaḥ | sā cottarāpathe parvateṣu, vandā vṛkṣaśākhāsu tatraivotpadyate | madhukaṃ madhuyaṣṭīti jalajātā vallīviśeṣaḥ, madhurā bhakṣaṇataśca, asau vikhyātā sarvatraiva, mudgaparṇī māṣaparṇī ceti dravyayugmaṃ nijanāmnā prasiddham | mudgavatparṇaṃ yasyāḥ sā mudgaparṇī | evaṃ māṣaparṇīti sāpi kṣudrā vanasambhavā | mārjāramodinīti māṣaparṇī ca kṛṣṇanālā hayapucchikākārā parvatodbhavā5 madhurā ca | ebhirayaṃ jīvanīyagaṇasaṃjñaḥ svādurmadhurarasaḥ | garbhasandhānakṛditi vandhyāgarbhakaraḥ prabhāvāt, stanyakṛditi kṣīravṛddhikaraḥ, bṛṃhaṇo dhātuvṛddhikaraḥ, vṛṣyaḥ śukravṛddhikaraḥ || || 16-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. ayaṃ jīvanīyagaṇaḥ kāśmīrādau prasiddhaḥ | kākolyādīnāṃ lakṣaṇamāha granthāntarāt - ”pīvarīsannibhaḥ kandaḥ śuṣkasāraṃ sugandhikam | kākolī kṣīrakākolī ardhordhaṃ taṃ vinirdiśet || īṣacchuklā tu kākolī kṣīravatpāṇḍurā parā | jīvakarṣabhakau śvetau hemādriśikharodbhavau || jīvakaḥ kūrcikākāra ṛṣabho vṛṣaśṛṅgavat || śuṣkārdrakanibhaṃ kandaṃ snigdhaṃ madhuraśītalam | mahāmedeti vikhyātā durgandho bheda ucyate” || jīvantī doḍīśākaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, mudgaparṇī mugonī, māṣaparṇī māṣonī || 16-18 ||
athāṣṭakavargaḥ - dve mede dve ca kākolyau jīvakarṣabhakau tathā ||19|| ṛddhivṛddhī ca taiḥ sarvairaṣṭavarga udāhṛtaḥ | aṣṭavargo budhaiḥ prokto jīvanīyasamo guṇaiḥ ||20||
Āḍhamalla. athāṣṭavargamapyāha - dve mede iti| asau guṇaiḥ kṛtvā jīvanīyagaṇasāmya: sa cāṣṭabhirdravyairmilitaḥ | tadyathā - “dve mede dve ca kākolyau jīvakarṣabhakau tathā |” dvau ca ṛddhivṛddhī ca dve, atra ṛddhivṛddhī tu nāmnā prasiddhe | tayościhnamiti yasya gṛhe ṛddhivṛddhī staḥ tasya vasuvṛddhirbhavatīti prasiddhiḥ | ayaṃ ca suśrutagaṇasaṃgrahe jīvanīyāṣṭakasaṃjñaḥ | carakayoge tat pūrvoktaṃ jīvanīyadaśakamiti || 19 || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. dve mede medā, mahāmedā, dve kākolyau, kākolī kṣīrakākolī, jīvakaṛṣabhakau etau dvau eṣāṃ lakṣaṇaṃ jīvanīyagaṇa uktam | ṛddhivṛddhilakṣaṇamāha - ‘śvetalomānvitaṃ kandaṃ latājātaṃ sachidrakam | ṛddhirvṛddhiḥ sā vijñeyā vikhyātā koṣayāmale | bhūmigranthisamā ṛddhirvāmavartaphalaṃ tathā | vṛddhistu dakṣiṇāvartā phalālakṣyākuyā kṛtā| eṣāmabhāve auṣadhāntaramāha6 - “medo jīvaśca kākolī ṛddhirdvandve'pi cā'sati | yaṣṭī vidāryaśvagandhā vārāhaśca kramātkṣipet || vārāhyāśca tathā'bhāve carmakārākulāmatā | vārāhīkanda evātra carmakārāluko mataḥ || anūpe sa bhaveddeśe vārāha iva lomavān | vārāhīkandasaṃjñastu paścime gṛṣṭisaṃjñaka” ayam aṣṭakavargo guṇairjīrvanīyasamaḥ stanyagarbhasandhānādikārakaḥ ||19||20||
atha lavaṇapañcakaṃ sṛṣṭaviṇmūtrādau - sindhu sauvarcalaṃ caiva biḍaṃ sāmudrikaṃ gaḍam | ekadvitricatuṣpañcalavaṇāni kramādviduḥ || 21 || teṣu mukhyaṃ saindhavaṃ syādanukte tatprayojayet | saindhavādyaṃ romakāntaṃ jñeyaṃ lavaṇapañcakam || 22 || madhuraṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ snigdhaṃ sūkṣmaṃ balāpaham| vīryoṣṇaṃ dīpanaṃ tīkṣṇaṃ kaphapittavivardhanam || 23 ||
Āḍhamalla. lavaṇapañcakamāha - sindhviti | ayaṃ lavaṇapañcakasaṃjñako gaṇaḥ sindhu saindhavaṃ tacca sindhūdbhavamityarthaḥ | sauvarcalaṃ prasiddham | tadeva nirgandhaṃ kācalavaṇamityucyate | biḍaṃ kṛtrimaṃ, tacca prasāraṇīṃ kalkamuktalavaṇasaṃyogādagnidāhena nirvṛtaṃ biḍamiti khyātam | sāmudrikamiti dakṣiṇasamudrasamīpe bhavaṃ sāmudrikaṃ, tacca gaḍalavaṇākāraṃ vimalataraṃ jñeyam | gaḍaṃ tacca romakaṃ, tacca śākambharīdeśotpannam | ekadvitricatuḥpañceti lavaṇakramo vyastasamastagrahaṇārthaṃ sūcita: yathā “dvau kṣārau lavaṇatrayam” ityādivacanāt | trilavaṇaṃ saindhavasauvarcalaviḍamityarthaḥ | evamanyadapi bodhyam | teṣu mukhyaṃ saindhavaṃ syādityanenānuktameṣu mukhyaṃ lavaṇaṃ tacca saindhavaṃ yojyamiti bhāvaḥ | ( nanu7 saindhavādyaṃ romakāntaṃ lavaṇapañcakasaṃjñaṃ punaḥ kimarthaṃ kṛtam | ucyate - ādau saindhavamante romakasya ca grahaṇaṃ tantrāntare'pi niyataṃ madhye kvacidviparītamiti | tathāca suśrute “saindhavasāmudrabiḍasauvarcalaromakāṇi pañca mukhyāni” iti matadvayābhiprāyeṇa punargrahaṇaṃ na doṣaḥ | pūrvamataṃ tu carake pratītam | madhuraṃ paripākāt, suśrute tu yathāpūrvaṃ svādūni | svāduratra guṇaḥ | yataḥ raseṣu guṇasaṃjñā iti kecit | apare tu lavaṇeṣu madhuratvamanurasajñakamāmananti | sṛṣṭaviṇmūtramiti sraṃsakaṃ, sūkṣmamiti romakūpādipraveśakatvāt, tīkṣṇaṃ marīcādivat || 21-23 ||
Kāśīrāma Vaidya. sindhu saindhavaṃ, sauvarcalaṃ prasiddham, biḍalavaṇaṃ kācalavaṇamāhuḥ | sāmudraṃ samudralavaṇaṃ gaḍaṃ kṛtrimaṃ kṣāralavaṇaṃ tadevametāni ekadvitricatuṣpañcalavaṇāni kramādevaṃ vidurṛṣaya iti śeṣaḥ | ekādikathanaṃ tu eka- dvitricatuḥpañcalavaṇādikṣepaṇārtham | cūrṇādau teṣu saindhavaṃ mukhyaṃ tadanukte'pi kṣipet | saindhavādyaṃ romakāntaṃ jñeyaṃ lavaṇapañcakamiti punaḥ pañcalavaṇābhidhānaṃ rogādau pañcalavaṇabhakṣaṇārthametaduktam | madhuraṃ madhurapākaḥ na tu | madhurarasaḥ | yataḥ miṣṭaḥ madhuramiti pākakrame likhitaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ pravartanaśīlaṃ sūkṣmaṃ srotaḥpraveśi kaphavardhanaṃ madhurapākāt pittavardhanaṃ tīkṣṇoṣṇatvāt || 21-23 ||
atha kṣārayogaṃ darśayannāha - svarjikā yāvaśūkaśca kṣārayugmamudāhṛtam | jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau || 24|| kṣārāścānye'pi gulmārśograhaṇīrukchidaḥ sarāḥ | pācanāḥ kṛmipuṃstvaghnāḥ śarkarāśmarināśanāḥ ||25||
Āḍhamalla. svarjiketi | tatra svarjikā prasiddhā, ‘sājī’ śabdavācyā | yāvaśūko yavakṣāraḥ | vahnisamau uṣṇavīryatamau | yāvaśūkaśceti cakārāṭṭaṅkaṇakṣāramapi kṣāratritayagrahaṇena yojyam | yathā ‘kṣāratrīṇi rasendraśuddhamamṛtam’ ityādivacanāt | anye kṣārāśceti | anye muṣkakapāṭalāpāmārgagojihvikākadalīsudhāprabhṛtayaḥ | gulmārśo grahaṇīrukchidā iti | atra rukśabdo gulmādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate | tena gulmaruk arśorukgrahaṇīrugiti | sarāḥ sraṃsakāḥ, kṛmighnāḥ puṃstvaghnāśca pustvaṃ vīryam || 24 || 25 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣārakathanam | svarjikā sarjīkṣāraḥ, yāvaśūko yavakṣāraḥ etau dvau kṣārau svarjikā yāvaśūkajau vahnisamau agnitulyau | anye ṭaṅkaṇena saha kṣāratrayamāhuḥ | anye'pi arkasehuṇḍacitrasaubhāñjanamūlakadalyapāmārgādijāste gulmādichidaḥ te kṣārakarmaṇi cūrṇādau ca yojanīyāḥ || 24 || 25 ||
sudarśanacūrṇam triphalā rajanīyugmaṃ kaṇṭakārīyugaṃ śaṭhī | trikaṭu granthikaṃ mūrvā guḍūcī dhanvayāsakaḥ || 26 || kaṭukā parpaṭo mustaṃ trāyamāṇā ca vālakam | nimba: puṣkaramūlaṃ ca madhuyaṣṭī ca vatsakam || 27 || yamānīndrayavo bhārṅgī śigrubījaṃ surāṣṭrakam | vacā tvakpadmakośīraṃ candanātiviṣābalāḥ || 28 || śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī viḍaṅgaṃ tagaraṃ tathā | citrako devadāruśca cavyaṃ patraṃ paṭolajam || 29 || jīvakarṣabhakau caiva lavaṅgaṃ vaṃśalocanā | puṇḍarīkaṃ ca kākolī patrakaṃ jātipatrakam || 30 || tālīsapatraṃ ca tathā samabhāgāni cūrṇayet | sarvacūrṇasya cārdhāṃśaṃ kairātaṃ nikṣipetsudhīḥ || 31 || etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayāpaham | jvarāṃśca nikhilānhanyānnātra kāryā vicāraṇā ||32|| pṛthagdvandvāgantujāṃśca dhātusthānviṣamajvarān | saṃnipātodbhavāṃścāpi mānasānapi nāśayet || 33 || śītajvaraikāhikādīnmohaṃ tandrāṃ bhramaṃ tṛṣām | śvāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍuṃ ca hṛdrogaṃ hanti kāmalām||34|| trikapṛṣṭhakaṭījānupārśvaśūlanivāraṇam | śītāmbunā pibeddhīmānsarvajvaranivṛttaye ||35|| sudarśanaṃ yathā cakraṃ dānavānāṃ vināśanam | tadvajjvarāṇāṃ sarveṣāmidaṃ cūrṇaṃ praṇāśanam ||36||
