7. atha guṭikādhikārādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
saptamo'dhyāyaḥ | vaṭakāścātha kathyante tannāma guṭikā vaṭī | modako vaṭikā piṇḍī guḍo vartistathocyate ||1|| lehavatsādhyate vahnau guḍo vā śarkarā tathā | guggulurvā kṣipettatra cūrṇaṃ tannirmitā vaṭī ||2|| kuryādavahnisiddhena kvacidguggulunā vaṭīm | draveṇa madhunā vāpi guṭikāṃ kārayedbudhaḥ ||3||
Āḍhamalla. idānīṃ guṭikāḥ kathyante - vaṭakāśceti | atheti cūrṇakalpanānantaraṃ vaṭakā guṭikādisaṃjñāḥ ata eva tannāma guṭikāvaṭīprabhṛtayo jñātavyāḥ | tasya vaṭakasya nāma paryāyavācakāḥ śabdā yathā tannāmeti tasya vaṭakasya nāma paryāyavākyaṃ guṭikādikamityarthaḥ | atha teṣāṃ kartavyavidhimāha - lehavatsādhyata iti | yathāvalehārthaṃ guḍādikaṃ sādhyate tathaivā'tra guḍaḥ, śarkarā, guggulurvāpi paktavya:, pāke sati cūrṇaṃ prakṣipya vaṭakādīn kuryāditi bhāva: | pakṣāntaramāha - kvaciditi | na sarvatra avahnisiddhena kuṭṭitena guggulunā vaṭakāḥ kāryāḥ guḍādikenāpi kvaciditi saṃcārādvā, athavā draveṇa toyakṣīrādinā madhunā kṣaudreṇāpi saṃplāvya guṭikāṃ kārayet budhaḥ paṇḍitaḥ atrāpi vahniṃ vineti sambandhaḥ ||1-3 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha guṭikādhikāraḥ || 1-3 ||
sitā caturguṇā deyā vaṭīṣu dviguṇo guḍaḥ | cūrṇāccūrṇasamaḥ kāryo guggulurmadhu tatsamam || 4 || dravaṃ ca dviguṇaṃ deyaṃ modakeṣu bhiṣagvaraiḥ |
Āḍhamalla. idānīmanukteṣu guḍaśarkarādīnāṃ mānamāha - siteti | sitā śarkarā caturguṇā deyā cūrṇādityarthaḥ | guḍo'tra dviguṇaḥ, atrā'pi cūrṇabhāgāditi bhāvaḥ | (gugguluśca1 cūrṇasamaḥ cūrṇabhāgasamāna ityarthaḥ | madhu tatsamamiti madhu kṣaudraṃ tatsamaṃ cūrṇasamaṃ dravyaṃ kṣīratoyādikaṃ dviguṇaṃ cūrṇabhāgādityarthaḥ) | cūrṇamatra sakaladravyāṇāṃ bhiṣagvarairiti grahaṇena svabuddhyā vā yathāyogyamavacārayediti sāṃpradāyikāḥ || 4 ||
karṣapramāṇaṃ tanmānaṃ balaṃ dṛṣṭvā prayujyate || 5 ||
Āḍhamalla. atha bhakṣaṇamānamanuktānāṃ darśayannāha - karṣapramāṇamiti | karṣapramāṇaṃ karṣamātraṃ tanmānamiti tat teṣāṃ vaṭakādīnāṃ mānaṃ parimāṇaṃ | balamiti dehabalaṃ doṣabalaṃ vyādhibalaṃ ca | balagrahaṇena karṣamānamatra sāmānyaṃ sūcitam | ata eva dṛṣṭvā vicāryetyarthaḥ | vicāraṇātra bālavṛddhānāmeva madhyānāṃ tu karṣamātraiva || 5 ||
atha śrībāhuśālo guḍaḥ arśādau - sa yathā - indravāruṇikā mustaṃ śuṇṭhī dantī harītakī | trivṛcchaṭhī viḍaṅgāni gokṣuraścitrakastathā || 6 || tejohvā ca dvikarṣāṇi pṛthagdravyāṇi kārayet | sūraṇasya palānyaṣṭau vṛddhadāru catuṣpalam ||7|| catuṣpalaṃ syādbhallātaḥ kvāthayetsarvamekataḥ | jaladroṇe caturthāṃśaṃ gṛhṇīyātkvāthamuttamam || 8 || kvāthyadravyāttriguṇitaṃ guḍaṃ kṣiptvā punaḥ pacet | samyakpakvaṃ ca taṃ jñātvā cūrṇametatpradāpayet ||9|| citrakatrivṛtādantītejohvā: palikāḥ pṛthak | pṛthaktripalikāḥ kāryā vyoṣailāmalakatvacaḥ2 ||10|| nikṣipenmadhu śīte ca tasminprasthapramāṇataḥ | evaṃ siddho bhavecchrīmānbāhuśālaguḍā'bhidhaḥ ||11|| jayedarśāṃsi sarvāṇi gulmaṃ vātodaraṃ tathā | āḍhyavātapratiśyāyaṃ mahāntaṃ kṣayapīnasam ||12|| halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca rasāyanam |
Āḍhamalla. sa yatheti vacanaṃ guṭikāsamūhapratipādanārthamabhihitamācāryeṇa | tatrādau śrībāhuśālo nāma guḍastaṃ darśayannāha - indravāruṇiketi | ayaṃ bāhuśālaguḍo'rśovyādhau śastaḥ, tathendravāruṇikā cirbhaṭī tasyā mūlaṃ, dantī viṭapaviśeṣaḥ tasyāpi mūlaṃ; trivṛnniśothamūlameva, śaṭhī karcūrabhedaḥ, tejohvā'tra cavyaṃ yatra ca tejohvā cavikā tatra tejohvā jyotiṣmatī evaṃ sarvatra | ( etatsarvaṃ3 pratyekaṃ dvikarṣaparimitaṃ bhavati | śūraṇasya palānyaṣṭāviti sūraṇaḥ kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ tasyāṣṭau palāni bhavanti; vṛddhadāru catuṣpalamiti niśothabhedaḥ tasya catuṣpalāni, bhallātamiti bhallātakaphalāni tāni catuṣpalamitāni bhavanti) etatsakalaṃ pānīyadroṇe saṃkvāthya caturthāṃśaṃ gṛhṇīyāt| jaladroṇamiti caturāḍhakaparimitaṃ jalaṃ tena ṣaṭpañcāśaduttaraśatadvayapalāni jalaparimāṇaṃ bhavati | u- ttamamiti vastragālitādikaṃ tenottamatā kvathitasyetyarthaḥ | caturthāṃśamityāḍhakamātraṃ kvāthyadravyāt triguṇitaṃ guḍa- miti guḍamatra jīrṇaṃ grāhyaṃ, kvāthyadravyāditi indravāruṇikāditejohvāntāt triguṇitaṃ tribhāgam etaduḍaṃ pāda- śeṣakāthe kṣiptvā punaḥ pacedyāvat sāndro bhavati | atra cūrṇamāha - citraketyādi | citrakaścitrakajaṭā, trivṛnniśothaḥ, dantī prasiddhā, tejohvā cavī etaddravyacatuṣṭayaṃ palapramāṇam, anyadapyāha - vyoṣailāmalakatvaca ityādi | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ tvak guḍatvak idamapi dravyaṣaṭkaṃ tripalapramāṇaṃ pratyekaṃ | śrībāhuśālo guḍa evaṃ siddho bhavati | bāhuśāla ācāryaviśeṣastena nirmito guḍaḥ vaṭakasaṃjña ityarthaḥ | āḍhyavāta ūrustambhabhedaḥ | mahāntaṃ prabalamityarthaḥ | rasāyana iti prabhāvāt | tadyathā “yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyanam” iti || 6-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā sugamam | tejohvā4 tumburuḥ, kvāthāṃśadravyam indravāruṇikādyā tasmātriguṇaṃ guḍaṃ saṃpakve citrakādīni dāpayet | trivṛtā niḥsṛtā, dantī jayapālamūlaṃ, tejohvā tumburuḥ, vyoṣaṃ trikaṭu, elā sūkṣmā; maricaṃ ṣaṭpalaṃ trikaṭumadhye grahaṇāt “ekamapyauṣadhaṃ yasmin yoge yatpunarucyate | mānato dviguṇaṃ jñeyam” ityuktatvāt | dviguṇaṃ maricakaṃ yadvā maricakaṅkolaṃ, tvak5 prasiddhaṃ, madhu prasthapramitaṃ prasthamānam, evaṃ prasiddhaḥ śrībāhuśālaguḍaḥ bāhuśālo nāma kaścit, tadarthaṃ praṇītatvāt bāhuśālaḥ śrīmān śrīkaratvāt spaṣṭamanyat | nanu ādau jvaraghnī guṭikā kathaṃ noktā rogagaṇanāyāṃ jvarasyaiva prādhānyāt ? ucyate ? asya rasāyanatvāt jvarādivyādhināśakatvaṃ samāgataṃ, “yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyana”mityukteḥ | vyādhimātragrahaṇe jvarasyā'pi grahaṇāt | yadvā arśorogasyāpi jvarādivyādhisaṃjñakatvādādāvabhidhānaṃ kramābhāvādvyatikramābhidhānam || 6-12 ||
