8. atha avalehādhikārādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
aṣṭamo'dhyāyaḥ | kvāthādīnāṃ punaḥ pākādghanatvaṃ sā rasakriyā | so'valehaśca lehaḥ syāttanmātrā syātpalonmitā ||1 ||
Āḍhamalla. adhunāvalehānāṃ prathamatastatsvarūpaviṣayaṃ darśayannāha - kvāthādīnāmiti | kvāthādīnāmityādi grahaṇāt svarasaphāṇṭakalkādayo'bhidhīyante ghanatvamiti | sāndratvaṃ yāvadbhavati tāvatpākaḥ kartavya iti bhāvaḥ | pākastu kvāthādīnāṃ bhavati, yataḥ prathamataḥ kvāthavidhinā pākaṃ kṛtvā paścāt pākena lehaḥ syāditi | tanmātreti tasyā'valehabhakṣaṇārthaṃ mānaṃ palamitaṃ boddhavyaṃ, iti sāmānyamānaṃ bhakṣaṇe'bhihitam || 1 ||
sitā caturguṇā kāryā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ | dravaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvatra niścaya || 2 ||
Āḍhamalla. idānīmanukte sitādīnāṃ parimāṇamāha -- anuktamānāvalehe sitā caturguṇā deyā | caturguṇatā'tra sakaladravyādityarthaḥ | guḍastu dviguṇa iti cūrṇadravyāt | dravaṃ toyakṣīrādikaṃ caturguṇam | atrāpi cūrṇāditi bhāvaḥ | sarvatra niścaya iti svatantre paratantre vā || 2 ||
athāvalehasya siddhilakṣaṇamāha - supakve tantumattvaṃ syādavaleho'psu majjati | kharatvaṃ pīḍite mudrāgandhavarṇarasodbhavaḥ || 3 ||
Āḍhamalla. supakva iti | samyak pakve'valehe etādṛśaṃ lakṣaṇaṃ bhavati, kīdṛśaṃ tadāha - tantumattvamityādi | darvyā sañcālanena tantusaṃyukta iva dṛśyate, tena mṛdyamāno'ṅguligrāhī bhavatītyarthaḥ | apsu majjatīti pānīyamadhye yadā kṣiptastadā nimagno bhavati | sthiratvamiti niścalatvam etena dravarahita ityarthaḥ | tathāhi - “toyapūrṇe yadā pātre kṣipto na plavate guḍaḥ | kṣiptastu niścalastiṣṭhet patitastu na śīryate || eṣa pāko guḍādīnāṃ sarveṣāṃ parikīrtitaḥ” iti | pīḍite mudreti tasminnaṅgulyādipīḍite sati mudrādīnāmudbhavo bhavati, mudrā'tra nimnatā | yaduktaṃ “pīḍite tu yadāṅgulyā nimnatā tatra jāyate” iti | gandhavarṇarasodbhava iti sugandhopetaḥ surasopeta iti | yo'valeho bhavati sa supakva ityarthaḥ || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. kvāthādeḥ kaṣāyāderyatpunaḥ pakvāt sā rasakriyā ucyate avaleho lehaśca ucyate nāmataḥ tanmātrā palonmitā syāt | cūrṇāt sitā caturguṇā, guḍo dviguṇaḥ, evaṃ caturguṇamiti niścayaḥ | avalehe supakve tantumattvaṃ syāt, sparśena pīḍite svarasatve mudrā ca bhavati | gandhavarṇarasodbhavastadā siddhaṃ bhavet || 3 ||
idānīmanukteṣvanupānamāha - dugdhamikṣuraso yūṣaḥ pañcamūlīkaṣāyajam | vāsākātho yathāyogyamanupānaṃ praśasyate || 4 ||