Āḍhamalla. idānīṃ sudarśanacūrṇaṃ nidarśayannāha - triphaleti | rajanīyugmamiti haridrādvayam | kaṇṭakārīyugamiti laghukaṇṭakārī bṛhatkaṇṭakārī ca | śaṭhī karcūrabhedaḥ, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, mūrvā corasnāyuḥ, trāyamaṇā svanāmakhyātā | vatsakaḥ kuṭajaḥ, śigrubījaṃ śobhāñjanaṃ, śvetamaricamiti prasiddham | surāṣṭrakaṃ mṛttikāviśeṣaḥ | phaṭakarīti loke | kecit surāṣṭrakamityasya sthāne śvadaṃṣṭrakamiti paṭhanti | tatra śvadaṃṣṭrako gokṣuraḥ, tvak varāṅgaja iti loke | candanaṃ śvetaṃ, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ, śāliparṇī, pṛṣṭhaparṇī kavaradvayaśabdavācyam | tagaraṃ svanāmakhyātaṃ paṭolapatraṃ, jīvakarṣabhakau nijanāmnā prasiddhau, puṇḍarīkaṃ kamalaṃ, tālīsapatraṃ prasiddhaṃ, bhūmyāmalakī āmalīviṭapaviśeṣaḥ śeṣaṃ subodham | etat sakalaṃ śāṇamātraṃ gṛhītvā cūrṇaṃ kartavyam | kairāto bhūnimbaḥ, tacca samastacūrṇasya dvau bhāgau kairātacūrṇasya caiko bhāga iti | kecit sarvacūrṇasya cārdhāṃśamityanena sarvacūrṇasyaiko bhāgaḥ bhūnimbasya bhāgaika iti vyākhyānayanti | aparaṃ tu ardhāṃśamityanenārdhasya aṃśaṃ caturthāṃśaṃ tena samamiti vyākhyānayanti ca | aṃśaścaturthāṃśa iti prasiddhaḥ | etenāṣṭamāṃśaṃ kairātamityarthaḥ | etadvyākhyānadvayamasaṅgatam | kutaḥ ? sarvajanāsammatatvāt doṣatrayāpahamiti prakupitadoṣatrayaṃ, vyastaṃ samastaṃ vā | nikhilānityaṣṭadhā | nanu pṛthag dvandvāgantujāṃśceti yat punargrahaṇaṃ kṛtaṃ tadvyarthaṃ akhilānityanenaiva labhyate ? ucyate paunaruktyaṃ tu jvarāṇāṃ yat tadasya jvaranāśanatve viśiṣṭatvaṃ darśitam | ata eva nātra kāpi vicāraṇeti grahaṇaṃ kṛtaṃ, tadvā sarvajvareṣvayaṃ prāyaśaḥ pracarati nānyeṣu | tena punarjvaragrahaṇaṃ kṛtaṃ na doṣaḥ | aikāhikādīniti | ādiśabdāt tṛtīyakacāturthakādayaḥ | śūlaśabdastrikādikaṃ pratyekamabhisambadhyate | tatra trikaṃ vātasthānam | yathā sudarśanaṃ viṣṇucakraṃ dānavavināśanaṃ bhavati, tathā sarvajvarāṇāmayamapi nāśanaḥ, tasmātsudarśana iti saṃjñā ||26-36 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha jvare sudarśanacūrṇam | triphalā harītakyāmalakavibhītakānīti auṣadhatrayaṃ, pratyekabhāgamekaṃ trayāṇāṃ phalānāṃ samāhārastriphaleti uktatvāt | rajanīyugmaṃ haridrā dāruharidreti dvayaṃ pratyekabhāgamekaṃ, kaṇṭakārīyugmaṃ bṛhatīdvayaṃ, pratyekaṃ bhāgamekaṃ, saṭhī karcūraḥ, trikaṭu śuṇṭhī maricaṃ pippalī pratyekabhāgaṃ, granthiḥ pippalīmūlaṃ, mūrvā8 moraṭā, gaḍūcī amṛtā, dhanvayāsakaṃ yavāsā, kaṭukī prasiddhā, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ, mustaṃ nāgaramustaṃ, trāyamāṇā prasiddhā, bālakam udīcyaṃ, nimbaḥ nimbatvak, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, madhuyaṣṭī madhukaṃ, vatsakaḥ kuṭajaḥ, yavānī ajamodā, indrayavaḥ kuṭajabījaṃ, bhāraṅgī śigrubījaṃ, śobhāñjanaṃ tasya bījaṃ, surāṣṭrajā sphaṭikā vā vacā, tvak taja, padmakāṣṭhaṃ, uśīraṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, ativiṣā9 prasiddhā, balā prasiddhā, śāliparṇī śālipatrī, pṛṣṭhaparṇī sañjīvanī, viḍaṅgaṃ, tagaraṃ, citrakaṃ, devadāru, cavyaṃ, paṭolapatraṃ paṭolajaṃ, jīvakarṣabhakāvaṣṭavargoktau, tadabhāve lavaṅgavaṃśalocanau, puṇḍarīkaṃ śvetakamalam | kākolī aṣṭavargoktā tadabhāve patrajaṃ, jātipatraṃ tālīsapatram, etāni samabhāgāni sarvacūrṇasyārdhabhāgaṃ kairātaṃ bhūnimbaṃ etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayādināśakaṃ tathā nānāvidhān jvarānhanyāt | sugamamanyat || 26-36 ||
atha jvare pippalīcūrṇam | kāsaśvāsajvaraharī triphalā pippalīyutā | cūrṇitā madhunā līḍhā bhedinī cāgnibodhinī||37||
Āḍhamalla. athāparāṇi cūrṇānyāha - kāseti | atra triphalā samatulitā grāhyā | pippalīyuteti | pippalī ekadravyabhāgāpekṣayā, madhvatrāvalehayogyaṃ cūrṇamānaṃ tu doṣabalāpekṣayā || 37 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā harītakyāmalakavibhītakāni bhāgatrayaṃ, pippalībhāgaikā evaṃbhūtā cūrṇitā madhunāloḍya triphalā kāsaśvāsajvaraharā bhavati | yadvā bhāgavṛddhyā triphalā, ekā harītakī, dvau vibhītakau, catvāri āmalakāni evaṃbhūtā triphalā pippalīyutā pippalī triphalātulyā kāsādijvaraharā bhavati | kevalatriphalācūrṇasya bhāgavṛddhirna bahuguṇayuktatvāt || 37 ||
kaṭphalaṃ mustakaṃ tiktā śaṭhī śṛṅgī ca pauṣkaram | cūrṇameṣāṃ ca madhunā śṛṅgaberarasena vā || 38 || lehyaṃ jvaraharaṃ kaṇṭhyaṃ kāsaśvāsārucīrjayet | vāyuśūlaṃ tathā chardiṃ kṣayaṃ caiva vyapohati || 39 ||
Āḍhamalla. kaṭphalamiti | ayaṃ kaṭphalādisaṃjñakaścūrṇagaṇaḥ | tatra tiktā kaṭurohiṇī, śṛṃgī karkaṭākhyā, pauṣkaraṃ puṣkaramūlam | tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyam | śṛṅgaberaraseneti ārdrakarasena caturguṇena saha pānamuktaṃ vyavahārānna tu lehyam | lehamasya madhunā dviguṇenetyarthaḥ | vāyuśūlamiti grahaṇaṃ vātajanitaśūlam | eke vāyuśūlamiti paṭhanti tatra gudāgatavātapīḍāmityarthaḥ | nanu vātādeva sakalaśūlasyopapattiriti, yataḥ ‘na vātena vinā śūlam’ ityādivacanaṃ, tat kathamatra pṛthag vātaśūlagrahaṇam ? ucyate vāyuśūlaṃ vātaprāyaṃ śūlaṃ na pittakaphādiprāyaṃ, yasmāt ‘śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ’ iti || 38 || 39 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kaṭphalādicūrṇaṃ jvarādau - kaṭphalaṃ kāphalaṃ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, mustaṃ nāgaramustaṃ, tiktā kaṭukī, saṭhī karcūra:, śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, eṣāṃ cūrṇaṃ madhunā śṛṃgaberamārdrakaṃ tadrasena ca lihejvparaharaṃ syāt || 38 || 39 ||
atha bṛhatkaṭphalādicūrṇa - kaṭphalaṃ10 pauṣkaraṃ śṛṅgī mustā trikaṭukaṃ śaṭhī | samastānyekaśo vāpi sūkṣmacūrṇāni kārayet ||40|| ārdrakasvarasakṣaudrairlihyātkaphavināśanam | śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham || 41 || kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṅgī ca madhunā saha | śvāsakāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt || 42 ||
Kāśīrāma Vaidya. trikaṭukaṃ trikaṭusamastāni militvaikaśa: bhinnaṃ vā cūrṇaṃ tulyaṃ melayet | ārdrakasvarasaistathā kṣaudrairlehayet kaphādināśakaṃ bhavati || 40-42 ||
śṛṅgīcūrṇam | śṛṅgīṃ prativiṣāṃ kṛṣṇāṃ cūrṇitāṃ madhunā lihet | śiśoḥ kāsajvaracchardiśāntyai vā kevalāṃ viṣām ||43||
Āḍhamalla. śṛṃgīmiti | etat śṛṃgyādicūrṇaṃ bālaroge'tīva praśastam | śṛṅgī karkaṭākhyā, prativiṣā śuklakanta, kṛṣṇā pippalī | vetyanena yogāntaramāha - kevalāṃ viṣamiti | evamativiṣāṃ madhunā sahāvalihya bālo jvarebhyo vimuktaḥ syādityarthaḥ | tathāca tantrāntare “śṛṃgīṃ sakṛṣṇātiviṣāṃ vicūrṇya lehaṃ vidadhyānmadhunā śiśūnām | kāsajvaracchardibhirarditānāṃ samākṣikaṃ cātiviṣāmathaikām’ iti | bālānāmatīsāre'pi mustānvito'yaṃ yogaḥ pracarati | caturbhujīti tatra cauhaṣaditi11 śabdavācyaḥ | tathāhi ‘ghanakṛṣṇāruṇāśṛṅgīcūrṇaṃ kṣaudreṇa saṃyutam | śiśorjvarātisāraghnaṃ kāsaṃ śvāsaṃ vamiṃ jayet iti || 43 ||
Kāśīrāma Vaidya. śṛṃgī karkaṭaśṛṅgī, prativiṣā ativiṣā, kṛṣṇā pippalī, eṣāṃ cūrṇaṃ madhunā lihet śiśurbālastasya kāsādiśāntyai kevalamekāṃ viṣām ativiṣāṃ madhunā lihet | iti śṛṅgīcūrṇaṃ bālajvarādau ||43||
yavakṣārādicūrṇam - (yavakṣāra12 viṣāśṛṅgīmāgadhīpauṣkarodbhavam | cūrṇaṃ kṣaudrayutaṃ līḍhaṃ pañcakāsāñjayecchiśoḥ ||44||)
atīsāre śuṇṭhyādicūrṇamāha - śuṇṭhīprativiṣāhiṅgumustākuṭajacitrakaiḥ | cūrṇamuṣṇāmbunā pītamāmātīsāranāśanam || 45 ||
Āḍhamalla. śuṇṭhīti | hiṅgvatra bharjitaṃ deyam | kuṭajamatrendrayavaṃ pācanatvāt | uṣṇāmbuneti caturguṇitoṣṇapānīyena sahāloḍya tridoṣeṇa tu phāṇṭavadviplāvya pibet cūrṇakalpanāyāṃ kathitatvāt || 44-45 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śuṇṭhyādicūrṇamāmātīsārādau | prativiṣā ativiṣā || 45 ||
atha harītakyādicūrṇamāmātīsārādau - harītakī prativiṣā sindhu sauvarcalaṃ vacā | hiṅgu ceti kṛtaṃ cūrṇaṃ pibeduṣṇena vāriṇā ||46|| āmātīsāraśamanaṃ grāhi cāgniprabodhanam |
Āḍhamalla. aparamapyāha - harītakīti | sindhu saindhavaṃ hiṅgvatra bharjitaṃ deyam | pānamānaṃ tu pūrvavat| ayaṃ yogo grahaṇyāmapi praśastaḥ | eke harītakītyāgenāpi yogamenaṃ kurvanti | taduktamatraiva paribhāṣādhyāye ‘vyādheranuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tat tyajet’ ityādivacanāt||46 ||
laghugaṅgādharacūrṇam | mustamindrayavaṃ bilvaṃ lodhraṃ mocarasaṃ tathā || 47 || dhātakīṃ cūrṇayettakraguḍābhyāṃ pāyayetsudhīḥ | sarvātīsāraśamanaṃ niruṇaddhi pravāhikām || 48 || laghugaṅgādharaṃ nāma cūrṇaṃ saṃgrāhakaṃ param |
Āḍhamalla. idānīṃ gaṅgādharasaṃjñakaṃ cūrṇadvayamāha mustamityādi | etallaghugaṅgādharaṃ nāma cūrṇaṃ saṃgrāhakaṃ paraṃ vikhyātam | atra bilvaṃ bilvapeśikā, mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ, dhātakī dhātakīkusumāni | atra takropalakṣitatvāt mathitamapi grāhyam | anyato darśanādvā ‘mathitaguḍasāmprayuktam’ iti | nanu mathitatakrayoḥ ko bhedaḥ ? ucyate ‘sajala gorasaṃ gholaṃ mastu taccārdhavārikam | takraṃ tribhāgabhinnaṃ tu kevalaṃ mathitaṃ smṛtam’ iti | kalpanā cāsya mustādicūrṇaṃ kārṣikaṃ mathitacaturguṇena guḍakarṣavimādatena saha pītam | pakvātīsāre yogo'yam ||47||48||
Kāśīrāma Vaidya. pravāhikāṃ niruṇaddhi rodhayet ||47 ||48||
atha bṛhadgaṅgādharacūrṇam - mustāralukaśuṇṭhībhirdhātakīlodhravālakaiḥ || 49 || bilvamocarasābhyāṃ ca pāṭhendrayavavatsakaiḥ | āmrabījaṃ prativiṣā lajjāluriti cūrṇitam || 50 || kṣaudrataṇḍulapānīyaiḥ pītairyāti pravāhikā | sarvātisāragrahaṇī praśamaṃ yāti vegataḥ || 51 || vṛddhagaṅgādharaṃ cūrṇaṃ saridvegasya rodhakam13 |
Āḍhamalla. anyadapi | musteti | atrāraluko vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmaprasiddhaḥ | vatsakaḥ kuṭajatvak | āmrabījamiti āmraphalāsthimajjā, lajjāluvikhyātā | atrāpi dviguṇitena kṣaudreṇa vimṛdya caturguṇena taṇḍulajalena peyam | saridvegasya rodhakamiti nadīpravāhāvarodhakatvenotkṛṣṭaprabhāvayuktaḥ, ata eva gaṅgādharasaṃjñā ||49||51||
