saptamo'dhyāyaḥ | vaṭakāścātha kathyante tannāma guṭikā vaṭī | modako vaṭikā
piṇḍī guḍo vartistathocyate
||1|| lehavatsādhyate vahnau guḍo vā śarkarā
tathā | guggulurvā kṣipettatra cūrṇaṃ tannirmitā vaṭī
||2|| kuryādavahnisiddhena kvacidguggulunā
vaṭīm | draveṇa madhunā vāpi guṭikāṃ kārayedbudhaḥ
||3||
Āḍhamalla. idānīṃ guṭikāḥ kathyante -
vaṭakāśceti | atheti cūrṇakalpanānantaraṃ vaṭakā guṭikādisaṃjñāḥ ata eva
tannāma guṭikāvaṭīprabhṛtayo jñātavyāḥ | tasya vaṭakasya nāma paryāyavācakāḥ
śabdā yathā tannāmeti tasya vaṭakasya nāma paryāyavākyaṃ guṭikādikamityarthaḥ
| atha teṣāṃ kartavyavidhimāha - lehavatsādhyata iti | yathāvalehārthaṃ
guḍādikaṃ sādhyate tathaivā'tra guḍaḥ, śarkarā, guggulurvāpi paktavya:, pāke
sati cūrṇaṃ prakṣipya vaṭakādīn kuryāditi bhāva: | pakṣāntaramāha - kvaciditi
| na sarvatra avahnisiddhena kuṭṭitena guggulunā vaṭakāḥ kāryāḥ guḍādikenāpi
kvaciditi saṃcārādvā, athavā draveṇa toyakṣīrādinā madhunā kṣaudreṇāpi
saṃplāvya guṭikāṃ kārayet budhaḥ paṇḍitaḥ atrāpi vahniṃ vineti sambandhaḥ
||1-3 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha guṭikādhikāraḥ
|| 1-3 ||
sitā caturguṇā deyā vaṭīṣu dviguṇo guḍaḥ | cūrṇāccūrṇasamaḥ kāryo
guggulurmadhu tatsamam || 4 || dravaṃ ca
dviguṇaṃ deyaṃ modakeṣu bhiṣagvaraiḥ |
Āḍhamalla. idānīmanukteṣu
guḍaśarkarādīnāṃ mānamāha - siteti | sitā śarkarā caturguṇā deyā
cūrṇādityarthaḥ | guḍo'tra dviguṇaḥ, atrā'pi cūrṇabhāgāditi bhāvaḥ |
(gugguluśca1
cūrṇasamaḥ cūrṇabhāgasamāna ityarthaḥ | madhu tatsamamiti madhu kṣaudraṃ
tatsamaṃ cūrṇasamaṃ dravyaṃ kṣīratoyādikaṃ dviguṇaṃ cūrṇabhāgādityarthaḥ) |
cūrṇamatra sakaladravyāṇāṃ bhiṣagvarairiti grahaṇena svabuddhyā vā
yathāyogyamavacārayediti sāṃpradāyikāḥ
|| 4 ||
karṣapramāṇaṃ tanmānaṃ balaṃ dṛṣṭvā prayujyate
|| 5 ||
Āḍhamalla. atha bhakṣaṇamānamanuktānāṃ
darśayannāha - karṣapramāṇamiti | karṣapramāṇaṃ karṣamātraṃ tanmānamiti tat
teṣāṃ vaṭakādīnāṃ mānaṃ parimāṇaṃ | balamiti dehabalaṃ doṣabalaṃ vyādhibalaṃ
ca | balagrahaṇena karṣamānamatra sāmānyaṃ sūcitam | ata eva dṛṣṭvā
vicāryetyarthaḥ | vicāraṇātra bālavṛddhānāmeva madhyānāṃ tu karṣamātraiva
|| 5 ||
atha śrībāhuśālo guḍaḥ arśādau - sa yathā - indravāruṇikā mustaṃ śuṇṭhī dantī
harītakī | trivṛcchaṭhī viḍaṅgāni gokṣuraścitrakastathā
|| 6 || tejohvā ca dvikarṣāṇi pṛthagdravyāṇi
kārayet | sūraṇasya palānyaṣṭau vṛddhadāru catuṣpalam
||7|| catuṣpalaṃ syādbhallātaḥ
kvāthayetsarvamekataḥ | jaladroṇe caturthāṃśaṃ gṛhṇīyātkvāthamuttamam
|| 8 || kvāthyadravyāttriguṇitaṃ guḍaṃ
kṣiptvā punaḥ pacet | samyakpakvaṃ ca taṃ jñātvā cūrṇametatpradāpayet
||9|| citrakatrivṛtādantītejohvā: palikāḥ
pṛthak | pṛthaktripalikāḥ kāryā vyoṣailāmalakatvacaḥ2
||10|| nikṣipenmadhu śīte ca
tasminprasthapramāṇataḥ | evaṃ siddho bhavecchrīmānbāhuśālaguḍā'bhidhaḥ
||11|| jayedarśāṃsi sarvāṇi gulmaṃ vātodaraṃ
tathā | āḍhyavātapratiśyāyaṃ mahāntaṃ kṣayapīnasam
||12|| halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca
rasāyanam |
Āḍhamalla. sa yatheti vacanaṃ
guṭikāsamūhapratipādanārthamabhihitamācāryeṇa | tatrādau śrībāhuśālo nāma
guḍastaṃ darśayannāha - indravāruṇiketi | ayaṃ bāhuśālaguḍo'rśovyādhau śastaḥ,
tathendravāruṇikā cirbhaṭī tasyā mūlaṃ, dantī viṭapaviśeṣaḥ tasyāpi mūlaṃ;
trivṛnniśothamūlameva, śaṭhī karcūrabhedaḥ, tejohvā'tra cavyaṃ yatra ca
tejohvā cavikā tatra tejohvā jyotiṣmatī evaṃ sarvatra | ( etatsarvaṃ3
pratyekaṃ dvikarṣaparimitaṃ bhavati | śūraṇasya palānyaṣṭāviti sūraṇaḥ
kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ tasyāṣṭau palāni bhavanti; vṛddhadāru catuṣpalamiti
niśothabhedaḥ tasya catuṣpalāni, bhallātamiti bhallātakaphalāni tāni
catuṣpalamitāni bhavanti) etatsakalaṃ pānīyadroṇe saṃkvāthya caturthāṃśaṃ
gṛhṇīyāt| jaladroṇamiti caturāḍhakaparimitaṃ jalaṃ tena
ṣaṭpañcāśaduttaraśatadvayapalāni jalaparimāṇaṃ bhavati | u- ttamamiti
vastragālitādikaṃ tenottamatā kvathitasyetyarthaḥ |
caturthāṃśamityāḍhakamātraṃ kvāthyadravyāt triguṇitaṃ guḍa- miti guḍamatra
jīrṇaṃ grāhyaṃ, kvāthyadravyāditi indravāruṇikāditejohvāntāt triguṇitaṃ
tribhāgam etaduḍaṃ pāda- śeṣakāthe kṣiptvā punaḥ pacedyāvat sāndro bhavati |
atra cūrṇamāha - citraketyādi | citrakaścitrakajaṭā, trivṛnniśothaḥ, dantī
prasiddhā, tejohvā cavī etaddravyacatuṣṭayaṃ palapramāṇam, anyadapyāha -
vyoṣailāmalakatvaca ityādi | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ tvak guḍatvak idamapi
dravyaṣaṭkaṃ tripalapramāṇaṃ pratyekaṃ | śrībāhuśālo guḍa evaṃ siddho bhavati
| bāhuśāla ācāryaviśeṣastena nirmito guḍaḥ vaṭakasaṃjña ityarthaḥ | āḍhyavāta
ūrustambhabhedaḥ | mahāntaṃ prabalamityarthaḥ | rasāyana iti prabhāvāt |
tadyathā “yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyanam” iti
|| 6-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā sugamam |
tejohvā4
tumburuḥ, kvāthāṃśadravyam indravāruṇikādyā tasmātriguṇaṃ guḍaṃ saṃpakve
citrakādīni dāpayet | trivṛtā niḥsṛtā, dantī jayapālamūlaṃ, tejohvā tumburuḥ,
vyoṣaṃ trikaṭu, elā sūkṣmā; maricaṃ ṣaṭpalaṃ trikaṭumadhye grahaṇāt
“ekamapyauṣadhaṃ yasmin yoge yatpunarucyate | mānato dviguṇaṃ jñeyam”
ityuktatvāt | dviguṇaṃ maricakaṃ yadvā maricakaṅkolaṃ, tvak5
prasiddhaṃ, madhu prasthapramitaṃ prasthamānam, evaṃ prasiddhaḥ
śrībāhuśālaguḍaḥ bāhuśālo nāma kaścit, tadarthaṃ praṇītatvāt bāhuśālaḥ śrīmān