Āḍhamalla. dugdhamiti | dugdhamiti sāmānyagrahaṇena sarvāṇi kṣīrāṇi yathādoṣaṃ grāhyāṇi | ikṣurasagrahaṇena sarve ikṣuvikārā gṛhyante | pañcamūlī mahatī hrasvā vā yathā vyādhivihitā grāhyā | kaṣāyajamiti yūṣamityarthaḥ | tena pañcamūlasya kaṣāyeṇa kṛtvā yūṣaḥ so'nupānamiti bhāvaḥ | kaṣāyagrahaṇena svarasakvāthakalkādayo grāhyāḥ | vāsākvātha iti | vāsā āṭarūṣakaḥ, yathāyogyamiti yad yasya doṣasya yogyaṃ tadyathāyogyam | etena doṣānurūpamiti vyādhyanusāraṃ kathitaḥ, tadyathā - vāte'mlamadhuralavaṇaprāyāḥ snigdhādayaḥ, pitte madhurakaṣāyatiktaprāyāḥ śītādayaḥ, kaphe tiktoṣaṇakaṣāyaprāyā rūkṣādayaḥ | mātrā yathā tathāhyuktam - “anupānaṃ prayoktavyaṃ kaphavyādhau palaṃ bhavet | paladvayaṃ tu pitte vānilaje ca palatrayam” iti | yadvā “gaṇḍūṣaṃ mātrayā deyaṃ mṛdau krūre tu pañca ca | anupānaṃ prayoktavyaṃ deśakālādyapekṣayā” iti | anupānamiti | anu paścātpānaṃ tat kutaḥ tadāha - “yathā jalagataṃ tailaṃ tatkṣaṇādeva sarpati | tathā bhaiṣajyamaṅgeṣu prasarpatyanupānataḥ” iti || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. avalehe dugdhādiryathāyogyamanupānam ||4||
atha kāsaśvāsādau kaṇṭakāryavalehaḥ - sa yathā - kaṇṭakārītulāṃ nīradroṇe paktvā kaṣāyakam | pādaśeṣaṃ gṛhītvā ca tasmiṃścūrṇāni dāpayet || 5 || pṛthakpalani caitani guḍūcīcavyacitrakāḥ | mustaṃ karkaṭaśṛṅgī ca tryūṣaṇaṃ dhanvayāsakaḥ || 6 || bhārgī rāsnā śaṭhī caiva śarkarā palaviṃśatiḥ | pratyekaṃ ca palānyaṣṭau pradadyādghṛtatailayoḥ || 7 || paktvā lehatvamānīya śīte madhupalāṣṭakam | catuṣpalaṃ tvagākṣīryāḥ pippalīnāṃ catuṣpalam || 8 || kṣiptvā nidadhyātsudṛḍhe mṛṇmaye bhājane śubhe | leho'yaṃ hanti hikvārtiśvāsakāsānaśeṣataḥ || 9 ||
Āḍhamalla. sa yatheti taṃ darśayannāha - kaṇṭakārīti | laghukaṇṭakārikā sā samūlaphalaśākhā grāhyā | nīradroṇa iti caturāḍhakaparimite pānīye tryūṣaṇaṃ pratyekaṃ palapramāṇamāhuḥ | dhanvayāsakaḥ durālabhā rāsnā, surabhī, śarkarā palaviṃśatiriti sugamam | ghṛtatailayoriti militvā ṣoḍaśapalāni | ghṛtamatra goghṛtam ājaṃ vā vyādhivihitatvāt tailaṃ kaṭutailamatra vadantyeke | yataḥ “kāse śvāse ca hikvāyāṃ kaṭutailaṃ prayojayet” iti | kvacidasya prayogo'pi dṛśyate “guḍaṃ kaṭukatailena miśrayitvā samaṃ lihet | trisaptāhaprayogeṇa śvāsaṃ nirmūlato jayet” iti | śīte madhupalāṣṭakamiti| madhukṣaudramaṣṭapalapramāṇaṃ śīte himasparśe vinikṣipedityarthaḥ | yataḥ ‘uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe ca tannihanti yathāviṣam’ iti vacanāt | aparāṇi dravyāṇyāha - catuṣpalaṃ tvagākṣīryā ityādi | tvagākṣīrī vāṃśī | pippalī prasiddhā sudṛḍhe tvaticikkaṇe bhājane pātre śubhe abhagne maṅgalatvāt | ayaṃ lehaḥ kaṇṭakārī saṃjñaḥ | aśeṣata iti sampūrṇāriṣṭadarśanādapi āsaṃcayādityarthaḥ | etenāsya prāmāṇyaṃ darśitam || 5-9 ||