Kāśīrāma Vaidya. mustaṃ nāgaraṃ, aralukaḥ syonākaḥ, dhātakī vṛkṣastasya puṣpāṇi, lodhraḥ prasiddhaḥ, vālakaṃ udīcyaṃ, lajjāluḥ lajjāvantī | spaṣṭamanyat || 49-51 ||
athājamodādicūrṇamatīsāre - ajamodā mocarasaṃ saśṛṃgaberaṃ sadhātakī kumumam | godadhimathitayuktaṃ gaṃgāmapi vāhinīṃ rudhyāt ||52||
Kāśīrāma Vaidya. ajamodā, mocarasaḥ, śṛṅgaberaṃ - śuṇṭhī, dhātakī, godadhimathitaṃ ghola ucyate | gaṅgāmapi vāhinīṃ vahanaśīlāṃ pravāhiṇīṃ rundhyāt || 52 || 53 ||
maricādicūrṇaṃ - takreṇa yaḥ pibennityaṃ cūrṇaṃ maricasaṃbhavam | citrasauvarcalopetaṃ grahaṇī tasya naśyati | udaraplīhamandāgnigulmārśonāśanaṃ bhavet || 53 ||
Āḍhamalla. atha grahaṇyāṃ prayogānāha - takreṇeti | idaṃ maricādyaṃ nāma cūrṇaṃ grahaṇyāṃ praśastam | maricacitrakasauvarcalaṃ samacūrṇaṃ sārdhaśāṇadvayaṃ caturguṇena takreṇa saha pibet | nityamityanena sevyamidaṃ mahārogopayuktatvāt ||52||53||
atha kapitthāṣṭakaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau - aṣṭau bhāgāḥ kapitthasya ṣaḍbhāgā śarkarā matā | dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca śrīphalaṃ dhātakī tathā ||54|| ajamodā pippalī ca pratyekaṃ syustribhāgikāḥ | maricaṃ jīrakaṃ dhānyaṃ granthikaṃ vālakaṃ tathā || 55 || sauvarcalaṃ yamānī ca cāturjātaṃ sacitrakam | nāgaraṃ caikabhāgāḥ syu: pratyekaṃ sūkṣmacūrṇitam||56|| kapitthāṣṭakasaṃjñaṃ syāccūrṇametadgalāmayān | atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca vyapohati || 57 ||
Āḍhamalla. idānīṃ kapitthakāṣṭakaṃ nāma cūrṇaṃ darśayannāha - aṣṭāviti | dāḍimamatrāmlam, ‘anāradānā? śabdavācyam | tintiḍīkaṃ svanāmaprasiddham | amlaphalamityeke | śrīphalaṃ bilvam | atrāpi tintiḍīkasthāne vṛkṣāmlamiti, granthikasthāne ca tintiḍīkamiti kecit | cāturjātakamiti tvakpatrailaṃ sakeśaramityarthaḥ | kartavyavidhāvapi kapitthaphalamaṣṭabhāgikamekadravyabhāgāpekṣayā, dravyaṃ tu ekabhāgasaṃjñitam | śarkarā ṣaḍbhāgā, dāḍimādini pippalīparyantāni pratyekaṃ tribhāgikaṃ, maricādināgarāntaṃ bhāgaikaṃ satyekamiti bhāvaḥ | etena kimuktam ? kapitthaṃ karṣāṣṭakaṃ, sitā ṣaṭkarṣapramitā, dāḍimādiṣaṭdravyamaṣṭādaśakarṣamitaṃ, maricāditrayodaśadravyāṇi trayoda- śakarṣāṇītyarthaḥ | asya khāṇḍavasaṃjñā tantrāntare | kutaḥ ? “lavaṇāmlasitāyuktaṃ cūrṇaṃ syāt khāṇḍavaṃ matam” ityā- divacanāt | kapitthāṣṭakasaṃjñayā'sya rūḍhiḥ ||54-57||
Kāśīrāma Vaidya. pitthasyāṣṭau bhāgāḥ palāni vā karṣāṇi vā ṭaṅkāni vā bhāgaśabdena palādīnāṃ abhidhānāt| śarkarā sitā ṣaḍbhāgā ṣaṭpalādikā, dāḍimādyāḥ ṣaṭ, pratyekaṃ tribhāgikā syādetaccūrṇitaṃ kapitthāṣṭhakaṃ syāt tacca galāmayādikān vyapohatīti spaṣṭārtha: | atra kapitthāṣṭake kecitprakārāntareṇa bhāgamanicchanti tadarthaṃ śataślokyāṃ bopadevamatamāha - “dhānyājājīyamānī rucakajalacaturjātaviśvoṣaṇāgnigranthyekāṃśaṃ tribhāgaṃ kara- kakaṇamadādīpyavṛkṣāmlabilvam | śvetāṣaṭkaṃ kapitthāṣṭakamidamaruciṃ gulmayakṣmātisāraṃ sāgnīsādaṃ grahaṇiga- lagadaśvāsakāsānnihanti”| asya vyākhyānaṃ ca dhānyādigranthikāntaṃ trayodaśauṣadhamekāṃśaṃ pratyekamekakarṣaṃ, karakādivilvāntaṃ ṣoḍaśauṣadhaṃ tribhāgaṃ pratyekaṃ karṣatrayamātraṃ, karakaṃ dāḍimaṃ, kaṇā pippalī, madā dhātakī, dīpyo ajamodaḥ, vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkaṃ, bilvaphalaṃ, śvetā śarkarā, tasyāḥ ṣaṭkaṃ pūrvavat ṣaṭkarṣāḥ kapitthaṃ dadhiphalaṃ śeṣaṃ spaṣṭaṃ pūrvavat | aṣṭau karṣā atra kapitthāṣṭake ye'nye bhāgaprakāramicchanti, tatra sūktiśūnyatvāt tyaktā iti bopadevamataṃ, vaṅgasenādinibandhakārapāṭhe na kecidbhāgaprakārāntaramāhustadapi likhyate | taduktaṃ vaṅgasene “yamānīpippalīmūlacaturjātakanāgaraiḥ | mīracāgnijalājājīdhānyasauvarcalaiḥ samaiḥ || vṛkṣāmladhā- takīkṛṣṇābilvadāḍimadīpyakaiḥ | triguṇaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ kapitthāṣṭaguṇīkṛtaiḥ|| cūrṇo'tīsāragrahaṇīkṣayagulmagalā- mayān | kāsaśvāsāgnimāṃdyārśaḥpīnasārocakān jayet” iti | yavānyādisauvarcalāntaiḥ samaiḥ pratyekamekabhāgaiḥ vṛkṣāmlādidīpyakāntaistriguṇaiḥ pratyekaṃ tribhāgaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ kapitthāṣṭaguṇaiḥ kṛtaiḥ kapitthāṣṭabhāgairiti pūrvokta evārtha ityeke | bopadevenāpyaṣṭau vyākhyātatvāt| cūrṇa iti prastutatvāt puṃliṅge | tathāca śataślokyāṃ cūrṇastulyasito balāgnirucibhyaśceti cāturjātādicūrṇe likhitaṃ anya evaṃ vyākhyānayanti ‘yavānyāditrayodaśauṣadhayaḥ samāḥ’ pratyekaṃ ṭaṅkakamātrāstrayodaśaṭaṅkā etai: tintiḍīkādyaiḥ ṣaḍbhistriguṇaistrayodaśebhyastriguṇairekonacatvāriṃśaṭaṅkaiḥ ṣaṅguṇasitaistrayodaśebhya evāṣṭasaptatiṭaṅkaiḥ’ | asminpakṣe sarvato dviguṇā sitā bhavati yathā lumbādau ardhāṃśāṃ keciccharkarāṃ melayanti || 54-57 ||
dāḍimāṣṭakam | dāḍimī dvipalā grāhyā khaṇḍāddaśapalani ca | trigandhasya palaṃ caikaṃ trikaṭu syātpalatrayam || 58 || etadekīkṛtaṃ sarvaṃ cūrṇaṃ syāddāḍimāṣṭakam | rucikṛddīpanaṃ kaṇṭhyaṃ grāhi kāsajvarāpaham || 59 ||
Āḍhamalla. dāḍimīti | ayaṃ laghugurubhedena dāḍimāṣṭhakasaṃjñako yogo'tīsārādīnāṃ praśastaḥ | khaṇḍāddaśapalānīti saṃmilitacūrṇāt paladvayanyūnā dviguṇā śarkarā jñeyā tīkṣṇatvāt | trigandhasya palamekaṃ militasyetyarthaḥ| tryūṣaṇasyāpi palatrayaṃ pratyekaṃ palamityarthaḥ | khaṇḍāddaśapalāni cetyatra sthāne khaṇḍādaṣṭapalāni ceti kecit paṭhanti| tanmate cūrṇasamaṃ khaṇḍamiti vyādhivihitatvāt, ayaṃ pakṣaḥ pracarati | sāmyārthaṃ trigandhasya pratyekaṃ palaṃ grāhyam| dāḍimāṣṭhaketyaṣṭamaṃ dravyamatra dāḍimaṃ tena dāḍimāṣṭakaṃ proktam || 58 || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha dāḍimāṣṭakam | dāḍimādamladāḍimāt dve pale, khaṇḍātsitāyā aṣṭapalāni, trigandhasyailātva- kpatrakāṇāmekaṃ palaṃ samuditasya trigandhasya palaṃ, trikaṭu śuṇṭhīmaricapippalyaḥ eṣāṃ palatrayaṃ, pratyekametadekīkṛtaṃ dāḍimāṣṭakaṃ bhavati | dāḍimādīni aṣṭau dravyāṇi yatra taddāḍimāṣṭakam | spaṣṭamanyat ||58 || 59 ||
atha bṛhaddāḍimāṣṭakam atīsārādau - dāḍimasya palānyaṣṭau śarkarāyāḥ palāṣṭakam | pippalī pippalīmūlaṃ yamānī maricaṃ tathā || 60|| dhānyakaṃ jīrakaṃ śuṇṭhī pratyekaṃ palasaṃmitam | karṣamātrā tugākṣīrī tvakpatrailāśca keśaram || 61 || pratyekaṃ kolamātrāḥ syustaccūrṇaṃ dāḍimāṣṭakam | atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca galagraham || 62 || mandāgniṃ pīnasaṃ kāsaṃ cūrṇametadvyapohati |
Āḍhamalla. dvitīyaṃ dāḍimāṣṭakamāha - dāḍimasyeti | etadvṛddhadāḍimāṣṭakasaṃjñaṃ cūrṇamatīsārādīn hanti | atra tugākṣīrī vaṃśarocanā tadabhāve tavakṣīraṃ grāhyam | tavakṣīraṃ karcūrakṛtaḥ prakāraḥ | sā karṣapramāṇā tvak varāṅgam, patram patrakam, elā sūkṣmailā, keśaraṃ nāgakeśaram, etaccatuṣṭayaṃ kolamātram | kolaṃ karṣārdhaṃ, tena saṃmilitaṃ ṭaṅkāṣṭakamityarthaḥ | śeṣaṃ sugamam | galagrahaṃ galarogam | asyāṣṭakasaṃjñā palāṣṭakena boddhavyā na tu dravyasaṃkhyaya ||60-62||
Kāśīrāma Vaidya. tugākṣīrī vāṃśī tadādau karṣamātrā, kolaḥ ṭaṅkadvayaṃ syāt | dāḍimamaṣṭau aṣṭapalāni yatra taddāḍimāṣṭakaṃ atra bhāgāniruktiḥ, auṣadhabahutvātpūrvam adharaṃ bhāgālpatvāt pūrvaṃ laghudāḍimāṣṭakaṃ tato'tīsārādikaṃ vyapohati ||60-62||
pippalyādicūrṇam | (pippalī bṛhatī vyāghrī yavakṣārakaliṅgakāḥ ||63|| citrakaṃ sārivā pāṭhā śaṭhī lavaṇapañcakam | taccūrṇaṃ pāyayeddadhnā surayoṣṇāmbunāpi vā || 64 || mārutagrahaṇīdoṣaśamanaṃ paramaṃ hitam |)
atha lavaṅgādicūrṇam arocakādau - lavaṅgaṃ śuddhakarpūramelātvaṅnāgakeśaram || 65 || jātīphalamuśīraṃ ca nāgaraṃ kṛṣṇajīrakam | kṛṣṇāgarustugākṣīrī māṃsī nīlotpalaṃ kaṇā ||66|| candanaṃ tagaraṃ vālaṃ kaṅkolaṃ ceti cūrṇayet | samabhāgāni sarvāṇi sarvemyo'rdhā sitā bhavet ||67|| lavaṅgādyamidaṃ cūrṇaṃ rājārhaṃ vahnidīpanam | ropaṇaṃ tarpaṇaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaghnaṃ balapradam || 68 || hṛdrogaṃ kaṇṭharogaṃ ca kāsaṃ hikvāṃ ca pīnasam | yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsamatīsāramuraḥkṣatam || 69 || pramehārucigulmādīngrahaṇīmapi nāśayet |