śrīkaratvāt spaṣṭamanyat | nanu ādau jvaraghnī guṭikā kathaṃ noktā
rogagaṇanāyāṃ jvarasyaiva prādhānyāt ? ucyate ? asya rasāyanatvāt
jvarādivyādhināśakatvaṃ samāgataṃ, “yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ
tadrasāyana”mityukteḥ | vyādhimātragrahaṇe jvarasyā'pi grahaṇāt | yadvā
arśorogasyāpi jvarādivyādhisaṃjñakatvādādāvabhidhānaṃ
kramābhāvādvyatikramābhidhānam || 6-12 ||
atha maricādiguṭikā kāsādau - maricaṃ karṣamātraṃ syātpippalī karṣasaṃmitā
|| 13 || ardhakarṣo yavakṣāraḥ karṣayugmaṃ
ca dāḍimam | etaccūrṇīkṛtaṃ yuñjyādaṣṭakarṣaguḍena hi
||14|| śāṇapramāṇāṃ guṭikāṃ kṛtvā vaktreṇa
dhārayet | asyā: prabhāvātsarve'pi kāsā yāntyeva saṃkṣayam
||15||
Āḍhamalla. idānīṃ maricādiguṭikāṃ
darśayannāha - maricamiti | asyā maricādikāyā vaṭikāyāḥ prabhāvādacintyaśaktiḥ
| sarve kāsā iti pañcaprakārāḥ | atra dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni karṣayugmamiti
karṣadvayaṃ vakre dhārayediti, atra vakradhāraṇādidamauṣadhaṃ
dhūmarūpamityāhureke, cakreṇa tu svasaṃgrahe bhakṣaṇacūrṇadvayaṃ vakre
dhārayediti prastāve likhitaṃ vaidyaprasārake'pi ||
śvāsakāsādau guḍavaṭikā | guḍaśuṇṭhīśivāmustairguṭikāṃ dhārayenmukhe |
śvāsakāseṣu sarveṣu bibhītaṃ vāpi kevalam
||16||
Āḍhamalla. (
guṭikāsvarūpabhakṣaṇamasyoktam, etadabhiprāyeṇātra likhitaṃ | guḍaśuṇṭhīti
spaṣṭam) ||13-16||
āmalakyādiguṭikā tṛṣṇādau - āmalaṃ kamalaṃ kuṣṭhaṃ lājāśca vaṭarohakaḥ |
etaccūrṇasya madhunā guṭikāṃ dhārayenmukhe
||17|| tṛṣṇā pravṛddhāṃ hantyeṣā mukhaśoṣaṃ
ca dāruṇam |
Āḍhamalla. athāmalakyādiguṭikāmāha -
āmalamiti | āmalamāmalakaphalaṃ kamalamutpalaṃ tadabhāve kamalabījāni
grāhyāṇi, lājāḥ bhṛṣṭadhānyodbhavāḥ, vaṭarohaka iti vaṭavṛkṣaprarohaḥ sa ca
vaṭarohaśabdavācya:, madhvatra guṭikākaraṇamānaṃ paribhāṣoktam, dhārayenmukha
iti | etena yathā yathā guṭikā dravati tathā tathā śīlanīyā punarimāṃ
sahasaivābhyavaharediti dṛṣṭaparicayaḥ | pravṛddhāmiti kairapi yogairanivāryām
| mukhaśoṣaṃ ca dāruṇamiti dāruṇaṃ duḥkhakaramasādhyamityarthaḥ
|| 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmalam āmalakaṃ,
kamalaṃ kamalapatraṃ phalaṃ vā, kuṣṭhaṃ prasiddhaṃ, lājā dhānyajā, vaṭarohakaṃ
vaṭārohaḥ, kuṣṭhā'bhāve drākṣā vā deyā kuṣṭhasyātīvoṣṇatvāt
||17 ||
atha jvare sañjīvanīvaṭī tridoṣe ca - viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṛṣṇā
pathyāmalabibhītakam ||18|| vacā guḍūcī
bhallātaṃ sadviṣaṃ cātra yojayet | etāni samabhāgāni gomūtreṇaiva peṣayet||19||
guñjābhā guṭikā kāryā dadyādārdrakajai rasaiḥ | ekāmajīrṇagulmeṣu dve viṣūcyāṃ
pradāpayet ||20|| tisraśca sarpadaṣṭe tu
catasraḥ sāṃnipātike | vaṭī saṃjīvanī nāmnā saṃjīvayati mānavam ||2 1||
Āḍhamalla. atha sañjīvanīguṭikāṃ
darśayannāha - viḍaṅgamiti | atra nāgaraṃ śuṇṭhī, kṛṣṇā pippalī, pathyā
harītakī, āmalamāmalakaphalaṃ, bhallātaṃ bhallātakaphalaṃ, sadviṣamiti śuddhaṃ
viṣaṃ eteṣāṃ samānamātrā boddhavyā | gomūtramatra guṭikārdhaparimitaṃ |
guñjābhā guñjāparimāṇā vaṭī kāryā, ārdrakaraso'trānupānaṃ,
ajīrṇagulmayorekaikāvaṭī deyā, visūcyāṃ dve vaṭyau, sarpadaṣṭe tisro guṭikāḥ,
sannipāte catasra iti nāmnā kṛtvā sañjīvanī kathitā yato'syāḥ prabhāvānmānavo
yadā mumūrṣustadā jīvatīti | vicāraṇātra na kāryā, “avicintyo hi
maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ” iti vacanāt
||18-21 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāgaraṃ śuṇṭhī, pathyā
harītakī, āmalakaṃ, bibhītakam akṣa:; bhallātakaṃ prasiddhaṃ | tadabhāve
bākucirdeyā, sadviṣam uttamaṃ viṣaṃ, spaṣṭamanyat
|| 18-21 ||
atha vyoṣādiguṭikā pīnasādau - vyoṣāmlavetasaṃ cavyaṃ tālīsaṃ citrakaṃ tathā |
jīrakaṃ tintiḍīkaṃ ca pratyekaṃ karṣabhāgikam
|| 22 || trisugandhaṃ triśāṇaṃ syādguḍaḥ
syātkarṣaviṃśatiḥ | vyoṣādiguṭikā seyaṃ pīnasaśvāsakāsajit
||23|| rucisvarakarī khyātā
pratiśyāyapraṇāśinī |
Āḍhamalla. idānīṃ vyoṣādiguṭikāmāha -
vyoṣeti | vyoṣamatra trikaṭukam, amlavetasaḥ prasiddhaḥ, cavyaṃ loke
cāvaśabdavācyaṃ, tālīsaṃ svanāmakhyātaṃ, tintiḍīkamityamlaphaladravyaṃ,
trisugandhaṃ triśāṇamiti | elā-tvak-patrakaṃ, tacca militaṃ trikaṃ na tu
pratyekaṃ, vyoṣādi tintiḍīkāntaṃ dravyaṃ ca pratyekaṃ karṣamātramityarthaḥ |
guḍaḥ syāt karṣaviṃśatiriti | guḍo'tra purātano grāhyaḥ | karṣaviṃśatiriti
pañcapalāni tena sakaladravyāddviguṇito guḍa ityarthaḥ, tathāhi -
‘vyoṣacitrakatālīsatintiḍīkāmlavetasam | sa
cavyājājitulyāṃśamelātvakpatrapādikam | vyoṣādikamidaṃ cūrṇaṃ
purāṇaguḍasaṃyutam’ iti ||22||23||
Kāśīrāma Vaidya. vyoṣa trikaṭu;
amlo'mlavetastasya cukraṃ vā rasaṃ vā deyaṃ, trisugandhaṃ tvak-tvaja-elā etat
triśāṇam pratyekaṃ ṭaṅkaṃ | spaṣṭamanyat
|| 22 || 23 ||
atha guḍacatuṣṭayaguṭikā āmādau - āmeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīmajīrṇe guḍapippalīm
||24|| kṛcchre jīraguḍaṃ dadyādarśaḥsu
saguḍābhayām |
Āḍhamalla. atha guḍacatuṣṭayaguṭikāṃ
vyācaṣṭe - āmeṣviti | guḍacatuṣṭayaguṭikā iti ko'rthaḥ ? guḍena saha catvāro
yogāḥ kathitā ityarthaḥ | tadyathā āmeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīmityeko yogaḥ, āmeṣu
āmadoṣeṣu saguḍāmityatra guḍadvaiguṇyam evaṃ yogacatuṣṭayeṣu boddhavyam;
ajīrṇe guḍapippalīmiti dvitīyaḥ, ajīrṇe viṣṭabdike, kṛcchre jīrakaguḍaṃ
dadyāditi tṛtīyo yogaḥ, kṛcchre matrakṛcchre; arśaḥsu ca saguḍābhayāmiti
caturtho yoga iti || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmeṣu āmarogeṣu