atha cyavanaprāśaḥ kṣayakṣīṇādau - pāṭalā'raṇikāśmaryabilvāralukagokṣurāḥ | parṇyau bṛhatyau pippalyaḥ śṛṅgī drākṣāmṛtābhayāḥ||10|| balā bhūmyāmalī vāsā ṛddhirjīvantikā śaṭhī | jīvakarṣabhakau mustaṃ pauṣkaraṃ kākanāsikā || 11 || mudgaparṇī māṣaparṇī vidārī ca punarnavā | kākolyau kamalaṃ bhede sūkṣmailāgarucandanam || 12|| ekaikaṃ palasaṃmānaṃ sthūlacūrṇitamauṣadham | ekīkṛtya mahatpātre pañcāmalaśatāni ca || 13 || paceddroṇajale kṣiptvā grāhyamaṣṭāvaśeṣitam | tatastu tānyāmalāni niṣkulīkṛtya vāsasā ||14|| dṛḍhahastena saṃpīḍya kṣiptvā tatra tato ghṛtam| palasaptamitaṃ tāni kiṃcidbhṛṣṭvālpavahninā || 15 || tatastatra kṣipetkvāthaṃ khaṇḍaṃ cārdhatulonmitam | lehavatsādhayitvā ca cūrṇānīmāni dāpayet ||16|| pippalī dvipalā deyā tugākṣīrī catuṣpalā | pratyekaṃ ca triśāṇaṃ syāttvagelāpatrakeśaram || 17 || tatastvekīkṛtaṃ sarvaṃ kṣipetkṣaudraṃ ca ṣaṭpalam | ityetaccyavanaproktaṃ cyavanaprāśasaṃjñitam || 18 || lehaṃ vahnibalaṃ dṛṣṭvā khādetkṣīṇo rasāyanam | bālavṛddhakṣatakṣīṇā nārīkṣīṇāśca śoṣiṇaḥ || 19 || hṛdrogiṇaḥ svarakṣīṇā ye narāsteṣu yujyate | kāsaṃ śvāsaṃ pipāsāṃ ca vātāsramuraso graham ||20|| vātapittaṃ śukradoṣaṃ mūtradoṣaṃ ca nāśayet | medhāṃ smṛtiṃ strīṣu harṣaṃ krāntiṃ varṇaprasannatām ||21|| asya prayogādāpnoti naro jīrṇavivarjitaḥ |
Āḍhamalla. adhunā cyavanaprāśāvalehamāha - pāṭaletyādi| pāṭalā prasiddhā, araṇiḥ agnimanthakaḥ, kāśyaryaḥ gāmbhārī, bilvaṃ prasiddham, aralukaḥ syonākaḥ, parṇyau dve tena śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī ceti, tacca dvayaṃ ‘kavarādvayaśabdavācyaṃ, bṛhatyāviti dve bṛhatyau kaṇṭakārīdvayamitityarthaḥ | śṛṅgī karkaṭākhyā, bhūmyāmalī tāmalakī, ṛddhī iti dvivacanatvena ṛddhivṛddhī grāhye, jīvantī śākaviśeṣaḥ jīvakarṣabhakāviti dvau tena jīvaka ṛṣabhakaśceti, kākanā- sikā ‘kauvāḍoḍīti’ loke, vidārī kandaviśeṣaḥ, kākolyāviti dravyadvayaṃ tena kākolī kṣīrakākolī ceti, kama- lamutpalaṃ tadabhāve padmabījaṃ grāhyaṃ, mede dve medā mahāmedā ca, agaruḥ kṛṣṇāgaruḥ, candanaṃ śvetaṃ, sthūlacūrṇamiti udūkhale musalādibhiḥ kuṭṭitamityartha: | na tu vastragālituṃ, pañcāmalaśatāni ceti | āmalakaphalānāṃ guṭikāni pañcaśatāni atra gaṇanāmānam | evaṃ sarvatra palādimānābhāve yathā vakṣyamāṇavarge agastyaharītakyavalehe “harītakīśataṃ bhadram” ityādi | evaṃ bhallātakaguḍe “bhallātakasahasre dve” iti | yatra palādimānamuktaṃ tatra tu palādimānenaiva vyavahāraḥ | yathā pūrvoktā bāhuśālaguḍe “catuṣpalaṃ syādbhallātam” iti | pacediti hastaparipāṭīvyavahārāt, tadyathā