atha maricādiguṭikā kāsādau - maricaṃ karṣamātraṃ syātpippalī karṣasaṃmitā || 13 || ardhakarṣo yavakṣāraḥ karṣayugmaṃ ca dāḍimam | etaccūrṇīkṛtaṃ yuñjyādaṣṭakarṣaguḍena hi ||14|| śāṇapramāṇāṃ guṭikāṃ kṛtvā vaktreṇa dhārayet | asyā: prabhāvātsarve'pi kāsā yāntyeva saṃkṣayam ||15||
Āḍhamalla. idānīṃ maricādiguṭikāṃ darśayannāha - maricamiti | asyā maricādikāyā vaṭikāyāḥ prabhāvādacintyaśaktiḥ | sarve kāsā iti pañcaprakārāḥ | atra dāḍimaṃ dāḍimaphalabījāni karṣayugmamiti karṣadvayaṃ vakre dhārayediti, atra vakradhāraṇādidamauṣadhaṃ dhūmarūpamityāhureke, cakreṇa tu svasaṃgrahe bhakṣaṇacūrṇadvayaṃ vakre dhārayediti prastāve likhitaṃ vaidyaprasārake'pi ||
śvāsakāsādau guḍavaṭikā | guḍaśuṇṭhīśivāmustairguṭikāṃ dhārayenmukhe | śvāsakāseṣu sarveṣu bibhītaṃ vāpi kevalam ||16||
Āḍhamalla. ( guṭikāsvarūpabhakṣaṇamasyoktam, etadabhiprāyeṇātra likhitaṃ | guḍaśuṇṭhīti spaṣṭam) ||13-16||
āmalakyādiguṭikā tṛṣṇādau - āmalaṃ kamalaṃ kuṣṭhaṃ lājāśca vaṭarohakaḥ | etaccūrṇasya madhunā guṭikāṃ dhārayenmukhe ||17|| tṛṣṇā pravṛddhāṃ hantyeṣā mukhaśoṣaṃ ca dāruṇam |
Āḍhamalla. athāmalakyādiguṭikāmāha - āmalamiti | āmalamāmalakaphalaṃ kamalamutpalaṃ tadabhāve kamalabījāni grāhyāṇi, lājāḥ bhṛṣṭadhānyodbhavāḥ, vaṭarohaka iti vaṭavṛkṣaprarohaḥ sa ca vaṭarohaśabdavācya:, madhvatra guṭikākaraṇamānaṃ paribhāṣoktam, dhārayenmukha iti | etena yathā yathā guṭikā dravati tathā tathā śīlanīyā punarimāṃ sahasaivābhyavaharediti dṛṣṭaparicayaḥ | pravṛddhāmiti kairapi yogairanivāryām | mukhaśoṣaṃ ca dāruṇamiti dāruṇaṃ duḥkhakaramasādhyamityarthaḥ || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmalam āmalakaṃ, kamalaṃ kamalapatraṃ phalaṃ vā, kuṣṭhaṃ prasiddhaṃ, lājā dhānyajā, vaṭarohakaṃ vaṭārohaḥ, kuṣṭhā'bhāve drākṣā vā deyā kuṣṭhasyātīvoṣṇatvāt ||17 ||
atha jvare sañjīvanīvaṭī tridoṣe ca - viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṛṣṇā pathyāmalabibhītakam ||18|| vacā guḍūcī bhallātaṃ sadviṣaṃ cātra yojayet | etāni samabhāgāni gomūtreṇaiva peṣayet||19|| guñjābhā guṭikā kāryā dadyādārdrakajai rasaiḥ | ekāmajīrṇagulmeṣu dve viṣūcyāṃ pradāpayet ||20|| tisraśca sarpadaṣṭe tu catasraḥ sāṃnipātike | vaṭī saṃjīvanī nāmnā saṃjīvayati mānavam ||2 1||
Āḍhamalla. atha sañjīvanīguṭikāṃ darśayannāha - viḍaṅgamiti | atra nāgaraṃ śuṇṭhī, kṛṣṇā pippalī, pathyā harītakī, āmalamāmalakaphalaṃ, bhallātaṃ bhallātakaphalaṃ, sadviṣamiti śuddhaṃ viṣaṃ eteṣāṃ samānamātrā boddhavyā | gomūtramatra guṭikārdhaparimitaṃ | guñjābhā guñjāparimāṇā vaṭī kāryā, ārdrakaraso'trānupānaṃ, ajīrṇagulmayorekaikāvaṭī deyā, visūcyāṃ dve vaṭyau, sarpadaṣṭe tisro guṭikāḥ, sannipāte catasra iti nāmnā kṛtvā sañjīvanī kathitā yato'syāḥ prabhāvānmānavo yadā mumūrṣustadā jīvatīti | vicāraṇātra na kāryā, “avicintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ” iti vacanāt ||18-21 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāgaraṃ śuṇṭhī, pathyā harītakī, āmalakaṃ, bibhītakam akṣa:; bhallātakaṃ prasiddhaṃ | tadabhāve bākucirdeyā, sadviṣam uttamaṃ viṣaṃ, spaṣṭamanyat || 18-21 ||
atha vyoṣādiguṭikā pīnasādau - vyoṣāmlavetasaṃ cavyaṃ tālīsaṃ citrakaṃ tathā | jīrakaṃ tintiḍīkaṃ ca pratyekaṃ karṣabhāgikam || 22 || trisugandhaṃ triśāṇaṃ syādguḍaḥ syātkarṣaviṃśatiḥ | vyoṣādiguṭikā seyaṃ pīnasaśvāsakāsajit ||23|| rucisvarakarī khyātā pratiśyāyapraṇāśinī |
Āḍhamalla. idānīṃ vyoṣādiguṭikāmāha - vyoṣeti | vyoṣamatra trikaṭukam, amlavetasaḥ prasiddhaḥ, cavyaṃ loke cāvaśabdavācyaṃ, tālīsaṃ svanāmakhyātaṃ, tintiḍīkamityamlaphaladravyaṃ, trisugandhaṃ triśāṇamiti | elā-tvak-patrakaṃ, tacca militaṃ trikaṃ na tu pratyekaṃ, vyoṣādi tintiḍīkāntaṃ dravyaṃ ca pratyekaṃ karṣamātramityarthaḥ | guḍaḥ syāt karṣaviṃśatiriti | guḍo'tra purātano grāhyaḥ | karṣaviṃśatiriti pañcapalāni tena sakaladravyāddviguṇito guḍa ityarthaḥ, tathāhi - ‘vyoṣacitrakatālīsatintiḍīkāmlavetasam | sa cavyājājitulyāṃśamelātvakpatrapādikam | vyoṣādikamidaṃ cūrṇaṃ purāṇaguḍasaṃyutam’ iti ||22||23||
Kāśīrāma Vaidya. vyoṣa trikaṭu; amlo'mlavetastasya cukraṃ vā rasaṃ vā deyaṃ, trisugandhaṃ tvak-tvaja-elā etat triśāṇam pratyekaṃ ṭaṅkaṃ | spaṣṭamanyat || 22 || 23 ||
atha guḍacatuṣṭayaguṭikā āmādau - āmeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīmajīrṇe guḍapippalīm ||24|| kṛcchre jīraguḍaṃ dadyādarśaḥsu saguḍābhayām |
Āḍhamalla. atha guḍacatuṣṭayaguṭikāṃ vyācaṣṭe - āmeṣviti | guḍacatuṣṭayaguṭikā iti ko'rthaḥ ? guḍena saha catvāro yogāḥ kathitā ityarthaḥ | tadyathā āmeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīmityeko yogaḥ, āmeṣu āmadoṣeṣu saguḍāmityatra guḍadvaiguṇyam evaṃ yogacatuṣṭayeṣu boddhavyam; ajīrṇe guḍapippalīmiti dvitīyaḥ, ajīrṇe viṣṭabdike, kṛcchre jīrakaguḍaṃ dadyāditi tṛtīyo yogaḥ, kṛcchre matrakṛcchre; arśaḥsu ca saguḍābhayāmiti caturtho yoga iti || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmeṣu āmarogeṣu saguḍāṃ śuṇṭhīṃ dadyāt | vaṭīṃ tulyaguḍāṃ kṛtvā ajīrṇe ṣaḍvidhājīrṇe guḍapippalīṃ dadyāt; kṛcchre mūtrakṛcchre jīraguḍaṃ jīraṃ śvetajīrakam; arśaḥsu guḍābhayāṃ guḍayuktām abhayāṃ harītakīm ||24||