saguḍāṃ śuṇṭhīṃ dadyāt | vaṭīṃ tulyaguḍāṃ kṛtvā ajīrṇe ṣaḍvidhājīrṇe
guḍapippalīṃ dadyāt; kṛcchre mūtrakṛcchre jīraguḍaṃ jīraṃ śvetajīrakam;
arśaḥsu guḍābhayāṃ guḍayuktām abhayāṃ harītakīm
||24||
atha vṛddhadārumodakaḥ - vṛddhadārukabhallātaśuṇṭhīcūrṇena yojitaḥ
|| 25 || modakaḥ saguḍo
hanyātṣaḍvidhārśaḥkṛtāṃ rujam |
Āḍhamalla. idānīṃ
vṛddhadārukamodakamāha - vṛddhādāruketi vṛddhadāruko vikhyātaḥ tadabhāve
niśothā grāhyā yato'syā bhedo vṛddhadāraka iti | eteṣāṃ dravyatrayāṇāṃ cūrṇa
samamātramāhuḥ | saguḍa ityatra modakatvena guḍo dviguṇito jñeyaḥ | kecittu
nādriyante yatastatra catuḥsamagrahaṇena sama eva guḍo yujyate sāmyenā'pi
kiñciddravaṃ datvā agnau modakāḥ kāryāḥ | rujamiti pīḍām
|| 25 ||
Kāśīrāma Vaidya. vṛddhadārukaḥ
prasiddhaḥ, bhallātakaḥ pratiddhaḥ, tadasahane raktacandanaṃ deyam | ayaṃ
modakaḥ ṣahidhārśaḥkṛtāṃ rujāṃ hanyāt
|| 25 ||
atha sūraṇapiṇḍī arśoroge - śuṣkasūraṇacūrṇasya bhāgāndvātriṃśadāharet
|| 26|| bhāgānṣoḍaśa citrasya śuṇṭhyā
bhāgacatuṣṭayam | dvau bhāgau maricasyāpi sarvāṇyekatra cūrṇayet
|| 27 || guḍena piṇḍikāṃ kuryādarśasāṃ
nāśanīṃ parām |
Āḍhamalla. atha sūraṇapiṇḍīmāha -
śuṣkasūraṇeti | sūraṇaḥ kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ, sa ca śuṣkaḥ kṛtvā cūrṇaṃ
kāryaṃ, dvātriṃśadbhāgāḥ pañcadvayabhāgāḥ sūraṇasyetyarthaḥ | citrakasya
citrakamūlasya tvacaḥ ṣoḍaśabhāgāḥ, śuṭhyāścatvāro bhāgāḥ, maricasya dvau
bhāgau guḍena piṇḍikāṃ kuryāditi sakaladravyadviguṇitenetyarthaḥ | arśasāmiti
bahuvacanatvena ṣaḍvidhatvamityarthaḥ | parāmityanena viśiṣṭatvamasyā darśitam
|| 26 || 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. citrasya citrakasya |
spaṣṭamanyat||26||27||
sūraṇavaṭakāḥ | sūraṇo vṛddhadāruśca bhāgaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak
|| 28 || muśalīcitrakau jñeyāvaṣṭabhāgamitau
pṛthak | śivā bibhītakī dhātrī viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kaṇā
||29|| bhallātaḥ pippalīmūlaṃ tālīsaṃ ca
pṛthakpṛthak | caturbhāgapramāṇāni tvagelā maricaṃ tathā
||30|| dvibhāgamātrāṇi pṛthaktatastvekatra
cūrṇayet | dviguṇena guḍenātha vaṭakānkārayedbudhaḥ
|| 31|| prabalāgnikarā ete tathārśonāśanāḥ
parāḥ | grahaṇīṃ vātakaphajāṃ śvāsaṃ kāsaṃ kṣayāmayam
||32|| plīhānaṃ ślīpadaṃ śothaṃ pramehaṃ ca
bhagandaram | nihānyu: palitaṃ vṛdhyāstathā medhyā rasāyanā:
||33||
Āḍhamalla. atha sūraṇavaṭakānāha sūraṇa
iti| sūraṇa: śuṣkasūraṇacūrṇaṃ tacca ṣoḍaśakarṣapramāṇaṃ, vṛddhadāruko'pyevaṃ,
muśalī tālamūlī, loke mūśarīśabdavācyā, sāṣṭakarṣamiti bhavati,
citrakajaṭācūrṇamapyevameva, śivāditālīsāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ
catuḥkarṣamitam | tatra śivā harītakī, dhātrī āmalakī, kaṇā pippalī, bhallāta:
bhallātakaphalāni, tālīsaṃ prasiddhaṃ, tvagelāmaricamapi dvikarṣamātraṃ
pratyekaṃ | tenaiva cūrṇayedityanena cūrṇoktavidhinā cūrṇayedityarthaḥ |
dviguṇena guḍeneti sakalacūrṇadravyāt guḍo dviguṇito grāhyaḥ | grahaṇīṃ
vātakaphajāmiti vātajāṃ kaphajāṃ (vātakaphajāṃ vā, kṣayāmayaṃ kṣayarogaṃ,
palitaṃ vārdhakyaṃ vṛddhyā eke vṛddhyeti sthāne vṛṣyeti paṭhanti)
vyākhyānayanti ca medhyā iti | buddhipradāḥ rasāyanā iti
jarāvyādhividhvaṃsakāḥ || 28-33 ||
Kāśīrāma Vaidya. arśoroge
(sūraṇavaṭakānāha - ) śivā harītakī, dhātrī āmalakī, tvak tajaḥ
|| 28-33 ||
maṇḍūravaṭakāḥ kāmalādau - triphalā tryūṣaṇaṃ cavyaṃ pippalīmūlacitrakau |
dāru mākṣikadhātuśca dārvī mustaṃ viḍaṅgakam
|| 34 || pratyekaṃ karṣamātrāṇi
sarvadviguṇitaṃ tathā | maṇḍūraṃ cūrṇayecchuddhaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe kṣipet
|| 35 || paktvā ca vaṭakānkṛtvā
dadyāttakrānupānataḥ | kāmalāpāṇḍumehārśaḥśothakuṣṭhakaphāmayān
||36 || ūrustambhamajīrṇaṃ ca plīhānaṃ
nāśayedapi |
Āḍhamalla. idānīṃ maṇḍūravaṭakānāha -
triphaleti | triphalā harītakyādikaṃ, tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, dāru devadāru,
mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ, dārvī dāruharidrā, eke ‘dārumākṣikadhātustvag
dārvyā mustaṃ viḍaṅgakam’ iti paṭhanti tatra dāruharidrāyāstvageva grāhyā
śreṣṭhatvāt, kāṣṭhaṃ tvagabhāve gṛhyate, na tu tvakśabdena guḍatvak grāhyā;
yatastantrāntare caturdaśadravyaṃ militaṃ | sarvadviguṇitaṃ tatheti
maṇḍūramityanena saṃbadhyate | samānamilitāt sakaladravyacūrṇāt maṇḍūracūrṇaṃ
dviguṇaṃ deyamityarthaḥ | maṇḍūraṃ lohakiṭṭaṃ, lohamalamityarthaḥ | yadvā
purāṇamaṇḍūramiti vikhyātaṃ guṇādhikyāt | tathāhi ‘śatotthamuttamaṃ kiṭṭaṃ
madhyaṃ cāśītivārṣikam | adhamaṃ ṣaṣṭivārṣīyaṃ tato hīnaṃ viṣopamaṃ’ iti |
kecit lohakiṭṭāt pṛthak pārthivadravyaṃ maṇḍūramiti vadanti (śuddhamiti
maṇḍūramityarthaḥ | ‘maṇḍūraṃ cūrṇitaṃ śuddham’ iti vacanāt| atra
cūrṇamañjanasadṛśaṃ cūrṇībhūtaṃ etādṛśameva śreṣṭhaṃ bhavati) śuddhamiti
dhmāyanena saptadhā gomūtre nirvāpaṇādinā śuddhiḥ, ata evoktaṃ tantrāntare -
‘nirvāpitaṃ hi gomūtre maṇḍūraṃ grāhyamiṣyate’ iti | kartavyatāsya
maṇḍūracūrṇameva pṛthaggomūtre paktavyam āsannapāke ca tasmin
triphalādicūrṇaprakṣepaḥ yataḥ cūrṇānāṃ pāko nāstīti (atrārthe6
kvacit ślokaḥ ‘prāyo na pākaścūrṇānāṃ bhūricūrṇasya tena hi | āsannapāke
prakṣepaḥ svalpasya pākamāgate’ | pākalakṣaṇamapi prasaṅgato likhyate yathā -
‘rāgo gandhaḥ śubhaḥ pāke vartiḥ syādgāḍhapīḍanāt’ iti | aṣṭaguṇe gomūtre iti
mūtraṃ tu maṇḍūrādaṣṭaguṇaṃ bhavati | tathāhi ‘grāhyaṃ tvaṣṭaguṇaṃ mūtraṃ