akhaṇḍitāmalakaphalaṃ karpaṭe poṭṭalīṃ badhvā kvāthanīyaṃ tena tāni sugrahāṇi syu: | aṣṭāvaśeṣitamityatra yadgrahaṇaṃ tadvṛndaṭippaṇakāramatamālokya kṛtam | vṛnde tu “jñātvā gatarasaṃ dravyaṃ rasaṃ gṛhṇīta gālitam” ityasya vyākhyāyāṃ aṣṭabhāgāvaśeṣeṇa dravyāṇāṃ gatarasatvaṃ syāt iti | kecittu grāhyaṃ pādāvaśeṣitamiti paṭhanti tatra suśrute vāgbhaṭe ca pādaśeṣe rase ityevoktam | niṣkulīkṛtyeti | niṣkulamiti kṣaumādigharṣaṇāt peṣaṇādvā tena asthitvagādirahitamityarthaḥ | saptapalaparimitena sarpiṣā tadbharjanaṃ kāryaṃ cakradattoktaṃ - “sitā matsyaṇḍikābhāve dhātryāśca mṛdubharjanaṃ | caturbhāge jale prāyo dravyaṃ gatarasaṃ bhavet” iti | khaṇḍasya kvāthamiti śīrāśabdavācyaṃ, khaṇḍenāpi kecidvyavaharanti | kṣaudramatra śītībhūte dadyāt cyavanaproktamiti cyavano nāma munistena proktaṃ kathitam, prāśyata iti prāśaḥ cyavanasya prāśa iti bhāvaḥ | kṣīṇo dhātukṣayo rasāyanamiti jarāvyādhināśanaṃ, naro jīrṇavivarjita iti naro'sya sevī puruṣaḥ jīrṇavivarjitaḥ jarārahito bhavatītyarthaḥ | yadvā ajīrṇavivarjī bhavati, tadapi rogamūlameva yataḥ “prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām | tanmūlo rogasaṃghātastadvināśādvinaśyati” iti ||10-21||
Kāśīrāma Vaidya. pāṭalādikamauṣadhaṃ pratyekam ekaikaṃ palasaṃmānaṃ sthūlacūrṇitamauṣadhaṃ mahatpātre bṛhatpātre ekīkṛtya pañcāmalakaśatāni droṇajalaṃ kṣiptvā pacet | aṣṭāvaśeṣitaṃ prāhyaṃ, tatastasmāttānyāmalakāni niṣkulīkṛtya nistvacāni vāsasā dṛḍhahastena saṃmardya saptapalamitaṃ ghṛtaṃ datvā tāni kiñcidbhṛṣṭāni ardhatulonmitaṃ khaṇḍaṃ ca datvā kvāthaṃ pacet | lehavatsādhayitvā punaḥ imāni cūrṇāni dāpayet | imāni pippalyādīni kṣaudraṃ ca ṣaṭpalaṃ kṣipet | pāṭalā pāṇḍurā, araṇi:, kāśmarī gambhārī, bilvaḥ śrīphalaḥ, araluḥ syonākaḥ, gokṣuraḥ trikaṇḍakaḥ, parṇyau śāliparṇī mudgaparṇī ca, bṛhatyau bṛhallaghukaṇṭhakārīdvayaṃ, pippalyaḥ, śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, drākṣā gostanī, amṛtā guḍūcī, abhayā harītakī, balā prasiddhā, bhūmyāmalakī prasiddhā, vāsā, ṛddhiḥ, jīvantī, śaṭhī karcūraḥ, jīvakarṣabhakau aṣṭavargoktau, mustaṃ nāgaraṃ, puṣkaramūlaṃ kākanāsikā , viṣṇukrāntā, mudgaparṇī, māṣaparṇī, vidārīkandaḥ, punarnavā, kākolī, kamalaṃ, medā sūkṣmailā, agaru candanam etāni pratyekapalāni kvāthyadravyāṇi aṣṭavargavidhānāmabhāve jātimelanīyāni | spaṣṭamanyat | etaccyavanaṛṣiṇā proktaṃ cyavanaprāśasaṃjñaṃ bhavati || 10-21||
