ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | atyantaśuṣkaṃ yaddravyaṃ supiṣṭaṃ vastragālitam |
tatsyāccūrṇaṃ rajaḥ kṣodastanmātrā karṣasaṃmitā
|| 1 ||
Āḍhamalla. idānīṃ cūrṇakalpanāṃ
vyākhyāsyāmaḥ | prathamatastatsvarūpamāha - atyantaśuṣkamiti | sūryāṃśubhiḥ
śoṣitadravāṃśaṃ yaddravyamiti | puṣpaphalapatratvaṅmūlaniryāsādisaṃjñam |
supiṣṭamityādi supiṣṭamityatiśayena cūrṇitaṃ śilāyāmiti śeṣaḥ | vastragālitaṃ
vastrapūtaṃ, tattu cūrṇaṃ rajaḥ kṣoda iti paryāyanāmabhyāṃ saṃjñitam |
tanmātreti bhakṣaṇārthaṃ mānaṃ karṣasaṃmitaṃ jñeyamityanuktaprayogeṣu
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha cūrṇakalpanā |
yadatyantaśuṣkaṃ dravyaṃ cūrṇauṣadhaṃ saṃpiṣṭaṃ vastragālitaṃ vastrapūtaṃ
taccūrṇaṃ syāttadeva rajaḥ kṣoda ityādīni cūrṇanāmāni bhavanti | tanmātrā
bhakṣaṇamātrā karṣasaṃmitā balavāṃścet, alpabale ekaṭaṅkādvardhitavyā |
cūrṇādīnāmanupānakam || 1 ||
cūrṇe guḍādimānakalpanā | idānīmaviśeṣokteṣu śarkarāguḍayormānapūrvakaṃ
prakṣepavidhimāha - cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ śarkarā dviguṇā bhavet | cūrṇeṣu
bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet
||2|| liheccūrṇaṃ dravaiḥ
sarvairghṛtādyairdviguṇonmitaiḥ | pibeccaturguṇaireva cūrṇamāloḍitaṃ dravaiḥ
||3||
Āḍhamalla. cūrṇa iti | guḍasāmyaṃ
cūrṇāṃśāt, śarkarāpi dviguṇitā cūrṇaparimāṇādityarthaḥ | cūrṇeṣviti
bahuvacanatvena guṭikālehādiṣvapi bhājataṃ hiṅgu boddhavyam | sarvairityato
ghṛtādyairiti yat punargrahaṇaṃ kṛtaṃ tattoyakṣīramadyamūtrādīnāṃ
vyavacchedārtham | yata etaiḥ saha cūrṇasya pānamuktametasyāgre, lehastu
madhughṛtatailadīnāṃ praśastaḥ | pibedityādicaturguṇitātra cūrṇabhāgāt,
dravairiti toyakṣīramadyamūtrādibhiḥ
||2||3||
atha cūrṇādīnāmanupānamātrāṃ darśayannāha -
cūrṇāvalehaguṭikākalkānāmanupānakam | vātapittakaphātaṅke tridvyekapalamāharet
|| 4 || yathā tailaṃ jale kṣiptaṃ kṣaṇenaiva
prasarpati | anupānabalādaṅge tathā sarpati bheṣajam
|| 5 ||
Āḍhamalla. cūrṇāvaleheti | anupānamiti
anu paścāt pānam | auṣadhabhakṣaṇopari yatpītaṃ tadanupānamityarthaḥ |
“vātapittakaphātaṅke tridvyekapalamāharet” ityanukramo jñeyaḥ | ātaṅko rogaḥ
tena vātātaṅke tripalaṃ, pittātaṅke dvipalaṃ, kaphātaṅke palaikamiti
tātparyārthaḥ | anukteṣvanupāneṣu jalānupānaṃ praśastam | tathāhi -
‘sarveṣāmanupānaṃ syānmāhendraṃ toyamuttamam’ iti | suśrute'pi -
“sarvānupāneṣu varaṃ vadanti medhyaṃ yadantaḥśucibhājanastham | lokasya
janmaprabhṛtipraśastaṃ toyātmakāḥ sarvarasāḥ pradiṣṭāḥ” iti | athānupānasya
prayojanaṃ nirdeṣṭumāha - yatheti | bhiṣajā saṃskṛtaṃ dravyaṃ tathā aṅgeṣu
prasarpati, kutaḥ ? anupānabalādanupānaśaktitaḥ | yatheti dṛṣṭāntamāha -
tailamityādi sugamam || 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. pittakaphātaṅke
pittādīnāṃ tridvyekapalaṃ haret pitte tripalaṃ, vāte dvipalaṃ, kapha ekapalaṃ
| draveṇa nimbādidraveṇa || 4 || 5 ||
atha cūrṇārthaṃ bhāvanāparimāṇamāha - draveṇa yāvatā samyakcūrṇaṃ sarvaṃ
plutaṃ bhavet | bhāvanāyāḥ pramāṇaṃ tu cūrṇe proktaṃ bhiṣagvarai:
|| 6 ||
Āḍhamalla. draveṇeti | sāmānyena sarvaṃ
toyādikam | anyadapi yaddravīkṛtaṃ tadapi grāhyaṃ na doṣaḥ | plutamiti
plāvitaṃ, yathā manthasvarasasvarūpaṃ tadvaditi bhiṣagvarairityanena yuktyā
kartavyamiti bhāvaḥ || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. yāvatplutaṃ vyāptaṃ
bhavet tadbhāvanāpramāṇam | śeṣaṃ sugamam
|| 6 ||
athāmalakyādicūrṇaṃ jvarādau - āmalaṃ citrakaṃ pathyā pippalī saindhavastathā
| cūrṇito'yaṃ gaṇo jñeyaḥ sarvajvaravināśanaḥ
|| 7 || bhedī rucikaraḥ śleṣmajetā
dīpanapācanaḥ |
Āḍhamalla. sa yathetyanena cūrṇāni
darśayati granthakāraḥ | āmalamiti āmalādiko'yaṃ gaṇaḥ sarvajvaravināśano
bhavati | āmalamityāmalakaphalaṃ, pathyā harītakī, etat sakalaṃ
sāmyamanuktatvāt | sarvajvaramityaṣṭavidhaṃ vyavahāratastu viṣamajvareṣu
prāyaśaḥ pracarati | bhedī rucikaraḥ ityādipadadvayaṃ kecit paṭhanti
|| 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmalakaṃ,pathyā
harītakī, śeṣaṃ sugamam ||7||
atha pippalīcūrṇaṃ jvare - madhunā pippalīcūrṇaṃ lihetkāsajvarāpaham
|| 8 || hikkāśvāsaharaṃ kaṇṭhyaṃ plīhaghnaṃ
bālakocitam |
Āḍhamalla. madhunā iti | ayaṃ
madhupippalīyogaḥ kāsajvarādīn hanti | viśeṣeṇa bālānāmucitaḥ | bālaketi
sāmānyena traividhyaṃ sūcayati | tadyathā āṣoḍaśādbālaḥ sa trividhaḥ kṣīrapaḥ,
kṣīrānnādaḥ, annāda iti ||8||
Kāśīrāma Vaidya. pippalīcūrṇaṃ
māṣamātraṃ madhunā lihet na tu karṣamātraṃ tīkṣṇadravyatvāt
|| 8 ||
mehādikeṣu triphalācūrṇam - ekā harītakī yojyā dvau ca yojyau bibhītikau
||9 || catvāryāmalakānyevaṃ triphalaiṣāṃ
prakīrtitā | triphalā mehaśothaghnī nāśayedviṣamajvarān
|| 10 || dīpanī śleṣmapittaghnī kuṣṭhahantrī
rasāyanī | sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktā saiva netrāmayāñjayet
|| 11 ||
Āḍhamalla. atha triphalācūrṇamāha -
eketi | uktaparimāṇena mehādikān hantīti | yadā saiva triphalā sarpi-
rmadhubhyāmavalehitā tadā netrāmayān jayediti | avalehastu sāyamupayojyaḥ |
tathāhyuktam ‘ūrdhvajatrugarogaghnī sāyaṃ syādavalehikā’iti |
kīdṛśamuktaparimāṇaṃ tadāha - ekā harītakītyādi | etadgaṇanāparimāṇaṃ
triphalāyāḥ kathitaṃ na tu tulanāyāṃ viṣamamānaṃ, yataḥ guṇakasaṃkhyāmānenaiva
samatvamasyāḥ, kutaḥ ? dvikārṣikī harītakīti vākyānurodhāt | tathāhi -
‘navādiguṇasampannaṃ tathaikatvaṃ dvikarṣatā | harītakyāḥ phale yatra trayaṃ
tat śreṣṭhamucyate’ iti | navādiguṇo'pi prasaṅgato likhyate | yathā “navā
snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi | nimajjedyā praśastatvādguṇakṛt
sā prakīrtitā” iti | vibhītakamapi karṣākṣaparyāyanāmabhyāṃ kathitamiti
prasiddhiḥ | uktaṃ nighaṇṭau ‘vibhītakaḥ karṣaphalo vāsanto'kṣaḥ kalidrumaḥ’
iti tena dve bibhītakaphale kathite | āmalamapi kolasaṃjñaṃ vadanti,
kolastvardhakarṣasya paryāyanāmeti | tena catvāryāmalakāni bhavanti | etena
triphalāyāstulanā sāmyamapi darśitam | gaṇanāyāṃ ca viṣamatvamiti, na tu tasyā
bhāgeṣu viṣamatā, yato dṛśyate hi vṛddhavaidyānāṃ vyavahāro'yameva | yadyapi
triphalā dvitīyāpyasti tathāpi sarvatraivāviśeṣoktau triphalāśabdena
harītakyādikameva gṛhyate | yaduktam “drākṣākāśmaryakharjūraphalānīti
phalatrikā | iyaṃ proktā ca dvitīyā triphalā carakādibhiḥ” iti
|| 9-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. ekā harītakī, dvau
bibhītakau, catvāri āmalakānyevaṃ triphalā syāt | anye tvevamāhuḥ ekā ekabhāgā
haratikī, dvau vibhāgau vibhītakaṃ, āmalakaṃ catvāri bhāgāni, tathāca vacanaṃ
- ‘bhāgamekaṃ harītakyā dvaubhāgau ca vibhītakāt | āmalakyāstrayo bhāgāḥ
sahaikatra prayojayet’ iti | anye suśrutavāgbhaṭādayo bhāgapramāṇaṃ necchanti
| tathāca ‘harītakī cāmalakaṃ bibhītakādibhistrayam| triphaleyaṃ smṛtā
sadbhirāyurvedaviśāradaiḥ’iti | māne'nukte sāmyaṃ syādityukte: samabhāgā
triphalā'tra suśrutādimate kecidbhāgamāhuḥ | ataḥ akṣadvayaṃ pramāṇaṃ bhūnimbo
dṛśyate, śārṅgadhareṇa yuktabhāgavṛdvyā triphalā likhitā kevalaṃ
triphalācūrṇakvāthaviṣayānupānaguṇaviṣayāṇyanyathā navāyasacūrṇādau virodhaḥ
syāt, yataḥ kevalatriphalākvāthe cūrṇe ca bhāgavṛddhiḥ dṛśyate | tathāca
“pathyāstisro bibhītakyaḥ ṣaḍ dhātryo dvādaśeti ca | prasthārdhasalile
kvāthamaṣṭabhāgāvaśeṣita”miti, netraroge ekā harītakyādicūrṇamātraiva ato na
virodhaḥ | sarpirmadhubhyāṃ netrabhayahāri sarpirghṛtaṃ madhu ca ato dvayam,
atulyaṃ gṛhyate tulyayormadhusarpiṣorviruddhatvāt | atha ca anyairlikhitaṃ
havirmadhubhyāṃ samābhyāmiti triphalāprayoge likhitam | iti triphalācūrṇam
|| 1-11 ||
atha tryūṣaṇacūrṇaṃ dīpanādau - pippalī maricaṃ śuṇṭhī tribhistryūṣaṇamucyate
| dīpanaṃ śleṣmamedoghnaṃ kuṣṭhapīnasanāśanam
|| 12 || jayedarocakaṃ sāmaṃ
mehagulmagalāmayān|
Āḍhamalla. atha tryūṣaṇacūrṇamāha -
pippalīti | idamapi trikaṭukaparyāyanāmnā kathitaṃ, trayāṇāṃ
sāmyamityanuktatvāt | sāmamityarocakaṃ doṣaṃ vā | mehagulmagalāmayāniti
mehāmayān gulmāmayān galāmayān || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 12 ||
atha pañcakolamarucyādau - pippalīcavyaviśvāhnāpippalīmūlacitrakaiḥ
|| 13 || pañjakolamiti khyātaṃ rucyaṃ
dīpanapācanam | ānāhaplīhagulmaghnaṃ śūlaśleṣmodarāpaham
|| 14 ||
Āḍhamalla. pañcakolamapyāha - pippalīti
| atra cavyaṃ gajapippalīmūlaṃ, viśvāhvā śuṇṭhī, pippalīmūlaṃ pippalījaṭā,
citrakaḥ svanāmakhyātaḥ | atrāpi pañcānāṃ samatvam | rucyaṃ rucikaraṃ,
dīpanamagneḥ, pācanamāmādīnām, ānāha udarāpūraḥ | (ūṣakādigaṇaḥ1
-‘ūṣakaṃ2
saindhavaṃ hiṅgu kāśīsadvayagugguluḥ | śilājatu tutthakaṃ ca ūṣakādirudāhṛtaḥ
| ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśodhanaḥ | aśmarīśarkarāmūtraśūlaghnaḥ
kaphagulmanut’ iti | ayamapi pāṭhaḥ kvacit)
|| 13 || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 13 || 14 ||
idānīṃ trigandhacāturjātakacūrṇamāha - trigandhamelātvakpatraiścaturjātaṃ
sakeśaraiḥ | trigandhaṃ sacaturjātaṃ rūkṣoṣṇaṃ laghu pittakṛt
||15|| varṇyaṃ rucikaraṃ tīkṣṇaṃ
viṣaśleṣmāmayāñjayet |
Āḍhamalla. trigandhamiti |
elātvakpatraiḥ kṛtvā trigandhaṃ kathitaṃ, cāturjātaṃ tu
sakeśarairelātvakpatraireva proktam, elā sūkṣmailā, tvak guḍatvak, patraṃ
patrakaṃ, keśaraṃ nāgakeśaram | rūkṣoṣṇamiti vīryataḥ laghupākitvāt | varṇyaṃ
kāntikaram| tīkṣṇaṃ marīcādivat || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha trisugandham |
elā tvakpatrajam3
etaistribhistrigandhamucyate | caturjātakaṃ sakeśarairetaiścaturjātaṃ keśaram
| spaṣṭamanyat || 15 ||
atha jīvanīyagaṇaḥ - kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā
||16|| medā cānyā mahāmedā jīvantī madhukaṃ
tathā | mudgaparṇī māṣaparṇī jīvanīyo gaṇastvayam
|| 17 || jīvanīyagaṇaḥ
svādurgarbhasaṃdhānakṛdguruḥ | stanyakṛdbṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ śītastṛṣāpahaḥ