Āḍhamalla. atha lavaṅgādyaṃ cūrṇaṃ darśayannāha - lavaṅgamiti | śuddhakarpūramiti śuddhaṃ ca tat karpūraṃ ceti, pakvakarpūramityarthaḥ | atilaghutvāt| tathāhi - “pakvastu dvividhaḥ prokto sadalo nirdalastathā | dṛḍhaśca pītavarṇaśca viśeṣāllaghutāṃ gataḥ” iti| kecittu śuddhaśabdena jātyutkṛṣṭaṃ gṛhṇanti, tacca īśāvāsa iti saṃgītam | tathāhyuktam - “īśāvāso himasaṃjñaḥ potāśraya iti tridhā | apakve kathyate bhedaḥ karpūre tu bhiṣavaraiḥ” | svarūpeṇā'pi - “īśāvāso bhṛśaṃ śveto himasaṃjñastu pāṇḍuraḥ | śvetapotāśrayaśceti” sarve | guṇenāpi “rasavīryavipākataḥ | prabhāveṇāpi te proktāḥ pūrvaṃ pūrvaṃ guṇādhikāḥ | prakṛṣṭhatvenāpi - “tatrāpi yo na ca kṣudraḥ sphaṭikābhaḥ sa uttamaḥ” iti | kṛṣṇajīrakamiti pāścātyaṃ khurāsānīti loke | kṛṣṇāguru agurviti prasiddham | tugākṣīrī vāṃśī māṃsī jaṭākhyā | nīlotpalopalakṣitatvāt padmabījaṃ grāhyaṃ, kaṇā pippalī, candanaṃ śvetaṃ, tagaraṃ svanāmakhyātaṃ, vālaṃ vālakaṃ, kaṅkolaphaladravyaṃ nijanāmaprasiddhaṃ, tacca dvividhaṃ marīcakaṅkolaṃ kṣīrakaṅkolaṃ ceti | etat sakalaṃ dravyaṃ samabhāgaṃ cūrṇayitavyaṃ, sarvebhyaḥ sitārdhā bhavet | tena sakalacūrṇasya bhāgaikaṃ, sitāyāśca bhāgaikaṃ, taccūrṇasamānā ca sitetyarthaḥ | eke sitārdhā bhavedityanena saṃmitacūrṇasya dvau bhāgau sitāyā eko bhāga iti vyākhyānayanti, etadasaṅgataṃ vyavahārāt | rājārhamiti prabhuyogyam atisugandhatvāt bahulaguṇakaratvācca | ropaṇaṃ śarīrasthirakaraṃ vraṇaropaṇaṃ ca, tarpaṇaṃ dhātūnāṃ tṛptijanakaṃ, vṛṣyaṃ śukravṛddhikāri, balamojastatpradamityarthaḥ | tamakaḥ śvāsabhedaḥ, uraḥkṣataṃ kṣayaroge paṭhitam | asyāgre karpūrādyaṃ nāma cūrṇaṃ kecit paṭhanti | tacca bahupustakeṣu na dṛśyate, kṣepako'yam iti manyamānairasmābhirna likhitaḥ | karpūrādiḥ14 kvacillikhitaḥ “sakarpūraṃ ca kaṅkolaṃ jātīphaladalaṃ samam | lavaṅganāgamaricakṛṣṇāśuṇṭhīvivardhitam | cūrṇaṃ sitāsamaṃ grāhyaṃ rocanaṃ kṣayakāsanut | vaisvaryaśvāsagulmārśaḥkaṇṭhāmayabhayāpaham | prayuktaṃ cānnapāneṣu bhiṣajā rogiṇāṃ hitat” | iti karpūrādyaṃ cūrṇam | atha laghulavaṅgādicūrṇaṃ tantrāntare - “lavaṅgajātīphalapippalīnāṃ bhāgān prakalpyākṣasamānaśeṣān | palārdhamekaṃ maricasya datvā palāni catvāri mahauṣadhasya || sitāsamaṃ cūrṇamidaṃ prasahya rogānimānāśu balānnihanti | kāsajvarārocakagulmamehaśvāsāgnimāndyaṃ grahaṇīvikārān” iti | laghulavaṅgādicūrṇam || 63-69 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhakarpūraḥ nirmalabhīmasena, tugākṣīrī vaṃśarocanā, māṃsī jaṭāmāṃsī, nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, kaṇā pippalī, candanaṃ śvetaṃ, agaru, vālam udīcyaṃ, kaṅkolaṃ maricakaṃkolaṃ, spaṣṭamanyat || 63-69 ||
atha jātīphalādyaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau - jātī phalalavaṅgailāpatratvaṅnāgakeśaraiḥ ||70|| karpūracandanatilaistvakkṣīrītagarāmalaiḥ | tālīsapippalīpathyāsthūlajīrakacitrakaiḥ ||71|| śuṇṭhīviḍaṅgamaricaiḥ samabhāgavicūrṇitaiḥ | yāvantyetāni sarvāṇi kuryādbhaṅgāṃ ca tāvatīm ||72|| sarvacūrṇasamā deyā śarkarā ca bhiṣagvaraiḥ | karṣamātraṃ tataḥ khādenmadhunā plāvitaṃ sudhīḥ ||73|| asya prabhāvādgrahaṇīkāsaśvāsārucikṣayāḥ | vātaśleṣmapratiśyāyāḥ praśamaṃ yānti vegataḥ ||74||
Āḍhamalla. idānīṃ jātīphalādyaṃ nāma cūrṇaṃ darśayannāha - jātīphaleti | atra candanaṃ śvetaṃ cūrṇatvāt | tilairiti kṛṣṇatilāḥ nistuṣā grāhyāḥ | tvakkṣīrī vaṃśarocanā, tagaraṃ prasiddhaṃ, (āmalamāmalakaphalaṃ15 , pathyā harītakī, sthūlajīrakaḥ kṛṣṇajīrakaḥ etatsakalaṃ samabhāgaṃ gṛhītvā cūrṇitam) asya bhāgamekaṃ bhaṅgāyā bhāgaikamiti tena sakalacūrṇasamānā bhaṅgā deyā iti | bhaṅgā'tra bharjitā deyā vyavahārāt | sarvacūrṇasamā deyā śarkarā ceti tena dvayo: samā śarkaretyarthaḥ| etat siddhaṃ yathocitamātraṃ madhunā plāvya bhakṣyaṃ, nātra karṣamānaṃ niyataṃ yataḥ - “mātrāyā nāstyavasthānam” ityādivacanāt ||70-74 ||
Kāśīrāma Vaidya. elā sūkṣmā, patraṃ patrajatvak16 | kṛṣṇā agaru, tvakkṣīrī vāṃśī, tagaram, āmalakaṃ, tālīsaṃ, pathyā harītakī, sthūlajīrakaṃ śvetajīrakam | śeṣaṃ sugamam || 70-74 ||
atha mahākhāṇḍavacūrṇamarucyādau - maricaṃ nāgapuṣpāṇi tālīsaṃ lavaṇāni ca | pratyekamekabhāgāḥ syuḥ pippalīmūlacitrakaiḥ || 75 || tvakvaṇā tintiḍīkaṃ ca jīrakaṃ ca dvibhāgikam | dhānyāmlavetasau viśvaṃ bhadrailā badarāṇi ca || 76 || ajamodā jaladharaḥ pratyekaṃ syustribhāgikāḥ | sarvauṣadhicaturthāṃśaṃ dāḍimasya phalaṃ bhavet || 77 || dravyemyo nikhilebhyaśca sitā deyārdhamātrayā | mahākhāṇḍavasaṃjñaṃ syāccūrṇametatsurocanam || 78 || agnidīptikaraṃ hṛdyaṃ kāsātīsāranāśanam | hṛdrogakaṇṭhajaṭharamukharogapraṇāśanam || 79 || viṣūcikāṃ tathādhmānamarśogulmakṛmīnapi | chardiṃ pañcavidhāṃ śvāsaṃ cūrṇametadvyapohati ||80||
Āḍhamalla. atha mahākhāṇḍavasaṃjñakaṃ cūrṇamāha - maricamiti | nāgapuṣpāṇīti nāgakeśaram | lavaṇānīti bahuvacanatvena pañcalavaṇāni grāhyāṇi, tāni ca ‘sindhusauvarcalopetaṃ biḍaṃ sāmudrakaṃ gaḍam’ iti | asmatsaṃpradāye lavaṇānītyanena saindhavameva grāhyaṃ nānyat svajātyutkṛṣṭatvena bahuvacanagrahaṇam | tvak tajaśabdavācyam | atra maricādilavaṇāntaṃ pratyekaṃ ṭaṅkaikaṃ; pippalīmūlādijīrakāntaṃ pratyekam ṭaṅkadvimitaṃ; amlavetasaṃ svanāmaprasiddham, viśvaṃ śuṇṭhī, bhadrailā bṛhadelā, badarāṇi badaraphalāni, ajamodā'tra yamānī | evaṃ sarvatrāntaḥparimārjane, bahi:parimārjane tu ajamodā ajamodaiva | tathāhi “antaḥsaṃmārjane prāyaścājamodā yamānikā | bahiḥsaṃmārjane yojyā tvajamodaiva niścitam” iti | yatrājamodāyamānyau stastatra yamānyeva dviguṇā antaḥparimārjane | jaladharo mustam | dhānyādi jaladharāntaṃ pratyekaṃ ṭaṅkatrayamiti; etatsakalacūrṇasya caturthāṃśaṃ dāḍimaphalaṃ tena māṣādhikadaśaṭaṅkamityarthaḥ | dāḍimaphalamatrāmlaṃ yalloke ‘anāradānā’ śabdavācyam| khāṇḍavatvātsamastadravyebhyaḥ sitā śarkarā ardhabhāgikā deyā, tena sakalacūrṇasāmyamityarthaḥ | sakalacūrṇasāmyaṃ kiyatpramāṇaṃ ? ṭaṅkādhikakuḍavamānamiti bhāvaḥ | mahākhāṇḍavamiti ‘lavaṇāmlasitāyuktaḥ khāṇḍavaḥ parikīrtitaḥ’ iti pāṭhāntaram iti | nanu “cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarā dviguṇā bhavet” iti niyamena kathamatra cūrṇasamatulitā sitā ? ucyate, ayamapi yogo'gnimāndye pradhānatamaḥ, agnisādo hi prāyeṇa śleṣmādhikaḥ syāt śleṣmaṇi ca madhuro bahutaro na yukta ityadoṣaḥ | yadvā ‘dviguṇamānamanukteṣu yaduktaṃ tattathaiva ca’ iti ||75-80||
Kāśīrāma Vaidya. nāgapuṣpāṇi nāgakeśaraṃ,lavaṇāni pañca lavaṇāni bahuvacanāt | etāni pratyekabhāgāni pañcalavaṇānāmapi pratyekabhāgam | tvak taja:, kaṇā pippalī, dhānyaṃ prasiddham, amlavetasaḥ tasya cukraṃ vā raso vā gṛhyate, viśvaṃ śuṇṭhī, bhadrailā bṛhadelā, badaraṃ laghubadaraṃ, jaladharo mustam | mahākhāṇḍavasaṃjñametat surocanaṃ suṣṭhu rucikaraṃ arocakādhikāritvāt tathāgnimāndyādiharaṃ khāṇḍavo dvividhaḥ eko lehyaḥ aparaścūrṇasaṃjñaḥ | yathā coktam “āme hyamlapalaṃ caiva khaṇḍapakvaṃ ghṛtānvitam | elāmaricasaṃyuktaṃ jñātavyaḥ sa ca khāṇḍavaḥ” | anye tvevamāhuḥ -“kapitthatintiḍīkabījakarpūrakadāḍimaiḥ | tathāmalakayuktaiśca saṣaḍbhi: khāṇḍava: smṛtaḥ”| pūrvoktastu avalehyaḥ | tathācoktam “āmlamadhuraiḥ spaṣṭaḥ, kaṣāyalavaṇauṣaṇaḥ atiktakhāṇḍavaḥ kolakapitthādyapakvaṃ hi” iti || 75-80 ||
atha nārāyaṇacūrṇamudarādau - citrakaṃ triphalā vyoṣaṃ jīrakaṃ hapuṣā vacā | yamānī pippalīmūlaṃ śatapuṣpā'jagandhikā || 81 || ajamodā śaṭhī dhānyaṃ viḍaṅgaṃ sthūlajīrakam | hemāhvā pauṣkaraṃ mūlaṃ kṣārau lavaṇapañcakam || 82 || kuṣṭhaṃ ceti samāṃśāni viśālā syāddvibhāgikā | trivṛttribhāgā vijñeyā dantyā bhāgatrayaṃ bhavet||83|| caturbhāgā śātalā syātsarvāṇyekatra cūrṇayet | pācanasnehanādyaiśca snigdhakoṣṭhasya rogiṇaḥ || 84 || dadyāccūrṇaṃ virekāya sarvarogapraṇāśanam | hṛdroge pāṇḍuroge ca kāse śvāse bhagandare ||85|| mandāgnau ca jvare kuṣṭhe grahaṇyāṃ ca galagrahe | dadyādyuktānupānena tathādhmāne surādibhiḥ || 86 || gulme badaranīreṇa viḍbhede dadhimastunā | uṣṇāmbubhirajīrṇe ca vṛkṣāmlaiḥ parikartiṣu || 87 || uṣṭrīdugdhenodareṣu tathā takreṇa vā gavām | prasannayā vātaroge dāḍimāmbubhirarśasi || 88 || dvividhe ca viṣe dadyātghṛtena viṣanāśanam | cūrṇaṃ nārāyaṇaṃ nāma duṣṭarogagaṇāpaham || 89 ||
Āḍhamalla. idānīṃ nārāyaṇacūrṇaṃ prakaṭayannāha - citramiti | triphalā harītakyādikaṃ, vyoṣaṃ trikaṭukam | havuṣeti svanāmataḥ prasiddham | kecittu ‘ruu’ śabdavācyaṃ vadanti | kṣārāviti dvau kṣāro tena svarjikā yavakṣāraśceti | lavaṇapañcakaṃ prasiddham | kuṣṭhaṃ ceti samāṃśānīti | viśālendravāruṇī sā dvibhāgikā ekadravyabhāgāpekṣayā, trivṛnniśothaḥ dvibhāgā, atrāpi dravyaikabhāgāpekṣayā, dantī ca prasiddhā tasyā bhāgatrayaṃ, dravyaikamānādapi boddhavyam | śātalā carmakaṣā iti loke śehuṇḍabheda iti trisaṭenāpi yavatiktakaśabdena likhitaḥ | sa ca dravyaikabhāgāpekṣayā caturbhāgaḥ | pācanasnehādyairiti | pācanaṃ doṣāṇāṃ pācanaṃ vyādhivihitaṃ, snehanaṃ ghṛtapānādikam | ādiśabdāt svedādikaṃ ca, etena kṛtapūrvaiḥ pācanādyaiḥ kṛtvā snigdhakoṣṭhasya rogiṇa etaccūrṇaṃ virekāya dadyādityarthaḥ | tathāhi -“vātodaraṃ balavataḥ pūrvaṃ snehairupācaret | snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam” iti | nanviha “vivarjayet snehapānamajīrṇī codarī jvarī” iti vacanāt sneho niṣiddhaḥ, “naite svedyā nodarī nātisārī” ityanena svedasyāpi niṣedhaḥ kṛtaḥ | tatkathaṃ svedasnuhopadeśaḥ ? ucyate, svatantrayoḥ snehasvedayorniṣedho boddhavyaḥ, na tu śodhanāṅgabhūtayostayoḥ anyathā doṣaharaṇasya duṣkaratvāt | dadyādyuktānupāneneti | yuktānupānamatraiva kathyate tadyathā - ādhmāne surādibhiriti | ādigrahaṇādāsavāriṣṭasīdhumādhvīkādibhiḥ | gulme badaranīreṇeti badarakvāthenetyarthaḥ | viḍbhaṅge dadhimastuneti dadhi ca mastu ca yadvā dadhno mastu nānājātikaṃ, yata: mastu saptavidhaṃ bhavet | tadyathā - ‘svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathāmṛtakṣīrabhavaṃ saraśca | asāramevaṃvidhasaptadhā'smin varge smṛtaṃ mastuguṇāstathaiva’ iti | prasaṃgato'syārthaṃ prakaṭayannāha - svādvamlamityādi sthādu dadhi amlaṃ dadhi atyamlaṃ dadhi rasajātam atyamlaṃ dadhi manyajātaṃ dadhi ebhyo jatimityarthaḥ | tathā'mṛtakṣīrabhavamiti | vinaṣṭadugdhajātaṃ sara iti dadhna upari ghano bhāgaḥ snehabahulaḥ sara iti prasiddha: | asāraṃ sārarahitam uddhṛtasnehasya dadhno vinirmitamityarthaḥ | iti saptavidhaṃ mastu darśitam | anye kūrcikā dadhitakrabhedena mastu dvividhamiti paṭhanti, uṣṇāmbunā saha peyamiti vyavahāraḥ | uṣṇāmbubhiriti bahuvacanatvenāṣṭamāṃśāvaśeṣādikaṃ grāhyam | tacca yathādoṣānurūpamiti yojyam | vṛkṣāmlairiti asya kvāthenetyarthaḥ | parikartiṣviti | gude parikartanamiva vedanāvṛddhiriti parikartikā kathyate | uṣṭrīdugdhena gavāṃ takreṇa vā | udareṣu iti sarvodareṣvityarthaḥ | prasannayā vātaroge iti | prasannā surāmaṇḍaḥ prasiddhaḥ | tathā coktaṃ ‘prasannā syāt surāmaṇḍastasmāt kādambarī ghanā | jagalastadadhaḥ prokto jagalānmadako ghanaḥ || vakkaso hṛtasāraḥ syāt surābījaṃ tu kiṇvakam’ iti guṇenāpi prasannāmāha - ‘gulmārśaśchardyarocakavātanut’ iti rāsnayā vātarogeṣviti vā pāṭhaḥ | tatra rāsnākvāthena sahetyarthaḥ | dāḍimāmbubhirarśasīti | dāḍimaphalasvarasaiḥ kvacitphalarasairvā | dvividhe viṣe iti sthāvarajaṅgamātmake | viṣṇusaṃhitāyāmuktaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ yadvā viṣṇuvīryatulyaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ yathā viṣṇutejasā daityagaṇāḥ palāyante tathaivāsya prabhāveṇa duṣṭā rogagaṇā naśyantīti tātparyārthaḥ ||81-89||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā harītakīvibhītakamāmalakaṃ pratyekamekabhāgaṃ, vyoṣaṃ śuṇṭhīmaricapippalya:, pratyekamekabhāgaṃ; hapuṣā17 vigandhikā, ajagandhikā18 vanatulasī, śaṭhī karcūraṃ, sthūlajīrakaṃ sthūlakaṇā, hemāhvā coṣaṃ pauṣkaramūlaṃ, kṣārau dvau svarjīyavakṣārau, kuṣṭhaṃ prasiddham, etāni samāṃśāni pratyekamekabhāgaṃ viśālā indravāruṇī tasyā jaṭācūrṇaṃ dvibhāgaṃ trivṛt niśothaḥ dvibhāgā dantī dātyeṇī tasyā bhāgatrayaṃ, śātalā pītasehuṇḍastadabhāve sehuṇḍajaṭā tvagvā patrāṇi vā tasyāścaturbhāgā etān dvitricaturguṇān; citrakādicūrṇāni manyante kecidanyauṣadhāni manyante tatsarvaṃ saṃpradāyato jñeyam | pācanaṃ pācanakvāthaṃ dhānyatrikādi āragvadhādi vā | snehanaṃ ghṛtapānādi tadādyaiḥ snigdhakoṣṭhatya rogiṇaḥ virekāya cūrṇaṃ dadyāt | sarvarogapraṇāśanaṃ hṛdrogādau dadyāt vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkam | taiḥ parikartiṣu gude kartanavat pīḍā | suprasannā madirābhedaḥ, nārāyaṇaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ tadvadroganāśakatvāt || 81-89 ||
atha hapuṣādyaṃ cūrṇamajīrṇodarādau - hapuṣā triphalā caiva trāyamāṇā ca pippalī | hemakṣīrī trivṛccaiva śātalā kaṭukā vacā || 90 || nīlinī saindhavaṃ kṛṣṇaṃ lavaṇaṃ ceti cūrṇayet | uṣṇodakena mūtreṇa dāḍimatriphalārasaiḥ || 91 || tathā māṃsarasenāpi yathāyogyaṃ pibennaraḥ | ajīrṇe plīhni gulmeṣu śophārśoviṣamāgniṣu ||92|| halīmakāmalāpāṇḍukuṣṭhādhmānodareṣvapi |
Āḍhamalla. atha hapuṣādyaṃ cūrṇaṃ darśayannāha - hapuṣeti | hapuṣā svanāmākhyātā sā ca jambuvadviṭapaviśeṣaḥ, trāyamāṇā lokataḥ prasiddhā hemakṣīrī svarṇakṣīrī, kaṃkuṣṭhabheda ityarthaḥ | coka iti loke | trivṛnniśothaḥ, śātalā sehuṇḍabhedaḥ, kṛṣṇalavaṇaṃ sauvarcalaṃ sauvarcalasamamanyadvetyato yaduktaṃ “na kālalavaṇe gandhaḥ sauvarcalasamo guṇai:” iti | mūtreṇeti gomūtreṇa śreṣṭhatvāt | dāḍimatriphalārasairiti kvathitaiḥ | māṃsarasaḥ pralehaśabdavācyaḥ | yathāyogyamiti vyādhyanurūpam| viṣamāgniṣviti viṣamatīkṣṇamandādiṣvapi halīmaṃ halīmakam || 90-92 ||
Kāśīrāma Vaidya. hapuṣā vigandhikā, trāyamāṇā hemakṣīrī, trivṛt, śātalā, sehuṇḍaḥ, kuṭakī, nīlapuṣpī aparājitā, kṛṣṇalavaṇaṃ sauvarcalam, uṣṇodakādyaiḥ pibet | halīmaṃ halīmakaṃ, spaṣṭaṃ cānyat || 90-92 ||
atha pañcasamaṃ cūrṇaṃ śūlādau - śuṇṭhī harītakī kṛṣṇā trivṛtsauvarcalaṃ tathā ||93|| samabhāgāni sarvāṇi sūkṣmacūrṇāni kārayet | jñeyaṃ pañcasamaṃ cūrṇametacchūlaharaṃ param || 94 || ādhmānajaṭharārśoghnamāmavātaharaṃ smṛtam |
Āḍhamalla. ādhmānādau pañcasamacūrṇaṃ darśayannāha - śuṇṭhīti | atra kṛṣṇā pippalī, trivṛnniśothaḥ, śeṣaṃ subodham || 93 || 94 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 93 || 94 ||
atha nārācacūrṇamādhmānaśūlādau - karṣamātrā bhavetkṛṣṇā trivṛtā syātpalonmitā ||95|| khaṇḍātpalaṃ ca vijñeyaṃ cūrṇamekatra kārayet| karṣonmitaṃ lihedetatkṣaudreṇādhmānanāśanam ||96 || gāḍhaviṭkodarakaphānpittaśūlaṃ ca nāśayet |
Āḍhamalla. idānīṃ nārācakaṃ nāma cūrṇaṃ vivarṇayannāha - karṣamātreti | karṣamātramiti bhakṣaṇārthaṃ, kṣaudraṃ tu yāvadavalehaḥ syāt tāvanmātram | etacca prātareva bhakṣyaṃ virekārthatvāt tathā hyuktaṃ - “khaṇḍaṃ palaṃ trivṛtā samamupakulyā karṣacūrṇitaṃ ślakṣṇaṃ | prāgbhojane ca madhunā biḍālapadakaṃ lihet prājñaḥ’ iti gāḍhaviṭkamatibaddhapurīṣamiti || || 95 || 96 ||
Kāśīrāma Vaidya. kṛṣṇā pippalī, trivṛt niḥsṛtā | spaṣṭamanyat || 95 || 96 ||
atha lavaṇatritayādyaṃ cūrṇaṃ yakṛtplīhaśūlādau - lavaṇatritayaṃ kṣārau śatapuṣpādvayaṃ vacā ||97|| ajamodā'jagandhā ca hapuṣā jīrakadvayam | maricaṃ pippalīmūlaṃ pippalī gajapippalī ||98 || hiṅguśca hiṅgupatrī ca śaṭhī pāṭhopakuñcikā | śuṇṭhī citrakacavyāni viḍaṅgaṃ cāmlavetasam ||99|| dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca trivṛddantī śatāvarī | indravāruṇikā bhārṅgī devadāru yamānikā || 100|| kustumburustumburūṇi pauṣkaraṃ badarāṇi ca | śivā ceti samāṃśāni cūrṇamekatra kārayet|| 101|| bhāvabhedārdrakarasairbījapūrarasaistathā | tatpibetsarpiṣā jīrṇemadyenoṣṇodakena vā || 102 || kolāmbhasā vā takreṇa dugdhenauṣṭreṇa mastunā | yakṛtpṛṣṭhakaṭīśūlagudakukṣihṛdāmayam ||103|| arśoviṣṭambhamandāgnigulmaplīhodarāṇi19 ca | hikkādhmānaśvāsakāsāñjayedetānna saṃśayaḥ ||104 || etairevauṣadhaiḥ samyagghṛtaṃ vā sādhayetsudhīḥ |
Āḍhamalla. atha trilavaṇādyaṃ cūrṇaṃ darśayannāha - lavaṇatritayamiti | ayaṃ trilavaṇādyo yogaścūrṇasaṃjñakaḥ | anenaiva ghṛtamapi sādhayet| sudhīriti snehayuktyā vipacedityarthaḥ | atra trilavaṇaṃ ca saindhavasauvarcalaviḍasaṃjñaṃ kṣārāviti dvaukṣārau tena svarjikākṣāro yavakṣāraśca | śatapuṣpādvayamiti laghusthūlabhedena | ekā ‘saupha’ iti prasiddhā | aparā ‘sovā’ śabdavācyā, ajagandhā varvarikā, hapuṣā nijanāmakhyātā, jīrakadvayamiti pītakṛṣṇabhedena pratītam, kustumburu dhānyakaṃ, tumburu svanāmaprasiddhaṃ, pauṣkaraṃ, kuṣṭhaṃ, hiṅgupatrī, viṭapaviśeṣaḥ tasyāḥ patrāṇi hiṅgugandhasadṛśāni bhavanti | sā dvividhā ekā cāruṇapatrikā tanvī aparā veṇupatrikā hiṃgulaphalā | upakuñcikā jīrakabhedaḥ ‘karauṃjī śabdavācya: | badarāṇi badaraphalāni, śivā harītakī śeṣaṃ subodham | etat sakalaṃ samabhāgena ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ cārdrakarasairbījapūrarasaiśca pratyekaṃ bhāvayet; rasairiti bahuvacanatvena saptavārān bhāvayediti bhāvaḥ | tathācoktaṃ -‘bījapūrārdrakarasenāsakṛdbhāvitam’ iti | ghṛtasādhane tu caturguṇo raso deyaḥ | snehaparimāṇāt caturguṇatā ca pratyekaṃ | tatpibet sarpiṣā jīrṇe iti | anne jīrṇe sati pibedityarthaḥ | anyarogotpattibhayāt | tathāhi - ‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca’ iti | kolāmbhasā badarakvāthena | ‘vā’ grahaṇāt kulatthayūṣeṇa kṣāraniścyotanena dāḍimarasena doṣāpekṣayā pibediti tātparyārtha: | yakṛtpṛṣṭhakaṭīśūlamiti | yakṛtśūlaṃ pṛṣṭhaśūlaṃ kaṭiśūlaṃ ceti gudakukṣihṛdāmayamiti | āmayo gudādibhiḥ saha pratyekamabhisaṃbadhyate ||97-104||
Kāśīrāma Vaidya. lavaṇatritayaṃ saindhavaṃ sauvarcalaṃ viḍalavaṇaṃ, kṣārau dvau sarjīyavakṣārau, śatapuṣpā dvayam20 | ajagandhā bākucī, hapuṣā prasiddhā, jīrakadvayaṃ śvetakṛṣṇajīrakam | pippalī gajapippalī, tadabhāve pippalī, hiṅgu bharjitaṃ, hiṅgupatrīḥ21 , śaṭhī karcūra: pāṭhā22 prasiddhā, upakuñcikā23 kalavañjīkā, amlavetasaḥ cukraṃ vā raso vā, dāḍimam amlatintiḍīkaṃ, trivṛt niḥsṛtā, dantī jayapālamūlaṃ, śatāvarī, indravāruṇī prasiddhā tasyā jaṭā, kustumbururdhānyakaṃ, tumburuḥ śūlaghnaḥ, pauṣkaramūlaṃ, badarāṇi, śivā harītakī, kolāmbhasā badarajalena, mastunā dadhijalena | spaṣṭamanyat || 97-104 ||
atha śūlādau tumburādicūrṇam | tumburūṇi trilavaṇaṃ yamānī puṣkarāhvayam || 105 || yavakṣārābhayāhiṅguviḍaṅgāni samāni ca | trivṛttribhāgā vijñeyā sūkṣmacūrṇāni kārayet||106|| pibeduṣṇena toyena yavakvāthena vā pibet | jayetsarvāṇi śūlāni gulmādhmānodarāṇi ca ||107||