śuddhamaṇḍūracūrṇataḥ’ iti | eke ‘maṇḍūraṃ cūrṇayet sarvaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe
kṣipet’ tatra sakaladravyādaṣṭaguṇaṃ gomūtraṃ grāhyam iti paṭhanti,
etadasaṅgatam, ayaṃ pāṭho bahupustakeṣu na dṛṣṭatvāt | kaphāmayāniti
kṣayakāsaprabhṛtīn || 34-36 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā, tryūṣaṇaṃ
trikaṭukaṃ, dāru devadāru:, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ śuddhā nirvamanā
māritā ca deyā, maṇḍūraṃ mṛtaṃ purātanaṃ lohakiṭṭaṃ sarvato'ṣṭaguṇaṃ gomūtraṃ
datvā pacet | takreṇa ca deyam ||34-36||
dhātugatajvarādau pippalīmodakaḥ - (kṣaudrāddviguṇitaṃ7
sarpirghṛtāddviguṇapippalī || 37 || sitā
dviguṇitā tasyāḥ kṣīraṃ deyaṃ caturguṇam | cāturjātaṃ kṣaudratulyaṃ paktvā
kuryācca modakān ||38|| dhātusthāṃśca
jvarānsarvān vāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍutām | dhātukṣayaṃ vahnimāndyaṃ pippalīmodako
jayet ||39||)
atha candraprabhāgugguluḥ pramehādau - candraprabhā vacā mustaṃ
bhūnimbāmṛtadārukam | haridrātiviṣā dārvī pippalīmūlacitrakau
||40|| dhānyakaṃ triphalā cavyaṃ viḍaṅgaṃ
gajapippalī | vyoṣaṃ mākṣikadhātuśca dvau kṣārau lavaṇatrayam
||41|| etāni śāṇamātrāṇi pratyekaṃ
kārayedbudhaḥ | trivṛddantīpatrakaṃ ca tvagelā vaṃśarocanā
||42|| pratyekaṃ karṣamātrāṇi kuryādetāni
buddhimān | dvikarṣaṃ hatalohaṃ syāccatuṣkarṣā sitā bhavet
||43|| śilājatvaṣṭakarṣaṃ syādaṣṭau karṣāśca
gugguloḥ | ebhirekatra saṃkṣuṇṇaiḥ kartavyā guṭikā śubhā
||44 || candraprabhādivikhyātā
sarvarogapraṇāśinī | pramehānviṃśatiṃ kṛcchraṃ mūtrāghātaṃ tathāśmarīm
||45|| vibandhā''nāhaśūlāni mehanaṃ
granthimarbudam | antravṛddhiṃ kaṭīśūlaṃ śvāsaṃ kāsaṃ vicarcikām
||46|| aṇḍavṛddhiṃ tathā pāṇḍuṃ kāmalāṃ ca
halīmakam | kuṣṭhānyarśāṃsi kaṇḍūṃ ca plīhodarabhagandaram
||47|| dantarogaṃ netrarogaṃ
strīṇāmārtavajāṃ rujam | puṃsāṃ śukragatān doṣān mandāgnimaruciṃ tathā
|| 48 || vāyuṃ pittaṃ kaphaṃ hanyādbalyā
vṛṣyā rasāyanī | candraprabhāyāṃ karṣastu catuḥśāṇo vidhīyate
|| 49 ||
Āḍhamalla. idānīṃ candraprabhāguṭikāṃ
darśayannāha - candraprabhetyādi | candraprabhā karpūraḥ, eke
candraprabhāśabdena śaṭhīṃ śatāvarīṃ vā kathayanti saṃjñāśabdatvāt | bhūnimbaḥ
kairātaḥ, amṛtā guḍūcī, dārukaṃ devadāru, kvacidbhūnimbāmaradārukamiti pāṭho
dṛṣṭaḥ | tatrāmaradāru devadrāru, dārvī dāruharidrā, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ,
mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikam, dvau kṣārāviti svarjikākṣārayavakṣārau,
lavaṇatrayamiti saindhavaṃ sauvarcalaṃ viḍam iti lavaṇatrayaṃ trivṛnniśothaḥ,
dantīti dantīmūlatvak, tadabhāve dantībījānyapi manāg deyāni iti kasmiṃścit
sampradāye na sarvatra | hatalohaṃ samyaṅmṛtalohacūrṇaṃ, śilājatu prasiddhaṃ,
taccātra śuddhaṃ grāhyaṃ, śuddhirasyānyatroktā jñātavyā vistareṇa | śeṣaṃ
dravyaṃ subodham | mātrāpi caiteṣāṃ vyastā subodhā jñātavyā |
candraprabhādivikhyāteti candraprabheyaṃ vaṭī ādivikhyātā pūrvaṃ
prasiddhetyarthaḥ, candraprabhevetyarthaḥ | asyāḥ satatābhyāsāccandrasyeva
prabhā kāntirbhavatīti, yadvā candraprabhā nāma dravyamādiryasyāḥ |
sarvarogamityavaśiṣṭaṃ rogajātamuktarogasamūhāt, tamapi nāśayituṃ yogyā
bhavatīti bhāvaḥ | kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, vibandho vātādīnāmapravṛttiḥ, ānāha
udarāpūraḥ, mehanamiti grahaṇenaivopadaṃśaśūkadoṣādayo'bhidhīyante, balyā
balakarī, vṛṣyā śukravṛddhikarī, rasāyanī jarāvyādhivināśinītyanena
paunaruktyena prabhāvotkṛṣṭatvamasyā darśitaṃ | “candraprabhāyāṃ karṣastu
catuḥśāṇo vidhīyate’ iti pādadvayaṃ kṣepakamāmananti kecit
||40-49 ||
Kāśīrāma Vaidya. candraprabhā karpūraḥ,
candravatprabhā yasyeti vyutpattyā, yadvā candraprabhā
gandhālikākhyakarpūrabhedaḥ tathānvayavṛttyā| ‘pathye gandhālikā gandhavadhū:
pṛthupalāśikā | śaṭhī sagandhacaṇḍā syātsomabhā somasaṃbhavā’,amaradāru
devadāru, dārvī dāruharidrā, gajapippalī cavyaphalaṃ, vyoṣaṃ trikaṭu,
mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ śuddhaṃ māritaṃ ca, etāni pratyekaṃ śāṇamātrāṇi
ṭaṅkamātrāṇi | trivṛt niḥsṛtāṃ, dantī jayapālamūlaṃ, patrakaṃ tajaḥ, elā,
vaṃśalocanā, etāni pratyekaṃ karṣamātrāṇi | hatalohaṃ mṛtalohaṃ dvikarṣaṃ,
sitā sitopalā catuḥkarṣā, śilājatusatvam aṣṭakarṣāṇi, guggulurdaśakarṣaḥ
evamekatrīkṛtaḥ candraprabhā bhavati | iyaṃ candraprabhāditvāt
candraprabhāguṭikā | kecittu evaṃ vyākhyānayanti candravatprabhā yasyāsau
candraprabho gugguluḥ sa tu ādau viḍaṅgamadhikṛtya likhitastathāpi
candraprabhānāmnā candraprasādena prāptā, sā vaṅgasenādibhiḥ pramehādhikāre
likhitā | tathāca ‘krimiripudahanavyoṣatriphalāmaradārucavyabhūnimbaṃ |
māgadhimūlaṃ mustaṃ śaṭhī vacādhātumākṣike caiva’ ityādi
|| 40-49 ||
atha kāṅkāyanaguṭikā gulmādau - yamānī jīrakaṃ dhānyaṃ maricaṃ girikarṇikā |
ajamodopakuñcī ca catuḥśāṇāḥ pṛthakpūthak
||50|| hiṅgu ṣaṭśāṇikaṃ kāryaṃ kṣārau
lavaṇapañcakam | trivṛccāṣṭamitaiḥ śāṇaiḥ pratyekaṃ kalpayetsudhīḥ
||51|| dantī śaṭhī pauṣkaraṃ ca viḍaṅgaṃ
dāḍimaṃ śivā | citro'mlavetasaḥ śuṇṭhī śāṇaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak
||52|| bījapūrarasenaiṣāṃ guṭikāṃ
kārayedbudhaḥ | ghṛtena payasā madyairamlairuṣṇodakena vā
|| 53 || pibetkāṅkāyanaproktāṃ guṭikāṃ
gulmanāśinīm | madyena vātikaṃ gulmaṃ gokṣīreṇa ca paittikam
||54|| mūtreṇa kaphagulmaṃ ca
daśamūlaistridoṣajam | uṣṭrīdugdhena nārīṇāṃ raktagulmaṃ vināśayet
||55|| hṛdrogaṃ grahaṇīṃ śūlaṃ krimīnarśāṃsi
nāśayet |
Āḍhamalla. atha
kāṅkāyanaguṭikāvivaraṇamāha - yamānīti | atra girikarṇikā ‘gaṇiyārī’
śabdavācyā, loke ‘isphanda’ iti prasiddhā, upakuñcī kṛṣṇajīrakaḥ, hiṃgvatra
bharjitaṃ deyaṃ, kṣārāviti yavakṣāraḥ svarjikākṣāraśca, lavaṇapañcakaṃ
prasiddhaṃ, trivṛnniśothaḥ, dantī prasiddhā, śaṭhī karcūrabhedaḥ, pauṣkaraṃ
puṣkaramūlaṃ tadabhāve kuṣṭhameva, dāḍimaṃ dāḍimabījaṃ, śivātra harītakī,
citraścitrakajaṭā eteṣām uktamānatulitānāṃ cūrṇaṃ kṛtvā
guṭikākaraṇārthaparimitena bījapūrarasenāplāvya modakāḥ kāryāḥ |
ghṛtādyanupānaṃ sāmānyamuktvā viśeṣānumānaṃ madyādikaṃ yaduktaṃ
tadviśiṣṭaroganivṛttyartham iti na doṣaḥ paunaruktyā | mūtramatra gomūtraṃ,
daśamūlairiti kvathitadaśamūlajalaiḥ | kāṅkāyanaproktāmiti kāṅkāyanācāryeṇa
proktāṃ kathitāṃ guṭikāmityarthaḥ | tantrāntare guṭikeyamarśovināśinī vihitā |
tathāhi - ‘kāṅkāyanena śiṣyebhyaḥ śastrakṣārāgnibhirvinā | kathito vaṭako
hyeṣa gudajānāṃ vināśanaḥ’ iti ||50-55||
Kāśīrāma Vaidya. girikarṇikā aparājitā,
upakuñcī kalañjikā, dvau kṣārau svarjitayavakṣārau, trivṛditi niḥsṛtā, dantī
jayapālamūlaṃ, śaṭhī karcūraḥ, śivā harītakī, citraścitrakaḥ,
amlo'mlavetasastasya cukraṃ vā raso vā, ṣoḍaśaśāṇaṃ | kāṅkāyano
munistatproktāṃ guṭikāṃ, spaṣṭamanyat
||50-55||
athaṃ yogarājaguggulurvātaroge āmavāte vā - nāgaraṃ pippalī cavyaṃ
pippalīmūlacitrakau ||56|| mṛṣṭaṃ
hiṅgvajamodā ca sarṣapo jīrakadvayam | reṇukendrayavāḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ
gajapippalī || 57 || kaṭukātiviṣā bhārṅgī
vacāmūrve tribhāgataḥ | pratyekaṃ śāṇakāni syurdravyāṇīmāni viṃśatiḥ
||58|| dravyebhyaḥ sakalebhyaśca triphalā
dviguṇā bhavet | ebhiścūrṇīkṛtaiḥ sarvaiḥ samo deyaśca gugguluḥ
|| 59 || (vaṅgaṃ raupyaṃ ca nāgaṃ ca
lohasārastathābhrakam | maṇḍūraṃ rasasindūraṃ pratyekaṃ palasaṃmitam
||60|| guḍapākasamaṃ kṛtvā imaṃ
dadyādyathocitam| ekapiṇḍaṃ tataḥ kṛtvā dhārayedghṛtabhājane
||61|| guṭikāḥ śāṇamātrāstu kṛtvā grāhyā
yathocitāḥ | gugguluryogarājo'yaṃ tridoṣaghno rasāyanaḥ
|| 62 || maithunāhārapānānāṃ tyāgo naivātra
vidyate | sarvānvātāmayānkuṣṭhānarśāṃsi grahaṇīgadam
|| 63 || pramehaṃ vātaraktaṃ ca nābhiśūlaṃ
bhagandaram | udāvartaṃ kṣayaṃ gulmamapasmāramurograham
|| 64 || mandāgniṃ śvāsakāsaṃ ca
nāśayedaruciṃ tathā | retodoṣaharaḥ puṃsāṃ rajodoṣaharaḥ striyām
|| 65 || puṃsāmapatyajanako vandhyānāṃ
garbhadastathā | rāsnādikvāthasaṃyukto vividhaṃ hanti mārutam
||66|| kāṅkolyādiśṛtātpittaṃ
kaphamāragvadhādinā | dārvīśṛtena mehāṃśca gomūtreṇa ca pāṇḍutām
|| 67|| medovṛddhiṃ ca madhunā kuṣṭhaṃ
nimbaśṛtena ca | chinnākvāthena vātāsraṃ śothaṃ śūlaṃ kaṇā8
śṛtāt||68|| pāṭalākvāthasahito viṣaṃ
mūṣakajaṃ jayet | triphalākvāthasahito netrārtiṃ hanti dāruṇām|| 69||
punarnavādikvāthena hanyātsarvodarāṇyapi |
Āḍhamalla. atha
yogarājagugguluvaṭakamāha - nāgaramiti | nāgaraṃ śuṇṭhī, hiṃgvajamodeti
bhṛṣṭaṃ bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ utkledabhayāt, ( yataḥ ‘cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu
deyaṃ notkledakṛdbhavet9
’ iti ) | ajamodā'tra yamānī grāhyā, antaḥparimārjanatvāt, jīrakadvayamiti
śvetakṛṣṇabhedena vihitaṃ, reṇukā prasiddhā, gajapippalī cavyaphalaṃ, mūrvā
corasnāyuḥ, śeṣaṃ prasiddham, etadviṃśatisaṃkhyākaṃ dravyagaṇaṃ
viṃśatiśāṇatulitamityarthaḥ | pratyekaṃ ṭaṅkamitamāhuḥ | sakaladravyebhyastu
triphalācūrṇaṃ dviguṇitaṃ deyam, tacca catvāriṃśat śāṇamitamityarthaḥ |
triphalā'pyatra samamātrā boddhavyā gaṇanāyāṃ tulanāyāṃ vā sāmyatvamasyāḥ,
sarvasamo guggulurdeya iti | tena ṣaṣṭiśāṇamito guggulurbhavati |
ekapiṇḍamityādi vākyenāsya karaṇārthaṃ yāvat piṇḍībhūtaṃ syāt tāvatparimāṇena
ghṛtaṃ grāhyamiti vṛddhānāṃ vyavahāro'sti | piṇḍamatra kuṭṭananirghātādinā10
, tata eva ghṛtabhājane dhārayet | atisnigdhatvāt | guṭikāḥ śāṇamātrāstviti |
yadyapi śāṇaparimitā guṭikā bhavati tathāpi bhakṣaṇavidhau yathocitā grāhyā,
tena doṣādikaṃ vīkṣya deyā iti tātparyārthaḥ | tathāhyuktaṃ - ‘catvāro māṣakā
hīne madhye tvaṣṭau ca māṣakāḥ | śreṣṭhe dvādaśakāḥ proktāḥ koṣṭhaṃ vijñāya
tattridhā’ iti | yadvā śodhanārthaṃ ca gugguloḥ karṣaḥ śamanārthe tu
māṣacatuṣṭayamiti vyavahāraḥ | maithunāhārapānānāmityādi asyābhyāse
maithunādayo na tyājyāḥ maithunaṃ strīsevā, eke maithunāhārapānābhyāṃ
prayojanaṃ cātra vidyāditi paṭhanti | etat saṅgataṃ; tena maithunādayo
bāhulyamātraṃ bhavantītyarthaḥ | kiṃtu ucyate yataḥ ‘kṣārāmlarasayūṣāktaṃ
doṣadhātvavalocitam | bubhukṣito mātrapānamadyādguggulusevakaḥ’ ityādivacanāt
ucitaṃ yathā maithunamapi| tathāhi - ‘seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto
vājīkṛtairhime | tryahādvasaṃtaśaradoḥ pakṣādvṛṣṭinidāghayoḥ || prakāmaṃ ca
niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame | śīte rātrau divā grīṣme prāvṛṭvarjitavarṣaṇe
|| vasante ca divā rātrau nā smaret śaradi smaram’ iti | asyānupānaviśeṣamāha
- rāsnādikvāthasaṃyukta ityādi | rāsnādikvātha: kvāthakalpanāyāṃ kathitaḥ sa
ca bṛhadrāsnādirlaghurvā kāṅkolyādicūrṇakalpanāyāṃ jñātavyaḥ, tacca
jīvanīyādigaṇasaṃjñam, asya śṛtena kvāthenetyarthaḥ | āragvadhādineti
āragvadhādigaṇakvāthenetyarthaḥ | ayamapi kvāthakalpanāyām uktaḥ |
dārvīśṛteneti | dārvī dāruharidrā tasyāḥ śṛtena kvāthena | gomūtreṇa ca
pāṇḍutāmiti atra ājaṃ vā mūtraṃ praśastaṃ vyavahārāt | madhunā kṣaudreṇa,
nimbaśṛteneti nimbakvāthenetyarthaḥ | chinnā guḍūcī tasyāḥ kvāthena | pāṭalā