atha vṛddhadārumodakaḥ - vṛddhadārukabhallātaśuṇṭhīcūrṇena yojitaḥ || 25 || modakaḥ saguḍo hanyātṣaḍvidhārśaḥkṛtāṃ rujam |
Āḍhamalla. idānīṃ vṛddhadārukamodakamāha - vṛddhādāruketi vṛddhadāruko vikhyātaḥ tadabhāve niśothā grāhyā yato'syā bhedo vṛddhadāraka iti | eteṣāṃ dravyatrayāṇāṃ cūrṇa samamātramāhuḥ | saguḍa ityatra modakatvena guḍo dviguṇito jñeyaḥ | kecittu nādriyante yatastatra catuḥsamagrahaṇena sama eva guḍo yujyate sāmyenā'pi kiñciddravaṃ datvā agnau modakāḥ kāryāḥ | rujamiti pīḍām || 25 ||
Kāśīrāma Vaidya. vṛddhadārukaḥ prasiddhaḥ, bhallātakaḥ pratiddhaḥ, tadasahane raktacandanaṃ deyam | ayaṃ modakaḥ ṣahidhārśaḥkṛtāṃ rujāṃ hanyāt || 25 ||
atha sūraṇapiṇḍī arśoroge - śuṣkasūraṇacūrṇasya bhāgāndvātriṃśadāharet || 26|| bhāgānṣoḍaśa citrasya śuṇṭhyā bhāgacatuṣṭayam | dvau bhāgau maricasyāpi sarvāṇyekatra cūrṇayet || 27 || guḍena piṇḍikāṃ kuryādarśasāṃ nāśanīṃ parām |
Āḍhamalla. atha sūraṇapiṇḍīmāha - śuṣkasūraṇeti | sūraṇaḥ kandaviśeṣaḥ prasiddhaḥ, sa ca śuṣkaḥ kṛtvā cūrṇaṃ kāryaṃ, dvātriṃśadbhāgāḥ pañcadvayabhāgāḥ sūraṇasyetyarthaḥ | citrakasya citrakamūlasya tvacaḥ ṣoḍaśabhāgāḥ, śuṭhyāścatvāro bhāgāḥ, maricasya dvau bhāgau guḍena piṇḍikāṃ kuryāditi sakaladravyadviguṇitenetyarthaḥ | arśasāmiti bahuvacanatvena ṣaḍvidhatvamityarthaḥ | parāmityanena viśiṣṭatvamasyā darśitam || 26 || 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. citrasya citrakasya | spaṣṭamanyat||26||27||
sūraṇavaṭakāḥ | sūraṇo vṛddhadāruśca bhāgaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak || 28 || muśalīcitrakau jñeyāvaṣṭabhāgamitau pṛthak | śivā bibhītakī dhātrī viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kaṇā ||29|| bhallātaḥ pippalīmūlaṃ tālīsaṃ ca pṛthakpṛthak | caturbhāgapramāṇāni tvagelā maricaṃ tathā ||30|| dvibhāgamātrāṇi pṛthaktatastvekatra cūrṇayet | dviguṇena guḍenātha vaṭakānkārayedbudhaḥ || 31|| prabalāgnikarā ete tathārśonāśanāḥ parāḥ | grahaṇīṃ vātakaphajāṃ śvāsaṃ kāsaṃ kṣayāmayam ||32|| plīhānaṃ ślīpadaṃ śothaṃ pramehaṃ ca bhagandaram | nihānyu: palitaṃ vṛdhyāstathā medhyā rasāyanā: ||33||
Āḍhamalla. atha sūraṇavaṭakānāha sūraṇa iti| sūraṇa: śuṣkasūraṇacūrṇaṃ tacca ṣoḍaśakarṣapramāṇaṃ, vṛddhadāruko'pyevaṃ, muśalī tālamūlī, loke mūśarīśabdavācyā, sāṣṭakarṣamiti bhavati, citrakajaṭācūrṇamapyevameva, śivāditālīsāntaṃ navadravyaṃ pratyekaṃ catuḥkarṣamitam | tatra śivā harītakī, dhātrī āmalakī, kaṇā pippalī, bhallāta: bhallātakaphalāni, tālīsaṃ prasiddhaṃ, tvagelāmaricamapi dvikarṣamātraṃ pratyekaṃ | tenaiva cūrṇayedityanena cūrṇoktavidhinā cūrṇayedityarthaḥ | dviguṇena guḍeneti sakalacūrṇadravyāt guḍo dviguṇito grāhyaḥ | grahaṇīṃ vātakaphajāmiti vātajāṃ kaphajāṃ (vātakaphajāṃ vā, kṣayāmayaṃ kṣayarogaṃ, palitaṃ vārdhakyaṃ vṛddhyā eke vṛddhyeti sthāne vṛṣyeti paṭhanti) vyākhyānayanti ca medhyā iti | buddhipradāḥ rasāyanā iti jarāvyādhividhvaṃsakāḥ || 28-33 ||
Kāśīrāma Vaidya. arśoroge (sūraṇavaṭakānāha - ) śivā harītakī, dhātrī āmalakī, tvak tajaḥ || 28-33 ||
maṇḍūravaṭakāḥ kāmalādau - triphalā tryūṣaṇaṃ cavyaṃ pippalīmūlacitrakau | dāru mākṣikadhātuśca dārvī mustaṃ viḍaṅgakam || 34 || pratyekaṃ karṣamātrāṇi sarvadviguṇitaṃ tathā | maṇḍūraṃ cūrṇayecchuddhaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe kṣipet || 35 || paktvā ca vaṭakānkṛtvā dadyāttakrānupānataḥ | kāmalāpāṇḍumehārśaḥśothakuṣṭhakaphāmayān ||36 || ūrustambhamajīrṇaṃ ca plīhānaṃ nāśayedapi |
Āḍhamalla. idānīṃ maṇḍūravaṭakānāha - triphaleti | triphalā harītakyādikaṃ, tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, dāru devadāru, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ, dārvī dāruharidrā, eke ‘dārumākṣikadhātustvag dārvyā mustaṃ viḍaṅgakam’ iti paṭhanti tatra dāruharidrāyāstvageva grāhyā śreṣṭhatvāt, kāṣṭhaṃ tvagabhāve gṛhyate, na tu tvakśabdena guḍatvak grāhyā; yatastantrāntare caturdaśadravyaṃ militaṃ | sarvadviguṇitaṃ tatheti maṇḍūramityanena saṃbadhyate | samānamilitāt sakaladravyacūrṇāt maṇḍūracūrṇaṃ dviguṇaṃ deyamityarthaḥ | maṇḍūraṃ lohakiṭṭaṃ, lohamalamityarthaḥ | yadvā purāṇamaṇḍūramiti vikhyātaṃ guṇādhikyāt | tathāhi ‘śatotthamuttamaṃ kiṭṭaṃ madhyaṃ cāśītivārṣikam | adhamaṃ ṣaṣṭivārṣīyaṃ tato hīnaṃ viṣopamaṃ’ iti | kecit lohakiṭṭāt pṛthak pārthivadravyaṃ maṇḍūramiti vadanti (śuddhamiti maṇḍūramityarthaḥ | ‘maṇḍūraṃ cūrṇitaṃ śuddham’ iti vacanāt| atra cūrṇamañjanasadṛśaṃ cūrṇībhūtaṃ etādṛśameva śreṣṭhaṃ bhavati) śuddhamiti dhmāyanena saptadhā gomūtre nirvāpaṇādinā śuddhiḥ, ata evoktaṃ tantrāntare - ‘nirvāpitaṃ hi gomūtre maṇḍūraṃ grāhyamiṣyate’ iti | kartavyatāsya maṇḍūracūrṇameva pṛthaggomūtre paktavyam āsannapāke ca tasmin triphalādicūrṇaprakṣepaḥ yataḥ cūrṇānāṃ pāko nāstīti (atrārthe6 kvacit ślokaḥ ‘prāyo na pākaścūrṇānāṃ bhūricūrṇasya tena hi | āsannapāke prakṣepaḥ svalpasya pākamāgate’ | pākalakṣaṇamapi prasaṅgato likhyate yathā - ‘rāgo gandhaḥ śubhaḥ pāke vartiḥ syādgāḍhapīḍanāt’ iti | aṣṭaguṇe gomūtre iti mūtraṃ tu maṇḍūrādaṣṭaguṇaṃ bhavati | tathāhi ‘grāhyaṃ tvaṣṭaguṇaṃ mūtraṃ śuddhamaṇḍūracūrṇataḥ’ iti | eke ‘maṇḍūraṃ cūrṇayet sarvaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe kṣipet’ tatra sakaladravyādaṣṭaguṇaṃ gomūtraṃ grāhyam iti paṭhanti, etadasaṅgatam, ayaṃ pāṭho bahupustakeṣu na dṛṣṭatvāt | kaphāmayāniti kṣayakāsaprabhṛtīn || 34-36 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā, tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, dāru devadāru:, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ śuddhā nirvamanā māritā ca deyā, maṇḍūraṃ mṛtaṃ purātanaṃ lohakiṭṭaṃ sarvato'ṣṭaguṇaṃ gomūtraṃ datvā pacet | takreṇa ca deyam ||34-36||