Āḍhamalla. atha tumburādicūrṇaṃ darśayannāha - tumburūṇīti ayaṃ tumburādiko yogaḥ aṣṭavidhaśūleṣu praśastaḥ | tatra tumburūṇi phalaviśeṣāḥ prasiddhāḥ, trilavaṇaṃ saindhavaṃ sauvarcalaṃ viḍaṃ, puṣkarāhvayaṃ puṣkaramūlam, tadabhāve kuṣṭaṃ, abhayā harītakī, hiṃgvatra bharjitam, etatsakalaṃ samabhāgaṃ, trivṛt tribhāgiketi ekadravyabhāgāpekṣayā, yavakvātheneti yavo'nnaviśeṣaḥ || 105-107 ||
Kāśīrāma Vaidya. saiṃdhavasauvarcalabiḍeti lavaṇāni, yamānī, puṣkaraṃ, puṣkaramūlaṃ, yavakṣāraḥ, abhayā harītakī, hiṅgu bharjitaṃ, viḍaṅgaṃ etāni samāni pratyekaṃ ṭaṅkamātrāṇi sarvoṣadhāni; trivṛt niḥsṛtā bhāgatrayaṃ ādyauṣadhāt | apare sarvāndhātṛguṇānāhuḥ | tathāca bopadevaśataślokyāṃ ‘dīpyastumburupauṣkaraṃ trilavaṇaṃ kṣārābhayā jaṃtujit vyoṣaṃ hiṅgu tatastṛvṛttrirudarādyarśograhe buddhimān | vyākhyātaṃ ca trivṛttriguṇaḥ, tataḥ dīpyādicūrṇāt - dīpyāditi samāṃśāt| tathāca vṛndepi “tumburūṇi trilavaṇaṃ pāṭhā kṛṣṇā mahauṣadham | etāni svarjikākṣāro yavakṣārābhayā niśiḥ || lavaṅgaṃ citrakaṃ hiṅgu samānyekatra cūrṇayet | trivṛttriguṇitaṃ cūrṇametaduṣṇāmbunā pibet | śūlaṃ nivārayatyeṣa ādhmānamudarāṇi ca ||” vṛndāt bṛhattumburādyaṃ cūrṇaṃ śūlādau ||105-107 ||
atha citrakādyaṃ cūrṇaṃ mandāgnyādau - citrakaṃ nāgaraṃ hiṅgu pippalī pippalījaṭā | cavyājamodā maricaṃ pratyekaṃ karṣasaṃmitam || 108 || svarjikā ca yavakṣāraḥ sindhu sauvarcalaṃ biḍam | sāmudrakaṃ romakaṃ ca kolamātrāṇi kārayet ||109|| ekīkṛtyākhilaṃ cūrṇaṃ bhāvayenmātuluṅgajaiḥ | rasairdāḍimajairvāpi śoṣayedātapena ca || 110|| etaccūrṇaṃ jayedgulmaṃ grahaṇīmāmajāṃ rujam | agniṃ ca kurute dīptaṃ rucikṛtkaphanāśanam || 111 ||
Āḍhamalla. citrakādyaṃ cūrṇamāha – citrakamiti | atra nāgaraṃ śuṇṭhī, pippalī, pippalījaṭā pippalī mūlaṃ,citrakādi maricāntaṃ dravyaṃ karṣapramāṇaṃ pratyekaṃ, svarjikādiromakāntaṃ kolamātraṃ, pratyekamityarthaḥ | kolaṃ karṣārdhasaṃjñaṃ romakaṃ gaḍa- lavaṇam | etatsarvaṃ cūrṇīkṛtya mātuluṅgadāḍimaphalodbhavaiḥ rasaiḥ pṛthagbhāvayet, mātuluṅgo bījapūrakaḥ | vāgrahaṇā- detaccūrṇaṃ mātuluṅgadāḍimarasenāplāvya guṭikāḥ kāryāḥ granthāntaradarśanācca | tathāhi “citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇatrayam | vyoṣaṃ hiṃgvajamodaṃ ca cavyaṃ caikatra cūrṇayet | guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā | kṛtā vipācayantyāmaṃ dīpayantyāśu cānalam” iti||108-111||
Kāśīrāma Vaidya. hiṅgu bharjitaṃ | spaṣṭamanyat ||108-111||
atha vaḍavānalacūrṇaṃ mandāgnyādau - saindhavaṃ pippalīmūlaṃ pippalī cavyacitrakam | śuṇṭhī harītakī ceti kramavṛddhāni cūrṇayet ||112|| vaḍavānalanāmaiccūrṇaṃ syādagnidīpanam |
Āḍhamalla. atha vaḍavānalacūrṇamāha - saindhavamiti | cavyamiti viṭapaviśeṣo nijanāmapraptītaḥ tasya phalaṃ gajapippalī iti| kramavṛddhyā vṛddhiṃ kṛtvā yojyaṃ, vṛddhistu ādidravyādbhavati | tadyathā saindhavamekabhāgaṃ, pippalīmūlaṃ dvibhāgikaṃ, pippalī tribhāgā, cavyaṃ bhāgacatuṣṭayaṃ, citrakaṃ pañcabhāgaṃ śuṇṭhī ṣaḍbhāgā harītakī saptabhāgeti kramavṛddhiḥ | atyantāgnikaratvāt vaḍavānalasaṃjñam || || 112 ||
Kāśīrāma Vaidya. kamavṛddhāni - saindhavam ekaṃ, pippalīmūlaṃ dvayaṃ, pippalī catvāri, cavyamaṣṭau, citrakaṃ ṣoḍaśa, śuṇṭhī dvātriṃśat, harītakī catuḥṣaṣṭiḥ, evameva kramavṛddham ||112||
atha ajamodādyaṃ cūrṇam āmavātaśothādau - ajamodā viḍaṅgāni saindhavaṃ devadāru ca || 113 || citrakaḥ pippalīmūlaṃ śatapuṣpā ca pippalī | maricaṃ ceti karṣāṃśaṃ pratyekaṃ kārayedbudhaḥ ||114|| karṣāstu pañca pathyāyā daśa syurvṛddhadārukāt | nāgarācca daśaiva syuḥ sarvāṇyekatra cūrṇayet ||115|| pibetkoṣṇajalenaiva cūrṇaṃ śvayathunāśanam | āmavātarujaṃ hanti saṃdhipīḍāṃ ca gṛdhrasīm ||116|| kaṭipṛṣṭhagudasthāṃ ca jaṅghayośca rujāṃ jayet | tūnīpratūnīviśvācīkaphavātāmayāñjayet || 117 || samena vā guḍenāsya vaṭakānkārayedbhiṣak |
Āḍhamalla. atha ajamodādyaṃ cūrṇamapi darśayannāha - ajamodeti | ayamajamodādisaṃjñako yogaścūrṇarūpo guṭikārūpaśca | ajamodādimaricāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ karṣamātram | pathyā harītakī tasyāstvak pañcakarṣamitā, vṛddhadārakaṃ daśakarṣaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī caiva daśakarṣānvitā etat sakalaṃ cūrṇaṃ kṛtvā ucitamātrayā koṣṇajalena pānaṃ boddhavyam | athavā pakṣāntaramapi | idameva cūrṇaṃ guḍamiśritaṃ guḍasamānaṃ kṛtvā bhakṣayet | guḍasāmyamatracūrṇatvāt | atrāpi koṣṇajalānupānaṃ boddhavyam| kaṭipṛṣṭhagudasthāṃ ceti | atra rujāmityanvayaḥ | jaṅghayorubhayoḥ atrāpi rujāṃ | tūnīpratūṇīvātaroge paṭhitā viśvācī ca || 113-117 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajamodādipratyekaṃ karṣāṃśaṃ, pathyā harītakī pañcakarṣāḥ, vṛddhadāruḥ24 prasiddhaḥ etasmāddaśakarṣāḥ syuḥ, śuṇṭhī nāgaraśuṇṭhī tasmācca daśakarṣāḥ syu:, etāni sarvāṇi ekatra cūrṇayet | etaccūrṇam ajamodādikaṃ koṣṇajalena pibet śothādināśakaṃ bhavati | samena guḍena vā asya vaṭakān kārayet || 113-117 ||
śvāsādau śuṇṭhyādicūrṇam | (śuṇṭhī sauvarcalaṃ25 hiṅgu dāḍimaṃ cāmlavetasam ||118|| cūrṇamuṣṇāmbunā peyaṃ śvāsahṛdrogaśāntaye |) atha hiṃgvādicūrṇaṃ śūlādau - hiṅgu pāṭhā'bhayā dhānyaṃ dāḍimaṃ citrakaḥ śaṭhī ||119|| ajamodā trikaṭukaṃ hapuṣā cāmlavetasam | ajagandhā tintiḍīkaṃ jīrakaṃ pauṣkaraṃ vacā ||120|| cavyaṃ kṣāradvayaṃ pañca lavaṇāni vicūrṇayet | prāgbhojanasya madhye vā cūrṇametatprayojayet ||121|| pibedvā jīrṇamadyena takreṇoṣṇodakena vā | gulme vātakaphodbhūte hṛdgrahe'ṣṭhīlikāsu26 ca ||122 || hṛdbastipārśvaśūleṣu śūle ca gudayonije | mūtrakṛcchre tathānāhe pāṇḍuroge'rucau tathā ||123|| hikvāyāṃ yakṛti plīhni śvāse kāse galagrahe | grahaṇyarśovikāreṣu cūrṇametatpraśasyate || 124 || bhāvitaṃ mātuluṅgasya bahuśaḥ svarasena vā | kuryācca guṭikā bahvīrvātaśleṣmāmayāpahāḥ || 125 ||
Āḍhamalla. adhunā hiṃgvādyaṃ cūrṇamāha - hiṃgviti | atra hiṅgu bharjitaṃ yojyaṃ, pāṭhā prasiddhā tasyā mūlam, abhayā harītakī, dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni, hapuṣā jambuvadviṭapaviśeṣo vikhyātaḥ, ajagandhā barbarikā, tintiḍīkamamlaphalaṃ prasiddhaṃ, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, kṣāradvayamiti yavakṣāraḥ svarjikākṣāraḥ | pañcalavaṇāni saindhavaprabhṛtikāni | prāgbhojanasyeti prātaḥkāle madhye vā bhojanamiśram | jīrṇamadyeneti jīrṇaṃ purātanaṃ guṇādhikatvāt | tathāhi ‘navaṃ madyamabhiṣyandi gudadoṣakaraṃ param | jīrṇaṃ ca sarvadoṣaghnaṃ laghutvaṃ ca kaphāpaham’ iti | kalpanāntaramāha | athavā etaccūrṇaṃ mātuluṅgasya rasena vā bahuśo bhāvayitvā guṭikāḥ kāryāḥ | tāśca vātaśleṣmāmayāpahā bhavanti | bahuśa iti saptavārān | bahvīriti dviśāṇapramitāḥ ||118-125 ||
Kāśīrāma Vaidya. hiṅgu bharjitaṃ, pāṭhā, abhayā harītakī, dhānyaṃ prasiddhaṃ, dāḍimaṃ, citrakaṃ, śaṭhī karcūra:, ajamodā, trikaṭu, hapuṣā prasiddhā, amlavetasya raso vā cukraṃ vā, ajagandhā27 vanatulasī, tintiḍīkaṃ, pauruṣaṃ puṣkaramūlaṃ; vacā, cavyaṃ, kṣāradvayaṃ sarjī iti dvayaṃ, yavakṣāraṃ, pañcalavaṇaṃ saindhavaṃ śākambharīyaṃ sauvarcala sāmudraṃ biḍaṃ iti| sarvaṃ cūrṇaṃ madyādinā pibet | keṣu gulmādiṣu etaccūrṇaṃ praśasyate | mātuluṅgasya svarasena vā guṭikāṃ kuryāt || 118-125 ||
atha yamānīkhāṇḍavacūrṇamarocakādau - yamānī dāḍimaṃ śuṇṭhī tintinīkāmlavetasau | badarāmlaṃ ca kurvīta catuḥśāṇamitāni ca || 126 || sārdhadviśāṇaṃ maricaṃ pippalī daśaśāṇikā | tvaksauvarcaladhānyākaṃ jīrakaṃ dvidviśāṇakam ||127 || catuḥṣaṣṭimitaiḥ śāṇai śarkarāmatra yojayet | cūrṇitaṃ sarvamekatra yamānīkhāṇḍavābhidham|| 128|| cūrṇaṃ jayetpāṇḍurogaṃ hṛdrogaṃ grahaṇīṃ jvaram | chardiśoṣātisārāṃśca plīhānāhavibandhatām||129|| aruciṃ śūlamandāgnimarśojihvāgalāmayān |
Āḍhamalla. atha yamānīkhāṇḍavasaṃjñakaṃ cūrṇamāha - yamānīti | yamānī prasiddhā, dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni, tintiḍīkaṃ prasiddhaṃ, badarāmlamiti badaraṃ prasiddham, amlaṃ vṛkṣāmlaṃ vṛkṣabhedaḥ sa ca phalāmlaḥ, yadvā badarāmlamamlabadaraṃ khāṇḍavatvāt, catuḥśāṇamitānīti pratyekaṃ sārdhadviśāṇaṃ | maricamiti tena daśamāṣakamityarthaḥ | tvagā- dijīrakāntaṃ pratyekaṃ dviśāṇaṃ tvak sauvarcaladhānyakamityasya sthāne “kṛmighnamakṣaṃ dhānyatvak” iti paṭhanti tatrāpi akṣaṃ sauvarcalaṃ khāṇḍavābhidhamiti prasiddheḥ | yataḥ “lavaṇāmlasitāyukta: khāṇḍavaḥ parikīrtitaḥ” iti | śoṣo mukhaśoṣaḥ kṣayabhedo vā, ānāha udarāpūraḥ, vibandho vātādīnāmapravṛttiḥ, jihvāgalāmayāniti jihvāmayān, galāmayānityartha:||126-129 ||