||18|| raktapittaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ
jvaradāhanilāñjayet |
Āḍhamalla. jīvanīyagaṇamāha -
kākolītyādi | atra jīvanīyagaṇe kākolī kṣīrakākolī ca svanāmataḥ prasiddhā |
kiñcidanayorjñāpanārthaṃ lakṣaṇamapyāha tadyathā - kākolī madhurā carvaṇataḥ
kṣīraprāyā varṇataḥ śuklā ca | kṣīrakālolī atyantakṣīrayuktā | etaddvayaṃ
viṭapaviśeṣeṇa dakṣiṇottaretīva prasiddham | jīvakarṣabhakāviti | jīvakaśca
ṛṣabhakaścaitau, jīvako madhurarasaḥ hrasvaviṭapaḥ kūrcaśīrṣakaḥ, ṛṣabhako'pi
hrasvavṛkṣaḥ sahasrachidro viṣāṇīti | tatheti grahaṇena etaddvayamapi
dakṣiṇadeśe pracarati medā cānyā mahāmedā iti medā svalpaparṇī |
medagandholpavṛkṣasaṃjñakaḥ4
, sa ca kāṣṭhaviśeṣo nakhacchedyo deśāntarādavagantavyaḥ |
mahāmedā'ṣṭacchidrānvitā kāṣṭhaviśeṣaḥ, sa ca dakṣiṇottarapathe parvateṣu
prasiddhaḥ | tatra devamaṇiriti prasiddhaḥ | jīvantī śākaviśeṣaḥ | sā
cottarāpathe parvateṣu, vandā vṛkṣaśākhāsu tatraivotpadyate | madhukaṃ
madhuyaṣṭīti jalajātā vallīviśeṣaḥ, madhurā bhakṣaṇataśca, asau vikhyātā
sarvatraiva, mudgaparṇī māṣaparṇī ceti dravyayugmaṃ nijanāmnā prasiddham |
mudgavatparṇaṃ yasyāḥ sā mudgaparṇī | evaṃ māṣaparṇīti sāpi kṣudrā
vanasambhavā | mārjāramodinīti māṣaparṇī ca kṛṣṇanālā hayapucchikākārā
parvatodbhavā5
madhurā ca | ebhirayaṃ jīvanīyagaṇasaṃjñaḥ svādurmadhurarasaḥ |
garbhasandhānakṛditi vandhyāgarbhakaraḥ prabhāvāt, stanyakṛditi
kṣīravṛddhikaraḥ, bṛṃhaṇo dhātuvṛddhikaraḥ, vṛṣyaḥ śukravṛddhikaraḥ ||
|| 16-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. ayaṃ jīvanīyagaṇaḥ
kāśmīrādau prasiddhaḥ | kākolyādīnāṃ lakṣaṇamāha granthāntarāt -
”pīvarīsannibhaḥ kandaḥ śuṣkasāraṃ sugandhikam | kākolī kṣīrakākolī ardhordhaṃ
taṃ vinirdiśet || īṣacchuklā tu kākolī kṣīravatpāṇḍurā parā | jīvakarṣabhakau
śvetau hemādriśikharodbhavau || jīvakaḥ kūrcikākāra ṛṣabho vṛṣaśṛṅgavat ||
śuṣkārdrakanibhaṃ kandaṃ snigdhaṃ madhuraśītalam | mahāmedeti vikhyātā
durgandho bheda ucyate” || jīvantī doḍīśākaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, mudgaparṇī
mugonī, māṣaparṇī māṣonī || 16-18 ||
athāṣṭakavargaḥ - dve mede dve ca kākolyau jīvakarṣabhakau tathā
||19|| ṛddhivṛddhī ca taiḥ sarvairaṣṭavarga
udāhṛtaḥ | aṣṭavargo budhaiḥ prokto jīvanīyasamo guṇaiḥ
||20||
Āḍhamalla. athāṣṭavargamapyāha - dve
mede iti| asau guṇaiḥ kṛtvā jīvanīyagaṇasāmya: sa cāṣṭabhirdravyairmilitaḥ |
tadyathā - “dve mede dve ca kākolyau jīvakarṣabhakau tathā |” dvau ca
ṛddhivṛddhī ca dve, atra ṛddhivṛddhī tu nāmnā prasiddhe | tayościhnamiti yasya
gṛhe ṛddhivṛddhī staḥ tasya vasuvṛddhirbhavatīti prasiddhiḥ | ayaṃ ca
suśrutagaṇasaṃgrahe jīvanīyāṣṭakasaṃjñaḥ | carakayoge tat pūrvoktaṃ
jīvanīyadaśakamiti || 19 || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. dve mede medā,
mahāmedā, dve kākolyau, kākolī kṣīrakākolī, jīvakaṛṣabhakau etau dvau eṣāṃ
lakṣaṇaṃ jīvanīyagaṇa uktam | ṛddhivṛddhilakṣaṇamāha - ‘śvetalomānvitaṃ kandaṃ
latājātaṃ sachidrakam | ṛddhirvṛddhiḥ sā vijñeyā vikhyātā koṣayāmale |
bhūmigranthisamā ṛddhirvāmavartaphalaṃ tathā | vṛddhistu dakṣiṇāvartā
phalālakṣyākuyā kṛtā| eṣāmabhāve auṣadhāntaramāha6
- “medo jīvaśca kākolī ṛddhirdvandve'pi cā'sati | yaṣṭī vidāryaśvagandhā
vārāhaśca kramātkṣipet || vārāhyāśca tathā'bhāve carmakārākulāmatā |
vārāhīkanda evātra carmakārāluko mataḥ || anūpe sa bhaveddeśe vārāha iva
lomavān | vārāhīkandasaṃjñastu paścime gṛṣṭisaṃjñaka” ayam aṣṭakavargo
guṇairjīrvanīyasamaḥ stanyagarbhasandhānādikārakaḥ
||19||20||
atha lavaṇapañcakaṃ sṛṣṭaviṇmūtrādau - sindhu sauvarcalaṃ caiva biḍaṃ
sāmudrikaṃ gaḍam | ekadvitricatuṣpañcalavaṇāni kramādviduḥ
|| 21 || teṣu mukhyaṃ saindhavaṃ syādanukte
tatprayojayet | saindhavādyaṃ romakāntaṃ jñeyaṃ lavaṇapañcakam
|| 22 || madhuraṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ snigdhaṃ
sūkṣmaṃ balāpaham| vīryoṣṇaṃ dīpanaṃ tīkṣṇaṃ kaphapittavivardhanam
|| 23 ||
Āḍhamalla. lavaṇapañcakamāha -
sindhviti | ayaṃ lavaṇapañcakasaṃjñako gaṇaḥ sindhu saindhavaṃ tacca
sindhūdbhavamityarthaḥ | sauvarcalaṃ prasiddham | tadeva nirgandhaṃ
kācalavaṇamityucyate | biḍaṃ kṛtrimaṃ, tacca prasāraṇīṃ
kalkamuktalavaṇasaṃyogādagnidāhena nirvṛtaṃ biḍamiti khyātam | sāmudrikamiti
dakṣiṇasamudrasamīpe bhavaṃ sāmudrikaṃ, tacca gaḍalavaṇākāraṃ vimalataraṃ
jñeyam | gaḍaṃ tacca romakaṃ, tacca śākambharīdeśotpannam |
ekadvitricatuḥpañceti lavaṇakramo vyastasamastagrahaṇārthaṃ sūcita: yathā
“dvau kṣārau lavaṇatrayam” ityādivacanāt | trilavaṇaṃ
saindhavasauvarcalaviḍamityarthaḥ | evamanyadapi bodhyam | teṣu mukhyaṃ
saindhavaṃ syādityanenānuktameṣu mukhyaṃ lavaṇaṃ tacca saindhavaṃ yojyamiti
bhāvaḥ | ( nanu7
saindhavādyaṃ romakāntaṃ lavaṇapañcakasaṃjñaṃ punaḥ kimarthaṃ kṛtam | ucyate -
ādau saindhavamante romakasya ca grahaṇaṃ tantrāntare'pi niyataṃ madhye
kvacidviparītamiti | tathāca suśrute “saindhavasāmudrabiḍasauvarcalaromakāṇi
pañca mukhyāni” iti matadvayābhiprāyeṇa punargrahaṇaṃ na doṣaḥ | pūrvamataṃ tu
carake pratītam | madhuraṃ paripākāt, suśrute tu yathāpūrvaṃ svādūni |
svāduratra guṇaḥ | yataḥ raseṣu guṇasaṃjñā iti kecit | apare tu lavaṇeṣu
madhuratvamanurasajñakamāmananti | sṛṣṭaviṇmūtramiti sraṃsakaṃ, sūkṣmamiti
romakūpādipraveśakatvāt, tīkṣṇaṃ marīcādivat
|| 21-23 ||
Kāśīrāma Vaidya. sindhu saindhavaṃ,
sauvarcalaṃ prasiddham, biḍalavaṇaṃ kācalavaṇamāhuḥ | sāmudraṃ samudralavaṇaṃ
gaḍaṃ kṛtrimaṃ kṣāralavaṇaṃ tadevametāni ekadvitricatuṣpañcalavaṇāni
kramādevaṃ vidurṛṣaya iti śeṣaḥ | ekādikathanaṃ tu eka-
dvitricatuḥpañcalavaṇādikṣepaṇārtham | cūrṇādau teṣu saindhavaṃ mukhyaṃ
tadanukte'pi kṣipet | saindhavādyaṃ romakāntaṃ jñeyaṃ lavaṇapañcakamiti punaḥ
pañcalavaṇābhidhānaṃ rogādau pañcalavaṇabhakṣaṇārthametaduktam | madhuraṃ
madhurapākaḥ na tu | madhurarasaḥ | yataḥ miṣṭaḥ madhuramiti pākakrame
likhitaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ pravartanaśīlaṃ sūkṣmaṃ srotaḥpraveśi kaphavardhanaṃ
madhurapākāt pittavardhanaṃ tīkṣṇoṣṇatvāt
|| 21-23 ||
atha kṣārayogaṃ darśayannāha - svarjikā yāvaśūkaśca kṣārayugmamudāhṛtam |
jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau
|| 24|| kṣārāścānye'pi
gulmārśograhaṇīrukchidaḥ sarāḥ | pācanāḥ kṛmipuṃstvaghnāḥ śarkarāśmarināśanāḥ
||25||
Āḍhamalla. svarjiketi | tatra svarjikā
prasiddhā, ‘sājī’ śabdavācyā | yāvaśūko yavakṣāraḥ | vahnisamau uṣṇavīryatamau
| yāvaśūkaśceti cakārāṭṭaṅkaṇakṣāramapi kṣāratritayagrahaṇena yojyam | yathā
‘kṣāratrīṇi rasendraśuddhamamṛtam’ ityādivacanāt | anye kṣārāśceti | anye
muṣkakapāṭalāpāmārgagojihvikākadalīsudhāprabhṛtayaḥ | gulmārśo grahaṇīrukchidā
iti | atra rukśabdo gulmādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate | tena gulmaruk
arśorukgrahaṇīrugiti | sarāḥ sraṃsakāḥ, kṛmighnāḥ puṃstvaghnāśca pustvaṃ
vīryam || 24 || 25 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣārakathanam |
svarjikā sarjīkṣāraḥ, yāvaśūko yavakṣāraḥ etau dvau kṣārau svarjikā
yāvaśūkajau vahnisamau agnitulyau | anye ṭaṅkaṇena saha kṣāratrayamāhuḥ |
anye'pi arkasehuṇḍacitrasaubhāñjanamūlakadalyapāmārgādijāste gulmādichidaḥ te
kṣārakarmaṇi cūrṇādau ca yojanīyāḥ
|| 24 || 25 ||
sudarśanacūrṇam triphalā rajanīyugmaṃ kaṇṭakārīyugaṃ śaṭhī | trikaṭu
granthikaṃ mūrvā guḍūcī dhanvayāsakaḥ
|| 26 || kaṭukā parpaṭo mustaṃ trāyamāṇā ca
vālakam | nimba: puṣkaramūlaṃ ca madhuyaṣṭī ca vatsakam
|| 27 || yamānīndrayavo bhārṅgī śigrubījaṃ
surāṣṭrakam | vacā tvakpadmakośīraṃ candanātiviṣābalāḥ
|| 28 || śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī viḍaṅgaṃ
tagaraṃ tathā | citrako devadāruśca cavyaṃ patraṃ paṭolajam
|| 29 || jīvakarṣabhakau caiva lavaṅgaṃ
vaṃśalocanā | puṇḍarīkaṃ ca kākolī patrakaṃ jātipatrakam
|| 30 || tālīsapatraṃ ca tathā samabhāgāni
cūrṇayet | sarvacūrṇasya cārdhāṃśaṃ kairātaṃ nikṣipetsudhīḥ
|| 31 || etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ
doṣatrayāpaham | jvarāṃśca nikhilānhanyānnātra kāryā vicāraṇā
||32|| pṛthagdvandvāgantujāṃśca
dhātusthānviṣamajvarān | saṃnipātodbhavāṃścāpi mānasānapi nāśayet
|| 33 || śītajvaraikāhikādīnmohaṃ tandrāṃ
bhramaṃ tṛṣām | śvāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍuṃ ca hṛdrogaṃ hanti kāmalām||34||
trikapṛṣṭhakaṭījānupārśvaśūlanivāraṇam | śītāmbunā
pibeddhīmānsarvajvaranivṛttaye
||35|| sudarśanaṃ yathā cakraṃ dānavānāṃ
vināśanam | tadvajjvarāṇāṃ sarveṣāmidaṃ cūrṇaṃ praṇāśanam
||36||
Āḍhamalla. idānīṃ sudarśanacūrṇaṃ
nidarśayannāha - triphaleti | rajanīyugmamiti haridrādvayam |
kaṇṭakārīyugamiti laghukaṇṭakārī bṛhatkaṇṭakārī ca | śaṭhī karcūrabhedaḥ,
granthikaṃ pippalīmūlaṃ, mūrvā corasnāyuḥ, trāyamaṇā svanāmakhyātā | vatsakaḥ
kuṭajaḥ, śigrubījaṃ śobhāñjanaṃ, śvetamaricamiti prasiddham | surāṣṭrakaṃ
mṛttikāviśeṣaḥ | phaṭakarīti loke | kecit surāṣṭrakamityasya sthāne
śvadaṃṣṭrakamiti paṭhanti | tatra śvadaṃṣṭrako gokṣuraḥ, tvak varāṅgaja iti
loke | candanaṃ śvetaṃ, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ, śāliparṇī, pṛṣṭhaparṇī
kavaradvayaśabdavācyam | tagaraṃ svanāmakhyātaṃ paṭolapatraṃ, jīvakarṣabhakau
nijanāmnā prasiddhau, puṇḍarīkaṃ kamalaṃ, tālīsapatraṃ prasiddhaṃ,
bhūmyāmalakī āmalīviṭapaviśeṣaḥ śeṣaṃ subodham | etat sakalaṃ śāṇamātraṃ
gṛhītvā cūrṇaṃ kartavyam | kairāto bhūnimbaḥ, tacca samastacūrṇasya dvau
bhāgau kairātacūrṇasya caiko bhāga iti | kecit sarvacūrṇasya
cārdhāṃśamityanena sarvacūrṇasyaiko bhāgaḥ bhūnimbasya bhāgaika iti
vyākhyānayanti | aparaṃ tu ardhāṃśamityanenārdhasya aṃśaṃ caturthāṃśaṃ tena
samamiti vyākhyānayanti ca | aṃśaścaturthāṃśa iti prasiddhaḥ | etenāṣṭamāṃśaṃ
kairātamityarthaḥ | etadvyākhyānadvayamasaṅgatam | kutaḥ ?
sarvajanāsammatatvāt doṣatrayāpahamiti prakupitadoṣatrayaṃ, vyastaṃ samastaṃ
vā | nikhilānityaṣṭadhā | nanu pṛthag dvandvāgantujāṃśceti yat punargrahaṇaṃ
kṛtaṃ tadvyarthaṃ akhilānityanenaiva labhyate ? ucyate paunaruktyaṃ tu
jvarāṇāṃ yat tadasya jvaranāśanatve viśiṣṭatvaṃ darśitam | ata eva nātra kāpi
vicāraṇeti grahaṇaṃ kṛtaṃ, tadvā sarvajvareṣvayaṃ prāyaśaḥ pracarati nānyeṣu |
tena punarjvaragrahaṇaṃ kṛtaṃ na doṣaḥ | aikāhikādīniti | ādiśabdāt
tṛtīyakacāturthakādayaḥ | śūlaśabdastrikādikaṃ pratyekamabhisambadhyate |
tatra trikaṃ vātasthānam | yathā sudarśanaṃ viṣṇucakraṃ dānavavināśanaṃ
bhavati, tathā sarvajvarāṇāmayamapi nāśanaḥ, tasmātsudarśana iti saṃjñā
||26-36 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha jvare
sudarśanacūrṇam | triphalā harītakyāmalakavibhītakānīti auṣadhatrayaṃ,
pratyekabhāgamekaṃ trayāṇāṃ phalānāṃ samāhārastriphaleti uktatvāt |
rajanīyugmaṃ haridrā dāruharidreti dvayaṃ pratyekabhāgamekaṃ, kaṇṭakārīyugmaṃ
bṛhatīdvayaṃ, pratyekaṃ bhāgamekaṃ, saṭhī karcūraḥ, trikaṭu śuṇṭhī maricaṃ
pippalī pratyekabhāgaṃ, granthiḥ pippalīmūlaṃ, mūrvā8
moraṭā, gaḍūcī amṛtā, dhanvayāsakaṃ yavāsā, kaṭukī prasiddhā, parpaṭaḥ
kaṭupatraḥ, mustaṃ nāgaramustaṃ, trāyamāṇā prasiddhā, bālakam udīcyaṃ, nimbaḥ
nimbatvak, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, madhuyaṣṭī madhukaṃ, vatsakaḥ kuṭajaḥ,
yavānī ajamodā, indrayavaḥ kuṭajabījaṃ, bhāraṅgī śigrubījaṃ, śobhāñjanaṃ tasya
bījaṃ, surāṣṭrajā sphaṭikā vā vacā, tvak taja, padmakāṣṭhaṃ, uśīraṃ, candanaṃ
raktacandanaṃ, ativiṣā9
prasiddhā, balā prasiddhā, śāliparṇī śālipatrī, pṛṣṭhaparṇī sañjīvanī,
viḍaṅgaṃ, tagaraṃ, citrakaṃ, devadāru, cavyaṃ, paṭolapatraṃ paṭolajaṃ,
jīvakarṣabhakāvaṣṭavargoktau, tadabhāve lavaṅgavaṃśalocanau, puṇḍarīkaṃ
śvetakamalam | kākolī aṣṭavargoktā tadabhāve patrajaṃ, jātipatraṃ
tālīsapatram, etāni samabhāgāni sarvacūrṇasyārdhabhāgaṃ kairātaṃ bhūnimbaṃ
etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayādināśakaṃ tathā nānāvidhān jvarānhanyāt |
sugamamanyat || 26-36 ||
atha jvare pippalīcūrṇam | kāsaśvāsajvaraharī triphalā pippalīyutā | cūrṇitā
madhunā līḍhā bhedinī cāgnibodhinī||37||
Āḍhamalla. athāparāṇi cūrṇānyāha -
kāseti | atra triphalā samatulitā grāhyā | pippalīyuteti | pippalī
ekadravyabhāgāpekṣayā, madhvatrāvalehayogyaṃ cūrṇamānaṃ tu doṣabalāpekṣayā
|| 37 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā
harītakyāmalakavibhītakāni bhāgatrayaṃ, pippalībhāgaikā evaṃbhūtā cūrṇitā
madhunāloḍya triphalā kāsaśvāsajvaraharā bhavati | yadvā bhāgavṛddhyā
triphalā, ekā harītakī, dvau vibhītakau, catvāri āmalakāni evaṃbhūtā triphalā
pippalīyutā pippalī triphalātulyā kāsādijvaraharā bhavati |
kevalatriphalācūrṇasya bhāgavṛddhirna bahuguṇayuktatvāt
|| 37 ||
kaṭphalaṃ mustakaṃ tiktā śaṭhī śṛṅgī ca pauṣkaram | cūrṇameṣāṃ ca madhunā
śṛṅgaberarasena vā || 38 || lehyaṃ
jvaraharaṃ kaṇṭhyaṃ kāsaśvāsārucīrjayet | vāyuśūlaṃ tathā chardiṃ kṣayaṃ caiva
vyapohati || 39 ||
Āḍhamalla. kaṭphalamiti | ayaṃ
kaṭphalādisaṃjñakaścūrṇagaṇaḥ | tatra tiktā kaṭurohiṇī, śṛṃgī karkaṭākhyā,
pauṣkaraṃ puṣkaramūlam | tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyam | śṛṅgaberaraseneti
ārdrakarasena caturguṇena saha pānamuktaṃ vyavahārānna tu lehyam | lehamasya
madhunā dviguṇenetyarthaḥ | vāyuśūlamiti grahaṇaṃ vātajanitaśūlam | eke
vāyuśūlamiti paṭhanti tatra gudāgatavātapīḍāmityarthaḥ | nanu vātādeva
sakalaśūlasyopapattiriti, yataḥ ‘na vātena vinā śūlam’ ityādivacanaṃ, tat
kathamatra pṛthag vātaśūlagrahaṇam ? ucyate vāyuśūlaṃ vātaprāyaṃ śūlaṃ na
pittakaphādiprāyaṃ, yasmāt ‘śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ’ iti
|| 38 || 39 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kaṭphalādicūrṇaṃ
jvarādau - kaṭphalaṃ kāphalaṃ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, mustaṃ nāgaramustaṃ,
tiktā kaṭukī, saṭhī karcūra:, śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, eṣāṃ cūrṇaṃ madhunā
śṛṃgaberamārdrakaṃ tadrasena ca lihejvparaharaṃ syāt
|| 38 || 39 ||
atha bṛhatkaṭphalādicūrṇa - kaṭphalaṃ10
pauṣkaraṃ śṛṅgī mustā trikaṭukaṃ śaṭhī | samastānyekaśo vāpi sūkṣmacūrṇāni
kārayet
||40||
ārdrakasvarasakṣaudrairlihyātkaphavināśanam |
śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham
|| 41 || kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṅgī ca
madhunā saha | śvāsakāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt
|| 42 ||
Kāśīrāma Vaidya. trikaṭukaṃ
trikaṭusamastāni militvaikaśa: bhinnaṃ vā cūrṇaṃ tulyaṃ melayet |
ārdrakasvarasaistathā kṣaudrairlehayet kaphādināśakaṃ bhavati
|| 40-42 ||
śṛṅgīcūrṇam | śṛṅgīṃ prativiṣāṃ kṛṣṇāṃ cūrṇitāṃ madhunā lihet | śiśoḥ
kāsajvaracchardiśāntyai vā kevalāṃ viṣām
||43||
Āḍhamalla. śṛṃgīmiti | etat
śṛṃgyādicūrṇaṃ bālaroge'tīva praśastam | śṛṅgī karkaṭākhyā, prativiṣā
śuklakanta, kṛṣṇā pippalī | vetyanena yogāntaramāha - kevalāṃ viṣamiti |
evamativiṣāṃ madhunā sahāvalihya bālo jvarebhyo vimuktaḥ syādityarthaḥ |
tathāca tantrāntare “śṛṃgīṃ sakṛṣṇātiviṣāṃ vicūrṇya lehaṃ vidadhyānmadhunā
śiśūnām | kāsajvaracchardibhirarditānāṃ samākṣikaṃ cātiviṣāmathaikām’ iti |
bālānāmatīsāre'pi mustānvito'yaṃ yogaḥ pracarati | caturbhujīti tatra
cauhaṣaditi11
śabdavācyaḥ | tathāhi ‘ghanakṛṣṇāruṇāśṛṅgīcūrṇaṃ kṣaudreṇa saṃyutam |
śiśorjvarātisāraghnaṃ kāsaṃ śvāsaṃ vamiṃ jayet iti
|| 43 ||
Kāśīrāma Vaidya. śṛṃgī karkaṭaśṛṅgī,
prativiṣā ativiṣā, kṛṣṇā pippalī, eṣāṃ cūrṇaṃ madhunā lihet śiśurbālastasya
kāsādiśāntyai kevalamekāṃ viṣām ativiṣāṃ madhunā lihet | iti śṛṅgīcūrṇaṃ
bālajvarādau ||43||
yavakṣārādicūrṇam - (yavakṣāra12
viṣāśṛṅgīmāgadhīpauṣkarodbhavam | cūrṇaṃ kṣaudrayutaṃ līḍhaṃ
pañcakāsāñjayecchiśoḥ ||44||)
atīsāre śuṇṭhyādicūrṇamāha - śuṇṭhīprativiṣāhiṅgumustākuṭajacitrakaiḥ |
cūrṇamuṣṇāmbunā pītamāmātīsāranāśanam
|| 45 ||
Āḍhamalla. śuṇṭhīti | hiṅgvatra
bharjitaṃ deyam | kuṭajamatrendrayavaṃ pācanatvāt | uṣṇāmbuneti
caturguṇitoṣṇapānīyena sahāloḍya tridoṣeṇa tu phāṇṭavadviplāvya pibet
cūrṇakalpanāyāṃ kathitatvāt || 44-45 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
śuṇṭhyādicūrṇamāmātīsārādau | prativiṣā ativiṣā
|| 45 ||
atha harītakyādicūrṇamāmātīsārādau - harītakī prativiṣā sindhu sauvarcalaṃ
vacā | hiṅgu ceti kṛtaṃ cūrṇaṃ pibeduṣṇena vāriṇā
||46|| āmātīsāraśamanaṃ grāhi
cāgniprabodhanam |
Āḍhamalla. aparamapyāha - harītakīti |
sindhu saindhavaṃ hiṅgvatra bharjitaṃ deyam | pānamānaṃ tu pūrvavat| ayaṃ yogo
grahaṇyāmapi praśastaḥ | eke harītakītyāgenāpi yogamenaṃ kurvanti |
taduktamatraiva paribhāṣādhyāye ‘vyādheranuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tat
tyajet’ ityādivacanāt||46 ||
laghugaṅgādharacūrṇam | mustamindrayavaṃ bilvaṃ lodhraṃ mocarasaṃ tathā
|| 47 || dhātakīṃ cūrṇayettakraguḍābhyāṃ
pāyayetsudhīḥ | sarvātīsāraśamanaṃ niruṇaddhi pravāhikām
|| 48 || laghugaṅgādharaṃ nāma cūrṇaṃ
saṃgrāhakaṃ param |
Āḍhamalla. idānīṃ gaṅgādharasaṃjñakaṃ
cūrṇadvayamāha mustamityādi | etallaghugaṅgādharaṃ nāma cūrṇaṃ saṃgrāhakaṃ
paraṃ vikhyātam | atra bilvaṃ bilvapeśikā, mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ, dhātakī
dhātakīkusumāni | atra takropalakṣitatvāt mathitamapi grāhyam | anyato
darśanādvā ‘mathitaguḍasāmprayuktam’ iti | nanu mathitatakrayoḥ ko bhedaḥ ?
ucyate ‘sajala gorasaṃ gholaṃ mastu taccārdhavārikam | takraṃ tribhāgabhinnaṃ
tu kevalaṃ mathitaṃ smṛtam’ iti | kalpanā cāsya mustādicūrṇaṃ kārṣikaṃ
mathitacaturguṇena guḍakarṣavimādatena saha pītam | pakvātīsāre yogo'yam
||47||48||
Kāśīrāma Vaidya. pravāhikāṃ niruṇaddhi
rodhayet ||47 ||48||
atha bṛhadgaṅgādharacūrṇam - mustāralukaśuṇṭhībhirdhātakīlodhravālakaiḥ
|| 49 || bilvamocarasābhyāṃ ca
pāṭhendrayavavatsakaiḥ | āmrabījaṃ prativiṣā lajjāluriti cūrṇitam
|| 50 || kṣaudrataṇḍulapānīyaiḥ pītairyāti
pravāhikā | sarvātisāragrahaṇī praśamaṃ yāti vegataḥ
|| 51 || vṛddhagaṅgādharaṃ cūrṇaṃ
saridvegasya rodhakam13
|
Āḍhamalla. anyadapi | musteti |
atrāraluko vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmaprasiddhaḥ | vatsakaḥ kuṭajatvak | āmrabījamiti
āmraphalāsthimajjā, lajjāluvikhyātā | atrāpi dviguṇitena kṣaudreṇa vimṛdya
caturguṇena taṇḍulajalena peyam | saridvegasya rodhakamiti
nadīpravāhāvarodhakatvenotkṛṣṭaprabhāvayuktaḥ, ata eva gaṅgādharasaṃjñā
||49||51||
Kāśīrāma Vaidya. mustaṃ nāgaraṃ,
aralukaḥ syonākaḥ, dhātakī vṛkṣastasya puṣpāṇi, lodhraḥ prasiddhaḥ, vālakaṃ
udīcyaṃ, lajjāluḥ lajjāvantī | spaṣṭamanyat
|| 49-51 ||
athājamodādicūrṇamatīsāre - ajamodā mocarasaṃ saśṛṃgaberaṃ sadhātakī kumumam |
godadhimathitayuktaṃ gaṃgāmapi vāhinīṃ rudhyāt
||52||
Kāśīrāma Vaidya. ajamodā, mocarasaḥ,
śṛṅgaberaṃ - śuṇṭhī, dhātakī, godadhimathitaṃ ghola ucyate | gaṅgāmapi vāhinīṃ
vahanaśīlāṃ pravāhiṇīṃ rundhyāt || 52 || 53
||
maricādicūrṇaṃ - takreṇa yaḥ pibennityaṃ cūrṇaṃ maricasaṃbhavam |
citrasauvarcalopetaṃ grahaṇī tasya naśyati | udaraplīhamandāgnigulmārśonāśanaṃ
bhavet || 53 ||
Āḍhamalla. atha grahaṇyāṃ prayogānāha -
takreṇeti | idaṃ maricādyaṃ nāma cūrṇaṃ grahaṇyāṃ praśastam |
maricacitrakasauvarcalaṃ samacūrṇaṃ sārdhaśāṇadvayaṃ caturguṇena takreṇa saha
pibet | nityamityanena sevyamidaṃ mahārogopayuktatvāt
||52||53||
atha kapitthāṣṭakaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau - aṣṭau bhāgāḥ kapitthasya ṣaḍbhāgā
śarkarā matā | dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca śrīphalaṃ dhātakī tathā
||54|| ajamodā pippalī ca pratyekaṃ
syustribhāgikāḥ | maricaṃ jīrakaṃ dhānyaṃ granthikaṃ vālakaṃ tathā
|| 55 || sauvarcalaṃ yamānī ca cāturjātaṃ
sacitrakam | nāgaraṃ caikabhāgāḥ syu: pratyekaṃ sūkṣmacūrṇitam||56||
kapitthāṣṭakasaṃjñaṃ syāccūrṇametadgalāmayān | atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ
ca vyapohati || 57 ||
Āḍhamalla. idānīṃ kapitthakāṣṭakaṃ nāma
cūrṇaṃ darśayannāha - aṣṭāviti | dāḍimamatrāmlam, ‘anāradānā? śabdavācyam |
tintiḍīkaṃ svanāmaprasiddham | amlaphalamityeke | śrīphalaṃ bilvam | atrāpi
tintiḍīkasthāne vṛkṣāmlamiti, granthikasthāne ca tintiḍīkamiti kecit |
cāturjātakamiti tvakpatrailaṃ sakeśaramityarthaḥ | kartavyavidhāvapi
kapitthaphalamaṣṭabhāgikamekadravyabhāgāpekṣayā, dravyaṃ tu ekabhāgasaṃjñitam
| śarkarā ṣaḍbhāgā, dāḍimādini pippalīparyantāni pratyekaṃ tribhāgikaṃ,
maricādināgarāntaṃ bhāgaikaṃ satyekamiti bhāvaḥ | etena kimuktam ? kapitthaṃ
karṣāṣṭakaṃ, sitā ṣaṭkarṣapramitā, dāḍimādiṣaṭdravyamaṣṭādaśakarṣamitaṃ,
maricāditrayodaśadravyāṇi trayoda- śakarṣāṇītyarthaḥ | asya khāṇḍavasaṃjñā
tantrāntare | kutaḥ ? “lavaṇāmlasitāyuktaṃ cūrṇaṃ syāt khāṇḍavaṃ matam” ityā-
divacanāt | kapitthāṣṭakasaṃjñayā'sya rūḍhiḥ
||54-57||
Kāśīrāma Vaidya. pitthasyāṣṭau bhāgāḥ
palāni vā karṣāṇi vā ṭaṅkāni vā bhāgaśabdena palādīnāṃ abhidhānāt| śarkarā
sitā ṣaḍbhāgā ṣaṭpalādikā, dāḍimādyāḥ ṣaṭ, pratyekaṃ tribhāgikā
syādetaccūrṇitaṃ kapitthāṣṭhakaṃ syāt tacca galāmayādikān vyapohatīti
spaṣṭārtha: | atra kapitthāṣṭake kecitprakārāntareṇa bhāgamanicchanti
tadarthaṃ śataślokyāṃ bopadevamatamāha - “dhānyājājīyamānī
rucakajalacaturjātaviśvoṣaṇāgnigranthyekāṃśaṃ tribhāgaṃ kara-
kakaṇamadādīpyavṛkṣāmlabilvam | śvetāṣaṭkaṃ kapitthāṣṭakamidamaruciṃ
gulmayakṣmātisāraṃ sāgnīsādaṃ grahaṇiga- lagadaśvāsakāsānnihanti”| asya
vyākhyānaṃ ca dhānyādigranthikāntaṃ trayodaśauṣadhamekāṃśaṃ
pratyekamekakarṣaṃ, karakādivilvāntaṃ ṣoḍaśauṣadhaṃ tribhāgaṃ pratyekaṃ
karṣatrayamātraṃ, karakaṃ dāḍimaṃ, kaṇā pippalī, madā dhātakī, dīpyo ajamodaḥ,
vṛkṣāmlaṃ tintiḍīkaṃ, bilvaphalaṃ, śvetā śarkarā, tasyāḥ ṣaṭkaṃ pūrvavat
ṣaṭkarṣāḥ kapitthaṃ dadhiphalaṃ śeṣaṃ spaṣṭaṃ pūrvavat | aṣṭau karṣā atra
kapitthāṣṭake ye'nye bhāgaprakāramicchanti, tatra sūktiśūnyatvāt tyaktā iti
bopadevamataṃ, vaṅgasenādinibandhakārapāṭhe na
kecidbhāgaprakārāntaramāhustadapi likhyate | taduktaṃ vaṅgasene
“yamānīpippalīmūlacaturjātakanāgaraiḥ | mīracāgnijalājājīdhānyasauvarcalaiḥ
samaiḥ || vṛkṣāmladhā- takīkṛṣṇābilvadāḍimadīpyakaiḥ | triguṇaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ
kapitthāṣṭaguṇīkṛtaiḥ|| cūrṇo'tīsāragrahaṇīkṣayagulmagalā- mayān |
kāsaśvāsāgnimāṃdyārśaḥpīnasārocakān jayet” iti | yavānyādisauvarcalāntaiḥ
samaiḥ pratyekamekabhāgaiḥ vṛkṣāmlādidīpyakāntaistriguṇaiḥ pratyekaṃ
tribhāgaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ kapitthāṣṭaguṇaiḥ kṛtaiḥ kapitthāṣṭabhāgairiti
pūrvokta evārtha ityeke | bopadevenāpyaṣṭau vyākhyātatvāt| cūrṇa iti
prastutatvāt puṃliṅge | tathāca śataślokyāṃ cūrṇastulyasito
balāgnirucibhyaśceti cāturjātādicūrṇe likhitaṃ anya evaṃ vyākhyānayanti
‘yavānyāditrayodaśauṣadhayaḥ samāḥ’ pratyekaṃ ṭaṅkakamātrāstrayodaśaṭaṅkā
etai: tintiḍīkādyaiḥ
ṣaḍbhistriguṇaistrayodaśebhyastriguṇairekonacatvāriṃśaṭaṅkaiḥ
ṣaṅguṇasitaistrayodaśebhya evāṣṭasaptatiṭaṅkaiḥ’ | asminpakṣe sarvato dviguṇā
sitā bhavati yathā lumbādau ardhāṃśāṃ keciccharkarāṃ melayanti
|| 54-57 ||
dāḍimāṣṭakam | dāḍimī dvipalā grāhyā khaṇḍāddaśapalani ca | trigandhasya palaṃ
caikaṃ trikaṭu syātpalatrayam
|| 58 || etadekīkṛtaṃ sarvaṃ cūrṇaṃ
syāddāḍimāṣṭakam | rucikṛddīpanaṃ kaṇṭhyaṃ grāhi kāsajvarāpaham
|| 59 ||
Āḍhamalla. dāḍimīti | ayaṃ
laghugurubhedena dāḍimāṣṭhakasaṃjñako yogo'tīsārādīnāṃ praśastaḥ |
khaṇḍāddaśapalānīti saṃmilitacūrṇāt paladvayanyūnā dviguṇā śarkarā jñeyā
tīkṣṇatvāt | trigandhasya palamekaṃ militasyetyarthaḥ| tryūṣaṇasyāpi
palatrayaṃ pratyekaṃ palamityarthaḥ | khaṇḍāddaśapalāni cetyatra sthāne
khaṇḍādaṣṭapalāni ceti kecit paṭhanti| tanmate cūrṇasamaṃ khaṇḍamiti
vyādhivihitatvāt, ayaṃ pakṣaḥ pracarati | sāmyārthaṃ trigandhasya pratyekaṃ
palaṃ grāhyam| dāḍimāṣṭhaketyaṣṭamaṃ dravyamatra dāḍimaṃ tena dāḍimāṣṭakaṃ
proktam || 58 || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha dāḍimāṣṭakam |
dāḍimādamladāḍimāt dve pale, khaṇḍātsitāyā aṣṭapalāni, trigandhasyailātva-
kpatrakāṇāmekaṃ palaṃ samuditasya trigandhasya palaṃ, trikaṭu
śuṇṭhīmaricapippalyaḥ eṣāṃ palatrayaṃ, pratyekametadekīkṛtaṃ dāḍimāṣṭakaṃ
bhavati | dāḍimādīni aṣṭau dravyāṇi yatra taddāḍimāṣṭakam | spaṣṭamanyat
||58 || 59 ||
atha bṛhaddāḍimāṣṭakam atīsārādau - dāḍimasya palānyaṣṭau śarkarāyāḥ
palāṣṭakam | pippalī pippalīmūlaṃ yamānī maricaṃ tathā
|| 60|| dhānyakaṃ jīrakaṃ śuṇṭhī pratyekaṃ
palasaṃmitam | karṣamātrā tugākṣīrī tvakpatrailāśca keśaram
|| 61 || pratyekaṃ kolamātrāḥ syustaccūrṇaṃ
dāḍimāṣṭakam | atīsāraṃ kṣayaṃ gulmaṃ grahaṇīṃ ca galagraham
|| 62 || mandāgniṃ pīnasaṃ kāsaṃ
cūrṇametadvyapohati |
Āḍhamalla. dvitīyaṃ dāḍimāṣṭakamāha -
dāḍimasyeti | etadvṛddhadāḍimāṣṭakasaṃjñaṃ cūrṇamatīsārādīn hanti | atra
tugākṣīrī vaṃśarocanā tadabhāve tavakṣīraṃ grāhyam | tavakṣīraṃ karcūrakṛtaḥ
prakāraḥ | sā karṣapramāṇā tvak varāṅgam, patram patrakam, elā sūkṣmailā,
keśaraṃ nāgakeśaram, etaccatuṣṭayaṃ kolamātram | kolaṃ karṣārdhaṃ, tena
saṃmilitaṃ ṭaṅkāṣṭakamityarthaḥ | śeṣaṃ sugamam | galagrahaṃ galarogam |
asyāṣṭakasaṃjñā palāṣṭakena boddhavyā na tu dravyasaṃkhyaya
||60-62||
Kāśīrāma Vaidya. tugākṣīrī vāṃśī
tadādau karṣamātrā, kolaḥ ṭaṅkadvayaṃ syāt | dāḍimamaṣṭau aṣṭapalāni yatra
taddāḍimāṣṭakaṃ atra bhāgāniruktiḥ, auṣadhabahutvātpūrvam adharaṃ bhāgālpatvāt
pūrvaṃ laghudāḍimāṣṭakaṃ tato'tīsārādikaṃ vyapohati
||60-62||
pippalyādicūrṇam | (pippalī bṛhatī vyāghrī yavakṣārakaliṅgakāḥ
||63|| citrakaṃ sārivā pāṭhā śaṭhī
lavaṇapañcakam | taccūrṇaṃ pāyayeddadhnā surayoṣṇāmbunāpi vā
|| 64 || mārutagrahaṇīdoṣaśamanaṃ paramaṃ
hitam |)
atha lavaṅgādicūrṇam arocakādau - lavaṅgaṃ śuddhakarpūramelātvaṅnāgakeśaram
|| 65 || jātīphalamuśīraṃ ca nāgaraṃ
kṛṣṇajīrakam | kṛṣṇāgarustugākṣīrī māṃsī nīlotpalaṃ kaṇā
||66|| candanaṃ tagaraṃ vālaṃ kaṅkolaṃ ceti
cūrṇayet | samabhāgāni sarvāṇi sarvemyo'rdhā sitā bhavet
||67|| lavaṅgādyamidaṃ cūrṇaṃ rājārhaṃ
vahnidīpanam | ropaṇaṃ tarpaṇaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaghnaṃ balapradam
|| 68 || hṛdrogaṃ kaṇṭharogaṃ ca kāsaṃ
hikvāṃ ca pīnasam | yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsamatīsāramuraḥkṣatam
|| 69 || pramehārucigulmādīngrahaṇīmapi
nāśayet |
Āḍhamalla. atha lavaṅgādyaṃ cūrṇaṃ
darśayannāha - lavaṅgamiti | śuddhakarpūramiti śuddhaṃ ca tat karpūraṃ ceti,
pakvakarpūramityarthaḥ | atilaghutvāt| tathāhi - “pakvastu dvividhaḥ prokto
sadalo nirdalastathā | dṛḍhaśca pītavarṇaśca viśeṣāllaghutāṃ gataḥ” iti|
kecittu śuddhaśabdena jātyutkṛṣṭaṃ gṛhṇanti, tacca īśāvāsa iti saṃgītam |
tathāhyuktam - “īśāvāso himasaṃjñaḥ potāśraya iti tridhā | apakve kathyate
bhedaḥ karpūre tu bhiṣavaraiḥ” | svarūpeṇā'pi - “īśāvāso bhṛśaṃ śveto
himasaṃjñastu pāṇḍuraḥ | śvetapotāśrayaśceti” sarve | guṇenāpi
“rasavīryavipākataḥ | prabhāveṇāpi te proktāḥ pūrvaṃ pūrvaṃ guṇādhikāḥ |
prakṛṣṭhatvenāpi - “tatrāpi yo na ca kṣudraḥ sphaṭikābhaḥ sa uttamaḥ” iti |
kṛṣṇajīrakamiti pāścātyaṃ khurāsānīti loke | kṛṣṇāguru agurviti prasiddham |
tugākṣīrī vāṃśī māṃsī jaṭākhyā | nīlotpalopalakṣitatvāt padmabījaṃ grāhyaṃ,
kaṇā pippalī, candanaṃ śvetaṃ, tagaraṃ svanāmakhyātaṃ, vālaṃ vālakaṃ,
kaṅkolaphaladravyaṃ nijanāmaprasiddhaṃ, tacca dvividhaṃ marīcakaṅkolaṃ
kṣīrakaṅkolaṃ ceti | etat sakalaṃ dravyaṃ samabhāgaṃ cūrṇayitavyaṃ, sarvebhyaḥ
sitārdhā bhavet | tena sakalacūrṇasya bhāgaikaṃ, sitāyāśca bhāgaikaṃ,
taccūrṇasamānā ca sitetyarthaḥ | eke sitārdhā bhavedityanena saṃmitacūrṇasya
dvau bhāgau sitāyā eko bhāga iti vyākhyānayanti, etadasaṅgataṃ vyavahārāt |
rājārhamiti prabhuyogyam atisugandhatvāt bahulaguṇakaratvācca | ropaṇaṃ
śarīrasthirakaraṃ vraṇaropaṇaṃ ca, tarpaṇaṃ dhātūnāṃ tṛptijanakaṃ, vṛṣyaṃ
śukravṛddhikāri, balamojastatpradamityarthaḥ | tamakaḥ śvāsabhedaḥ, uraḥkṣataṃ
kṣayaroge paṭhitam | asyāgre karpūrādyaṃ nāma cūrṇaṃ kecit paṭhanti | tacca
bahupustakeṣu na dṛśyate, kṣepako'yam iti manyamānairasmābhirna likhitaḥ |
karpūrādiḥ14
kvacillikhitaḥ “sakarpūraṃ ca kaṅkolaṃ jātīphaladalaṃ samam |
lavaṅganāgamaricakṛṣṇāśuṇṭhīvivardhitam | cūrṇaṃ sitāsamaṃ grāhyaṃ rocanaṃ
kṣayakāsanut | vaisvaryaśvāsagulmārśaḥkaṇṭhāmayabhayāpaham | prayuktaṃ
cānnapāneṣu bhiṣajā rogiṇāṃ hitat” | iti karpūrādyaṃ cūrṇam | atha
laghulavaṅgādicūrṇaṃ tantrāntare - “lavaṅgajātīphalapippalīnāṃ bhāgān
prakalpyākṣasamānaśeṣān | palārdhamekaṃ maricasya datvā palāni catvāri
mahauṣadhasya || sitāsamaṃ cūrṇamidaṃ prasahya rogānimānāśu balānnihanti |
kāsajvarārocakagulmamehaśvāsāgnimāndyaṃ grahaṇīvikārān” iti |
laghulavaṅgādicūrṇam || 63-69 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhakarpūraḥ
nirmalabhīmasena, tugākṣīrī vaṃśarocanā, māṃsī jaṭāmāṃsī, nīlotpalaṃ
nīlakamalaṃ, kaṇā pippalī, candanaṃ śvetaṃ, agaru, vālam udīcyaṃ, kaṅkolaṃ
maricakaṃkolaṃ, spaṣṭamanyat || 63-69 ||
atha jātīphalādyaṃ cūrṇaṃ grahaṇyādau - jātī
phalalavaṅgailāpatratvaṅnāgakeśaraiḥ
||70||
karpūracandanatilaistvakkṣīrītagarāmalaiḥ |
tālīsapippalīpathyāsthūlajīrakacitrakaiḥ
||71|| śuṇṭhīviḍaṅgamaricaiḥ
samabhāgavicūrṇitaiḥ | yāvantyetāni sarvāṇi kuryādbhaṅgāṃ ca tāvatīm
||72|| sarvacūrṇasamā deyā śarkarā ca
bhiṣagvaraiḥ | karṣamātraṃ tataḥ khādenmadhunā plāvitaṃ sudhīḥ
||73|| asya
prabhāvādgrahaṇīkāsaśvāsārucikṣayāḥ | vātaśleṣmapratiśyāyāḥ praśamaṃ yānti
vegataḥ ||74||
Āḍhamalla. idānīṃ jātīphalādyaṃ nāma
cūrṇaṃ darśayannāha - jātīphaleti | atra candanaṃ śvetaṃ cūrṇatvāt | tilairiti
kṛṣṇatilāḥ nistuṣā grāhyāḥ | tvakkṣīrī vaṃśarocanā, tagaraṃ prasiddhaṃ,
(āmalamāmalakaphalaṃ15
, pathyā harītakī, sthūlajīrakaḥ kṛṣṇajīrakaḥ etatsakalaṃ samabhāgaṃ gṛhītvā
cūrṇitam) asya bhāgamekaṃ bhaṅgāyā bhāgaikamiti tena sakalacūrṇasamānā bhaṅgā
deyā iti | bhaṅgā'tra bharjitā deyā vyavahārāt | sarvacūrṇasamā deyā śarkarā
ceti tena dvayo: samā śarkaretyarthaḥ| etat siddhaṃ yathocitamātraṃ madhunā
plāvya bhakṣyaṃ, nātra karṣamānaṃ niyataṃ yataḥ - “mātrāyā nāstyavasthānam”
ityādivacanāt ||70-74 ||
Kāśīrāma Vaidya. elā sūkṣmā, patraṃ
patrajatvak16 |
kṛṣṇā agaru, tvakkṣīrī vāṃśī, tagaram, āmalakaṃ, tālīsaṃ, pathyā harītakī,
sthūlajīrakaṃ śvetajīrakam | śeṣaṃ sugamam
|| 70-74 ||
atha mahākhāṇḍavacūrṇamarucyādau - maricaṃ nāgapuṣpāṇi tālīsaṃ lavaṇāni ca |
pratyekamekabhāgāḥ syuḥ pippalīmūlacitrakaiḥ
|| 75 || tvakvaṇā tintiḍīkaṃ ca jīrakaṃ ca
dvibhāgikam | dhānyāmlavetasau viśvaṃ bhadrailā badarāṇi ca
|| 76 || ajamodā jaladharaḥ pratyekaṃ
syustribhāgikāḥ | sarvauṣadhicaturthāṃśaṃ dāḍimasya phalaṃ bhavet
|| 77 || dravyemyo nikhilebhyaśca sitā
deyārdhamātrayā | mahākhāṇḍavasaṃjñaṃ syāccūrṇametatsurocanam
|| 78 || agnidīptikaraṃ hṛdyaṃ
kāsātīsāranāśanam | hṛdrogakaṇṭhajaṭharamukharogapraṇāśanam
|| 79 || viṣūcikāṃ
tathādhmānamarśogulmakṛmīnapi | chardiṃ pañcavidhāṃ śvāsaṃ cūrṇametadvyapohati
||80||
Āḍhamalla. atha mahākhāṇḍavasaṃjñakaṃ
cūrṇamāha - maricamiti | nāgapuṣpāṇīti nāgakeśaram | lavaṇānīti
bahuvacanatvena pañcalavaṇāni grāhyāṇi, tāni ca ‘sindhusauvarcalopetaṃ biḍaṃ
sāmudrakaṃ gaḍam’ iti | asmatsaṃpradāye lavaṇānītyanena saindhavameva grāhyaṃ
nānyat svajātyutkṛṣṭatvena bahuvacanagrahaṇam | tvak tajaśabdavācyam | atra
maricādilavaṇāntaṃ pratyekaṃ ṭaṅkaikaṃ; pippalīmūlādijīrakāntaṃ pratyekam
ṭaṅkadvimitaṃ; amlavetasaṃ svanāmaprasiddham, viśvaṃ śuṇṭhī, bhadrailā
bṛhadelā, badarāṇi badaraphalāni, ajamodā'tra yamānī | evaṃ
sarvatrāntaḥparimārjane, bahi:parimārjane tu ajamodā ajamodaiva | tathāhi
“antaḥsaṃmārjane prāyaścājamodā yamānikā | bahiḥsaṃmārjane yojyā tvajamodaiva
niścitam” iti | yatrājamodāyamānyau stastatra yamānyeva dviguṇā
antaḥparimārjane | jaladharo mustam | dhānyādi jaladharāntaṃ pratyekaṃ
ṭaṅkatrayamiti; etatsakalacūrṇasya caturthāṃśaṃ dāḍimaphalaṃ tena
māṣādhikadaśaṭaṅkamityarthaḥ | dāḍimaphalamatrāmlaṃ yalloke ‘anāradānā’
śabdavācyam| khāṇḍavatvātsamastadravyebhyaḥ sitā śarkarā ardhabhāgikā deyā,
tena sakalacūrṇasāmyamityarthaḥ | sakalacūrṇasāmyaṃ kiyatpramāṇaṃ ?
ṭaṅkādhikakuḍavamānamiti bhāvaḥ | mahākhāṇḍavamiti ‘lavaṇāmlasitāyuktaḥ
khāṇḍavaḥ parikīrtitaḥ’ iti pāṭhāntaram iti | nanu “cūrṇe guḍaḥ samo deyaḥ
śarkarā dviguṇā bhavet” iti niyamena kathamatra cūrṇasamatulitā sitā ? ucyate,
ayamapi yogo'gnimāndye pradhānatamaḥ, agnisādo hi prāyeṇa śleṣmādhikaḥ syāt
śleṣmaṇi ca madhuro bahutaro na yukta ityadoṣaḥ | yadvā ‘dviguṇamānamanukteṣu
yaduktaṃ tattathaiva ca’ iti ||75-80||
Kāśīrāma Vaidya. nāgapuṣpāṇi
nāgakeśaraṃ,lavaṇāni pañca lavaṇāni bahuvacanāt | etāni pratyekabhāgāni
pañcalavaṇānāmapi pratyekabhāgam | tvak taja:, kaṇā pippalī, dhānyaṃ
prasiddham, amlavetasaḥ tasya cukraṃ vā raso vā gṛhyate, viśvaṃ śuṇṭhī,
bhadrailā bṛhadelā, badaraṃ laghubadaraṃ, jaladharo mustam |
mahākhāṇḍavasaṃjñametat surocanaṃ suṣṭhu rucikaraṃ arocakādhikāritvāt
tathāgnimāndyādiharaṃ khāṇḍavo dvividhaḥ eko lehyaḥ aparaścūrṇasaṃjñaḥ | yathā
coktam “āme hyamlapalaṃ caiva khaṇḍapakvaṃ ghṛtānvitam | elāmaricasaṃyuktaṃ
jñātavyaḥ sa ca khāṇḍavaḥ” | anye tvevamāhuḥ
-“kapitthatintiḍīkabījakarpūrakadāḍimaiḥ | tathāmalakayuktaiśca saṣaḍbhi:
khāṇḍava: smṛtaḥ”| pūrvoktastu avalehyaḥ | tathācoktam “āmlamadhuraiḥ spaṣṭaḥ,
kaṣāyalavaṇauṣaṇaḥ atiktakhāṇḍavaḥ kolakapitthādyapakvaṃ hi” iti
|| 75-80 ||
atha nārāyaṇacūrṇamudarādau - citrakaṃ triphalā vyoṣaṃ jīrakaṃ hapuṣā vacā |
yamānī pippalīmūlaṃ śatapuṣpā'jagandhikā
|| 81 || ajamodā śaṭhī dhānyaṃ viḍaṅgaṃ
sthūlajīrakam | hemāhvā pauṣkaraṃ mūlaṃ kṣārau lavaṇapañcakam
|| 82 || kuṣṭhaṃ ceti samāṃśāni viśālā
syāddvibhāgikā | trivṛttribhāgā vijñeyā dantyā bhāgatrayaṃ bhavet||83||
caturbhāgā śātalā syātsarvāṇyekatra cūrṇayet | pācanasnehanādyaiśca
snigdhakoṣṭhasya rogiṇaḥ
|| 84 || dadyāccūrṇaṃ virekāya
sarvarogapraṇāśanam | hṛdroge pāṇḍuroge ca kāse śvāse bhagandare
||85|| mandāgnau ca jvare kuṣṭhe grahaṇyāṃ
ca galagrahe | dadyādyuktānupānena tathādhmāne surādibhiḥ
|| 86 || gulme badaranīreṇa viḍbhede
dadhimastunā | uṣṇāmbubhirajīrṇe ca vṛkṣāmlaiḥ parikartiṣu
|| 87 || uṣṭrīdugdhenodareṣu tathā takreṇa
vā gavām | prasannayā vātaroge dāḍimāmbubhirarśasi
|| 88 || dvividhe ca viṣe dadyātghṛtena
viṣanāśanam | cūrṇaṃ nārāyaṇaṃ nāma duṣṭarogagaṇāpaham
|| 89 ||
Āḍhamalla. idānīṃ nārāyaṇacūrṇaṃ
prakaṭayannāha - citramiti | triphalā harītakyādikaṃ, vyoṣaṃ trikaṭukam |
havuṣeti svanāmataḥ prasiddham | kecittu ‘ruu’ śabdavācyaṃ vadanti | kṣārāviti
dvau kṣāro tena svarjikā yavakṣāraśceti | lavaṇapañcakaṃ prasiddham | kuṣṭhaṃ
ceti samāṃśānīti | viśālendravāruṇī sā dvibhāgikā ekadravyabhāgāpekṣayā,
trivṛnniśothaḥ dvibhāgā, atrāpi dravyaikabhāgāpekṣayā, dantī ca prasiddhā
tasyā bhāgatrayaṃ, dravyaikamānādapi boddhavyam | śātalā carmakaṣā iti loke
śehuṇḍabheda iti trisaṭenāpi yavatiktakaśabdena likhitaḥ | sa ca
dravyaikabhāgāpekṣayā caturbhāgaḥ | pācanasnehādyairiti | pācanaṃ doṣāṇāṃ
pācanaṃ vyādhivihitaṃ, snehanaṃ ghṛtapānādikam | ādiśabdāt svedādikaṃ ca,
etena kṛtapūrvaiḥ pācanādyaiḥ kṛtvā snigdhakoṣṭhasya rogiṇa etaccūrṇaṃ
virekāya dadyādityarthaḥ | tathāhi -“vātodaraṃ balavataḥ pūrvaṃ
snehairupācaret | snigdhāya sveditāṅgāya dadyāt snehavirecanam” iti | nanviha
“vivarjayet snehapānamajīrṇī codarī jvarī” iti vacanāt sneho niṣiddhaḥ, “naite
svedyā nodarī nātisārī” ityanena svedasyāpi niṣedhaḥ kṛtaḥ | tatkathaṃ
svedasnuhopadeśaḥ ? ucyate, svatantrayoḥ snehasvedayorniṣedho boddhavyaḥ, na
tu śodhanāṅgabhūtayostayoḥ anyathā doṣaharaṇasya duṣkaratvāt |
dadyādyuktānupāneneti | yuktānupānamatraiva kathyate tadyathā - ādhmāne
surādibhiriti | ādigrahaṇādāsavāriṣṭasīdhumādhvīkādibhiḥ | gulme
badaranīreṇeti badarakvāthenetyarthaḥ | viḍbhaṅge dadhimastuneti dadhi ca
mastu ca yadvā dadhno mastu nānājātikaṃ, yata: mastu saptavidhaṃ bhavet |
tadyathā - ‘svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathāmṛtakṣīrabhavaṃ saraśca |
asāramevaṃvidhasaptadhā'smin varge smṛtaṃ mastuguṇāstathaiva’ iti |
prasaṃgato'syārthaṃ prakaṭayannāha - svādvamlamityādi sthādu dadhi amlaṃ dadhi
atyamlaṃ dadhi rasajātam atyamlaṃ dadhi manyajātaṃ dadhi ebhyo jatimityarthaḥ
| tathā'mṛtakṣīrabhavamiti | vinaṣṭadugdhajātaṃ sara iti dadhna upari ghano
bhāgaḥ snehabahulaḥ sara iti prasiddha: | asāraṃ sārarahitam uddhṛtasnehasya
dadhno vinirmitamityarthaḥ | iti saptavidhaṃ mastu darśitam | anye kūrcikā
dadhitakrabhedena mastu dvividhamiti paṭhanti, uṣṇāmbunā saha peyamiti
vyavahāraḥ | uṣṇāmbubhiriti bahuvacanatvenāṣṭamāṃśāvaśeṣādikaṃ grāhyam | tacca
yathādoṣānurūpamiti yojyam | vṛkṣāmlairiti asya kvāthenetyarthaḥ |
parikartiṣviti | gude parikartanamiva vedanāvṛddhiriti parikartikā kathyate |
uṣṭrīdugdhena gavāṃ takreṇa vā | udareṣu iti sarvodareṣvityarthaḥ | prasannayā
vātaroge iti | prasannā surāmaṇḍaḥ prasiddhaḥ | tathā coktaṃ ‘prasannā syāt
surāmaṇḍastasmāt kādambarī ghanā | jagalastadadhaḥ prokto jagalānmadako ghanaḥ
|| vakkaso hṛtasāraḥ syāt surābījaṃ tu kiṇvakam’ iti guṇenāpi prasannāmāha -
‘gulmārśaśchardyarocakavātanut’ iti rāsnayā vātarogeṣviti vā pāṭhaḥ | tatra
rāsnākvāthena sahetyarthaḥ | dāḍimāmbubhirarśasīti | dāḍimaphalasvarasaiḥ
kvacitphalarasairvā | dvividhe viṣe iti sthāvarajaṅgamātmake |
viṣṇusaṃhitāyāmuktaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ yadvā viṣṇuvīryatulyaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ
yathā viṣṇutejasā daityagaṇāḥ palāyante tathaivāsya prabhāveṇa duṣṭā rogagaṇā
naśyantīti tātparyārthaḥ ||81-89||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā
harītakīvibhītakamāmalakaṃ pratyekamekabhāgaṃ, vyoṣaṃ śuṇṭhīmaricapippalya:,
pratyekamekabhāgaṃ; hapuṣā17
vigandhikā, ajagandhikā18
vanatulasī, śaṭhī karcūraṃ, sthūlajīrakaṃ sthūlakaṇā, hemāhvā coṣaṃ
pauṣkaramūlaṃ, kṣārau dvau svarjīyavakṣārau, kuṣṭhaṃ prasiddham, etāni
samāṃśāni pratyekamekabhāgaṃ viśālā indravāruṇī tasyā jaṭācūrṇaṃ dvibhāgaṃ
trivṛt niśothaḥ dvibhāgā dantī dātyeṇī tasyā bhāgatrayaṃ, śātalā
pītasehuṇḍastadabhāve sehuṇḍajaṭā tvagvā patrāṇi vā tasyāścaturbhāgā etān
dvitricaturguṇān; citrakādicūrṇāni manyante kecidanyauṣadhāni manyante
tatsarvaṃ saṃpradāyato jñeyam | pācanaṃ pācanakvāthaṃ dhānyatrikādi
āragvadhādi vā | snehanaṃ ghṛtapānādi tadādyaiḥ snigdhakoṣṭhatya rogiṇaḥ
virekāya cūrṇaṃ dadyāt | sarvarogapraṇāśanaṃ hṛdrogādau dadyāt vṛkṣāmlaṃ
tintiḍīkam | taiḥ parikartiṣu gude kartanavat pīḍā | suprasannā madirābhedaḥ,
nārāyaṇaṃ nārāyaṇasaṃjñaṃ tadvadroganāśakatvāt
|| 81-89 ||
atha hapuṣādyaṃ cūrṇamajīrṇodarādau - hapuṣā triphalā caiva trāyamāṇā ca
pippalī | hemakṣīrī trivṛccaiva śātalā kaṭukā vacā
|| 90 || nīlinī saindhavaṃ kṛṣṇaṃ lavaṇaṃ
ceti cūrṇayet | uṣṇodakena mūtreṇa dāḍimatriphalārasaiḥ
|| 91 || tathā māṃsarasenāpi yathāyogyaṃ
pibennaraḥ | ajīrṇe plīhni gulmeṣu śophārśoviṣamāgniṣu
||92||
halīmakāmalāpāṇḍukuṣṭhādhmānodareṣvapi |
Āḍhamalla. atha hapuṣādyaṃ cūrṇaṃ
darśayannāha - hapuṣeti | hapuṣā svanāmākhyātā sā ca jambuvadviṭapaviśeṣaḥ,
trāyamāṇā lokataḥ prasiddhā hemakṣīrī svarṇakṣīrī, kaṃkuṣṭhabheda ityarthaḥ |
coka iti loke | trivṛnniśothaḥ, śātalā sehuṇḍabhedaḥ, kṛṣṇalavaṇaṃ sauvarcalaṃ
sauvarcalasamamanyadvetyato yaduktaṃ “na kālalavaṇe gandhaḥ sauvarcalasamo
guṇai:” iti | mūtreṇeti gomūtreṇa śreṣṭhatvāt | dāḍimatriphalārasairiti
kvathitaiḥ | māṃsarasaḥ pralehaśabdavācyaḥ | yathāyogyamiti vyādhyanurūpam|
viṣamāgniṣviti viṣamatīkṣṇamandādiṣvapi halīmaṃ halīmakam
|| 90-92 ||
Kāśīrāma Vaidya. hapuṣā vigandhikā,
trāyamāṇā hemakṣīrī, trivṛt, śātalā, sehuṇḍaḥ, kuṭakī, nīlapuṣpī aparājitā,
kṛṣṇalavaṇaṃ sauvarcalam, uṣṇodakādyaiḥ pibet | halīmaṃ halīmakaṃ, spaṣṭaṃ
cānyat || 90-92 ||
atha pañcasamaṃ cūrṇaṃ śūlādau - śuṇṭhī harītakī kṛṣṇā trivṛtsauvarcalaṃ tathā
||93|| samabhāgāni sarvāṇi sūkṣmacūrṇāni
kārayet | jñeyaṃ pañcasamaṃ cūrṇametacchūlaharaṃ param
|| 94 || ādhmānajaṭharārśoghnamāmavātaharaṃ
smṛtam |
Āḍhamalla. ādhmānādau pañcasamacūrṇaṃ
darśayannāha - śuṇṭhīti | atra kṛṣṇā pippalī, trivṛnniśothaḥ, śeṣaṃ subodham
|| 93 || 94 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 93 || 94 ||
atha nārācacūrṇamādhmānaśūlādau - karṣamātrā bhavetkṛṣṇā trivṛtā syātpalonmitā
||95|| khaṇḍātpalaṃ ca vijñeyaṃ cūrṇamekatra
kārayet| karṣonmitaṃ lihedetatkṣaudreṇādhmānanāśanam
||96 || gāḍhaviṭkodarakaphānpittaśūlaṃ ca
nāśayet |
Āḍhamalla. idānīṃ nārācakaṃ nāma cūrṇaṃ
vivarṇayannāha - karṣamātreti | karṣamātramiti bhakṣaṇārthaṃ, kṣaudraṃ tu
yāvadavalehaḥ syāt tāvanmātram | etacca prātareva bhakṣyaṃ virekārthatvāt
tathā hyuktaṃ - “khaṇḍaṃ palaṃ trivṛtā samamupakulyā karṣacūrṇitaṃ ślakṣṇaṃ |
prāgbhojane ca madhunā biḍālapadakaṃ lihet prājñaḥ’ iti
gāḍhaviṭkamatibaddhapurīṣamiti ||
|| 95 || 96 ||
Kāśīrāma Vaidya. kṛṣṇā pippalī, trivṛt
niḥsṛtā | spaṣṭamanyat || 95 || 96 ||
atha lavaṇatritayādyaṃ cūrṇaṃ yakṛtplīhaśūlādau - lavaṇatritayaṃ kṣārau
śatapuṣpādvayaṃ vacā ||97|| ajamodā'jagandhā
ca hapuṣā jīrakadvayam | maricaṃ pippalīmūlaṃ pippalī gajapippalī
||98 || hiṅguśca hiṅgupatrī ca śaṭhī
pāṭhopakuñcikā | śuṇṭhī citrakacavyāni viḍaṅgaṃ cāmlavetasam
||99|| dāḍimaṃ tintiḍīkaṃ ca trivṛddantī
śatāvarī | indravāruṇikā bhārṅgī devadāru yamānikā
|| 100|| kustumburustumburūṇi pauṣkaraṃ
badarāṇi ca | śivā ceti samāṃśāni cūrṇamekatra kārayet|| 101||
bhāvabhedārdrakarasairbījapūrarasaistathā | tatpibetsarpiṣā
jīrṇemadyenoṣṇodakena vā
|| 102 || kolāmbhasā vā takreṇa
dugdhenauṣṭreṇa mastunā | yakṛtpṛṣṭhakaṭīśūlagudakukṣihṛdāmayam
||103||
arśoviṣṭambhamandāgnigulmaplīhodarāṇi19
ca | hikkādhmānaśvāsakāsāñjayedetānna saṃśayaḥ
||104 || etairevauṣadhaiḥ samyagghṛtaṃ vā
sādhayetsudhīḥ |
Āḍhamalla. atha trilavaṇādyaṃ cūrṇaṃ
darśayannāha - lavaṇatritayamiti | ayaṃ trilavaṇādyo yogaścūrṇasaṃjñakaḥ |
anenaiva ghṛtamapi sādhayet| sudhīriti snehayuktyā vipacedityarthaḥ | atra
trilavaṇaṃ ca saindhavasauvarcalaviḍasaṃjñaṃ kṣārāviti dvaukṣārau tena
svarjikākṣāro yavakṣāraśca | śatapuṣpādvayamiti laghusthūlabhedena | ekā
‘saupha’ iti prasiddhā | aparā ‘sovā’ śabdavācyā, ajagandhā varvarikā, hapuṣā
nijanāmakhyātā, jīrakadvayamiti pītakṛṣṇabhedena pratītam, kustumburu
dhānyakaṃ, tumburu svanāmaprasiddhaṃ, pauṣkaraṃ, kuṣṭhaṃ, hiṅgupatrī,
viṭapaviśeṣaḥ tasyāḥ patrāṇi hiṅgugandhasadṛśāni bhavanti | sā dvividhā ekā
cāruṇapatrikā tanvī aparā veṇupatrikā hiṃgulaphalā | upakuñcikā jīrakabhedaḥ
‘karauṃjī śabdavācya: | badarāṇi badaraphalāni, śivā harītakī śeṣaṃ subodham |
etat sakalaṃ samabhāgena ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ cārdrakarasairbījapūrarasaiśca
pratyekaṃ bhāvayet; rasairiti bahuvacanatvena saptavārān bhāvayediti bhāvaḥ |
tathācoktaṃ -‘bījapūrārdrakarasenāsakṛdbhāvitam’ iti | ghṛtasādhane tu
caturguṇo raso deyaḥ | snehaparimāṇāt caturguṇatā ca pratyekaṃ | tatpibet
sarpiṣā jīrṇe iti | anne jīrṇe sati pibedityarthaḥ | anyarogotpattibhayāt |
tathāhi - ‘auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne | na karoti
gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca’ iti | kolāmbhasā badarakvāthena | ‘vā’
grahaṇāt kulatthayūṣeṇa kṣāraniścyotanena dāḍimarasena doṣāpekṣayā pibediti
tātparyārtha: | yakṛtpṛṣṭhakaṭīśūlamiti | yakṛtśūlaṃ pṛṣṭhaśūlaṃ kaṭiśūlaṃ
ceti gudakukṣihṛdāmayamiti | āmayo gudādibhiḥ saha pratyekamabhisaṃbadhyate
||97-104||
Kāśīrāma Vaidya. lavaṇatritayaṃ
saindhavaṃ sauvarcalaṃ viḍalavaṇaṃ, kṣārau dvau sarjīyavakṣārau, śatapuṣpā
dvayam20 |
ajagandhā bākucī, hapuṣā prasiddhā, jīrakadvayaṃ śvetakṛṣṇajīrakam | pippalī
gajapippalī, tadabhāve pippalī, hiṅgu bharjitaṃ, hiṅgupatrīḥ21
, śaṭhī karcūra: pāṭhā22
prasiddhā, upakuñcikā23
kalavañjīkā, amlavetasaḥ cukraṃ vā raso vā, dāḍimam amlatintiḍīkaṃ, trivṛt
niḥsṛtā, dantī jayapālamūlaṃ, śatāvarī, indravāruṇī prasiddhā tasyā jaṭā,
kustumbururdhānyakaṃ, tumburuḥ śūlaghnaḥ, pauṣkaramūlaṃ, badarāṇi, śivā
harītakī, kolāmbhasā badarajalena, mastunā dadhijalena | spaṣṭamanyat
|| 97-104 ||
atha śūlādau tumburādicūrṇam | tumburūṇi trilavaṇaṃ yamānī puṣkarāhvayam
|| 105 || yavakṣārābhayāhiṅguviḍaṅgāni
samāni ca | trivṛttribhāgā vijñeyā sūkṣmacūrṇāni kārayet||106||
pibeduṣṇena toyena yavakvāthena vā pibet | jayetsarvāṇi śūlāni
gulmādhmānodarāṇi ca ||107||
Āḍhamalla. atha tumburādicūrṇaṃ
darśayannāha - tumburūṇīti ayaṃ tumburādiko yogaḥ aṣṭavidhaśūleṣu praśastaḥ |
tatra tumburūṇi phalaviśeṣāḥ prasiddhāḥ, trilavaṇaṃ saindhavaṃ sauvarcalaṃ
viḍaṃ, puṣkarāhvayaṃ puṣkaramūlam, tadabhāve kuṣṭaṃ, abhayā harītakī,
hiṃgvatra bharjitam, etatsakalaṃ samabhāgaṃ, trivṛt tribhāgiketi
ekadravyabhāgāpekṣayā, yavakvātheneti yavo'nnaviśeṣaḥ
|| 105-107 ||
Kāśīrāma Vaidya.
saiṃdhavasauvarcalabiḍeti lavaṇāni, yamānī, puṣkaraṃ, puṣkaramūlaṃ,
yavakṣāraḥ, abhayā harītakī, hiṅgu bharjitaṃ, viḍaṅgaṃ etāni samāni pratyekaṃ
ṭaṅkamātrāṇi sarvoṣadhāni; trivṛt niḥsṛtā bhāgatrayaṃ ādyauṣadhāt | apare
sarvāndhātṛguṇānāhuḥ | tathāca bopadevaśataślokyāṃ ‘dīpyastumburupauṣkaraṃ
trilavaṇaṃ kṣārābhayā jaṃtujit vyoṣaṃ hiṅgu tatastṛvṛttrirudarādyarśograhe
buddhimān | vyākhyātaṃ ca trivṛttriguṇaḥ, tataḥ dīpyādicūrṇāt - dīpyāditi
samāṃśāt| tathāca vṛndepi “tumburūṇi trilavaṇaṃ pāṭhā kṛṣṇā mahauṣadham |
etāni svarjikākṣāro yavakṣārābhayā niśiḥ || lavaṅgaṃ citrakaṃ hiṅgu
samānyekatra cūrṇayet | trivṛttriguṇitaṃ cūrṇametaduṣṇāmbunā pibet | śūlaṃ
nivārayatyeṣa ādhmānamudarāṇi ca ||” vṛndāt bṛhattumburādyaṃ cūrṇaṃ śūlādau
||105-107 ||
atha citrakādyaṃ cūrṇaṃ mandāgnyādau - citrakaṃ nāgaraṃ hiṅgu pippalī
pippalījaṭā | cavyājamodā maricaṃ pratyekaṃ karṣasaṃmitam
|| 108 || svarjikā ca yavakṣāraḥ sindhu
sauvarcalaṃ biḍam | sāmudrakaṃ romakaṃ ca kolamātrāṇi kārayet
||109|| ekīkṛtyākhilaṃ cūrṇaṃ
bhāvayenmātuluṅgajaiḥ | rasairdāḍimajairvāpi śoṣayedātapena ca
|| 110|| etaccūrṇaṃ jayedgulmaṃ
grahaṇīmāmajāṃ rujam | agniṃ ca kurute dīptaṃ rucikṛtkaphanāśanam
|| 111 ||
Āḍhamalla. citrakādyaṃ cūrṇamāha –
citrakamiti | atra nāgaraṃ śuṇṭhī, pippalī, pippalījaṭā pippalī
mūlaṃ,citrakādi maricāntaṃ dravyaṃ karṣapramāṇaṃ pratyekaṃ,
svarjikādiromakāntaṃ kolamātraṃ, pratyekamityarthaḥ | kolaṃ karṣārdhasaṃjñaṃ
romakaṃ gaḍa- lavaṇam | etatsarvaṃ cūrṇīkṛtya mātuluṅgadāḍimaphalodbhavaiḥ
rasaiḥ pṛthagbhāvayet, mātuluṅgo bījapūrakaḥ | vāgrahaṇā- detaccūrṇaṃ
mātuluṅgadāḍimarasenāplāvya guṭikāḥ kāryāḥ granthāntaradarśanācca | tathāhi
“citrakaṃ pippalīmūlaṃ dvau kṣārau lavaṇatrayam | vyoṣaṃ hiṃgvajamodaṃ ca
cavyaṃ caikatra cūrṇayet | guṭikā mātuluṅgasya dāḍimasya rasena vā | kṛtā
vipācayantyāmaṃ dīpayantyāśu cānalam” iti||108-111||
Kāśīrāma Vaidya. hiṅgu bharjitaṃ |
spaṣṭamanyat ||108-111||
atha vaḍavānalacūrṇaṃ mandāgnyādau - saindhavaṃ pippalīmūlaṃ pippalī
cavyacitrakam | śuṇṭhī harītakī ceti kramavṛddhāni cūrṇayet
||112|| vaḍavānalanāmaiccūrṇaṃ
syādagnidīpanam |
Āḍhamalla. atha vaḍavānalacūrṇamāha -
saindhavamiti | cavyamiti viṭapaviśeṣo nijanāmapraptītaḥ tasya phalaṃ
gajapippalī iti| kramavṛddhyā vṛddhiṃ kṛtvā yojyaṃ, vṛddhistu
ādidravyādbhavati | tadyathā saindhavamekabhāgaṃ, pippalīmūlaṃ dvibhāgikaṃ,
pippalī tribhāgā, cavyaṃ bhāgacatuṣṭayaṃ, citrakaṃ pañcabhāgaṃ śuṇṭhī ṣaḍbhāgā
harītakī saptabhāgeti kramavṛddhiḥ | atyantāgnikaratvāt vaḍavānalasaṃjñam ||
|| 112 ||
Kāśīrāma Vaidya. kamavṛddhāni -
saindhavam ekaṃ, pippalīmūlaṃ dvayaṃ, pippalī catvāri, cavyamaṣṭau, citrakaṃ
ṣoḍaśa, śuṇṭhī dvātriṃśat, harītakī catuḥṣaṣṭiḥ, evameva kramavṛddham
||112||
atha ajamodādyaṃ cūrṇam āmavātaśothādau - ajamodā viḍaṅgāni saindhavaṃ
devadāru ca || 113 || citrakaḥ pippalīmūlaṃ
śatapuṣpā ca pippalī | maricaṃ ceti karṣāṃśaṃ pratyekaṃ kārayedbudhaḥ
||114|| karṣāstu pañca pathyāyā daśa
syurvṛddhadārukāt | nāgarācca daśaiva syuḥ sarvāṇyekatra cūrṇayet
||115|| pibetkoṣṇajalenaiva cūrṇaṃ
śvayathunāśanam | āmavātarujaṃ hanti saṃdhipīḍāṃ ca gṛdhrasīm
||116|| kaṭipṛṣṭhagudasthāṃ ca jaṅghayośca
rujāṃ jayet | tūnīpratūnīviśvācīkaphavātāmayāñjayet
|| 117 || samena vā guḍenāsya
vaṭakānkārayedbhiṣak |
Āḍhamalla. atha ajamodādyaṃ cūrṇamapi
darśayannāha - ajamodeti | ayamajamodādisaṃjñako yogaścūrṇarūpo guṭikārūpaśca
| ajamodādimaricāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ karṣamātram | pathyā harītakī
tasyāstvak pañcakarṣamitā, vṛddhadārakaṃ daśakarṣaṃ, nāgaraṃ śuṇṭhī caiva
daśakarṣānvitā etat sakalaṃ cūrṇaṃ kṛtvā ucitamātrayā koṣṇajalena pānaṃ
boddhavyam | athavā pakṣāntaramapi | idameva cūrṇaṃ guḍamiśritaṃ guḍasamānaṃ
kṛtvā bhakṣayet | guḍasāmyamatracūrṇatvāt | atrāpi koṣṇajalānupānaṃ
boddhavyam| kaṭipṛṣṭhagudasthāṃ ceti | atra rujāmityanvayaḥ | jaṅghayorubhayoḥ
atrāpi rujāṃ | tūnīpratūṇīvātaroge paṭhitā viśvācī ca
|| 113-117 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajamodādipratyekaṃ
karṣāṃśaṃ, pathyā harītakī pañcakarṣāḥ, vṛddhadāruḥ24
prasiddhaḥ etasmāddaśakarṣāḥ syuḥ, śuṇṭhī nāgaraśuṇṭhī tasmācca daśakarṣāḥ
syu:, etāni sarvāṇi ekatra cūrṇayet | etaccūrṇam ajamodādikaṃ koṣṇajalena
pibet śothādināśakaṃ bhavati | samena guḍena vā asya vaṭakān kārayet
|| 113-117 ||
śvāsādau śuṇṭhyādicūrṇam | (śuṇṭhī sauvarcalaṃ25
hiṅgu dāḍimaṃ cāmlavetasam
||118|| cūrṇamuṣṇāmbunā peyaṃ
śvāsahṛdrogaśāntaye |) atha hiṃgvādicūrṇaṃ śūlādau - hiṅgu pāṭhā'bhayā dhānyaṃ
dāḍimaṃ citrakaḥ śaṭhī ||119|| ajamodā
trikaṭukaṃ hapuṣā cāmlavetasam | ajagandhā tintiḍīkaṃ jīrakaṃ pauṣkaraṃ vacā
||120|| cavyaṃ kṣāradvayaṃ pañca lavaṇāni
vicūrṇayet | prāgbhojanasya madhye vā cūrṇametatprayojayet
||121|| pibedvā jīrṇamadyena
takreṇoṣṇodakena vā | gulme vātakaphodbhūte hṛdgrahe'ṣṭhīlikāsu26
ca ||122 || hṛdbastipārśvaśūleṣu śūle ca
gudayonije | mūtrakṛcchre tathānāhe pāṇḍuroge'rucau tathā
||123|| hikvāyāṃ yakṛti plīhni śvāse kāse
galagrahe | grahaṇyarśovikāreṣu cūrṇametatpraśasyate
|| 124 || bhāvitaṃ mātuluṅgasya bahuśaḥ
svarasena vā | kuryācca guṭikā bahvīrvātaśleṣmāmayāpahāḥ
|| 125 ||
Āḍhamalla. adhunā hiṃgvādyaṃ cūrṇamāha
- hiṃgviti | atra hiṅgu bharjitaṃ yojyaṃ, pāṭhā prasiddhā tasyā mūlam, abhayā
harītakī, dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni, hapuṣā jambuvadviṭapaviśeṣo vikhyātaḥ,
ajagandhā barbarikā, tintiḍīkamamlaphalaṃ prasiddhaṃ, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ,
kṣāradvayamiti yavakṣāraḥ svarjikākṣāraḥ | pañcalavaṇāni saindhavaprabhṛtikāni
| prāgbhojanasyeti prātaḥkāle madhye vā bhojanamiśram | jīrṇamadyeneti jīrṇaṃ
purātanaṃ guṇādhikatvāt | tathāhi ‘navaṃ madyamabhiṣyandi gudadoṣakaraṃ param
| jīrṇaṃ ca sarvadoṣaghnaṃ laghutvaṃ ca kaphāpaham’ iti | kalpanāntaramāha |
athavā etaccūrṇaṃ mātuluṅgasya rasena vā bahuśo bhāvayitvā guṭikāḥ kāryāḥ |
tāśca vātaśleṣmāmayāpahā bhavanti | bahuśa iti saptavārān | bahvīriti
dviśāṇapramitāḥ ||118-125 ||
Kāśīrāma Vaidya. hiṅgu bharjitaṃ,
pāṭhā, abhayā harītakī, dhānyaṃ prasiddhaṃ, dāḍimaṃ, citrakaṃ, śaṭhī karcūra:,
ajamodā, trikaṭu, hapuṣā prasiddhā, amlavetasya raso vā cukraṃ vā,
ajagandhā27
vanatulasī, tintiḍīkaṃ, pauruṣaṃ puṣkaramūlaṃ; vacā, cavyaṃ, kṣāradvayaṃ sarjī
iti dvayaṃ, yavakṣāraṃ, pañcalavaṇaṃ saindhavaṃ śākambharīyaṃ sauvarcala
sāmudraṃ biḍaṃ iti| sarvaṃ cūrṇaṃ madyādinā pibet | keṣu gulmādiṣu etaccūrṇaṃ
praśasyate | mātuluṅgasya svarasena vā guṭikāṃ kuryāt
|| 118-125 ||
atha yamānīkhāṇḍavacūrṇamarocakādau - yamānī dāḍimaṃ śuṇṭhī
tintinīkāmlavetasau | badarāmlaṃ ca kurvīta catuḥśāṇamitāni ca
|| 126 || sārdhadviśāṇaṃ maricaṃ pippalī
daśaśāṇikā | tvaksauvarcaladhānyākaṃ jīrakaṃ dvidviśāṇakam
||127 || catuḥṣaṣṭimitaiḥ śāṇai śarkarāmatra
yojayet | cūrṇitaṃ sarvamekatra yamānīkhāṇḍavābhidham|| 128||
cūrṇaṃ jayetpāṇḍurogaṃ hṛdrogaṃ grahaṇīṃ jvaram | chardiśoṣātisārāṃśca
plīhānāhavibandhatām||129|| aruciṃ
śūlamandāgnimarśojihvāgalāmayān |
Āḍhamalla. atha yamānīkhāṇḍavasaṃjñakaṃ
cūrṇamāha - yamānīti | yamānī prasiddhā, dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni, tintiḍīkaṃ
prasiddhaṃ, badarāmlamiti badaraṃ prasiddham, amlaṃ vṛkṣāmlaṃ vṛkṣabhedaḥ sa
ca phalāmlaḥ, yadvā badarāmlamamlabadaraṃ khāṇḍavatvāt, catuḥśāṇamitānīti
pratyekaṃ sārdhadviśāṇaṃ | maricamiti tena daśamāṣakamityarthaḥ | tvagā-
dijīrakāntaṃ pratyekaṃ dviśāṇaṃ tvak sauvarcaladhānyakamityasya sthāne
“kṛmighnamakṣaṃ dhānyatvak” iti paṭhanti tatrāpi akṣaṃ sauvarcalaṃ
khāṇḍavābhidhamiti prasiddheḥ | yataḥ “lavaṇāmlasitāyukta: khāṇḍavaḥ
parikīrtitaḥ” iti | śoṣo mukhaśoṣaḥ kṣayabhedo vā, ānāha udarāpūraḥ, vibandho
vātādīnāmapravṛttiḥ, jihvāgalāmayāniti jihvāmayān, galāmayānityartha:||126-129 ||
Kāśīrāma Vaidya. yamānyādīni
catuḥśāṇamitāni, maricaṃ sārdhadviśāṇam ardhaṭaṅkopari dviṭaṅkaṃ, pippalī
daśaśāṇā, tvagādikaṃ dvidviśāṇakam | atra śarkarāṃ catuḥṣaṣṭimitaśāṇairyojayet
| etat yamānīkhāṇḍavābhidhaṃ pāṇḍurogādīn jayet| dāḍimam amlaṃ madhuraṃ vā,
sauvarcalaṃ prasiddham, amlavetasya svarasaṃ vā, cukraṃ karṣamātraṃ,
pippalīnām ekaṃ śataṃ, maricasya dve śate, guṇanayanāttvanyasaṃkhyayā atra
śarkarāyāścatvāri phalāni, palamatra ṣoḍaśaṭaṅkānām, anyathā catuḥṣaṣṭimitaiḥ
śāṇaiḥ śarkarāmatra yojayedityanena virodhaḥ syāt | kecitkhāṇḍave lavaṇaṃ
madhurayoge sādhu svabhāvāt, lavaṇaṃ nikṣipediti vadanti || atha pṛthvīkādyaṃ
cūrṇam arocakādau granthāntarāt - “pṛthvīkā jīrakaṃ dhānyaṃ dāḍimaṃ ca
tathaiva ca | citrakaṃ pippalīmūlaṃ nāgakeśarakaṃ tathā | maricaṃ dīpyakaṃ
caiva vṛkṣāmlaṃ cāmlavetasam || ajamodājagandhā ca dadhitthaṃ ceti kārṣikān |
pradeyaṃ cātiśuddhāyāḥ śarkarāyāḥ palāṣṭakaṃ || cūrṇametatprasādaṃ syāt
paramaṃ rucivardhanaṃ | tīvrakāsāmayārśāṃsi śūlaṃ kāsaṃ vamiṃ jvaraṃ ||
nihanti dīpayatyagniṃ balavarṇapradaṃ paraṃ | vātānulomanaṃ hṛdyaṃ
kaṇṭhajihvāviśodhanam” iti | pṛthvīkā sūkṣmailā, ajagandhā vāvarī, dadhitthaṃ
kapitthaṃ | idamapi khāṇḍavaṃ cūrṇam
|| 126-129 ||
atha tālīsādicūrṇam arocakādau - tālīsaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalī vaṃśarocanam
||130||
ekadvitricatuḥpañcakarṣairbhāgānprakalpayet | elātvacostu karṣārdhaṃ pratyekaṃ
bhāgamācaret || 131|| dvātriṃśatkarṣatulitā
pradeyā śarkarā budhaiḥ | tālīsādyamidaṃ cūrṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ smṛtam|| 132||
kāsaśvāsajvaraharaṃ chardyatīsāranāśanam | śoṣādhmānaharaṃ
plīhāgrahaṇīpāṇḍurogajit || 133|| paktvā vā
śarkarāṃ cūrṇaṃ kṣipetsyādguṭikā tataḥ |
Āḍhamalla. tālīsādikamapyāha -
tālīsamiti | tālīsaṃ svanāmakhyātaṃ, vaṃśarocanaṃ vaṃśakṣīrī,
etaddravyapañcakamādi- dravyāt karṣaikaikena vardhitaṃ grāhyam | tena tālīsaṃ
karṣaikaṃ, maricaṃ karṣadvayaṃ, śuṇṭhī karṣatrayā, pippalī catuḥkarṣā, vaṃśa-
rocanaṃ pañcakarṣam, elātvacostu karṣārdhamiti | elā kṣudrailā, tvag varāṅgaṃ
karṣārdhamiti śāṇadvayamityarthaḥ | pratyekamiti pṛthagityarthaḥ | śarkarā'tra
dvātriṃśat karṣatulitā deyā, etena sakalacūrṇāddviguṇā śarkarā bhavati
tīkṣṇatvāt | veti grahaṇena pakṣāntaramāha - samajale śarkarāṃ paktvā tatra
cūrṇaṃ prakṣipya guṭikā kāryā laghutaratvāt tathāhi -
“kalpayedguṭikāścaitaccūrṇāt paktvā sitopalām | guṭikā
hyagnisaṃyogāccūrṇāllaghutarāḥ smṛtā? iti | etadapi vāṃśīṃ vinā pracarati |
tathāca tantrāntare - “tālīśaṃ maricaṃ śuṇṭhī pippalyekāṃśakottarā |
tvagelārdhāṃśakaṃ dadyāt śarkarā kuḍakaṃ bhavet” ityādi | anyatrāpi
“tālīsamaricanāgaraṃ kṛṣṇāḥ karṣottarāḥ kramastvagele cārdhāṃśe kuḍavaṃ sitā
guṭikā vipācya kṛtāḥ” iti kecidvadanti | pitte vaṃśarocanā deyeti |
tathāhyuktam - “’pittayukte bhavecchreṣṭhaṃ vaṃśarocanayānvitam” iti
granthāntaradarśanāt | taduktaṃ - “vāṃśīpippaliśuṇṭhīnāṃ tālīsoṣaṇayostathā |
bhāgavṛddhiḥ kramādantyā tvagele cāpi sārdhake || kṛṣṇā tvaṣṭaguṇā cātra
pradeyā sitaśarkarā” ityādi ||130-133||
Kāśīrāma Vaidya. tālīsam ekakarṣaṃ,
maricaṃ dvikarṣaṃ, śuṇḍī trikarṣā, pippalī catuḥkarṣā, vāṃśī rocanā
pañcakarṣā, evaṃ bhāgānprakalpayet, elā laghvelā, tvak tajaḥ, etayoḥ pratyekaṃ
karṣārdhaṃ śarkarāyā dvātriṃśatkarṣāḥ | śarkarāṃ paktvā cūrṇe nikṣipet | tato
guṭikā syāt | idaṃ tālīsādyaṃ cūrṇaṃ rocanaṃ pācanaṃ tathā kāsādiharam
||130-133 ||
atha sitopalādicūrṇaṃ kāsakṣayapittadāhādau - sitopalā ṣoḍaśa syādaṣṭau
syādvaṃśarocanā ||134|| pippalī
syāccatuṣkarṣā syādelā ca dvikārṣikī | ekaḥ karṣastvacaḥ
kāryaścūrṇayetsarvamekataḥ
||135|| sitopalādikaṃ cūrṇaṃ
madhusarpiryutaṃ lihet | śvāsakāsakṣayaharaṃ hastapādāṅgadāhajit
||136 || mandāgniṃ suptajihvatvaṃ
pārśvaśūlamarocakam | jvaramūrdhvagataṃ raktaṃ pittamāśu vyapohati
||137||
Āḍhamalla. atha sitopalādicūrṇamāha -
sitopaleti | sitopalā śarkarābhedaḥ | ṣoḍaśeti ṣoḍaśakarṣamitā | vaṃśarocanā
aṣṭau syāditi aṣṭakarṣamitā, agrimakarṣagrahaṇāt | antyāt
dviguṇitatvānmānanirdeśo'yam | tathācoktaṃ -“sitopalā tugākṣīrī pippalībahulā
tvacaḥ | antyādūrdhvaṃ dviguṇita lehayenmadhusarpiṣā||” iti | bahulā
kṣudrailā, madhu sarpiścātra lehavat parimitaṃ | hastapādāṅgadāhajiditi | tena
hastadāhaṃ, pādadāhaṃ, aṅgadāhamiti suptajihvatvamiti jihvāroge paṭhitam
|| 134-137 ||
Kāśīrāma Vaidya. sitopalā prasiddhā,
aṣṭau karṣāḥ vaṃśarocanā, pippalī catuḥkarṣā syāt, elā dvikārṣikī, tvacaḥ
ekakarṣaḥ, evaṃ ṣoḍaśakarṣaṃ syāt| etatsitopalādicūrṇaṃ madhusarpirbhyāṃ lihet
ścāsādikān vyapohati ||134-137||
atha lavaṇabhāskaracūrṇaṃ grahaṇīgulmādau - sāmudralavaṇaṃ
kāryamaṣṭakarṣamitaṃ budhaiḥ | pañca sauvarcalaṃ grāhyaṃ niḍaṃ
saindhavadhānyakāt || 138|| pippalī
pippalīmūlaṃ kṛṣṇajīrakapatrakam | nāgakeśaratālīsamamlavetasakaṃ tathā
|| 139 || dvikarṣamātrāṇyetāni pratyekaṃ
kārayedbudhaḥ | maricaṃ jīrakaṃ viśvamekaikaṃ karṣamātrakam
|| 140 || dāḍimaṃ syāccatuṣkarṣaṃ tvagele
cārdhakārṣike | etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ lavaṇaṃ bhāskarābhidham
||141 || śāṇapramāṇaṃ deyaṃ tu
mastutakrasurāsavaiḥ | vātaśleṣmabhavaṃ gulmaṃ plīhānamudaraṃ kṣayam28
|| 142|| arśāṃsi grahaṇīṃ kuṣṭhaṃ
vibandha29 ca
bhagandaram | śophaṃ śūlaṃ śvāsakāsāvāmavātaṃ ca hṛdrujam
|| 143|| mandāgniṃ nāśayedetaddīpanaṃ
pācanaṃ param | sarvalokahitārthāya bhāskareṇoditaṃ purā
||144||
Āḍhamalla. idānīṃ lavaṇabhāskaraṃ nāma
cūrṇaṃ prakaṭayannāha - sāmudralavaṇamiti | dakṣiṇasamudrasamīpe bhavaṃ
sāmudraṃ lavaṇaṃ tacca samaṭīśabdavācyam aṣṭakarṣaṃ paladvayam, pañca
sauvarcalaṃ grāhyamiti sauvarcalalavaṇaṃ pañcakarṣaṃ grāhyamityarthaḥ |
biḍalavaṇādyamlavetasāntaṃ dviguṇakarṣapramāṇaṃ pratyekaṃ, biḍaṃ kṛtrimaṃ
lavaṇaṃ tacca prasāriṇī kalka- bhaktalavaṇasaṃyogādagnidāhena nivṛttamityeke,
sindhubhavaṃ saindhavaṃ, kṛṣṇajīrakaṃ pāścātyaṃ,tacca khurāsānaśabdavācyaṃ,
maricādiviśvāntaṃ dravyatrayaṃ karṣaṃ pratyekamityarthaḥ | jīrakamatra śuklaṃ
, viśvaṃ śuṇṭhī, dāḍimaṃ syāccatuḥkarṣamiti dāḍi- maphalabījāni grāhyāṇi tacca
anāradānāśabdavācyaṃ, catuḥkarṣaṃ palaparimitaṃ | tvagele cārdhakārṣika iti
militvā karṣamātramityartha: | bhakṣaṇe ca śāṇapramāṇaṃ ṭaṅkamātraṃ deyaṃ,
tīkṣṇatvāt | tat punaḥ iti grahaṇenādhikamātramapi praca- rati doṣādīnāṃ
balātiśayatvāt| mastutakrasurāsavairiti | mastu dadhno'dhastoyaviśeṣaḥ |
‘dadhnastu yadadhastoyaṃ tanmastu parikīrtitam |’ takramiti tribhāgabhinnaṃ,
surāsavau prasiddhau, surā lohitavarṇā, piṣṭakiṇvakalkena kiñcit kaluṣā āśu
kriyante ye te āsavāḥ, bhāskareṇa bhāskarācāryeṇa uditaṃ kathitaṃ purā
pūrvapauruṣeyagranthānāmādāvityarthaḥ | na tu ṛṣipraṇītebhya iti kecit
|| 138-144 ||
Kāśīrāma Vaidya. sāmudralavaṇaṃ budhaiḥ
aṣṭakarṣaṃ kāryaṃ, pañcakarṣaṃ saptaircalaṃ, biḍaṃ biḍalavaṇaṃ
tadādyamlavetasakāntaṃ daśauṣadhaṃ pratyekaṃ dvidvikarṣaṃ, āmlavetasasya rasaṃ
vā cukraṃ vā grāhyaṃ, maricaṃ jīrakaṃ, viśvam etatpratyekaṃ karṣamātraṃ,
jīrakaṃ śvetaṃ, viśvaṃ śuṇṭhī, dāḍimaṃ catuḥkarṣaṃ, tvagelā ca ardhakārṣikaṃ
pratyekaṃ dvidviṭaṅkaṃ | etaccūrṇakṛtaṃ lavaṇabhāskaraṃ bhavati śāṇapramāṇaṃ
ṭaṅkapramāṇaṃ bhakṣaṇārthaṃ deyaṃ, ārśādīni ca nāśayati | idaṃ bhāskareṇa
sūryeṇa uditam ||138-144||
atha elādicūrṇaṃ chardiroge - elāpriyaṅgumustāni kolamajjā ca pippalī |
śrīcandanaṃ tathā lājā lavaṅgaṃ nāgakeśaram
|| 145|| etaccūrṇīkṛtaṃ sarvaṃ
sitākṣaudrayutaṃ lihet | vātapittakaphodbhūtāṃ chardiṃ hantyativegataḥ
||146 || vyāghrīcūrṇam |
(vyāghrījīrakadhātrīṇāṃ30
cūrṇaṃ madhuyutaṃ lihet | ūrdhvavātamahāśvāsatamakairmucyate kṣaṇāt
||147||)
Āḍhamalla. elādicūrṇamāha - elā
priyaṅgumustānīti | elā sūkṣmailā, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ phalāni,
kolamajjā badaraphalāsthimadhyagatadravyaviśeṣaḥ, śrīcandanaṃ śvetacandanaṃ,
lājā bhṛṣṭadhānyodbhavā | etatsakalaṃ samamātraṃ saṃgṛhya vastrapūtaṃ cūrṇaṃ
kuryāt | bhakṣaṇamānamasya doṣāgnibalāpekṣayā kāryam |
sitākṣaudrayutamitītyarthaḥ | (sitā31
śarkarā sā dhānyacūrṇasamā grāhyā, madhumānaṃ ca yāvadavalehatvaṃ syāt
tāvaddeyamityarthaḥ) | ativegata iti vacanenāsya viśiṣṭatvaṃ darśitam
||145-147 ||
Kāśīrāma Vaidya. kolaṃ badaraṃ
tanmajjā, śrīcandanaṃ malayajaṃ lājā bhṛṣṭadhānyajāṃ sarvasamaṃ sitā sitopalā
|| 145 -147 ||
atha pañcanimbacūrṇaṃ kuṣṭhādau - mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvacaṃ
nimbātsamāharet | sūkṣmacūrṇamidaṃ kuryātpalapañcadaśonmitam
|| 148|| lohabhasmaharītakyau
cakramardakacitrakau | bhallātakaṃ viḍaṅgāni śarkarāmalakaṃ niśā
|| 149 || pippalī maricaṃ śuṇṭhī bākucī
kṛtamālakaḥ | gokṣuraśca palonmānamekaikaṃ kārayedbudhaḥ
|| 150 || sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ bhṛṅgarājena
bhāvayet | aṣṭabhāgāvaśiṣṭena khadirāsanavāriṇā
|| 151 || bhāvayitvā ca saṃśoṣya karṣamātraṃ
tataḥ pibet | khadirāsanatoyena sarpiṣā payasāthavā
|| 152 || māsena sarvakuṣṭhāni vinihanti
rasāyanam | pañcanimbamidaṃ cūrṇaṃ sarvarogapraṇāśanam
||153||
Āḍhamalla. adhunā pañcanimbacūrṇaṃ
darśayannāha - mūlamiti | mūlamityādinā nimbavṛkṣasya pañcāṅgaṃ kathitaṃ;
mūlaṃ jaṭā patraṃ palāśaṃ phalamāmabījaṃ puṣpaṃ kusumaṃ tvak challī |
samāharediti samyak prakāreṇa āharediti yaduktaṃ tat kālaviśeṣaṃ sūcayati |
tathāhi “puṣpakāle ca puṣpāṇi phalakāle phalāni ca | saṃcūrṇya picumardasya
tvaṅmūlāni dalāni ca” iti| eke mūlasthāne sāramiti paṭhanti vyākhyānayanti ca
tatra sāraṃ madhyabhāgasthitaṃ kāṣṭhaviśeṣam, uktamanyatrāpi “kāle
tvagdalasārabījakusumairnimbasya tulyāṃśakaiḥ” ityādi | pañcadaśonmitaṃ
phalamiti sakalapañcāṅgaṃ pañcadaśapalaparimitaṃ grāhyamityarthaḥ | tena
pratyekaṃ tripalamitaṃ bhavati | lohabhasmeti mṛtalohacūrṇaṃ, cakramardakaḥ
prapunnāṭabījāni, āmalamāmalakīphalaṃ, niśā haridrā, kṛtamālako rājavṛkṣaḥ
etallohabhasmādigokṣurakāntaṃ pṛthak palamānaṃ grāhyam, tena nimbacūrṇasamaṃ
bhavati | etat sakalaṃ cūrṇībhūtaṃ dravyaṃ bhṛṅgarājarasena bhāvitaṃ kṛtvā
paścādaṣṭabhāgāvaśeṣeṇa khadirakvāthena tat paścādasanakvāthena ca bhāvyam,
asanaḥ pītamāro vṛkṣaviśeṣaḥ, paścāt saṃśoṣya karṣaparimāṇamitaṃ
vakṣyamāṇānupānena saha pibedityarthaḥ | anupānānyāha - khadirāsanatoyeneti |
khadirakāṣṭhakvathitena asanakāṣṭhakvathitena vetyarthaḥ | athavā sarpiṣā
payasā ca atra doṣāpekṣā boddhavyā | rasāyanamiti jarāvyādhināśakatvena
rasāyanaṃ kathitaṃ| paccanimbamiti nimbasambandhipuṣpādipañcakameva
nimbapañcakaṃ kathitaṃ | tathāhi “nimbapatraṃ tathā puṣpaṃ tvaṅmūlaṃ
phalamucyate | pañcanimbamiti khyātaṃ nāmataḥ śāstrakovidaiḥ” iti |
sarvarogapraṇāśanamiti | sarvarogā bhagandarapramukhāḥ | tathāhyuktam -
“bhagaṃdaraḥ ślīpadavātaraktajaḍāndhanāḍīvraṇaśīrṣarogān | sarvān pramehān
pradarāṃśca sarvān daṃṣṭrāviṣaṃ mūlaviṣaṃ nihanti || sthūlodaraḥ
siṃhakṛśodaraḥ syāt suśliṣṭasandhirmadhunopayogāt | sadopayogādapiye daśanti
sarpādayo yāṃti vināśamāśu || jīvecciraṃ vyādhijarāvimuktaḥ
śubhetaraścaṃdrasamānakāntiḥ” iti
||148-153 ||
Kāśīrāma Vaidya. nimbānmūlādikaṃ
pañcāṅgaṃ samāharet| idaṃ paścadaśonmitaiḥ palaiścūrṇaṃ kuryāt| ekam
ekapalalohabhasmādikam ekaikaṃ palonmitaṃ kārayet | cakramardaḥ32
prapunnāṭaḥ, śarkarā sitopalā, niśā haridrā, bākucī kṛmighnaḥ, kṛtamālaḥ
āragvadhaḥ, khadiraḥ vṛkṣaviśeṣastasya sāraḥ, asanaḥ33
pītamāraḥ eṣāṃ kvāthena bhāvayet vāratrayaṃ vā sapta vā punaḥ saṃśoṣya karṣaṃ
khadirāsanaṃ pibet || 148-153||
śatāvarīcūrṇam - śatāvarī gokṣuraśca bījaṃ ca kapikacchujam | gāṅgerukī
cātibalā bījamikṣurakodbhavam
|| 154 || cūrṇitaṃ sarvamekatra godugdhena
pibenniśi | na tṛptiṃ yāti nārībhirnaraścūrṇaprabhāvataḥ
||155|| aśvagandhādicūrṇam - aśvagandhā
daśapalā tanmātro vṛddhadāruka: | cūrṇīkṛtyobhayaṃ vidvānghṛtabhāṇḍe
nidhāpayet ||156|| karṣaikaṃ payasā pītvā
nārībhirnaiva tṛpyati | agatvā pramadāṃ bhūyādvalīpalitavarjitaḥ
||157||
Āḍhamalla. idānīṃ
vājīkaraṇacūrṇadvayamāha - śatāvarītyādi | kapikacchujaṃ | bījamiti
vānarībījaṃ, gāṃgerukīti nāgabalā “guḍasakarīti” śabdavācyā, atibalā
bṛhadvalā, bījamikṣurakodbhavamiti ikṣurakaḥ kokilākṣa: “tālamakhānā” iti
loke, etat sarvaṃ cūrṇīkṛtamuktamānaparimitaṃ ca caturguṇena godugdhena saha
pibet | niśi rātrau | vājīkaraṇamiti vājīvātyarthamaithunasāmarthyāt
bājīkaraṇaṃ, kiṃ vā vāja śukraṃ tadasyāstīti vājī avājī vājī kriyate yena
puruṣastadvājīkaraṇaṃ | taduktam “yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājīvallabhate naraḥ
| yena vātyadhikaṃ bījaṃ vājīkaraṇameva tat” iti | tattu trividhaṃ pravartakaṃ
janakaṃ pravartakajanakaṃ ca | uktaṃ ca tantrāntare - “śukravṛddhikaraṃ kiñcit
kiñcit śukrapravartakam| cyutivṛddhikaraṃ kiñcit trividhaṃ vṛṣyamucyate” iti |
vṛṣyaṃ tu vājīkaraṇasaṃjñam | tathāca yuvatisparśādi cyutikaraṃ, kṣīrādi
vṛddhikaraṃ, māṣo janakaḥ pravartakaśca | dvitīyavājīkaraṇacūrṇaṃ subodhaṃ
kecinnātra paṭhanti || 154-157 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāśvagandhādicūrṇaṃ
puṣṭau sugamaṃ vṛddhadāruka: prasiddha:|| 154-157||
musalīcūrṇam - (musalīkandacūrṇaṃ34
tu guḍūcīsattvasaṃyutam | vānarīgokṣurābhyāṃ ca śālmalīśarkarāmalaiḥ
||158 || āloḍya ghṛtadugdhena
pāyayetkāmavardhanam |)
navāyasacūrṇam - citrakastriphalā mustaṃ viḍaṅgaṃ tryūṣaṇāni ca
||159|| samabhāgāni kāryāṇi nava bhāgā
hatāyasaḥ | etadekīkṛtaṃ cūrṇaṃ madhusarpiryutaṃ lihet
||160|| gomūtramathavā takramanupāne
praśasyate | pāṇḍurogaṃ jayatyugraṃ hṛdrogaṃ ca bhagandaram
||161|| śothakuṣṭhodarārśāṃsi
mandāgnimaruciṃ kṛmīn |
Āḍhamalla. atha navāyasaṃ cūrṇamāha -
citraka iti | citrakaścitrakajaṭāstvak, triphalā harītakyādi, tryūṣaṇaṃ
kaṭutrikaṃ etaccitrakāditryūṣaṇāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ samamātraṃ,
navabhāgā hatāyasa iti hatāyaso mṛtalohasya eka- dravyabhāgāpekṣayā navabhāgā
grāhyā:, tenaikatra militānāṃ citrakādīnāṃ cūrṇena samamayaścūrṇamityarthaḥ |
madhusarpiṣī cātra lehaparimāṇavadgrāhye
|| 158-161 ||
Kāśīrāma Vaidya. citrakaḥ, triphalā,
mustaṃ nāgaraṃ, viḍaṅgaṃ, tryūṣaṇaṃ trikaṭu etāni pratyekaṃ śāṇamātrāṇi
hatāyasaṃ mṛtalohaṃ sarvatulyaṃ madhusarpirghṛtaṃ tābhyāṃ lihet | śeṣaṃ
sugamam || 158-161 ||
ākārakarabhādicūrṇaṃ stambhanādau - ākārakarabhaḥ śuṇṭhī kaṅkolaṃ kuṅkamaṃ
kaṇā ||162|| jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca candanaṃ
ceti kārṣikān | cūrṇāni mānataḥ kuryādahiphenaṃ palonmitam|| 163||
sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ māṣaikaṃ madhunā lihet | śukrastambhakaraṃ cūrṇaṃ
puṃsāmānandakārakam ||164|| nārīṇāṃ
prītijananaṃ seveta niśi kāmukaḥ || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa
viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe cūrṇakalpanā nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. athākārakarabhādicūrṇaṃ
darśayannāha - ākārakarabha iti | ‘akarakarahā’ iti loke prasiddhaḥ, kaṃkolaṃ
vikhyātaṃ kaṇā pippalī, candanaṃ śvetam, etatsarvaṃ karṣonmitaṃ pratyekamiti |
ahiphenaṃ palonmitamiti ahiphenam āphūśabdavācyam ‘aphīma’ iti loke,
palonmitaṃ palapramāṇam, tena pūrvacūrṇabhāgadvayaṃ ahiphenasya
bhāgaikamityarthaḥ | śarkarārahitatvāt kutracit sitāsahitamapi pracarati,
tatra ahiphenaṃ pūrvadravyacūrṇasāmyaṃ | taduktaṃ
“jātīphalārkakarahāṭalavaṅgaśuṇṭhīkaṃkolakuṃkumakaṇāharicandanāni | etaiḥ
samānamahiphenamanena tulyāṃ sitāṃ nidhāya madhunā vaṭakaṃ vidadhyāt ||
māṣadvayonmitamamuṃ niśi bhakṣayitvā miṣṭaṃ payastadanu māhiṣamāśu pītvā |
kurvantu kāmukajanā na tu bindupātaṃ cetāṃsi tāni cakitāni kalāvatīnām” iti
|| 162-164 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe cūrṇakalpanādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ
|| 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. ākārakarabhaḥ
ākallakaḥ, śuṇṭhī, kaṃkolaṃ, kuṅkumaṃ keśaram, kaṇā pippalī, jātiphalaṃ,
lavaṅgaṃ, candanaṃ ceti, kaṅkolaṃ kecit śītalacīnīti kecitpūgam ityāhuḥ |
kārṣikānpratyekaṃ kārṣikān | ahiphenaṃ palonmitaṃ karṣacatuṣṭayaṃ tat śuddhaṃ
kṛtvā deyaṃ | tasya śodhanam ārdrakadraveṇa sehuṇḍapatradraveṇa vā
nimbadraveṇa vā nimbūkadraveṇa bhāvanābhiḥ saptabhirvā śodhayitvā śoṣayitvā
deyam || 162-164 || iti
śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne cūrṇādhyāyaḥ
|| 6||
Editor's notes
- 1 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 2 ūṣa: kṣāramṛttikā | ↩
- 3 ‘tejapatra’ hi.bhā. ↩
- 4 vṛkṣeti bhramamātram kandasvarūpeṇānyatra pratipādanāt | mede kākolyau jīvakarṣabhakāviti rājñāmapi durlabhāḥ, uttarāpathe tvasandigdha eva | ↩
- 5 parvatetyupalakṣaṇam tena samabhūmāvapyudbhavati ↩
- 6 aṣṭavargapratinidhiḥ - medāmahāmedā'bhāve śatāvarī, jīvakarṣabhakābhāve bhūtikūṣmāṇḍamūlaṃ, kākolīdvayābhāve aśvagandhā, ṛddhivṛddhyabhāve ca vārāhīkanda (bhā. mū. bha 1) ‘medā'bhāve aśvagandhā, mahāmede ca śārivā | jīvakarṣabhakābhāve guḍūcī vaṃśalocanā || ṛddhyabhāve balā deyā vṛddhyabhāve mahābalā ityapi matāntaram || ↩
- 7 nāsti ’kha pustake | ↩
- 8 ‘moraharī’ hi.bhā.| ↩
- 9 atīsa| ↩
- 10 bīpikāyāṃ nā'sti| ↩
- 11 ‘caudī’ pā | ↩
- 12 prakṣiptam| ↩
- 13 ge'pi bandhakam” pā.| ↩
- 14 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 15 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 16 ‘taja’ hi.m?. ↩
- 17 ‘hāḍavera’ hi.bhā.| ↩
- 18 ‘vāvarī’ hi.bhā.| ↩
- 19 ‘aṣṭhīlā’ pā.| ↩
- 20 sovā, sauṃphaśabdavācyau| ↩
- 21 ‘hiṅgoṭa’ hi.bhā.| ↩
- 22 pāḍhā | ↩
- 23 kalauṃjī | ↩
- 24 ‘vidhārā’ hi.bhā.| ↩
- 25 prakṣiptam | ↩
- 26 ‘viḍgrahe’ pā.| ↩
- 27 ‘vāvarī’ hi.bhā.| ↩
- 28 ‘kṣataṃ’ pā. | ↩
- 29 ‘vividhaṃ’ pā. | ↩
- 30 prakṣiptam | ↩
- 31 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 32 ‘panabāḍa’ hi.bhā. | ↩
- 33 vijayasāra’ hi.bhā.| ↩
- 34 prakṣiptam | ↩