dhātugatajvarādau pippalīmodakaḥ - (kṣaudrāddviguṇitaṃ7 sarpirghṛtāddviguṇapippalī || 37 || sitā dviguṇitā tasyāḥ kṣīraṃ deyaṃ caturguṇam | cāturjātaṃ kṣaudratulyaṃ paktvā kuryācca modakān ||38|| dhātusthāṃśca jvarānsarvān vāsaṃ kāsaṃ ca pāṇḍutām | dhātukṣayaṃ vahnimāndyaṃ pippalīmodako jayet ||39||)
atha candraprabhāgugguluḥ pramehādau - candraprabhā vacā mustaṃ bhūnimbāmṛtadārukam | haridrātiviṣā dārvī pippalīmūlacitrakau ||40|| dhānyakaṃ triphalā cavyaṃ viḍaṅgaṃ gajapippalī | vyoṣaṃ mākṣikadhātuśca dvau kṣārau lavaṇatrayam ||41|| etāni śāṇamātrāṇi pratyekaṃ kārayedbudhaḥ | trivṛddantīpatrakaṃ ca tvagelā vaṃśarocanā ||42|| pratyekaṃ karṣamātrāṇi kuryādetāni buddhimān | dvikarṣaṃ hatalohaṃ syāccatuṣkarṣā sitā bhavet ||43|| śilājatvaṣṭakarṣaṃ syādaṣṭau karṣāśca gugguloḥ | ebhirekatra saṃkṣuṇṇaiḥ kartavyā guṭikā śubhā ||44 || candraprabhādivikhyātā sarvarogapraṇāśinī | pramehānviṃśatiṃ kṛcchraṃ mūtrāghātaṃ tathāśmarīm ||45|| vibandhā''nāhaśūlāni mehanaṃ granthimarbudam | antravṛddhiṃ kaṭīśūlaṃ śvāsaṃ kāsaṃ vicarcikām ||46|| aṇḍavṛddhiṃ tathā pāṇḍuṃ kāmalāṃ ca halīmakam | kuṣṭhānyarśāṃsi kaṇḍūṃ ca plīhodarabhagandaram ||47|| dantarogaṃ netrarogaṃ strīṇāmārtavajāṃ rujam | puṃsāṃ śukragatān doṣān mandāgnimaruciṃ tathā || 48 || vāyuṃ pittaṃ kaphaṃ hanyādbalyā vṛṣyā rasāyanī | candraprabhāyāṃ karṣastu catuḥśāṇo vidhīyate || 49 ||
Āḍhamalla. idānīṃ candraprabhāguṭikāṃ darśayannāha - candraprabhetyādi | candraprabhā karpūraḥ, eke candraprabhāśabdena śaṭhīṃ śatāvarīṃ vā kathayanti saṃjñāśabdatvāt | bhūnimbaḥ kairātaḥ, amṛtā guḍūcī, dārukaṃ devadāru, kvacidbhūnimbāmaradārukamiti pāṭho dṛṣṭaḥ | tatrāmaradāru devadrāru, dārvī dāruharidrā, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikam, dvau kṣārāviti svarjikākṣārayavakṣārau, lavaṇatrayamiti saindhavaṃ sauvarcalaṃ viḍam iti lavaṇatrayaṃ trivṛnniśothaḥ, dantīti dantīmūlatvak, tadabhāve dantībījānyapi manāg deyāni iti kasmiṃścit sampradāye na sarvatra | hatalohaṃ samyaṅmṛtalohacūrṇaṃ, śilājatu prasiddhaṃ, taccātra śuddhaṃ grāhyaṃ, śuddhirasyānyatroktā jñātavyā vistareṇa | śeṣaṃ dravyaṃ subodham | mātrāpi caiteṣāṃ vyastā subodhā jñātavyā | candraprabhādivikhyāteti candraprabheyaṃ vaṭī ādivikhyātā pūrvaṃ prasiddhetyarthaḥ, candraprabhevetyarthaḥ | asyāḥ satatābhyāsāccandrasyeva prabhā kāntirbhavatīti, yadvā candraprabhā nāma dravyamādiryasyāḥ | sarvarogamityavaśiṣṭaṃ rogajātamuktarogasamūhāt, tamapi nāśayituṃ yogyā bhavatīti bhāvaḥ | kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, vibandho vātādīnāmapravṛttiḥ, ānāha udarāpūraḥ, mehanamiti grahaṇenaivopadaṃśaśūkadoṣādayo'bhidhīyante, balyā balakarī, vṛṣyā śukravṛddhikarī, rasāyanī jarāvyādhivināśinītyanena paunaruktyena prabhāvotkṛṣṭatvamasyā darśitaṃ | “candraprabhāyāṃ karṣastu catuḥśāṇo vidhīyate’ iti pādadvayaṃ kṣepakamāmananti kecit ||40-49 ||
Kāśīrāma Vaidya. candraprabhā karpūraḥ, candravatprabhā yasyeti vyutpattyā, yadvā candraprabhā gandhālikākhyakarpūrabhedaḥ tathānvayavṛttyā| ‘pathye gandhālikā gandhavadhū: pṛthupalāśikā | śaṭhī sagandhacaṇḍā syātsomabhā somasaṃbhavā’,amaradāru devadāru, dārvī dāruharidrā, gajapippalī cavyaphalaṃ, vyoṣaṃ trikaṭu, mākṣikadhātuḥ svarṇamākṣikaṃ śuddhaṃ māritaṃ ca, etāni pratyekaṃ śāṇamātrāṇi ṭaṅkamātrāṇi | trivṛt niḥsṛtāṃ, dantī jayapālamūlaṃ, patrakaṃ tajaḥ, elā, vaṃśalocanā, etāni pratyekaṃ karṣamātrāṇi | hatalohaṃ mṛtalohaṃ dvikarṣaṃ, sitā sitopalā catuḥkarṣā, śilājatusatvam aṣṭakarṣāṇi, guggulurdaśakarṣaḥ evamekatrīkṛtaḥ candraprabhā bhavati | iyaṃ candraprabhāditvāt candraprabhāguṭikā | kecittu evaṃ vyākhyānayanti candravatprabhā yasyāsau candraprabho gugguluḥ sa tu ādau viḍaṅgamadhikṛtya likhitastathāpi candraprabhānāmnā candraprasādena prāptā, sā vaṅgasenādibhiḥ pramehādhikāre likhitā | tathāca ‘krimiripudahanavyoṣatriphalāmaradārucavyabhūnimbaṃ | māgadhimūlaṃ mustaṃ śaṭhī vacādhātumākṣike caiva’ ityādi || 40-49 ||
atha kāṅkāyanaguṭikā gulmādau - yamānī jīrakaṃ dhānyaṃ maricaṃ girikarṇikā | ajamodopakuñcī ca catuḥśāṇāḥ pṛthakpūthak ||50|| hiṅgu ṣaṭśāṇikaṃ kāryaṃ kṣārau lavaṇapañcakam | trivṛccāṣṭamitaiḥ śāṇaiḥ pratyekaṃ kalpayetsudhīḥ ||51|| dantī śaṭhī pauṣkaraṃ ca viḍaṅgaṃ dāḍimaṃ śivā | citro'mlavetasaḥ śuṇṭhī śāṇaiḥ ṣoḍaśabhiḥ pṛthak ||52|| bījapūrarasenaiṣāṃ guṭikāṃ kārayedbudhaḥ | ghṛtena payasā madyairamlairuṣṇodakena vā || 53 || pibetkāṅkāyanaproktāṃ guṭikāṃ gulmanāśinīm | madyena vātikaṃ gulmaṃ gokṣīreṇa ca paittikam ||54|| mūtreṇa kaphagulmaṃ ca daśamūlaistridoṣajam | uṣṭrīdugdhena nārīṇāṃ raktagulmaṃ vināśayet ||55|| hṛdrogaṃ grahaṇīṃ śūlaṃ krimīnarśāṃsi nāśayet |