Kāśīrāma Vaidya. yamānyādīni catuḥśāṇamitāni, maricaṃ sārdhadviśāṇam ardhaṭaṅkopari dviṭaṅkaṃ, pippalī daśaśāṇā, tvagādikaṃ dvidviśāṇakam | atra śarkarāṃ catuḥṣaṣṭimitaśāṇairyojayet | etat yamānīkhāṇḍavābhidhaṃ pāṇḍurogādīn jayet| dāḍimam amlaṃ madhuraṃ vā, sauvarcalaṃ prasiddham, amlavetasya svarasaṃ vā, cukraṃ karṣamātraṃ, pippalīnām ekaṃ śataṃ, maricasya dve śate, guṇanayanāttvanyasaṃkhyayā atra śarkarāyāścatvāri phalāni, palamatra ṣoḍaśaṭaṅkānām, anyathā catuḥṣaṣṭimitaiḥ śāṇaiḥ śarkarāmatra yojayedityanena virodhaḥ syāt | kecitkhāṇḍave lavaṇaṃ madhurayoge sādhu svabhāvāt, lavaṇaṃ nikṣipediti vadanti || atha pṛthvīkādyaṃ cūrṇam arocakādau granthāntarāt - “pṛthvīkā jīrakaṃ dhānyaṃ dāḍimaṃ ca tathaiva ca | citrakaṃ pippalīmūlaṃ nāgakeśarakaṃ tathā | maricaṃ dīpyakaṃ caiva vṛkṣāmlaṃ cāmlavetasam || ajamodājagandhā ca dadhitthaṃ ceti kārṣikān | pradeyaṃ cātiśuddhāyāḥ śarkarāyāḥ palāṣṭakaṃ || cūrṇametatprasādaṃ syāt paramaṃ rucivardhanaṃ | tīvrakāsāmayārśāṃsi śūlaṃ kāsaṃ vamiṃ jvaraṃ || nihanti dīpayatyagniṃ balavarṇapradaṃ paraṃ | vātānulomanaṃ hṛdyaṃ kaṇṭhajihvāviśodhanam” iti | pṛthvīkā sūkṣmailā, ajagandhā vāvarī, dadhitthaṃ kapitthaṃ | idamapi khāṇḍavaṃ cūrṇam || 126-129 ||
atha tālīsādicūrṇam arocakādau - tālīsaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalī vaṃśarocanam ||130|| ekadvitricatuḥpañcakarṣairbhāgānprakalpayet | elātvacostu karṣārdhaṃ pratyekaṃ bhāgamācaret || 131|| dvātriṃśatkarṣatulitā pradeyā śarkarā budhaiḥ | tālīsādyamidaṃ cūrṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ smṛtam|| 132|| kāsaśvāsajvaraharaṃ chardyatīsāranāśanam | śoṣādhmānaharaṃ plīhāgrahaṇīpāṇḍurogajit || 133|| paktvā vā śarkarāṃ cūrṇaṃ kṣipetsyādguṭikā tataḥ |
Āḍhamalla. tālīsādikamapyāha - tālīsamiti | tālīsaṃ svanāmakhyātaṃ, vaṃśarocanaṃ vaṃśakṣīrī, etaddravyapañcakamādi- dravyāt karṣaikaikena vardhitaṃ grāhyam | tena tālīsaṃ karṣaikaṃ, maricaṃ karṣadvayaṃ, śuṇṭhī karṣatrayā, pippalī catuḥkarṣā, vaṃśa- rocanaṃ pañcakarṣam, elātvacostu karṣārdhamiti | elā kṣudrailā, tvag varāṅgaṃ karṣārdhamiti śāṇadvayamityarthaḥ | pratyekamiti pṛthagityarthaḥ | śarkarā'tra dvātriṃśat karṣatulitā deyā, etena sakalacūrṇāddviguṇā śarkarā bhavati tīkṣṇatvāt | veti grahaṇena pakṣāntaramāha - samajale śarkarāṃ paktvā tatra cūrṇaṃ prakṣipya guṭikā kāryā laghutaratvāt tathāhi - “kalpayedguṭikāścaitaccūrṇāt paktvā sitopalām | guṭikā hyagnisaṃyogāccūrṇāllaghutarāḥ smṛtā? iti | etadapi vāṃśīṃ vinā pracarati | tathāca tantrāntare - “tālīśaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalyekāṃśakottarā | tvagelārdhāṃśakaṃ dadyāt śarkarā kuḍakaṃ bhavet” ityādi | anyatrāpi “tālīsamaricanāgaraṃ kṛṣṇāḥ karṣottarāḥ kramastvagele cārdhāṃśe kuḍavaṃ sitā guṭikā vipācya kṛtāḥ” iti kecidvadanti | pitte vaṃśarocanā deyeti | tathāhyuktam - “’pittayukte bhavecchreṣṭhaṃ vaṃśarocanayānvitam” iti granthāntaradarśanāt | taduktaṃ - “vāṃśīpippaliśuṇṭhīnāṃ tālīsoṣaṇayostathā | bhāgavṛddhiḥ kramādantyā tvagele cāpi sārdhake || kṛṣṇā tvaṣṭaguṇā cātra pradeyā sitaśarkarā” ityādi ||130-133||
Kāśīrāma Vaidya. tālīsam ekakarṣaṃ, maricaṃ dvikarṣaṃ, śuṇḍī trikarṣā, pippalī catuḥkarṣā, vāṃśī rocanā pañcakarṣā, evaṃ bhāgānprakalpayet, elā laghvelā, tvak tajaḥ, etayoḥ pratyekaṃ karṣārdhaṃ śarkarāyā dvātriṃśatkarṣāḥ | śarkarāṃ paktvā cūrṇe nikṣipet | tato guṭikā syāt | idaṃ tālīsādyaṃ cūrṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ tathā kāsādiharam ||130-133 ||
atha sitopalādicūrṇaṃ kāsakṣayapittadāhādau - sitopalā ṣoḍaśa syādaṣṭau syādvaṃśarocanā ||134|| pippalī syāccatuṣkarṣā syādelā ca dvikārṣikī | ekaḥ karṣastvacaḥ kāryaścūrṇayetsarvamekataḥ ||135|| sitopalādikaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet | śvāsakāsakṣayaharaṃ hastapādāṅgadāhajit ||136 || mandāgniṃ suptajihvatvaṃ pārśvaśūlamarocakam | jvaramūrdhvagataṃ raktaṃ pittamāśu vyapohati ||137||
Āḍhamalla. atha sitopalādicūrṇamāha - sitopaleti | sitopalā śarkarābhedaḥ | ṣoḍaśeti ṣoḍaśakarṣamitā | vaṃśarocanā aṣṭau syāditi aṣṭakarṣamitā, agrimakarṣagrahaṇāt | antyāt dviguṇitatvānmānanirdeśo'yam | tathācoktaṃ -“sitopalā tugākṣīrī pippalībahulā tvacaḥ | antyādūrdhvaṃ dviguṇita lehayenmadhusarpiṣā||” iti | bahulā kṣudrailā, madhu sarpiścātra lehavat parimitaṃ | hastapādāṅgadāhajiditi | tena hastadāhaṃ, pādadāhaṃ, aṅgadāhamiti suptajihvatvamiti jihvāroge paṭhitam || 134-137 ||
Kāśīrāma Vaidya. sitopalā prasiddhā, aṣṭau karṣāḥ vaṃśarocanā, pippalī catuḥkarṣā syāt, elā dvikārṣikī, tvacaḥ ekakarṣaḥ, evaṃ ṣoḍaśakarṣaṃ syāt| etatsitopalādicūrṇaṃ madhusarpirbhyāṃ lihet ścāsādikān vyapohati ||134-137||
atha lavaṇabhāskaracūrṇaṃ grahaṇīgulmādau - sāmudralavaṇaṃ kāryamaṣṭakarṣamitaṃ budhaiḥ | pañca sauvarcalaṃ grāhyaṃ niḍaṃ saindhavadhānyakāt || 138|| pippalī pippalīmūlaṃ kṛṣṇajīrakapatrakam | nāgakeśaratālīsamamlavetasakaṃ tathā || 139 || dvikarṣamātrāṇyetāni pratyekaṃ kārayedbudhaḥ | maricaṃ jīrakaṃ viśvamekaikaṃ karṣamātrakam || 140 || dāḍimaṃ syāccatuṣkarṣaṃ tvagele cārdhakārṣike | etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ lavaṇaṃ bhāskarābhidham ||141 || śāṇapramāṇaṃ deyaṃ tu mastutakrasurāsavaiḥ | vātaśleṣmabhavaṃ gulmaṃ plīhānamudaraṃ kṣayam28 || 142|| arśāṃsi grahaṇīṃ kuṣṭhaṃ vibandha29 ca bhagandaram | śophaṃ śūlaṃ śvāsakāsāvāmavātaṃ ca hṛdrujam || 143|| mandāgniṃ nāśayedetaddīpanaṃ pācanaṃ param | sarvalokahitārthāya bhāskareṇoditaṃ purā ||144||
Āḍhamalla. idānīṃ lavaṇabhāskaraṃ nāma cūrṇaṃ prakaṭayannāha - sāmudralavaṇamiti | dakṣiṇasamudrasamīpe bhavaṃ sāmudraṃ lavaṇaṃ tacca samaṭīśabdavācyam aṣṭakarṣaṃ paladvayam, pañca sauvarcalaṃ grāhyamiti sauvarcalalavaṇaṃ pañcakarṣaṃ grāhyamityarthaḥ | biḍalavaṇādyamlavetasāntaṃ dviguṇakarṣapramāṇaṃ pratyekaṃ, biḍaṃ kṛtrimaṃ lavaṇaṃ tacca prasāriṇī kalka- bhaktalavaṇasaṃyogādagnidāhena nivṛttamityeke, sindhubhavaṃ saindhavaṃ, kṛṣṇajīrakaṃ pāścātyaṃ,tacca khurāsānaśabdavācyaṃ, maricādiviśvāntaṃ dravyatrayaṃ karṣaṃ pratyekamityarthaḥ | jīrakamatra śuklaṃ , viśvaṃ śuṇṭhī, dāḍimaṃ syāccatuḥkarṣamiti dāḍi- maphalabījāni grāhyāṇi tacca anāradānāśabdavācyaṃ, catuḥkarṣaṃ palaparimitaṃ | tvagele cārdhakārṣika iti militvā karṣamātramityartha: | bhakṣaṇe ca śāṇapramāṇaṃ ṭaṅkamātraṃ deyaṃ, tīkṣṇatvāt | tat punaḥ iti grahaṇenādhikamātramapi praca- rati doṣādīnāṃ balātiśayatvāt| mastutakrasurāsavairiti | mastu dadhno'dhastoyaviśeṣaḥ | ‘dadhnastu yadadhastoyaṃ tanmastu parikīrtitam |’ takramiti tribhāgabhinnaṃ, surāsavau prasiddhau, surā lohitavarṇā, piṣṭakiṇvakalkena kiñcit kaluṣā āśu kriyante ye te āsavāḥ, bhāskareṇa bhāskarācāryeṇa uditaṃ kathitaṃ purā pūrvapauruṣeyagranthānāmādāvityarthaḥ | na tu ṛṣipraṇītebhya iti kecit || 138-144 ||
Kāśīrāma Vaidya. sāmudralavaṇaṃ budhaiḥ aṣṭakarṣaṃ kāryaṃ, pañcakarṣaṃ saptaircalaṃ, biḍaṃ biḍalavaṇaṃ tadādyamlavetasakāntaṃ daśauṣadhaṃ pratyekaṃ dvidvikarṣaṃ, āmlavetasasya rasaṃ vā cukraṃ vā grāhyaṃ, maricaṃ jīrakaṃ, viśvam etatpratyekaṃ karṣamātraṃ, jīrakaṃ śvetaṃ, viśvaṃ śuṇṭhī, dāḍimaṃ catuḥkarṣaṃ, tvagelā ca ardhakārṣikaṃ pratyekaṃ dvidviṭaṅkaṃ | etaccūrṇakṛtaṃ lavaṇabhāskaraṃ bhavati śāṇapramāṇaṃ ṭaṅkapramāṇaṃ bhakṣaṇārthaṃ deyaṃ, ārśādīni ca nāśayati | idaṃ bhāskareṇa sūryeṇa uditam ||138-144||
atha elādicūrṇaṃ chardiroge - elāpriyaṅgumustāni kolamajjā ca pippalī | śrīcandanaṃ tathā lājā lavaṅgaṃ nāgakeśaram || 145|| etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ sitākṣaudrayutaṃ lihet | vātapittakaphodbhūtāṃ chardiṃ hantyativegataḥ ||146 || vyāghrīcūrṇam | (vyāghrījīrakadhātrīṇāṃ30 cūrṇaṃ madhuyutaṃ lihet | ūrdhvavātamahāśvāsatamakairmucyate kṣaṇāt ||147||)
Āḍhamalla. elādicūrṇamāha - elā priyaṅgumustānīti | elā sūkṣmailā, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ phalāni, kolamajjā badaraphalāsthimadhyagatadravyaviśeṣaḥ, śrīcandanaṃ śvetacandanaṃ, lājā bhṛṣṭadhānyodbhavā | etatsakalaṃ samamātraṃ saṃgṛhya vastrapūtaṃ cūrṇaṃ kuryāt | bhakṣaṇamānamasya doṣāgnibalāpekṣayā kāryam | sitākṣaudrayutamitītyarthaḥ | (sitā31 śarkarā sā dhānyacūrṇasamā grāhyā, madhumānaṃ ca yāvadavalehatvaṃ syāt tāvaddeyamityarthaḥ) | ativegata iti vacanenāsya viśiṣṭatvaṃ darśitam ||145-147 ||
Kāśīrāma Vaidya. kolaṃ badaraṃ tanmajjā, śrīcandanaṃ malayajaṃ lājā bhṛṣṭadhānyajāṃ sarvasamaṃ sitā sitopalā || 145 -147 ||
atha pañcanimbacūrṇaṃ kuṣṭhādau - mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvacaṃ nimbātsamāharet | sūkṣmacūrṇamidaṃ kuryātpalapañcadaśonmitam || 148|| lohabhasmaharītakyau cakramardakacitrakau | bhallātakaṃ viḍaṅgāni śarkarāmalakaṃ niśā || 149 || pippalī maricaṃ śuṇṭhī bākucī kṛtamālakaḥ | gokṣuraśca palonmānamekaikaṃ kārayedbudhaḥ || 150 || sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ bhṛṅgarājena bhāvayet | aṣṭabhāgāvaśiṣṭena khadirāsanavāriṇā || 151 || bhāvayitvā ca saṃśoṣya karṣamātraṃ tataḥ pibet | khadirāsanatoyena sarpiṣā payasāthavā || 152 || māsena sarvakuṣṭhāni vinihanti rasāyanam | pañcanimbamidaṃ cūrṇaṃ sarvarogapraṇāśanam ||153||