prasiddhā tasyā mūlatvak grāhyā, triphalā harītakyādikaṃ punarnavādikvāthaḥ
kvāthakalpanāyāṃ prasiddhaḥ || 56-69 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāgaraṃ śuṇṭhī,
tadādiviṃśatidravyāṇi śāṇamātrāṇi, sarvebhyastriphalā dviguṇā catvāriṃśat
ṭaṅkamitā pratyekaṃ trayodaśaṭaṅkagugguluḥ sarvaiḥ samaḥ ṣaṣṭiṭaṅkamitaḥ
cūrṇīkṛtya gugguluḥ kavakākhyaḥ ghṛtena saṃkuṭya guṭikāḥ kāryāḥ | śāṇamitaṃ
bhakṣayet | kecit gugguluṃ vātaharadravyairdaśamūlādibhirutkvāthya vastrapūtaṃ
kṛtvā kṣipanti | tathāca ‘gandhavarṇarasopeto guggulurmātrayā punaḥ|
bhaiṣajyaiḥ sahitaḥ kvāthyo yathā vyādhiharaḥ pṛthak || mātrāvaśiṣṭaṃ taṃ
jñātvā gālayet śuṣkavāsasā | athavā mardayet kvāthe yaduṣṇe sādhusādhite ||
mṛṇmaye hemapātre vā rājate sphāṭikepi vā’ | iti gugguluśodhanaṃ guggulukalpāt
|| 56-69 ||
atha kaiśoraguggulurvātaraktādau - triphalāyāstrayaḥ prasthāḥ prasthaikā
cāmṛtā bhavet||70|| saṃkuṭya lohapātreṇa
sārdhadroṇāmbunā pacet | jalamardhaśṛtaṃ jñātvā gṛhṇīyādvastragālitam
|| 71 || tataḥ kvāthe kṣipecchuddhaṃ
gugguluṃ prasthasaṃmitam | punaḥ pacedayaḥpātre darvyā saṃgharṣayenmuhuḥ
|| 72 || sāndrībhūtaṃ tato jñātvā
guḍapākasamākṛtim | cūrṇīkṛtya tatastatra dravyāṇīmāni nikṣipet
|| 73 || triphalā dvipalā jñeyā guḍūcī
palikā matā| ṣaḍakṣaṃ tryūṣaṇaṃ pnoktaṃ viḍaṅgānāṃ palārdhakam
|| 74 || dantī karṣamitā kāryā
trivṛtkarṣamitā smṛtā | tataḥ piṇḍīkṛtaṃ sarvaṃ ghṛtapātre vinikṣipet
|| 75 || guṭikāḥ śāṇamātreṇa
yuñjyāddoṣādyapekṣayā | anupāne bhiṣagdadyātkoṣṇaṃ nīraṃ payo'thavā
|| 76 || mañjiṣṭhādiśṛtaṃ vāpi
yuktiyuktamutāparam | jayetsarvāṇi kuṣṭhāni vātaraktaṃ tridoṣajam
|| 77 || sarvavraṇāni gulmāni
pramehapiḍikāstathā | pramehodaramandāgnikāsaśvayathupāṇḍujān
|| 78 || hanti sarvāmayānnityamupayukto
rasāyanaḥ | kaiśorakābhidhāno'yaṃ gugguluḥ kāntikārakaḥ
||79|| vāsādinā netragadāngulmādīnvaruṇādinā
| kvāthena khadirasyāpi vraṇakuṣṭhāni nāśayet
|| 80 || amlaṃ tīkṣṇamajīrṇaṃ ca
vyāyāmaṃ11
śramamātapam | madyaṃ roṣaṃ tyajetsamyagguṇārthī purasevakaḥ
|| 81 ||
Āḍhamalla. adhunā
kaiśoragugguluvaṭakānāha - triphalāyā ityādi | sammilitatrayasya traya eva
prasthāḥ tena dvādaśakuḍavā ityarthaḥ | prasthaikā cāmṛtā bhavet iti | amṛtā
guḍūcī tasyāḥ prasthaikaṃ, eke ‘dviprasthamamṛtā bhavet’ iti paṭhanti |
ayamapi pāṭhaḥ pracarati ādṛtatvāt granthāntaradarśanādvā | tathāca
‘dvātriṃśacchinnaruhāyāḥ phalāni deyāni yatnata’ iti| saṃkuṭyeti
triphalāguḍūcīmityarthaḥ | droṇāmbunā pacediti etaddravyaṃ
caturāḍhakaparimitena jalena sārdhaṃ paripacediti | kvāthavidhānena
kvāthārdhāvaśeṣaṃ śṛtaṃ vastragālitaṃ gṛhṇīyāt | aparakāryamāha - śuddhaṃ
guggulumityādi | śuddhatā'sya niṣpātrāditvena saptarātraṃ ghṛtoṣitatvāt |
yadvā śuddhaṃ jātyutkṛṣṭamityāmananti | yataḥ gugguloḥ pañca jātayaḥ, tadyathā
‘suvarṇavarṇaḥ prathamo dvitīyaḥ kusumadyutiḥ12
| tṛtīyaḥ padmarāgastu caturthaścandranīlakaḥ || pañcamo mahiṣākṣaśca nāmataḥ
śāstrakovidaiḥ’ iti | tatra mahiṣākṣaṃ vihitam | uktaṃ ca tantrāntare
-‘varamahiṣalocanodarasannibhavarṇasya gugguloḥ prastham’ ityādi | ayaḥpātre
lohapātre | darvyā saṅgharṣayenmuhuriti | darvī sañcālanakriyāyāṃ prasiddhaiva
| muhuriti vāraṃvāraṃ, kutaḥ ? dagdhabhayāt guḍapākasamākṛtimiti yathā
guḍapākaṃ tathā gugguloḥ pākamityarthaḥ | yataḥ ‘guḍavadgugguloḥ pākaḥ
sugandhastu viśeṣataḥ’ iti | lakṣaṇamapi guḍapākasya tantrāntare prathitaṃ
tadyathā - ‘toyapūrṇe yadā pātre kṣipto na plavate guḍaḥ | kṣiptastu
niścalastiṣṭhet patitastu na śīryate || eṣa pāko guḍādīnāṃ sarveṣāṃ
parikīrtitaḥ’ iti | aparakāryamāha - cūrṇīkṛtya tatastatreti | tata iti
guḍapākādanantaraṃ tatra iti guggulupākadravye | triphalā dvipalā jñeyetyādi |
saṃmilitatriphalāyā dvipalamitaṃ cūrṇaṃ grāhyaṃ, guḍūcī palaparimitā |
vyavahārastu guḍūcyāḥ satvamādāya kṣipediti manoharam | tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ
tacca militvā ṣaḍakṣam, viḍaṅgacūrṇamapyardhapalaṃ, dantīmūlaṃ jayapālamūlaṃ
karṣapramāṇam | kecittu dantībījānyatra kṣipanti | tacca sarvamataṃ |
trivṛnniśothaḥ| tataḥ piṇḍīkṛtamityādinātra kartavyavidhirapi
yogarājavadboddhavyaḥ | guṭikā iti | śāṇamātreti śāṇaparimitā guṭikāḥ kṛtvā
doṣādyapekṣayā, na tu niyataśāṇamātrameva | doṣāpekṣayā yathā - kaphe
niṣkaikaṃ, pitte dviniṣkaṃ vāyau triniṣkam iti | koṣṭhāpekṣayā yathā ‘catvāro
māṣakā hīne, madhye tvaṣṭau ca māṣakāḥ | śreṣṭhe dvādaśakāḥ proktāḥ koṣṭhaṃ
vijñāya tattridhā’ iti | ṛtvapekṣayā yathā ‘prāvṛṭkāle ca grīṣme ca
ghṛtayuktaṃ pradāpayet | śaratkāle vasante ca dāpayet triphalāyutam | hemante
śiśire caiva gomūtreṇa samāyutam’ iti | anupāne tu koṣṇaṃ nīraṃ
payo'thavetyādi | payaḥ kṣīraṃ, mañjiṣṭhādiśṛtamiti mañjiṣṭhādikvāthaṃ
kvāthakalpanāyāṃ kvathitaṃ, yuktiyuktamutāparamiti utāthavā aparamanupānaṃ
yuktiyuktaṃ rogasātmyaṃ dadyāditi sambandhaḥ | tathāhi - ‘yasya rogasya yat
sātmyaṃ dadyāt tadanupānakam’ iti | etaccāgre vakṣyamāṇamasti | vāsādinā
netragadāniti vāsādinā vāsādikvāthena, varuṇādinā varuṇādikvāthena kṛcchraṃ
mūtrakṛcchraṃ, gulmādīniti ādigrahaṇāt kṛcchrāśmarīprabhṛtīn, khadirasya
kvātheneti khadiro vṛkṣaviśeṣaḥ tasya mūlatvak| asyābhyāse tyājyamāha
amlamityādi | amlamamlīkā mātuluṅgādi, tīkṣṇaṃ rājikādi, ajīrṇamannādijaṃ,
vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma śramaṃ vahvāyāsakṛtakaṣṭaṃ karma, ātapaṃ
dharmasevā, madyaṃ madyapānaṃ, roṣaṃ krodhaṃ, samyak tyajediti yato'mlādīni
vātaraktaprakopīṇi bhavanti | eke amlaṃ tīkṣṇamityādi ślokaṃ na paṭhanti
kṣepako'yamiti manyante | kaiśoragugguluriti kaiśoro bālakaḥ tasya rūpaṃ
kaiśorakaṃ tenāsyābhyāse bālakasyeva rūpaṃ bhavatītyarthaḥ | ata eva
kāntikārakaḥ kathitaḥ || 70-81 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā trayaḥ
prasthā iti | ekaṃ prasthaṃ harītakī, ekaṃ bibhītakaṃ, ekam āmalakam evaṃ
trayaḥ; amṛtā guḍūcī prasthaikā saṃkuṭya lohapātre sārdhadroṇajale pacet,
ardhajalaṃ gṛhītvā vastrapūtaṃ punaḥ pacet | darvyā muhuḥ saṃghaṭṭayet,
sāndrībhūtaṃ guḍapākaṃ jñātvā imāni kṣipet | triphalārdhapalā jñeyā
pratyekamardhapalā, guḍūcī palikā tryūṣaṇaṃ trikaṭu ṣaḍakṣaṃ pratyekaṃ
dvyakṣaṃ, viḍaṅgānām ardhapalaṃ, dantī karṣamitā, trivṛtkarṣamitā | tat
piṇḍīkṛtvā ghṛtapātre kṣipet | śāṇikā guṭikā doṣāpekṣayā śuddhaṃ gugguluṃ
tṛṇavālaśarkarādirahitaṃ, yadvā vātaraktādau auṣadhaṃ kvāthaśothitaṃ kṣipet |
anupāne koṣṇaṃ nīraṃ payaḥ dugdhaṃ mañjiṣṭhādirvā | spaṣṭamanyat | purasevakaḥ
guggulubhakṣakaḥ guṇārthī amlādīn tyajet | ayaṃ gugguluḥ kaiśorakābhidhānaḥ
kiśorāvasthāvadrūpakaraḥ syāt || 70-81 ||
atha triphalāguggulurbhagandarādau - tripalaṃ triphalācūrṇaṃ kṛṣṇācūrṇaṃ
palonmitam | gugguluṃ pāñcapalikaṃ kṣodayetsarvamekataḥ
|| 82 || tatastu guṭikāṃ kṛtvā
prayuñjyādvahnyapekṣayā | bhagandaraṃ gulmaśothāvarśāṃnti ca vināśayet
|| 83 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
triphalāgugguluvaṭakamāha - tripalamityādi | saṃmilitaphalatrikacūrṇaṃ
tripalapramāṇaṃ grāhyaṃ, tena harītakī palamānaṃ, vibhītakaṃ palapramāṇaṃ,
āmalakamapi palamānamiti kṛṣṇā pippalī tasyāścūrṇaṃ palapramitamiti | gugguluṃ
pāñcapalikamiti | pañcapalapramāṇaṃ gugguluṃ saṃgṛhya ghṛtena saha saṃkuṭya
cūrṇena saha modakāḥ kāryāḥ, ata eva kṣodayedityuktaṃ ghṛtamatra
vyavahāradarśanāt| vahnyapekṣayetyādinā bhakṣyamāṇasyeti boddhavyam |
gulmaśothāviti gulmaśca śothaśca | eke ‘bhagandaraṃ gulmaśothamarśāṃsi ca
vināśayet’ iti paṭhanti | tatra gulmena janitaṃ śothamiti
||82||83||
Kāśīrāma Vaidya. tripalaṃ
triphalācūrṇaṃ pratyekaṃ palaṃ harītakyādīnāṃ, kṛṣṇacūrṇa pippalīcūrṇaṃ
palonmitaṃ, gugguluḥ pañcapalaṃ, spaṣṭamanyat
|| 82 || 83 ||
atha gokṣurādigugguluḥ pramehādau - aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni palānyānīya gokṣurāt
| vipacetṣaḍguṇe nīre kvātho grāhyo'rdhaśeṣitaḥ
||84|| tataḥ punaḥ pacettatra puraṃ
saptapalaṃ kṣipet | guḍapākasamākāraṃ jñātvā tatra vinikṣipet|| 85 ||
trikaṭu triphalā mustaṃ cūrṇitaṃ palasaptakam | tata: piṇḍīkṛtasyāsya guṭikā
mukhyojitā || 86 || hanyātpramehaṃ kṛcchraṃ
ca pradaraṃ mūtraghātakam | vātāsraṃ vātarogāṃśca śukradoṣaṃ tathāśmarīm
|| 87 ||
Āḍhamalla. atha gokṣurādigugguluṃ
darśayannāha - aṣṭāviṃśatīti | gokṣurāditi
pañcāṅgagokṣurakasyāṣṭāviṃśatipalāni grāhyāṇi, tāni saṃkuṭya ṣaḍguṇe pānīye
saṃkvāthyārdhāvaśeṣo grāhyaḥ, ṣaḍguṇatā ca gokṣuraparimāṇāt ardhāvaśeṣo
jalaparimāṇāt | tataḥ punaḥ pacedityādi punaḥ pacedityardhāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ |
tatrārdhāvaśeṣite puraṃ gugguluṃ saptapalaparimitam | guḍapākasamākāramiti |
yathā guḍapāko bhavati tathāyamapi kartavyaḥ, tacca guḍapākalakṣaṇaṃ
pūrvamuktaṃ | tatra vinikṣipediti tatra guggulupāke
vinikṣipedvakṣyamāṇadravyāṇītyarthaḥ | tāni kāni ityatrāha -
trikaṭutriphalāmustamiti | trikaṭu tryūṣaṇaṃ, triphalā harītakyādikaṃ, mustaṃ
prasiddham, etat sakalaṃ palasaptakaṃ grāhyaṃ, pratyekaṃ palamātramityarthaḥ |
guṭikā mukhayojiteti | asya guṭikā śāṇamātrā prakalpya yathādoṣaṃ bhakṣaṇīyā
iti bhāvaḥ | kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, vātarogān hanustambhākṣepakādīn
|| 84-87 ||
Kāśīrāma Vaidya. gokṣuram
aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni palānyānīya ṣaḍguṇe nīre vipacet ardhaśeṣaḥ kvātho
grāhyaḥ | punaḥ saptapalaṃ puraṃ gugguluṃ datvā pacet trikaṭu triphalāmustaṃ
etāni saptadravyāṇi saptapalāni pratyekaṃ palam | iti gokṣurādiḥ pramehādau
|| 84-87 ||
atha triphalāmodakaḥ kuṣṭhādau - triphalāṣṭapalā kāryā bhallātaṃ ca catuṣpalam
| vākucī pañcapalikā viḍaṅgānāṃ catuṣpalam
|| 88 || hatalohaṃ trivṛccaiva gugguluśca
śilājatu | ekaikaṃ palamātraṃ syātpalārdhaṃ pauṣkaraṃ bhavet
|| 89 || citrakasya palārdhaṃ syāddviśāṇaṃ
maricaṃ bhavet | nāgaraṃ pippalī mustā tvagelāpatrakuṅkumam
||90|| śāṇonmitaṃ syādekaikaṃ
cūrṇayetsarvamekataḥ | tatastatprakṣipeccūrṇaṃ pakvakhaṇḍe ca tatsame
||91|| modakānpalikānkṛtvā prayuñjīta
yathocitān | hanyāt sarvāṇi kuṣṭhāni tridoṣaprabhavāmayān
||92||
bhagandaraplīhagulmāñjihvātālugalāmayān |
śiro'kṣibhrugatānrogānhanyātpṛṣṭhagatānapi
||93 || prāgbhojanasya deyaṃ syādadhaḥ
kāyasthite gade | bheṣajaṃ bhaktamadhye ca roge jaṭharasaṃsthite ||
bhojanasyopari grāhyamūrdhvajatrugadeṣu ca |
Āḍhamalla. atha triphalāmodakamapyāha -
triphaletyādi| sammilitaphalatrikamaṣṭapalaparimitaṃ bhavati | bhallātaṃ
bhallātakaphalaṃ, hatalohamiti samyaṅmṛtalohacūrṇaṃ, ‘hatalohaṃ gugguluśca
śilājatu trikatrikam’ iti pāṭhe trikatrikaṃ tripalamityarthaḥ | ayaṃ
pāṭhastvasaṅgata eva, kintu “hatalohaṃ trivṛccaiva gugguluśca śilājatu” iti
pāṭhaḥ sādhuḥ | tatra trivṛnniśothaṃ, tena lohacūrṇādiśilājatuparyantaṃ
palamātramāhuḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ palārdhaṃ grāhyaṃ, nāgarādikuṅkumāntaṃ
dravyasaptakaṃ śāṇonmitaṃ, pratyekamiti bhāvaḥ | pakvakhaṇḍe ca tatsame iti
tatsame sakala dravyasambhārasāmye tena saptaviṃśatipalānītyarthaḥ |
yathocitāniti, yathā doṣāpekṣayā jihvātālugalāmayāni- tyanena jihvāmayān,
tālvāmayān, galāmayān, ete mukharoge paṭhitāḥ, hanyāt pṛṣṭhāgatān
rogānityarthaḥ | prāgbhojanasyeti prātaḥkāle; adhaḥkāyasthite gade iti
gṛdhrasyādau; jaṭharasaṃsthite udarādau ūrdhvajatrugadeṣviti śirorogādiṣu
bhojanasyopari sāyaṃkāle ||88-94||
Kāśīrāma Vaidya. pakvakhaṇḍaṃ pakvatāṃ
prāpte khaṇḍe triphalā'ṣṭapalā pratyekamaṣṭapalā, tvak tajaḥ, elā, patraṃ
patrajaṃ, kuṅkumaṃ keśaraṃ; spaṣṭamanyat || iti triphalāmodakaḥ
|| 88-94 ||
atha kāñcanāragugguluḥ gaṇḍamālā'pacīgranthībhagandarādau - kāñcanāratvaco
grāhyaṃ palānāṃ daśakaṃ budhaiḥ
||95|| triphalā ṣaṭpalā kāryā trikaṭu
syātpalatrayam | palaikaṃ varuṇaṃ kuryādelātvakpatrakaṃ tathā
|| 96 || ekaikaṃ karṣamātraṃ
syātsarvāṇyekatra cūrṇayet | yāvaccūrṇamidaṃ sarvaṃ tāvanmātrastu gugguluḥ
|| 97 || saṃkuṇṭhya sarvamekatra piṇḍaṃ
kṛtvā ca dhārayet | guṭikāḥ śāṇamātreṇa prātargrāhyā yathocitam
||98|| gaṇḍamālāṃ jayatyugrāmapacīmarbudāni
ca | granthīnvraṇāṃśca gulmāṃśca kuṣṭhāni ca bhagandaram|| 99 ||
pradeyaścānupānārthaṃ kvātho muṇḍitakābhavaḥ | kvāthaḥkhadirasārasya
pathyākvātho'tha koṣṇakam ||100||
Āḍhamalla. atha kāñcanāragugguluṃ
prakaṭayannāha - kāñcanāratvaca iti | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva
nijanāmnā, tasya tvak daśapalaparimitā grāhyā | triphaleti
saṃmilitaphalatrikaṃ ṣaṭpalapramitaṃ; trikaṭorapi militvā palatrayaṃ bhavati
varuṇo'pi svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ tasyāpi tvageva grāhyā | elā tvak
patrakamiti sugandhatrayaṃ pratyekaṃ karṣamātraṃ deyaṃ, gugguluratra
sakalacūrṇasamaḥ, tena trikarṣottarāṇi viṃśatipalāni bhavanti; piṇḍaṃ
kṛtvetyādinā ghṛtena saha saṃkuṭya snigdhabhāṇḍe dhārayediti saṃpradāyaḥ |
yathocitamiti yathādoṣāpekṣayā anupānārthaṃ dravyāṇyāha - kvātho
muṇḍatikābhava iti | muṇḍatikā bhūkadambakaṃ kedāramuṇḍī iti loke, khadiraḥ
prasiddhaḥ tasya sāro madhyabhāgasthitakāṣṭhaviśeṣaḥ | pathyā harītakī
koṣṇamityuṣṇodakaṃ, yataḥ - ‘kaṃ śirombunoḥ’ iti kośaḥ
|| 95-100 ||
Kāśīrāma Vaidya. kāñcanāraḥ
vṛkṣaviśeṣastasya tvacaḥ viṃśatipalaṃ, trikaṭu dvādaśapalaṃ samuditaṃ
pratyekaṃ, śuṇṭhyādīnāṃ catuḥpalaṃ, triphalā ṣaṭpalā samuditā ca pratyekaṃ,
triphalā harītakyādikā, varuṇaṃ palaikam, elā tvakpatrakam, ekaikaṃ karṣaṃ
gugguluḥ sarvasamaḥ | spaṣṭamanyat
|| 95-100 ||
atha māṣādimodakaḥ puṣṭau - nistuṣaṃ māṣacūrṇaṃ syāttathā godhūmasaṃbhavam |
nistuṣaṃ yavacūrṇaṃ ca śālitaṇḍulajaṃ tathā
|| 101 || sūkṣmaṃ ca pippalīcūrṇaṃ
palikānyupakalpayet | tata ekīkṛtaṃ sarvaṃ bharjayedgoghṛtena ca
|| 102 || ardhamātreṇa sarvebhyastataḥ
khaṇḍaṃ samaṃ kṣipet | jalaṃ ca dviguṇaṃ dattvā pācayeta śanaiḥ śanaiḥ
|| 103 || tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya
vṛttānkurvīta modakān | bhuktvā sāyaṃ palaikaṃ ca pibetkṣīraṃ caturguṇam|| 104 ||
varjanīyau viśeṣeṇa kṣārāmlau dvau rasāvapi | kṛtvaivaṃ ramayennārīrbahvīrna
kṣīyate naraḥ || 105 || iti
śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ
madhyamakhaṇḍe vaṭakakalpanā nāma saptamo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. atha māṣādimodakamāha -
nistuṣamityādi | māṣacūrṇaṃ nistuṣaṃ tuṣarahitaṃ grāhyaṃ, tatheti
grahaṇādgodhūcūrṇamapi nistuṣamityarthaḥ | śālirdhānyaviśeṣaḥ sa ca ṣaṣṭiko
grāhyaḥ tasya taṇḍulānkṛtvā tajjātaṃ cūrṇaṃ deyaṃ palikānīti bahuvacanena
māṣacūrṇādipippalīcūrṇāntaṃ dravyaṃ pratyekaṃ palamātramāhuḥ
kartavyavidhāvatra | tata ekīkṛtamityādi cūrṇādardhamātreṇa goghṛtena cūrṇaṃ
manāgbharjayitvā tadanu sakalacūrṇasamānaṃ khaṇḍaṃ saṃgṛhya khaṇḍādviguṇitena
jalena saha paktvā palapramitā modakāḥ kāryāḥ | sāyaṃ sandhyāsamaye | pibet
kṣīraṃ caturguṇamiti palapramāṇaṃ dravyaṃ bhakṣayitvā palacatuṣṭayaṃ
kṣīramanupeyamityarthaḥ | kṣārāmlau dvau rasau viśeṣeṇa varjanīyau yatastau
śukracyutikarau bhavataḥ, na kṣīyate nara iti śukrahānirna bhavatīti
tātparyārthaḥ || 101-105 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe guṭikākalpanādhyāyaḥ samāptaḥ
|| 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. nistuṣaṃ tvagrahitaṃ
māṣacūrṇaṃ, pippalīcūrṇam etāni palikāni palamānāni, sarvebhyo'rdhena
goghṛtena bharjayet | tataḥ khaṇḍaṃ samaṃ dviguṇaṃ jalaṃ datvā pācayet
dviguṇaṃ khaṇḍāt tataḥ pakvamodakaṃ palamātraṃ khādet evaṃ kṛtvā naraḥ
bahvīrnārī ramayet kṣīyate na ||
|| 101-105 || iti śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ
gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne guṭikādhikāraḥ
|| 7 ||
Editor's notes
- 1 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 2 ‘maricaṃ’ pā.| ↩
- 3 ‘nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 4 tejabala | ↩
- 5 dālacīnī | ↩
- 6 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 7 prakṣiptam | tasyā: pippalyā: | kṣīraṃ gavyaṃ, cāturjātaṃ cūrṇādhikāroktam | ↩
- 8 ‘mūlakajāt’ pā. | ↩
- 9 nāsti kha pustake | ↩
- 10 kuṭṭanaṃ ca lakṣasaṃkhyākanirghātairavicchedaṃ kāryamiti sampradāyaḥ | yāvat sikthatulyamāyāti tāvadvā'ṣṭapraharamavicchedamiti kecit | ghṛtaṃ kuṭṭanasamaya eva vāraṃ-vāraṃ dātavyam | ↩
- 11 ‘vyavāyaṃ’ pā. | ↩
- 12 ‘kumudāhvayaḥ’ pā.| ↩