Āḍhamalla. atha kāṅkāyanaguṭikāvivaraṇamāha - yamānīti | atra girikarṇikā ‘gaṇiyārī’ śabdavācyā, loke ‘isphanda’ iti prasiddhā, upakuñcī kṛṣṇajīrakaḥ, hiṃgvatra bharjitaṃ deyaṃ, kṣārāviti yavakṣāraḥ svarjikākṣāraśca, lavaṇapañcakaṃ prasiddhaṃ, trivṛnniśothaḥ, dantī prasiddhā, śaṭhī karcūrabhedaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ tadabhāve kuṣṭhameva, dāḍimaṃ dāḍimabījaṃ, śivātra harītakī, citraścitrakajaṭā eteṣām uktamānatulitānāṃ cūrṇaṃ kṛtvā guṭikākaraṇārthaparimitena bījapūrarasenāplāvya modakāḥ kāryāḥ | ghṛtādyanupānaṃ sāmānyamuktvā viśeṣānumānaṃ madyādikaṃ yaduktaṃ tadviśiṣṭaroganivṛttyartham iti na doṣaḥ paunaruktyā | mūtramatra gomūtraṃ, daśamūlairiti kvathitadaśamūlajalaiḥ | kāṅkāyanaproktāmiti kāṅkāyanācāryeṇa proktāṃ kathitāṃ guṭikāmityarthaḥ | tantrāntare guṭikeyamarśovināśinī vihitā | tathāhi - ‘kāṅkāyanena śiṣyebhyaḥ śastrakṣārāgnibhirvinā | kathito vaṭako hyeṣa gudajānāṃ vināśanaḥ’ iti ||50-55||
Kāśīrāma Vaidya. girikarṇikā aparājitā, upakuñcī kalañjikā, dvau kṣārau svarjitayavakṣārau, trivṛditi niḥsṛtā, dantī jayapālamūlaṃ, śaṭhī karcūraḥ, śivā harītakī, citraścitrakaḥ, amlo'mlavetasastasya cukraṃ vā raso vā, ṣoḍaśaśāṇaṃ | kāṅkāyano munistatproktāṃ guṭikāṃ, spaṣṭamanyat ||50-55||
athaṃ yogarājaguggulurvātaroge āmavāte vā - nāgaraṃ pippalī cavyaṃ pippalīmūlacitrakau ||56|| mṛṣṭaṃ hiṅgvajamodā ca sarṣapo jīrakadvayam | reṇukendrayavāḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ gajapippalī || 57 || kaṭukātiviṣā bhārṅgī vacāmūrve tribhāgataḥ | pratyekaṃ śāṇakāni syurdravyāṇīmāni viṃśatiḥ ||58|| dravyebhyaḥ sakalebhyaśca triphalā dviguṇā bhavet | ebhiścūrṇīkṛtaiḥ sarvaiḥ samo deyaśca gugguluḥ || 59 || (vaṅgaṃ raupyaṃ ca nāgaṃ ca lohasārastathābhrakam | maṇḍūraṃ rasasindūraṃ pratyekaṃ palasaṃmitam ||60|| guḍapākasamaṃ kṛtvā imaṃ dadyādyathocitam| ekapiṇḍaṃ tataḥ kṛtvā dhārayedghṛtabhājane ||61|| guṭikāḥ śāṇamātrāstu kṛtvā grāhyā yathocitāḥ | gugguluryogarājo'yaṃ tridoṣaghno rasāyanaḥ || 62 || maithunāhārapānānāṃ tyāgo naivātra vidyate | sarvānvātāmayānkuṣṭhānarśāṃsi grahaṇīgadam || 63 || pramehaṃ vātaraktaṃ ca nābhiśūlaṃ bhagandaram | udāvartaṃ kṣayaṃ gulmamapasmāramurograham || 64 || mandāgniṃ śvāsakāsaṃ ca nāśayedaruciṃ tathā | retodoṣaharaḥ puṃsāṃ rajodoṣaharaḥ striyām || 65 || puṃsāmapatyajanako vandhyānāṃ garbhadastathā | rāsnādikvāthasaṃyukto vividhaṃ hanti mārutam ||66|| kāṅkolyādiśṛtātpittaṃ kaphamāragvadhādinā | dārvīśṛtena mehāṃśca gomūtreṇa ca pāṇḍutām || 67|| medovṛddhiṃ ca madhunā kuṣṭhaṃ nimbaśṛtena ca | chinnākvāthena vātāsraṃ śothaṃ śūlaṃ kaṇā8 śṛtāt||68|| pāṭalākvāthasahito viṣaṃ mūṣakajaṃ jayet | triphalākvāthasahito netrārtiṃ hanti dāruṇām|| 69|| punarnavādikvāthena hanyātsarvodarāṇyapi |
Āḍhamalla. atha yogarājagugguluvaṭakamāha - nāgaramiti | nāgaraṃ śuṇṭhī, hiṃgvajamodeti bhṛṣṭaṃ bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ utkledabhayāt, ( yataḥ ‘cūrṇeṣu bharjitaṃ hiṅgu deyaṃ notkledakṛdbhavet9 ’ iti ) | ajamodā'tra yamānī grāhyā, antaḥparimārjanatvāt, jīrakadvayamiti śvetakṛṣṇabhedena vihitaṃ, reṇukā prasiddhā, gajapippalī cavyaphalaṃ, mūrvā corasnāyuḥ, śeṣaṃ prasiddham, etadviṃśatisaṃkhyākaṃ dravyagaṇaṃ viṃśatiśāṇatulitamityarthaḥ | pratyekaṃ ṭaṅkamitamāhuḥ | sakaladravyebhyastu triphalācūrṇaṃ dviguṇitaṃ deyam, tacca catvāriṃśat śāṇamitamityarthaḥ | triphalā'pyatra samamātrā boddhavyā gaṇanāyāṃ tulanāyāṃ vā sāmyatvamasyāḥ, sarvasamo guggulurdeya iti | tena ṣaṣṭiśāṇamito guggulurbhavati | ekapiṇḍamityādi vākyenāsya karaṇārthaṃ yāvat piṇḍībhūtaṃ syāt tāvatparimāṇena ghṛtaṃ grāhyamiti vṛddhānāṃ vyavahāro'sti | piṇḍamatra kuṭṭananirghātādinā10 , tata eva ghṛtabhājane dhārayet | atisnigdhatvāt | guṭikāḥ śāṇamātrāstviti | yadyapi śāṇaparimitā guṭikā bhavati tathāpi bhakṣaṇavidhau yathocitā grāhyā, tena doṣādikaṃ vīkṣya deyā iti tātparyārthaḥ | tathāhyuktaṃ - ‘catvāro māṣakā hīne madhye tvaṣṭau ca māṣakāḥ | śreṣṭhe dvādaśakāḥ proktāḥ koṣṭhaṃ vijñāya tattridhā’ iti | yadvā śodhanārthaṃ ca gugguloḥ karṣaḥ śamanārthe tu māṣacatuṣṭayamiti vyavahāraḥ | maithunāhārapānānāmityādi asyābhyāse maithunādayo na tyājyāḥ maithunaṃ strīsevā, eke maithunāhārapānābhyāṃ prayojanaṃ cātra vidyāditi paṭhanti | etat saṅgataṃ; tena maithunādayo bāhulyamātraṃ bhavantītyarthaḥ | kiṃtu ucyate yataḥ ‘kṣārāmlarasayūṣāktaṃ doṣadhātvavalocitam | bubhukṣito mātrapānamadyādguggulusevakaḥ’ ityādivacanāt ucitaṃ yathā maithunamapi| tathāhi - ‘seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājīkṛtairhime | tryahādvasaṃtaśaradoḥ pakṣādvṛṣṭinidāghayoḥ || prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame | śīte rātrau divā grīṣme prāvṛṭvarjitavarṣaṇe || vasante ca divā rātrau nā smaret śaradi smaram’ iti | asyānupānaviśeṣamāha - rāsnādikvāthasaṃyukta ityādi | rāsnādikvātha: kvāthakalpanāyāṃ kathitaḥ sa ca bṛhadrāsnādirlaghurvā kāṅkolyādicūrṇakalpanāyāṃ jñātavyaḥ, tacca jīvanīyādigaṇasaṃjñam, asya śṛtena kvāthenetyarthaḥ | āragvadhādineti āragvadhādigaṇakvāthenetyarthaḥ | ayamapi kvāthakalpanāyām uktaḥ | dārvīśṛteneti | dārvī dāruharidrā tasyāḥ śṛtena kvāthena | gomūtreṇa ca pāṇḍutāmiti atra ājaṃ vā mūtraṃ praśastaṃ vyavahārāt | madhunā kṣaudreṇa, nimbaśṛteneti nimbakvāthenetyarthaḥ | chinnā guḍūcī tasyāḥ kvāthena | pāṭalā prasiddhā tasyā mūlatvak grāhyā, triphalā harītakyādikaṃ punarnavādikvāthaḥ kvāthakalpanāyāṃ prasiddhaḥ || 56-69 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāgaraṃ śuṇṭhī, tadādiviṃśatidravyāṇi śāṇamātrāṇi, sarvebhyastriphalā dviguṇā catvāriṃśat ṭaṅkamitā pratyekaṃ trayodaśaṭaṅkagugguluḥ sarvaiḥ samaḥ ṣaṣṭiṭaṅkamitaḥ cūrṇīkṛtya gugguluḥ kavakākhyaḥ ghṛtena saṃkuṭya guṭikāḥ kāryāḥ | śāṇamitaṃ bhakṣayet | kecit gugguluṃ vātaharadravyairdaśamūlādibhirutkvāthya vastrapūtaṃ kṛtvā kṣipanti | tathāca ‘gandhavarṇarasopeto guggulurmātrayā punaḥ| bhaiṣajyaiḥ sahitaḥ kvāthyo yathā vyādhiharaḥ pṛthak || mātrāvaśiṣṭaṃ taṃ jñātvā gālayet śuṣkavāsasā | athavā mardayet kvāthe yaduṣṇe sādhusādhite || mṛṇmaye hemapātre vā rājate sphāṭikepi vā’ | iti gugguluśodhanaṃ guggulukalpāt || 56-69 ||
atha kaiśoraguggulurvātaraktādau - triphalāyāstrayaḥ prasthāḥ prasthaikā cāmṛtā bhavet||70|| saṃkuṭya lohapātreṇa sārdhadroṇāmbunā pacet | jalamardhaśṛtaṃ jñātvā gṛhṇīyādvastragālitam || 71 || tataḥ kvāthe kṣipecchuddhaṃ gugguluṃ prasthasaṃmitam | punaḥ pacedayaḥpātre darvyā saṃgharṣayenmuhuḥ || 72 || sāndrībhūtaṃ tato jñātvā guḍapākasamākṛtim | cūrṇīkṛtya tatastatra dravyāṇīmāni nikṣipet || 73 || triphalā dvipalā jñeyā guḍūcī palikā matā| ṣaḍakṣaṃ tryūṣaṇaṃ pnoktaṃ viḍaṅgānāṃ palārdhakam || 74 || dantī karṣamitā kāryā trivṛtkarṣamitā smṛtā | tataḥ piṇḍīkṛtaṃ sarvaṃ ghṛtapātre vinikṣipet || 75 || guṭikāḥ śāṇamātreṇa yuñjyāddoṣādyapekṣayā | anupāne bhiṣagdadyātkoṣṇaṃ nīraṃ payo'thavā || 76 || mañjiṣṭhādiśṛtaṃ vāpi yuktiyuktamutāparam | jayetsarvāṇi kuṣṭhāni vātaraktaṃ tridoṣajam || 77 || sarvavraṇāni gulmāni pramehapiḍikāstathā | pramehodaramandāgnikāsaśvayathupāṇḍujān || 78 || hanti sarvāmayānnityamupayukto rasāyanaḥ | kaiśorakābhidhāno'yaṃ gugguluḥ kāntikārakaḥ ||79|| vāsādinā netragadāngulmādīnvaruṇādinā | kvāthena khadirasyāpi vraṇakuṣṭhāni nāśayet || 80 || amlaṃ tīkṣṇamajīrṇaṃ ca vyāyāmaṃ11 śramamātapam | madyaṃ roṣaṃ tyajetsamyagguṇārthī purasevakaḥ || 81 ||
Āḍhamalla. adhunā kaiśoragugguluvaṭakānāha - triphalāyā ityādi | sammilitatrayasya traya eva prasthāḥ tena dvādaśakuḍavā ityarthaḥ | prasthaikā cāmṛtā bhavet iti | amṛtā guḍūcī tasyāḥ prasthaikaṃ, eke ‘dviprasthamamṛtā bhavet’ iti paṭhanti | ayamapi pāṭhaḥ pracarati ādṛtatvāt granthāntaradarśanādvā | tathāca ‘dvātriṃśacchinnaruhāyāḥ phalāni deyāni yatnata’ iti| saṃkuṭyeti triphalāguḍūcīmityarthaḥ | droṇāmbunā pacediti etaddravyaṃ caturāḍhakaparimitena jalena sārdhaṃ paripacediti | kvāthavidhānena kvāthārdhāvaśeṣaṃ śṛtaṃ vastragālitaṃ gṛhṇīyāt | aparakāryamāha - śuddhaṃ guggulumityādi | śuddhatā'sya niṣpātrāditvena saptarātraṃ ghṛtoṣitatvāt | yadvā śuddhaṃ jātyutkṛṣṭamityāmananti | yataḥ gugguloḥ pañca jātayaḥ, tadyathā ‘suvarṇavarṇaḥ prathamo dvitīyaḥ kusumadyutiḥ12 | tṛtīyaḥ padmarāgastu caturthaścandranīlakaḥ || pañcamo mahiṣākṣaśca nāmataḥ śāstrakovidaiḥ’ iti | tatra mahiṣākṣaṃ vihitam | uktaṃ ca tantrāntare -‘varamahiṣalocanodarasannibhavarṇasya gugguloḥ prastham’ ityādi | ayaḥpātre lohapātre | darvyā saṅgharṣayenmuhuriti | darvī sañcālanakriyāyāṃ prasiddhaiva | muhuriti vāraṃvāraṃ, kutaḥ ? dagdhabhayāt guḍapākasamākṛtimiti yathā guḍapākaṃ tathā gugguloḥ pākamityarthaḥ | yataḥ ‘guḍavadgugguloḥ pākaḥ sugandhastu viśeṣataḥ’ iti | lakṣaṇamapi guḍapākasya tantrāntare prathitaṃ tadyathā - ‘toyapūrṇe yadā pātre kṣipto na plavate guḍaḥ | kṣiptastu niścalastiṣṭhet patitastu na śīryate || eṣa pāko guḍādīnāṃ sarveṣāṃ parikīrtitaḥ’ iti | aparakāryamāha - cūrṇīkṛtya tatastatreti | tata iti guḍapākādanantaraṃ tatra iti guggulupākadravye | triphalā dvipalā jñeyetyādi | saṃmilitatriphalāyā dvipalamitaṃ cūrṇaṃ grāhyaṃ, guḍūcī palaparimitā | vyavahārastu guḍūcyāḥ satvamādāya kṣipediti manoharam | tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ tacca militvā ṣaḍakṣam, viḍaṅgacūrṇamapyardhapalaṃ, dantīmūlaṃ jayapālamūlaṃ karṣapramāṇam | kecittu dantībījānyatra kṣipanti | tacca sarvamataṃ | trivṛnniśothaḥ| tataḥ piṇḍīkṛtamityādinātra kartavyavidhirapi yogarājavadboddhavyaḥ | guṭikā iti | śāṇamātreti śāṇaparimitā guṭikāḥ kṛtvā doṣādyapekṣayā, na tu niyataśāṇamātrameva | doṣāpekṣayā yathā - kaphe niṣkaikaṃ, pitte dviniṣkaṃ vāyau triniṣkam iti | koṣṭhāpekṣayā yathā ‘catvāro māṣakā hīne, madhye tvaṣṭau ca māṣakāḥ | śreṣṭhe dvādaśakāḥ proktāḥ koṣṭhaṃ vijñāya tattridhā’ iti | ṛtvapekṣayā yathā ‘prāvṛṭkāle ca grīṣme ca ghṛtayuktaṃ pradāpayet | śaratkāle vasante ca dāpayet triphalāyutam | hemante śiśire caiva gomūtreṇa samāyutam’ iti | anupāne tu koṣṇaṃ nīraṃ payo'thavetyādi | payaḥ kṣīraṃ, mañjiṣṭhādiśṛtamiti mañjiṣṭhādikvāthaṃ kvāthakalpanāyāṃ kvathitaṃ, yuktiyuktamutāparamiti utāthavā aparamanupānaṃ yuktiyuktaṃ rogasātmyaṃ dadyāditi sambandhaḥ | tathāhi - ‘yasya rogasya yat sātmyaṃ dadyāt tadanupānakam’ iti | etaccāgre vakṣyamāṇamasti | vāsādinā netragadāniti vāsādinā vāsādikvāthena, varuṇādinā varuṇādikvāthena kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, gulmādīniti ādigrahaṇāt kṛcchrāśmarīprabhṛtīn, khadirasya kvātheneti khadiro vṛkṣaviśeṣaḥ tasya mūlatvak| asyābhyāse tyājyamāha amlamityādi | amlamamlīkā mātuluṅgādi, tīkṣṇaṃ rājikādi, ajīrṇamannādijaṃ, vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma śramaṃ vahvāyāsakṛtakaṣṭaṃ karma, ātapaṃ dharmasevā, madyaṃ madyapānaṃ, roṣaṃ krodhaṃ, samyak tyajediti yato'mlādīni vātaraktaprakopīṇi bhavanti | eke amlaṃ tīkṣṇamityādi ślokaṃ na paṭhanti kṣepako'yamiti manyante | kaiśoragugguluriti kaiśoro bālakaḥ tasya rūpaṃ kaiśorakaṃ tenāsyābhyāse bālakasyeva rūpaṃ bhavatītyarthaḥ | ata eva kāntikārakaḥ kathitaḥ || 70-81 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalā trayaḥ prasthā iti | ekaṃ prasthaṃ harītakī, ekaṃ bibhītakaṃ, ekam āmalakam evaṃ trayaḥ; amṛtā guḍūcī prasthaikā saṃkuṭya lohapātre sārdhadroṇajale pacet, ardhajalaṃ gṛhītvā vastrapūtaṃ punaḥ pacet | darvyā muhuḥ saṃghaṭṭayet, sāndrībhūtaṃ guḍapākaṃ jñātvā imāni kṣipet | triphalārdhapalā jñeyā pratyekamardhapalā, guḍūcī palikā tryūṣaṇaṃ trikaṭu ṣaḍakṣaṃ pratyekaṃ dvyakṣaṃ, viḍaṅgānām ardhapalaṃ, dantī karṣamitā, trivṛtkarṣamitā | tat piṇḍīkṛtvā ghṛtapātre kṣipet | śāṇikā guṭikā doṣāpekṣayā śuddhaṃ gugguluṃ tṛṇavālaśarkarādirahitaṃ, yadvā vātaraktādau auṣadhaṃ kvāthaśothitaṃ kṣipet | anupāne koṣṇaṃ nīraṃ payaḥ dugdhaṃ mañjiṣṭhādirvā | spaṣṭamanyat | purasevakaḥ guggulubhakṣakaḥ guṇārthī amlādīn tyajet | ayaṃ gugguluḥ kaiśorakābhidhānaḥ kiśorāvasthāvadrūpakaraḥ syāt || 70-81 ||
atha triphalāguggulurbhagandarādau - tripalaṃ triphalācūrṇaṃ kṛṣṇācūrṇaṃ palonmitam | gugguluṃ pāñcapalikaṃ kṣodayetsarvamekataḥ || 82 || tatastu guṭikāṃ kṛtvā prayuñjyādvahnyapekṣayā | bhagandaraṃ gulmaśothāvarśāṃnti ca vināśayet || 83 ||
Āḍhamalla. idānīṃ triphalāgugguluvaṭakamāha - tripalamityādi | saṃmilitaphalatrikacūrṇaṃ tripalapramāṇaṃ grāhyaṃ, tena harītakī palamānaṃ, vibhītakaṃ palapramāṇaṃ, āmalakamapi palamānamiti kṛṣṇā pippalī tasyāścūrṇaṃ palapramitamiti | gugguluṃ pāñcapalikamiti | pañcapalapramāṇaṃ gugguluṃ saṃgṛhya ghṛtena saha saṃkuṭya cūrṇena saha modakāḥ kāryāḥ, ata eva kṣodayedityuktaṃ ghṛtamatra vyavahāradarśanāt| vahnyapekṣayetyādinā bhakṣyamāṇasyeti boddhavyam | gulmaśothāviti gulmaśca śothaśca | eke ‘bhagandaraṃ gulmaśothamarśāṃsi ca vināśayet’ iti paṭhanti | tatra gulmena janitaṃ śothamiti ||82||83||
Kāśīrāma Vaidya. tripalaṃ triphalācūrṇaṃ pratyekaṃ palaṃ harītakyādīnāṃ, kṛṣṇacūrṇa pippalīcūrṇaṃ palonmitaṃ, gugguluḥ pañcapalaṃ, spaṣṭamanyat || 82 || 83 ||
atha gokṣurādigugguluḥ pramehādau - aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni palānyānīya gokṣurāt | vipacetṣaḍguṇe nīre kvātho grāhyo'rdhaśeṣitaḥ ||84|| tataḥ punaḥ pacettatra puraṃ saptapalaṃ kṣipet | guḍapākasamākāraṃ jñātvā tatra vinikṣipet|| 85 || trikaṭu triphalā mustaṃ cūrṇitaṃ palasaptakam | tata: piṇḍīkṛtasyāsya guṭikā mukhyojitā || 86 || hanyātpramehaṃ kṛcchraṃ ca pradaraṃ mūtraghātakam | vātāsraṃ vātarogāṃśca śukradoṣaṃ tathāśmarīm || 87 ||
Āḍhamalla. atha gokṣurādigugguluṃ darśayannāha - aṣṭāviṃśatīti | gokṣurāditi pañcāṅgagokṣurakasyāṣṭāviṃśatipalāni grāhyāṇi, tāni saṃkuṭya ṣaḍguṇe pānīye saṃkvāthyārdhāvaśeṣo grāhyaḥ, ṣaḍguṇatā ca gokṣuraparimāṇāt ardhāvaśeṣo jalaparimāṇāt | tataḥ punaḥ pacedityādi punaḥ pacedityardhāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ | tatrārdhāvaśeṣite puraṃ gugguluṃ saptapalaparimitam | guḍapākasamākāramiti | yathā guḍapāko bhavati tathāyamapi kartavyaḥ, tacca guḍapākalakṣaṇaṃ pūrvamuktaṃ | tatra vinikṣipediti tatra guggulupāke vinikṣipedvakṣyamāṇadravyāṇītyarthaḥ | tāni kāni ityatrāha - trikaṭutriphalāmustamiti | trikaṭu tryūṣaṇaṃ, triphalā harītakyādikaṃ, mustaṃ prasiddham, etat sakalaṃ palasaptakaṃ grāhyaṃ, pratyekaṃ palamātramityarthaḥ | guṭikā mukhayojiteti | asya guṭikā śāṇamātrā prakalpya yathādoṣaṃ bhakṣaṇīyā iti bhāvaḥ | kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, vātarogān hanustambhākṣepakādīn || 84-87 ||
Kāśīrāma Vaidya. gokṣuram aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni palānyānīya ṣaḍguṇe nīre vipacet ardhaśeṣaḥ kvātho grāhyaḥ | punaḥ saptapalaṃ puraṃ gugguluṃ datvā pacet trikaṭu triphalāmustaṃ etāni saptadravyāṇi saptapalāni pratyekaṃ palam | iti gokṣurādiḥ pramehādau || 84-87 ||
atha triphalāmodakaḥ kuṣṭhādau - triphalāṣṭapalā kāryā bhallātaṃ ca catuṣpalam | vākucī pañcapalikā viḍaṅgānāṃ catuṣpalam || 88 || hatalohaṃ trivṛccaiva gugguluśca śilājatu | ekaikaṃ palamātraṃ syātpalārdhaṃ pauṣkaraṃ bhavet || 89 || citrakasya palārdhaṃ syāddviśāṇaṃ maricaṃ bhavet | nāgaraṃ pippalī mustā tvagelāpatrakuṅkumam ||90|| śāṇonmitaṃ syādekaikaṃ cūrṇayetsarvamekataḥ | tatastatprakṣipeccūrṇaṃ pakvakhaṇḍe ca tatsame ||91|| modakānpalikānkṛtvā prayuñjīta yathocitān | hanyāt sarvāṇi kuṣṭhāni tridoṣaprabhavāmayān ||92|| bhagandaraplīhagulmāñjihvātālugalāmayān | śiro'kṣibhrugatānrogānhanyātpṛṣṭhagatānapi ||93 || prāgbhojanasya deyaṃ syādadhaḥ kāyasthite gade | bheṣajaṃ bhaktamadhye ca roge jaṭharasaṃsthite || bhojanasyopari grāhyamūrdhvajatrugadeṣu ca |
Āḍhamalla. atha triphalāmodakamapyāha - triphaletyādi| sammilitaphalatrikamaṣṭapalaparimitaṃ bhavati | bhallātaṃ bhallātakaphalaṃ, hatalohamiti samyaṅmṛtalohacūrṇaṃ, ‘hatalohaṃ gugguluśca śilājatu trikatrikam’ iti pāṭhe trikatrikaṃ tripalamityarthaḥ | ayaṃ pāṭhastvasaṅgata eva, kintu “hatalohaṃ trivṛccaiva gugguluśca śilājatu” iti pāṭhaḥ sādhuḥ | tatra trivṛnniśothaṃ, tena lohacūrṇādiśilājatuparyantaṃ palamātramāhuḥ, pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ palārdhaṃ grāhyaṃ, nāgarādikuṅkumāntaṃ dravyasaptakaṃ śāṇonmitaṃ, pratyekamiti bhāvaḥ | pakvakhaṇḍe ca tatsame iti tatsame sakala dravyasambhārasāmye tena saptaviṃśatipalānītyarthaḥ | yathocitāniti, yathā doṣāpekṣayā jihvātālugalāmayāni- tyanena jihvāmayān, tālvāmayān, galāmayān, ete mukharoge paṭhitāḥ, hanyāt pṛṣṭhāgatān rogānityarthaḥ | prāgbhojanasyeti prātaḥkāle; adhaḥkāyasthite gade iti gṛdhrasyādau; jaṭharasaṃsthite udarādau ūrdhvajatrugadeṣviti śirorogādiṣu bhojanasyopari sāyaṃkāle ||88-94||
Kāśīrāma Vaidya. pakvakhaṇḍaṃ pakvatāṃ prāpte khaṇḍe triphalā'ṣṭapalā pratyekamaṣṭapalā, tvak tajaḥ, elā, patraṃ patrajaṃ, kuṅkumaṃ keśaraṃ; spaṣṭamanyat || iti triphalāmodakaḥ || 88-94 ||
atha kāñcanāragugguluḥ gaṇḍamālā'pacīgranthībhagandarādau - kāñcanāratvaco grāhyaṃ palānāṃ daśakaṃ budhaiḥ ||95|| triphalā ṣaṭpalā kāryā trikaṭu syātpalatrayam | palaikaṃ varuṇaṃ kuryādelātvakpatrakaṃ tathā || 96 || ekaikaṃ karṣamātraṃ syātsarvāṇyekatra cūrṇayet | yāvaccūrṇamidaṃ sarvaṃ tāvanmātrastu gugguluḥ || 97 || saṃkuṇṭhya sarvamekatra piṇḍaṃ kṛtvā ca dhārayet | guṭikāḥ śāṇamātreṇa prātargrāhyā yathocitam ||98|| gaṇḍamālāṃ jayatyugrāmapacīmarbudāni ca | granthīnvraṇāṃśca gulmāṃśca kuṣṭhāni ca bhagandaram|| 99 || pradeyaścānupānārthaṃ kvātho muṇḍitakābhavaḥ | kvāthaḥkhadirasārasya pathyākvātho'tha koṣṇakam ||100||
Āḍhamalla. atha kāñcanāragugguluṃ prakaṭayannāha - kāñcanāratvaca iti | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva nijanāmnā, tasya tvak daśapalaparimitā grāhyā | triphaleti saṃmilitaphalatrikaṃ ṣaṭpalapramitaṃ; trikaṭorapi militvā palatrayaṃ bhavati varuṇo'pi svanāmaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ tasyāpi tvageva grāhyā | elā tvak patrakamiti sugandhatrayaṃ pratyekaṃ karṣamātraṃ deyaṃ, gugguluratra sakalacūrṇasamaḥ, tena trikarṣottarāṇi viṃśatipalāni bhavanti; piṇḍaṃ kṛtvetyādinā ghṛtena saha saṃkuṭya snigdhabhāṇḍe dhārayediti saṃpradāyaḥ | yathocitamiti yathādoṣāpekṣayā anupānārthaṃ dravyāṇyāha - kvātho muṇḍatikābhava iti | muṇḍatikā bhūkadambakaṃ kedāramuṇḍī iti loke, khadiraḥ prasiddhaḥ tasya sāro madhyabhāgasthitakāṣṭhaviśeṣaḥ | pathyā harītakī koṣṇamityuṣṇodakaṃ, yataḥ - ‘kaṃ śirombunoḥ’ iti kośaḥ || 95-100 ||
Kāśīrāma Vaidya. kāñcanāraḥ vṛkṣaviśeṣastasya tvacaḥ viṃśatipalaṃ, trikaṭu dvādaśapalaṃ samuditaṃ pratyekaṃ, śuṇṭhyādīnāṃ catuḥpalaṃ, triphalā ṣaṭpalā samuditā ca pratyekaṃ, triphalā harītakyādikā, varuṇaṃ palaikam, elā tvakpatrakam, ekaikaṃ karṣaṃ gugguluḥ sarvasamaḥ | spaṣṭamanyat || 95-100 ||
atha māṣādimodakaḥ puṣṭau - nistuṣaṃ māṣacūrṇaṃ syāttathā godhūmasaṃbhavam | nistuṣaṃ yavacūrṇaṃ ca śālitaṇḍulajaṃ tathā || 101 || sūkṣmaṃ ca pippalīcūrṇaṃ palikānyupakalpayet | tata ekīkṛtaṃ sarvaṃ bharjayedgoghṛtena ca || 102 || ardhamātreṇa sarvebhyastataḥ khaṇḍaṃ samaṃ kṣipet | jalaṃ ca dviguṇaṃ dattvā pācayeta śanaiḥ śanaiḥ || 103 || tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya vṛttānkurvīta modakān | bhuktvā sāyaṃ palaikaṃ ca pibetkṣīraṃ caturguṇam|| 104 || varjanīyau viśeṣeṇa kṣārāmlau dvau rasāvapi | kṛtvaivaṃ ramayennārīrbahvīrna kṣīyate naraḥ || 105 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe vaṭakakalpanā nāma saptamo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. atha māṣādimodakamāha - nistuṣamityādi | māṣacūrṇaṃ nistuṣaṃ tuṣarahitaṃ grāhyaṃ, tatheti grahaṇādgodhūcūrṇamapi nistuṣamityarthaḥ | śālirdhānyaviśeṣaḥ sa ca ṣaṣṭiko grāhyaḥ tasya taṇḍulānkṛtvā tajjātaṃ cūrṇaṃ deyaṃ palikānīti bahuvacanena māṣacūrṇādipippalīcūrṇāntaṃ dravyaṃ pratyekaṃ palamātramāhuḥ kartavyavidhāvatra | tata ekīkṛtamityādi cūrṇādardhamātreṇa goghṛtena cūrṇaṃ manāgbharjayitvā tadanu sakalacūrṇasamānaṃ khaṇḍaṃ saṃgṛhya khaṇḍādviguṇitena jalena saha paktvā palapramitā modakāḥ kāryāḥ | sāyaṃ sandhyāsamaye | pibet kṣīraṃ caturguṇamiti palapramāṇaṃ dravyaṃ bhakṣayitvā palacatuṣṭayaṃ kṣīramanupeyamityarthaḥ | kṣārāmlau dvau rasau viśeṣeṇa varjanīyau yatastau śukracyutikarau bhavataḥ, na kṣīyate nara iti śukrahānirna bhavatīti tātparyārthaḥ || 101-105 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe guṭikākalpanādhyāyaḥ samāptaḥ || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. nistuṣaṃ tvagrahitaṃ māṣacūrṇaṃ, pippalīcūrṇam etāni palikāni palamānāni, sarvebhyo'rdhena goghṛtena bharjayet | tataḥ khaṇḍaṃ samaṃ dviguṇaṃ jalaṃ datvā pācayet dviguṇaṃ khaṇḍāt tataḥ pakvamodakaṃ palamātraṃ khādet evaṃ kṛtvā naraḥ bahvīrnārī ramayet kṣīyate na || || 101-105 || iti śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne guṭikādhikāraḥ || 7 ||

Editor's notes

  1. 1 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  2. 2 ‘maricaṃ’ pā.| ↩
  3. 3 ‘nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  4. 4 tejabala | ↩
  5. 5 dālacīnī | ↩
  6. 6 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  7. 7 prakṣiptam | tasyā: pippalyā: | kṣīraṃ gavyaṃ, cāturjātaṃ cūrṇādhikāroktam | ↩
  8. 8 ‘mūlakajāt’ pā. | ↩
  9. 9 nāsti kha pustake | ↩
  10. 10 kuṭṭanaṃ ca lakṣasaṃkhyākanirghātairavicchedaṃ kāryamiti sampradāyaḥ | yāvat sikthatulyamāyāti tāvadvā'ṣṭapraharamavicchedamiti kecit | ghṛtaṃ kuṭṭanasamaya eva vāraṃ-vāraṃ dātavyam | ↩
  11. 11 ‘vyavāyaṃ’ pā. | ↩
  12. 12 ‘kumudāhvayaḥ’ pā.| ↩