Āḍhamalla. adhunā pañcanimbacūrṇaṃ darśayannāha - mūlamiti | mūlamityādinā nimbavṛkṣasya pañcāṅgaṃ kathitaṃ; mūlaṃ jaṭā patraṃ palāśaṃ phalamāmabījaṃ puṣpaṃ kusumaṃ tvak challī | samāharediti samyak prakāreṇa āharediti yaduktaṃ tat kālaviśeṣaṃ sūcayati | tathāhi “puṣpakāle ca puṣpāṇi phalakāle phalāni ca | saṃcūrṇya picumardasya tvaṅmūlāni dalāni ca” iti| eke mūlasthāne sāramiti paṭhanti vyākhyānayanti ca tatra sāraṃ madhyabhāgasthitaṃ kāṣṭhaviśeṣam, uktamanyatrāpi “kāle tvagdalasārabījakusumairnimbasya tulyāṃśakaiḥ” ityādi | pañcadaśonmitaṃ phalamiti sakalapañcāṅgaṃ pañcadaśapalaparimitaṃ grāhyamityarthaḥ | tena pratyekaṃ tripalamitaṃ bhavati | lohabhasmeti mṛtalohacūrṇaṃ, cakramardakaḥ prapunnāṭabījāni, āmalamāmalakīphalaṃ, niśā haridrā, kṛtamālako rājavṛkṣaḥ etallohabhasmādigokṣurakāntaṃ pṛthak palamānaṃ grāhyam, tena nimbacūrṇasamaṃ bhavati | etat sakalaṃ cūrṇībhūtaṃ dravyaṃ bhṛṅgarājarasena bhāvitaṃ kṛtvā paścādaṣṭabhāgāvaśeṣeṇa khadirakvāthena tat paścādasanakvāthena ca bhāvyam, asanaḥ pītamāro vṛkṣaviśeṣaḥ, paścāt saṃśoṣya karṣaparimāṇamitaṃ vakṣyamāṇānupānena saha pibedityarthaḥ | anupānānyāha - khadirāsanatoyeneti | khadirakāṣṭhakvathitena asanakāṣṭhakvathitena vetyarthaḥ | athavā sarpiṣā payasā ca atra doṣāpekṣā boddhavyā | rasāyanamiti jarāvyādhināśakatvena rasāyanaṃ kathitaṃ| paccanimbamiti nimbasambandhipuṣpādipañcakameva nimbapañcakaṃ kathitaṃ | tathāhi “nimbapatraṃ tathā puṣpaṃ tvaṅmūlaṃ phalamucyate | pañcanimbamiti khyātaṃ nāmataḥ śāstrakovidaiḥ” iti | sarvarogapraṇāśanamiti | sarvarogā bhagandarapramukhāḥ | tathāhyuktam - “bhagaṃdaraḥ ślīpadavātaraktajaḍāndhanāḍīvraṇaśīrṣarogān | sarvān pramehān pradarāṃśca sarvān daṃṣṭrāviṣaṃ mūlaviṣaṃ nihanti || sthūlodaraḥ siṃhakṛśodaraḥ syāt suśliṣṭasandhirmadhunopayogāt | sadopayogādapiye daśanti sarpādayo yāṃti vināśamāśu || jīvecciraṃ vyādhijarāvimuktaḥ śubhetaraścaṃdrasamānakāntiḥ” iti ||148-153 ||
Kāśīrāma Vaidya. nimbānmūlādikaṃ pañcāṅgaṃ samāharet| idaṃ paścadaśonmitaiḥ palaiścūrṇaṃ kuryāt| ekam ekapalalohabhasmādikam ekaikaṃ palonmitaṃ kārayet | cakramardaḥ32 prapunnāṭaḥ, śarkarā sitopalā, niśā haridrā, bākucī kṛmighnaḥ, kṛtamālaḥ āragvadhaḥ, khadiraḥ vṛkṣaviśeṣastasya sāraḥ, asanaḥ33 pītamāraḥ eṣāṃ kvāthena bhāvayet vāratrayaṃ vā sapta vā punaḥ saṃśoṣya karṣaṃ khadirāsanaṃ pibet || 148-153||
śatāvarīcūrṇam - śatāvarī gokṣuraśca bījaṃ ca kapikacchujam | gāṅgerukī cātibalā bījamikṣurakodbhavam || 154 || cūrṇitaṃ sarvamekatra godugdhena pibenniśi | na tṛptiṃ yāti nārībhirnaraścūrṇaprabhāvataḥ ||155|| aśvagandhādicūrṇam - aśvagandhā daśapalā tanmātro vṛddhadāruka: | cūrṇīkṛtyobhayaṃ vidvānghṛtabhāṇḍe nidhāpayet ||156|| karṣaikaṃ payasā pītvā nārībhirnaiva tṛpyati | agatvā pramadāṃ bhūyādvalīpalitavarjitaḥ ||157||
Āḍhamalla. idānīṃ vājīkaraṇacūrṇadvayamāha - śatāvarītyādi | kapikacchujaṃ | bījamiti vānarībījaṃ, gāṃgerukīti nāgabalā “guḍasakarīti” śabdavācyā, atibalā bṛhadvalā, bījamikṣurakodbhavamiti ikṣurakaḥ kokilākṣa: “tālamakhānā” iti loke, etat sarvaṃ cūrṇīkṛtamuktamānaparimitaṃ ca caturguṇena godugdhena saha pibet | niśi rātrau | vājīkaraṇamiti vājīvātyarthamaithunasāmarthyāt bājīkaraṇaṃ, kiṃ vā vāja śukraṃ tadasyāstīti vājī avājī vājī kriyate yena puruṣastadvājīkaraṇaṃ | taduktam “yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājīvallabhate naraḥ | yena vātyadhikaṃ bījaṃ vājīkaraṇameva tat” iti | tattu trividhaṃ pravartakaṃ janakaṃ pravartakajanakaṃ ca | uktaṃ ca tantrāntare - “śukravṛddhikaraṃ kiñcit kiñcit śukrapravartakam| cyutivṛddhikaraṃ kiñcit trividhaṃ vṛṣyamucyate” iti | vṛṣyaṃ tu vājīkaraṇasaṃjñam | tathāca yuvatisparśādi cyutikaraṃ, kṣīrādi vṛddhikaraṃ, māṣo janakaḥ pravartakaśca | dvitīyavājīkaraṇacūrṇaṃ subodhaṃ kecinnātra paṭhanti || 154-157 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāśvagandhādicūrṇaṃ puṣṭau sugamaṃ vṛddhadāruka: prasiddha:|| 154-157||
musalīcūrṇam - (musalīkandacūrṇaṃ34 tu guḍūcīsattvasaṃyutam | vānarīgokṣurābhyāṃ ca śālmalīśarkarāmalaiḥ ||158 || āloḍya ghṛtadugdhena pāyayetkāmavardhanam |)
navāyasacūrṇam - citrakastriphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ tryūṣaṇāni ca ||159|| samabhāgāni kāryāṇi nava bhāgā hatāyasaḥ | etadekīkṛtaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet ||160|| gomūtramathavā takramanupāne praśasyate | pāṇḍurogaṃ jayatyugraṃ hṛdrogaṃ ca bhagandaram ||161|| śothakuṣṭhodarārśāṃsi mandāgnimaruciṃ kṛmīn |
Āḍhamalla. atha navāyasaṃ cūrṇamāha - citraka iti | citrakaścitrakajaṭāstvak, triphalā harītakyādi, tryūṣaṇaṃ kaṭutrikaṃ etaccitrakāditryūṣaṇāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ samamātraṃ, navabhāgā hatāyasa iti hatāyaso mṛtalohasya eka- dravyabhāgāpekṣayā navabhāgā grāhyā:, tenaikatra militānāṃ citrakādīnāṃ cūrṇena samamayaścūrṇamityarthaḥ | madhusarpiṣī cātra lehaparimāṇavadgrāhye || 158-161 ||
Kāśīrāma Vaidya. citrakaḥ, triphalā, mustaṃ nāgaraṃ, viḍaṅgaṃ, tryūṣaṇaṃ trikaṭu etāni pratyekaṃ śāṇamātrāṇi hatāyasaṃ mṛtalohaṃ sarvatulyaṃ madhusarpirghṛtaṃ tābhyāṃ lihet | śeṣaṃ sugamam || 158-161 ||
ākārakarabhādicūrṇaṃ stambhanādau - ākārakarabhaḥ śuṇṭhī kaṅkolaṃ kuṅkamaṃ kaṇā ||162|| jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca candanaṃ ceti kārṣikān | cūrṇāni mānataḥ kuryādahiphenaṃ palonmitam|| 163|| sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ māṣaikaṃ madhunā lihet | śukrastambhakaraṃ cūrṇaṃ puṃsāmānandakārakam ||164|| nārīṇāṃ prītijananaṃ seveta niśi kāmukaḥ || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe cūrṇakalpanā nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. athākārakarabhādicūrṇaṃ darśayannāha - ākārakarabha iti | ‘akarakarahā’ iti loke prasiddhaḥ, kaṃkolaṃ vikhyātaṃ kaṇā pippalī, candanaṃ śvetam, etatsarvaṃ karṣonmitaṃ pratyekamiti | ahiphenaṃ palonmitamiti ahiphenam āphūśabdavācyam ‘aphīma’ iti loke, palonmitaṃ palapramāṇam, tena pūrvacūrṇabhāgadvayaṃ ahiphenasya bhāgaikamityarthaḥ | śarkarārahitatvāt kutracit sitāsahitamapi pracarati, tatra ahiphenaṃ pūrvadravyacūrṇasāmyaṃ | taduktaṃ “jātīphalārkakarahāṭalavaṅgaśuṇṭhīkaṃkolakuṃkumakaṇāharicandanāni | etaiḥ samānamahiphenamanena tulyāṃ sitāṃ nidhāya madhunā vaṭakaṃ vidadhyāt || māṣadvayonmitamamuṃ niśi bhakṣayitvā miṣṭaṃ payastadanu māhiṣamāśu pītvā | kurvantu kāmukajanā na tu bindupātaṃ cetāṃsi tāni cakitāni kalāvatīnām” iti || 162-164 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe cūrṇakalpanādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. ākārakarabhaḥ ākallakaḥ, śuṇṭhī, kaṃkolaṃ, kuṅkumaṃ keśaram, kaṇā pippalī, jātiphalaṃ, lavaṅgaṃ, candanaṃ ceti, kaṅkolaṃ kecit śītalacīnīti kecitpūgam ityāhuḥ | kārṣikānpratyekaṃ kārṣikān | ahiphenaṃ palonmitaṃ karṣacatuṣṭayaṃ tat śuddhaṃ kṛtvā deyaṃ | tasya śodhanam ārdrakadraveṇa sehuṇḍapatradraveṇa vā nimbadraveṇa vā nimbūkadraveṇa bhāvanābhiḥ saptabhirvā śodhayitvā śoṣayitvā deyam || 162-164 || iti śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne cūrṇādhyāyaḥ || 6||

Editor's notes

  1. 1 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  2. 2 ūṣa: kṣāramṛttikā | ↩
  3. 3 ‘tejapatra’ hi.bhā. ↩
  4. 4 vṛkṣeti bhramamātram kandasvarūpeṇānyatra pratipādanāt | mede kākolyau jīvakarṣabhakāviti rājñāmapi durlabhāḥ, uttarāpathe tvasandigdha eva | ↩
  5. 5 parvatetyupalakṣaṇam tena samabhūmāvapyudbhavati ↩
  6. 6 aṣṭavargapratinidhiḥ - medāmahāmedā'bhāve śatāvarī, jīvakarṣabhakābhāve bhūtikūṣmāṇḍamūlaṃ, kākolīdvayābhāve aśvagandhā, ṛddhivṛddhyabhāve ca vārāhīkanda (bhā. mū. bha 1) ‘medā'bhāve aśvagandhā, mahāmede ca śārivā | jīvakarṣabhakābhāve guḍūcī vaṃśalocanā || ṛddhyabhāve balā deyā vṛddhyabhāve mahābalā ityapi matāntaram || ↩
  7. 7 nāsti ’kha pustake | ↩
  8. 8 ‘moraharī’ hi.bhā.| ↩
  9. 9 atīsa| ↩
  10. 10 bīpikāyāṃ nā'sti| ↩
  11. 11 ‘caudī’ pā | ↩
  12. 12 prakṣiptam| ↩
  13. 13 ge'pi bandhakam” pā.| ↩
  14. 14 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  15. 15 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  16. 16 ‘taja’ hi.m?. ↩
  17. 17 ‘hāḍavera’ hi.bhā.| ↩
  18. 18 ‘vāvarī’ hi.bhā.| ↩
  19. 19 ‘aṣṭhīlā’ pā.| ↩
  20. 20 sovā, sauṃphaśabdavācyau| ↩
  21. 21 ‘hiṅgoṭa’ hi.bhā.| ↩
  22. 22 pāḍhā | ↩
  23. 23 kalauṃjī | ↩
  24. 24 ‘vidhārā’ hi.bhā.| ↩
  25. 25 prakṣiptam | ↩
  26. 26 ‘viḍgrahe’ pā.| ↩
  27. 27 ‘vāvarī’ hi.bhā.| ↩
  28. 28 ‘kṣataṃ’ pā. | ↩
  29. 29 ‘vividhaṃ’ pā. | ↩
  30. 30 prakṣiptam | ↩
  31. 31 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  32. 32 ‘panabāḍa’ hi.bhā. | ↩
  33. 33 vijayasāra’ hi.bhā.| ↩
  34. 34 prakṣiptam | ↩