atha kūṣmāṇḍāvalehaḥ - niṣkulīkṛtya kūṣmāṇḍakhaṇḍātpalaśataṃ pacet ||22|| nikṣipya dviguṇaṃ nīramardhaśiṣṭaṃ ca gṛhyate | tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni pīḍayeddṛḍhavāsasā || 23 || ātape śoṣayetkiṃcicchūlāgrairbahuśo vyadhet | kṣiptvā tāmrakaṭāhe ca dadyādaṣṭapalaṃ ghṛtam || 24 || tena kiṃcidbharjayitvā pūrvoktaṃ tajjalaṃ kṣipet | khaṇḍātpalaśataṃ dattvā sarvamekatra pācayet || 25 || supakve pippalī śuṇṭhī jīrakaṃ dvipalaṃ pṛthak | pṛthakpalārdhaṃ dhānyākaṃ patrailā maricaṃ tvacam || 26|| cūrṇīkṛtya kṣipettatra ghṛtārdhaṃ kṣaudramāvapet | khādedagnibalaṃ dṛṣṭvā raktapittī kṣayī jvarī ||27 || śoṣatṛṣṇāvamicchardiśvāsakāsakṣatāturaḥ | kūṣmāṇḍakāvaleho'yaṃ bālavṛddheṣu yujyate || 28 || uraḥsandhānakṛdvṛṣyo bṛṃhaṇo balakṛnmataḥ |
Āḍhamalla. atha kūṣmāṇḍāvalehavivaraṇaṃ darśayannāha - niṣkulīti | niṣkulīkṛtyeti tvaṅmajjādirahitāni kūṣmā- ṇḍaśakalāni saṃgṛhyetyarthaḥ | dviguṇaṃ nīramiti kūṣmāṇḍaparimāṇāt tena kūṣmāṇḍaśakalāni tulāparimitāni dvitulāmitaṃ nīramiti ardhāvaśiṣṭaṃ kvātharūpaṃ jalam | śūlāgrairiti kāṣṭhamayaśaṅkumukhaiḥ | bahuśo vyadhediti bahucchidrā- ṇi kūṣmāṇḍaśakalāni kārayediti bhāvaḥ | uktaṃ ca - hastapāṭyāṃ pūrvaṃ niṣkulīkṛtaṃ tadanu kṛtacchidraṃ paścāt saṃsvedya kṣaumeṇa veṣṭayitvā pīḍayet, ātape manāk saṃśoṣya piṣṭvā palaśataṃ gṛhītvā paktavyaṃ, tena kiñcidbharjayitveti kiṃcidatra yathāpākaṃ bharjayet | tathāhi “muktasarpiṣi kūṣmāṇḍe pāko gandhena mudrayet” iti | tajjalamityardhāvaśeṣitaṃ pūvāktaṃ kvātham | khaṇḍāt palaśatamiti śarkarāpalaśatam | ghṛtārdhaṃ kṣaudramāvapediti ghṛtamānādardhaṃ kṣaudraṃ madhu kṣipediti bhāvaḥ | āvapediti grahaṇena śītībhūte tasmin paścāt melayedityarthaḥ | āturaśabda: śoṣādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | bālavṛddheṣu yojayediti saumyatvāt dhātupoṣakatvācca vṛṣyaḥ śukravṛddhikaraḥ bṛṃhaṇo dhātuvṛddhikaraḥ balakṛdojaso vṛddhikara iti || || 22-28 ||
Kāśīrāma Vaidya. palaśataṃ niṣkulīkṛtakūṣmāṇḍakhaṇḍāt dvitulānīre nikṣipya pacet ardhaśiṣṭaṃ gṛhyate tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni dṛḍhavāsasā pīḍayet | punaḥ kiñcidātape śoṣayet | punarbahuśūlāgrairvedhayet | punaḥ kaṭāhe kṣiptvā aṣṭapalaṃ ghṛtaṃ dadyāt | tena ghṛtena kiñcit bharjayet pūrvoktaṃ jalaṃ kṣipet khaṇḍātpalaśataṃ datvā sarvamekatra kārayet | supakve pippalī-śuṇṭhī jīraṃ jīrakam eṣāṃ pṛthak dvipalaṃ, dhānyākaṃ, patraja, elā, maricaṃ, tvak taja eṣāṃ pṛthak palārdhaṃ ghṛtārdha catuḥpalaṃ kṣaudraṃ madhu | spaṣṭamanyat || 22-28 ||
atha khaṇḍasūraṇāvalehaḥ arśoroge - yuktyā kūṣmāṇḍakhaṇḍasya sūraṇaṃ vipacetsudhīḥ ||29|| arśasāṃ mūḍhavātānāṃ mandāgnīnāṃ ca yujyate |
Āḍhamalla. idānīṃ khaṇḍasūraṇāvalehamāha - yuktyeti | kūṣmāṇḍakhaṇḍasya yuktyā kartavyavidhinā ayamapi sūraṇā'valehaḥ kartavyaḥ | sudhīriti grahaṇena pūrvoktakūṣmāṇḍakhaṇḍe yaddravyaṃ yanmānaṃ yā kartavyatā tat sakalaṃ vicārya tenaiva prakāreṇa sūraṇāvalehaḥ sādhyaḥ | viśeṣeṇa mūḍhavātānāṃ mandāgnīnāṃ ca yujyate || 29 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 29 ||
atha agastyaharītakyavalehaḥ - harītakīśataṃ bhadraṃ yavānāmāḍhakaṃ tathā || 30|| palāni daśamūlasya viṃśatiṃ ca niyojayet | citrakaḥ pippalīmūlamapāmārgaḥ śaṭhī tathā || 31 || kapikacchuḥ śaṅkhapuṣpī bhārṅgī ca gajapippalī | balā puṣkaramūlaṃ ca pṛthagdvipalamātrayā || 32 || pacetpañcāḍhake nīre yavaiḥ svinnai: śṛtaṃ nayet | taccābhayāśataṃ dadyātkvāthe tasminvicakṣaṇaḥ || 36 || sarpistailāṣṭapalakaṃ kṣipedguḍatulāṃ tathā | paktvā lehatvamānīya siddhe śīte pṛthakpṛthak ||34|| kṣaudraṃ ca pippalīcūrṇaṃ dadyātkuḍavamātrayā | harītakīdvayaṃ khādettena lehena nityaśaḥ || 35 || ayaṃ kāsaṃ jvaraṃ śvāsaṃ hikvārśo'rucipīnasān | grahaṇīṃ nāśayedeṣa valīpalitanāśanaḥ || 36 || balavarṇakaraḥ puṃsāmavaleho rasāyanam | vihito'gastyamuninā sarvarogapraṇāśanaḥ || 37 ||
Āḍhamalla. athāgastyaharītakyavalehaṃ darśayannāha - harītakīśatamityādi | harītakīśataṃ harītakīguṭikāśataṃ na tu harītakīpalaśataṃ ‘saṃkhyā phalānāṃ śataśaḥ palānām’ iti vacanāt | bhadramiti śreṣṭhaṃ harītakīphalaśataṃ tena navādiguṇasahitamityarthaḥ | tathāhyuktam - ‘navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi | nimajjedyā praśa- statvādguṇakṛt sā prakīrtitā’ iti | yavānāmāḍhakamiti | yavo'nnaviśeṣaḥ tasya catuḥṣaṣṭipalāni | kecittu ‘harītakīśataṃ bhadrayavānām āḍhakaṃ tathā’ iti paṭhanti, tatra bhadrayavā indrayavā iti vyākhyānayanti, etanna pracarati sarveṣāṃ saṃpradāyavirodhāt | tasmāddharītakīśataṃ bhadramiti pāṭhaḥ sādhuḥ | daśamūlasya viṃśatipalāni pratyekaṃ dvipalamityarthaḥ | śeṣaṃ dravyaṃ prasiddhaṃ | yavaiḥ svinnairiti upalakṣaṇe tṛtīyā | yavasvinnatā ca caturbhāgāvaśeṣe jale eva bhavati tena caturbhāgāvaśiṣṭameva grāhyaṃ | tantrāntare'pyuktaṃ - ‘yavāḍhakaiḥ pañcabhiraṅghriśeṣaṃ kvāthaṃ nayet’ ityādi | paktvāvalehatvamānīyeti vyavahārāt | harītakīśatasya karpaṭe poṭṭalaṃ baddhvā kvathanaṃ paścādutsvinnaharītakīśatasya ghṛtatailayorbharjanaṃ taddṛḍhārthaṃ | yathā tantrāntare sarvārthasiddhaharītakyāṃ harītakībharjanamuktaṃ | tadanu kvāthe guḍatulāṃ loḍayitvā pākaḥ karyavyaḥ, avataraṇasamaye pippalīcūrṇaprakṣepaḥ | śītībhūte cāpare'hni madhudānamiti vṛddhānāṃ mataṃ; sugandhārthaṃ manāk cāturjāmiti kecit | taduktaṃ - ‘pippalīcūrṇakuḍavaṃ cāturjātāvacūrṇitam’ iti | sarpistailāṣṭakapalamiti yaduktaṃ tanmilitvā grāhyaṃ | ‘harītakīdvayaṃ khādet tena lehena nityaśa’ iti | yadyapi guḍasya bhakṣaṇamānaṃ noktaṃ tathāpi harītakīdvirūpagrahaṇena lehasya palamānaṃ bhavatyeva yathā tantrāntare bhārgīguḍe ‘bhakṣayedabhayādekāṃ lehasyārdhapalaṃ lihet’ iti | tenā'tra harītakībhakṣaṇavidhānādguḍapalaṃ bhakṣyamiti | anye tu gulmocchede harītikīnyāyādguḍaṃ dvipalamāhuḥ, etat sarvameva vyādherbalābalatvāt pracarati | agastyamunivihitatvenāsya siddhaphalatvamucyate || 30-37 ||
Kāśīrāma Vaidya. harītakīśataṃ bhadram uttamaṃ śataṃ gaṇanayā, yavānāmāḍhakaṃ yavo'nnaviśeṣaḥ, daśamūlasya viṃśatipalāni pratyekaṃ dvipalaṃ śāliparṇyādikaṃ daśauṣadhaṃ citrakādīni ca pṛthaṅmātrayā dvipalaṃ, apāmārgaḥ, śaṭhī karcūrakapikacchurvānarī tasyā bījaṃ, śaṅkhapuṣpakaṃ śvetapuṣpī, bhārgī, gajapippalī cavyaphalaṃ, tadabhāve cavyaṃ vā, balā prasiddhā, puṣkaramūlaṃ etāni pañcāḍhake nīre pacet | khinnaiḥ pakvairyavaiḥ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet | tasminkvāthe abhayāśataṃ dadyāt pakvaṃ śuṣkaṃ punaḥ pacet yadvā paścādabhayāpākaḥ paktvā lehatvam ānīya sarpirghṛtam aṣṭapalikaṃ tilajaṃ kṣaudraṃ madhu guḍaṃ catuḥpalaṃ pippalīcūrṇaṃ ca kuḍavaṃ | tena lehena siddhena harītakīdvayaṃ khādet balāpekṣayā ekaṃ vā ādau, kṣayādikaṃ haret | ayaṃ agastyamuninā'bhihita agastyāvalehaḥ || 30-37 ||
arśādau kuṭajāvalehaḥ | kuṭajatvaktulāṃ droṇe jalasya vipacetsudhīḥ | kaṣāyaṃ pādaśeṣaṃ ca gṛhṇīyādvastragālitam || 38 || triṃśatpalaṃ guḍasyātra dattvā ca vipacetpunaḥ| sāndratvamāgataṃ dṛṣṭvā cūrṇānīmāni dāpayet|| 39 || rasāñjanaṃ mocarataṃ trikaṭu triphalāṃ tathā | lajjāluṃ citrakaṃ pāṭhāṃ bilvamindrayavaṃ tvacām ||40|| bhallātakaṃ prativiṣāṃ viḍaṅgāni ca vālakam | pratyekaṃ palasaṃmānaṃ ghṛtasya kuḍavaṃ tathā || 41 | siddhaśīte tato dadyānmadhunaḥ kuḍavaṃ tathā | jayedeṣo'valehastu sarvāṇyarśāṃsi vegata: || 42 || durnāmaprabhavānrogānatīsāramarocakam | grahaṇīṃ pāṇḍurogaṃ ca raktapittaṃ ca kāmalām ||43|| amlapittaṃ tathā śothaṃ kārśyaṃ caiva pravāhikām | anupāne prayoktavyamājaṃ takraṃ payo dadhi || 44 | ghṛtaṃ jalaṃ vā jīrṇe ca pathyabhojī bhavennaraḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ kuṭajāvalehamāha - kuṭajatvagiti | kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak challī sā palaśataparimitā grāhyā | pādaśeṣamiti caturthāṃśaṃ kaṣāyaṃ vastrapūtaṃ kṛtvā grāhyaṃ | kutracidetanna pracarati kintu pādaśeṣamiti pādasya caturthāṃśasya yaccheṣaṃ caturbhāgaṃ tadgrāhyam, etenāṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kathitam; tathāca tantrāntare - ‘kuṭajatvakpalaśataṃ jaladroṇe vipācayet | aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu kaṣāyamavatārayet | vastrapūtaṃ tataḥ kvāthaṃ pacellehatvamāgatam’ iti | triṃśatpalaṃ guḍasyātreti atra kvāthe guḍasya purātanasya triṃśatpalaṃ datvā punarvipacediti yāvat sāndratvaṃ bhavati | cūrṇārthamaparāṇi dravyāṇyāha - rasāñjanamiti rasāñjanaṃ pratītaṃ tacca dārvīkvāthasamudbhavamiti prasiddhiḥ, mocarasaṃ śālmalīveṣṭakam, indrayavaṃ tvacamiti indrayavaṃ kuṭajabījaṃ, tvak guḍatvak | durnāmaprabhavān rogāniti gulmodaraprabhṛtīn, anupāne prayoktavyamiti ājaṃ takraṃ, ājaṃ payaḥ, ājaṃ dadhi, ājaṃ ghṛtaṃ ceti | jalaṃ pānīyaṃ, takrādīnāmabhāvāt etatsakalamanupānaṃ yathāsātmyaṃ niṣevedityarthaḥ | jīrṇe ceti dravye parimite sati pathyabhojī bhavennara iti bhāvaḥ | yataḥ - ‘auṣadhaśeṣe bhukta’mityādivākyānurodhāt || 38-44 ||
Kāśīrāma Vaidya. kuṭajaḥ vṛkṣaviśeṣastasya tvak tulāṃ palaśataṃ jalasya droṇe vipacet | sāndratvaṃ ghanatvamāgataṃ dṛṣṭvā imāni rasāñjanādīni pratyekaṃ palamānāni kṣipet | rasāñjanaṃ prasiddhaṃ, prativiṣā ativiṣā, bālakam udīcyaṃ, lajjāluḥ lajjāvatī, spaṣṭamanyat || 38 -44 ||
atīsārādau kuṭajāṣṭakāvalehamāha - kuṭajatvaktulāmārdrāṃ droṇanīre vipācayet || 45 || pādaśeṣa śṛtaṃ nītvā cūrṇānyetāni dāpayet | lajjālurdhātakī bilvaṃ pāṭhā mocarasastathā || 46 || mustaṃ prativiṣā caiva pratyekaṃ syātpalaṃ palam | tatastu vipacedbhūyo yāvaddarvīpralepanam || 47 || jalena chāgadugdhena pīto maṇḍena vā jayet | sarvātisārānghorāṃstu nānāvarṇānsavedanān || 48 || asṛgdaraṃ samastaṃ ca sarvārśāṃsi pravāhikām | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe'valehakalpanā nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||
Āḍhamalla. kuṭajeti | ayaṃ kuṭajāṣṭakāvaleho vyākhyāyāṃ sugama evāvagantavyaḥ | kartavyavidhistu pūrvavadroddhavyaḥ | darvīpralepanam ityavalehasya saṃsiddhilakṣaṇaṃ sūcitaṃ pūrvoktāvalehavidhau jñātavyam || 45-48 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śūrṅgadharadīpikāyāṃ madhyama- khaṇḍe'valehakalpanādhyāyo'ṣṭamaḥ || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kuṭajāṣṭakamatīsārādau - ārdrā kuṭajatvak tulāṃ droṇanīre vipācayet, pādaśeṣaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nītvā imāni cūrṇāni dāpayet | lajjālurlajjāvatī, dhātakī vṛkṣaviśeṣastasya puṣpāṇi, bilvaṃ, pāṭhā, mocarasaḥ, mustaṃ nāgaraṃ, ativiṣā etāni pratyekaṃ palaṃ tato bhūyo vipacet yāvaddarvyāḥ pralepalepanaṃ bhavati liptvā tiṣṭhati darvī lohanirmitā| tato jalādibhiḥ pibet | spaṣṭamanyat ||45-48 || iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāmavalehādhikāraḥ ||8 ||