aṣṭamo'dhyāyaḥ | kvāthādīnāṃ punaḥ pākādghanatvaṃ sā rasakriyā | so'valehaśca
lehaḥ syāttanmātrā syātpalonmitā ||1 ||
Āḍhamalla. adhunāvalehānāṃ
prathamatastatsvarūpaviṣayaṃ darśayannāha - kvāthādīnāmiti | kvāthādīnāmityādi
grahaṇāt svarasaphāṇṭakalkādayo'bhidhīyante ghanatvamiti | sāndratvaṃ
yāvadbhavati tāvatpākaḥ kartavya iti bhāvaḥ | pākastu kvāthādīnāṃ bhavati,
yataḥ prathamataḥ kvāthavidhinā pākaṃ kṛtvā paścāt pākena lehaḥ syāditi |
tanmātreti tasyā'valehabhakṣaṇārthaṃ mānaṃ palamitaṃ boddhavyaṃ, iti
sāmānyamānaṃ bhakṣaṇe'bhihitam || 1 ||
sitā caturguṇā kāryā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ | dravaṃ caturguṇaṃ dadyāditi
sarvatra niścaya || 2 ||
Āḍhamalla. idānīmanukte sitādīnāṃ
parimāṇamāha -- anuktamānāvalehe sitā caturguṇā deyā | caturguṇatā'tra
sakaladravyādityarthaḥ | guḍastu dviguṇa iti cūrṇadravyāt | dravaṃ
toyakṣīrādikaṃ caturguṇam | atrāpi cūrṇāditi bhāvaḥ | sarvatra niścaya iti
svatantre paratantre vā || 2 ||
athāvalehasya siddhilakṣaṇamāha - supakve tantumattvaṃ syādavaleho'psu majjati
| kharatvaṃ pīḍite mudrāgandhavarṇarasodbhavaḥ
|| 3 ||
Āḍhamalla. supakva iti | samyak
pakve'valehe etādṛśaṃ lakṣaṇaṃ bhavati, kīdṛśaṃ tadāha - tantumattvamityādi |
darvyā sañcālanena tantusaṃyukta iva dṛśyate, tena mṛdyamāno'ṅguligrāhī
bhavatītyarthaḥ | apsu majjatīti pānīyamadhye yadā kṣiptastadā nimagno bhavati
| sthiratvamiti niścalatvam etena dravarahita ityarthaḥ | tathāhi - “toyapūrṇe
yadā pātre kṣipto na plavate guḍaḥ | kṣiptastu niścalastiṣṭhet patitastu na
śīryate || eṣa pāko guḍādīnāṃ sarveṣāṃ parikīrtitaḥ” iti | pīḍite mudreti
tasminnaṅgulyādipīḍite sati mudrādīnāmudbhavo bhavati, mudrā'tra nimnatā |
yaduktaṃ “pīḍite tu yadāṅgulyā nimnatā tatra jāyate” iti |
gandhavarṇarasodbhava iti sugandhopetaḥ surasopeta iti | yo'valeho bhavati sa
supakva ityarthaḥ || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. kvāthādeḥ
kaṣāyāderyatpunaḥ pakvāt sā rasakriyā ucyate avaleho lehaśca ucyate nāmataḥ
tanmātrā palonmitā syāt | cūrṇāt sitā caturguṇā, guḍo dviguṇaḥ, evaṃ
caturguṇamiti niścayaḥ | avalehe supakve tantumattvaṃ syāt, sparśena pīḍite
svarasatve mudrā ca bhavati | gandhavarṇarasodbhavastadā siddhaṃ bhavet
|| 3 ||
idānīmanukteṣvanupānamāha - dugdhamikṣuraso yūṣaḥ pañcamūlīkaṣāyajam |
vāsākātho yathāyogyamanupānaṃ praśasyate
|| 4 ||
Āḍhamalla. dugdhamiti | dugdhamiti
sāmānyagrahaṇena sarvāṇi kṣīrāṇi yathādoṣaṃ grāhyāṇi | ikṣurasagrahaṇena sarve
ikṣuvikārā gṛhyante | pañcamūlī mahatī hrasvā vā yathā vyādhivihitā grāhyā |
kaṣāyajamiti yūṣamityarthaḥ | tena pañcamūlasya kaṣāyeṇa kṛtvā yūṣaḥ
so'nupānamiti bhāvaḥ | kaṣāyagrahaṇena svarasakvāthakalkādayo grāhyāḥ |
vāsākvātha iti | vāsā āṭarūṣakaḥ, yathāyogyamiti yad yasya doṣasya yogyaṃ
tadyathāyogyam | etena doṣānurūpamiti vyādhyanusāraṃ kathitaḥ, tadyathā -
vāte'mlamadhuralavaṇaprāyāḥ snigdhādayaḥ, pitte madhurakaṣāyatiktaprāyāḥ
śītādayaḥ, kaphe tiktoṣaṇakaṣāyaprāyā rūkṣādayaḥ | mātrā yathā tathāhyuktam -
“anupānaṃ prayoktavyaṃ kaphavyādhau palaṃ bhavet | paladvayaṃ tu pitte
vānilaje ca palatrayam” iti | yadvā “gaṇḍūṣaṃ mātrayā deyaṃ mṛdau krūre tu
pañca ca | anupānaṃ prayoktavyaṃ deśakālādyapekṣayā” iti | anupānamiti | anu
paścātpānaṃ tat kutaḥ tadāha - “yathā jalagataṃ tailaṃ tatkṣaṇādeva sarpati |
tathā bhaiṣajyamaṅgeṣu prasarpatyanupānataḥ” iti
|| 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. avalehe
dugdhādiryathāyogyamanupānam ||4||
atha kāsaśvāsādau kaṇṭakāryavalehaḥ - sa yathā - kaṇṭakārītulāṃ nīradroṇe
paktvā kaṣāyakam | pādaśeṣaṃ gṛhītvā ca tasmiṃścūrṇāni dāpayet
|| 5 || pṛthakpalani caitani
guḍūcīcavyacitrakāḥ | mustaṃ karkaṭaśṛṅgī ca tryūṣaṇaṃ dhanvayāsakaḥ
|| 6 || bhārgī rāsnā śaṭhī caiva śarkarā
palaviṃśatiḥ | pratyekaṃ ca palānyaṣṭau pradadyādghṛtatailayoḥ
|| 7 || paktvā lehatvamānīya śīte
madhupalāṣṭakam | catuṣpalaṃ tvagākṣīryāḥ pippalīnāṃ catuṣpalam
|| 8 || kṣiptvā nidadhyātsudṛḍhe mṛṇmaye
bhājane śubhe | leho'yaṃ hanti hikvārtiśvāsakāsānaśeṣataḥ
|| 9 ||
Āḍhamalla. sa yatheti taṃ darśayannāha
- kaṇṭakārīti | laghukaṇṭakārikā sā samūlaphalaśākhā grāhyā | nīradroṇa iti
caturāḍhakaparimite pānīye tryūṣaṇaṃ pratyekaṃ palapramāṇamāhuḥ |
dhanvayāsakaḥ durālabhā rāsnā, surabhī, śarkarā palaviṃśatiriti sugamam |
ghṛtatailayoriti militvā ṣoḍaśapalāni | ghṛtamatra goghṛtam ājaṃ vā
vyādhivihitatvāt tailaṃ kaṭutailamatra vadantyeke | yataḥ “kāse śvāse ca
hikvāyāṃ kaṭutailaṃ prayojayet” iti | kvacidasya prayogo'pi dṛśyate “guḍaṃ
kaṭukatailena miśrayitvā samaṃ lihet | trisaptāhaprayogeṇa śvāsaṃ nirmūlato
jayet” iti | śīte madhupalāṣṭakamiti| madhukṣaudramaṣṭapalapramāṇaṃ śīte
himasparśe vinikṣipedityarthaḥ | yataḥ ‘uṣṇārtamuṣṇairuṣṇe ca tannihanti
yathāviṣam’ iti vacanāt | aparāṇi dravyāṇyāha - catuṣpalaṃ tvagākṣīryā ityādi
| tvagākṣīrī vāṃśī | pippalī prasiddhā sudṛḍhe tvaticikkaṇe bhājane pātre
śubhe abhagne maṅgalatvāt | ayaṃ lehaḥ kaṇṭakārī saṃjñaḥ | aśeṣata iti
sampūrṇāriṣṭadarśanādapi āsaṃcayādityarthaḥ | etenāsya prāmāṇyaṃ darśitam
|| 5-9 ||
atha cyavanaprāśaḥ kṣayakṣīṇādau - pāṭalā'raṇikāśmaryabilvāralukagokṣurāḥ |
parṇyau bṛhatyau pippalyaḥ śṛṅgī drākṣāmṛtābhayāḥ||10||
balā bhūmyāmalī vāsā ṛddhirjīvantikā śaṭhī | jīvakarṣabhakau mustaṃ pauṣkaraṃ
kākanāsikā || 11 || mudgaparṇī māṣaparṇī
vidārī ca punarnavā | kākolyau kamalaṃ bhede sūkṣmailāgarucandanam
|| 12|| ekaikaṃ palasaṃmānaṃ
sthūlacūrṇitamauṣadham | ekīkṛtya mahatpātre pañcāmalaśatāni ca
|| 13 || paceddroṇajale kṣiptvā
grāhyamaṣṭāvaśeṣitam | tatastu tānyāmalāni niṣkulīkṛtya vāsasā
||14|| dṛḍhahastena saṃpīḍya kṣiptvā tatra
tato ghṛtam| palasaptamitaṃ tāni kiṃcidbhṛṣṭvālpavahninā
|| 15 || tatastatra kṣipetkvāthaṃ khaṇḍaṃ
cārdhatulonmitam | lehavatsādhayitvā ca cūrṇānīmāni dāpayet
||16|| pippalī dvipalā deyā tugākṣīrī
catuṣpalā | pratyekaṃ ca triśāṇaṃ syāttvagelāpatrakeśaram
|| 17 || tatastvekīkṛtaṃ sarvaṃ
kṣipetkṣaudraṃ ca ṣaṭpalam | ityetaccyavanaproktaṃ cyavanaprāśasaṃjñitam
|| 18 || lehaṃ vahnibalaṃ dṛṣṭvā khādetkṣīṇo
rasāyanam | bālavṛddhakṣatakṣīṇā nārīkṣīṇāśca śoṣiṇaḥ
|| 19 || hṛdrogiṇaḥ svarakṣīṇā ye narāsteṣu
yujyate | kāsaṃ śvāsaṃ pipāsāṃ ca vātāsramuraso graham
||20|| vātapittaṃ śukradoṣaṃ mūtradoṣaṃ ca
nāśayet | medhāṃ smṛtiṃ strīṣu harṣaṃ krāntiṃ varṇaprasannatām
||21|| asya prayogādāpnoti naro
jīrṇavivarjitaḥ |
Āḍhamalla. adhunā
cyavanaprāśāvalehamāha - pāṭaletyādi| pāṭalā prasiddhā, araṇiḥ agnimanthakaḥ,
kāśyaryaḥ gāmbhārī, bilvaṃ prasiddham, aralukaḥ syonākaḥ, parṇyau dve tena
śāliparṇī pṛṣṭhaparṇī ceti, tacca dvayaṃ ‘kavarādvayaśabdavācyaṃ, bṛhatyāviti
dve bṛhatyau kaṇṭakārīdvayamitityarthaḥ | śṛṅgī karkaṭākhyā, bhūmyāmalī
tāmalakī, ṛddhī iti dvivacanatvena ṛddhivṛddhī grāhye, jīvantī śākaviśeṣaḥ
jīvakarṣabhakāviti dvau tena jīvaka ṛṣabhakaśceti, kākanā- sikā ‘kauvāḍoḍīti’
loke, vidārī kandaviśeṣaḥ, kākolyāviti dravyadvayaṃ tena kākolī kṣīrakākolī
ceti, kama- lamutpalaṃ tadabhāve padmabījaṃ grāhyaṃ, mede dve medā mahāmedā
ca, agaruḥ kṛṣṇāgaruḥ, candanaṃ śvetaṃ, sthūlacūrṇamiti udūkhale musalādibhiḥ
kuṭṭitamityartha: | na tu vastragālituṃ, pañcāmalaśatāni ceti |
āmalakaphalānāṃ guṭikāni pañcaśatāni atra gaṇanāmānam | evaṃ sarvatra
palādimānābhāve yathā vakṣyamāṇavarge agastyaharītakyavalehe “harītakīśataṃ
bhadram” ityādi | evaṃ bhallātakaguḍe “bhallātakasahasre dve” iti | yatra
palādimānamuktaṃ tatra tu palādimānenaiva vyavahāraḥ | yathā pūrvoktā
bāhuśālaguḍe “catuṣpalaṃ syādbhallātam” iti | pacediti
hastaparipāṭīvyavahārāt, tadyathā akhaṇḍitāmalakaphalaṃ karpaṭe poṭṭalīṃ
badhvā kvāthanīyaṃ tena tāni sugrahāṇi syu: | aṣṭāvaśeṣitamityatra yadgrahaṇaṃ
tadvṛndaṭippaṇakāramatamālokya kṛtam | vṛnde tu “jñātvā gatarasaṃ dravyaṃ
rasaṃ gṛhṇīta gālitam” ityasya vyākhyāyāṃ aṣṭabhāgāvaśeṣeṇa dravyāṇāṃ
gatarasatvaṃ syāt iti | kecittu grāhyaṃ pādāvaśeṣitamiti paṭhanti tatra
suśrute vāgbhaṭe ca pādaśeṣe rase ityevoktam | niṣkulīkṛtyeti | niṣkulamiti
kṣaumādigharṣaṇāt peṣaṇādvā tena asthitvagādirahitamityarthaḥ |
saptapalaparimitena sarpiṣā tadbharjanaṃ kāryaṃ cakradattoktaṃ - “sitā
matsyaṇḍikābhāve dhātryāśca mṛdubharjanaṃ | caturbhāge jale prāyo dravyaṃ
gatarasaṃ bhavet” iti | khaṇḍasya kvāthamiti śīrāśabdavācyaṃ, khaṇḍenāpi
kecidvyavaharanti | kṣaudramatra śītībhūte dadyāt cyavanaproktamiti cyavano
nāma munistena proktaṃ kathitam, prāśyata iti prāśaḥ cyavanasya prāśa iti
bhāvaḥ | kṣīṇo dhātukṣayo rasāyanamiti jarāvyādhināśanaṃ, naro jīrṇavivarjita
iti naro'sya sevī puruṣaḥ jīrṇavivarjitaḥ jarārahito bhavatītyarthaḥ | yadvā
ajīrṇavivarjī bhavati, tadapi rogamūlameva yataḥ “prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ
jāyate nṛṇām | tanmūlo rogasaṃghātastadvināśādvinaśyati” iti
||10-21||
Kāśīrāma Vaidya. pāṭalādikamauṣadhaṃ
pratyekam ekaikaṃ palasaṃmānaṃ sthūlacūrṇitamauṣadhaṃ mahatpātre bṛhatpātre
ekīkṛtya pañcāmalakaśatāni droṇajalaṃ kṣiptvā pacet | aṣṭāvaśeṣitaṃ prāhyaṃ,
tatastasmāttānyāmalakāni niṣkulīkṛtya nistvacāni vāsasā dṛḍhahastena saṃmardya
saptapalamitaṃ ghṛtaṃ datvā tāni kiñcidbhṛṣṭāni ardhatulonmitaṃ khaṇḍaṃ ca
datvā kvāthaṃ pacet | lehavatsādhayitvā punaḥ imāni cūrṇāni dāpayet | imāni
pippalyādīni kṣaudraṃ ca ṣaṭpalaṃ kṣipet | pāṭalā pāṇḍurā, araṇi:, kāśmarī
gambhārī, bilvaḥ śrīphalaḥ, araluḥ syonākaḥ, gokṣuraḥ trikaṇḍakaḥ, parṇyau
śāliparṇī mudgaparṇī ca, bṛhatyau bṛhallaghukaṇṭhakārīdvayaṃ, pippalyaḥ, śṛṅgī
karkaṭaśṛṅgī, drākṣā gostanī, amṛtā guḍūcī, abhayā harītakī, balā prasiddhā,
bhūmyāmalakī prasiddhā, vāsā, ṛddhiḥ, jīvantī, śaṭhī karcūraḥ, jīvakarṣabhakau
aṣṭavargoktau, mustaṃ nāgaraṃ, puṣkaramūlaṃ kākanāsikā , viṣṇukrāntā,
mudgaparṇī, māṣaparṇī, vidārīkandaḥ, punarnavā, kākolī, kamalaṃ, medā
sūkṣmailā, agaru candanam etāni pratyekapalāni kvāthyadravyāṇi
aṣṭavargavidhānāmabhāve jātimelanīyāni | spaṣṭamanyat | etaccyavanaṛṣiṇā
proktaṃ cyavanaprāśasaṃjñaṃ bhavati
|| 10-21||
atha kūṣmāṇḍāvalehaḥ - niṣkulīkṛtya kūṣmāṇḍakhaṇḍātpalaśataṃ pacet
||22|| nikṣipya dviguṇaṃ nīramardhaśiṣṭaṃ ca
gṛhyate | tāni kūṣmāṇḍakhaṇḍāni pīḍayeddṛḍhavāsasā
|| 23 || ātape śoṣayetkiṃcicchūlāgrairbahuśo
vyadhet | kṣiptvā tāmrakaṭāhe ca dadyādaṣṭapalaṃ ghṛtam
|| 24 || tena kiṃcidbharjayitvā pūrvoktaṃ
tajjalaṃ kṣipet | khaṇḍātpalaśataṃ dattvā sarvamekatra pācayet
|| 25 || supakve pippalī śuṇṭhī jīrakaṃ
dvipalaṃ pṛthak | pṛthakpalārdhaṃ dhānyākaṃ patrailā maricaṃ tvacam
|| 26|| cūrṇīkṛtya kṣipettatra ghṛtārdhaṃ
kṣaudramāvapet | khādedagnibalaṃ dṛṣṭvā raktapittī kṣayī jvarī
||27 ||
śoṣatṛṣṇāvamicchardiśvāsakāsakṣatāturaḥ | kūṣmāṇḍakāvaleho'yaṃ bālavṛddheṣu
yujyate || 28 || uraḥsandhānakṛdvṛṣyo
bṛṃhaṇo balakṛnmataḥ |
Āḍhamalla. atha kūṣmāṇḍāvalehavivaraṇaṃ
darśayannāha - niṣkulīti | niṣkulīkṛtyeti tvaṅmajjādirahitāni kūṣmā-
ṇḍaśakalāni saṃgṛhyetyarthaḥ | dviguṇaṃ nīramiti kūṣmāṇḍaparimāṇāt tena
kūṣmāṇḍaśakalāni tulāparimitāni dvitulāmitaṃ nīramiti ardhāvaśiṣṭaṃ
kvātharūpaṃ jalam | śūlāgrairiti kāṣṭhamayaśaṅkumukhaiḥ | bahuśo vyadhediti
bahucchidrā- ṇi kūṣmāṇḍaśakalāni kārayediti bhāvaḥ | uktaṃ ca - hastapāṭyāṃ
pūrvaṃ niṣkulīkṛtaṃ tadanu kṛtacchidraṃ paścāt saṃsvedya kṣaumeṇa veṣṭayitvā
pīḍayet, ātape manāk saṃśoṣya piṣṭvā palaśataṃ gṛhītvā paktavyaṃ, tena
kiñcidbharjayitveti kiṃcidatra yathāpākaṃ bharjayet | tathāhi “muktasarpiṣi
kūṣmāṇḍe pāko gandhena mudrayet” iti | tajjalamityardhāvaśeṣitaṃ pūvāktaṃ
kvātham | khaṇḍāt palaśatamiti śarkarāpalaśatam | ghṛtārdhaṃ kṣaudramāvapediti
ghṛtamānādardhaṃ kṣaudraṃ madhu kṣipediti bhāvaḥ | āvapediti grahaṇena
śītībhūte tasmin paścāt melayedityarthaḥ | āturaśabda: śoṣādibhiḥ
pratyekamabhisaṃbadhyate | bālavṛddheṣu yojayediti saumyatvāt
dhātupoṣakatvācca vṛṣyaḥ śukravṛddhikaraḥ bṛṃhaṇo dhātuvṛddhikaraḥ
balakṛdojaso vṛddhikara iti || || 22-28 ||
Kāśīrāma Vaidya. palaśataṃ
niṣkulīkṛtakūṣmāṇḍakhaṇḍāt dvitulānīre nikṣipya pacet ardhaśiṣṭaṃ gṛhyate tāni
kūṣmāṇḍakhaṇḍāni dṛḍhavāsasā pīḍayet | punaḥ kiñcidātape śoṣayet |
punarbahuśūlāgrairvedhayet | punaḥ kaṭāhe kṣiptvā aṣṭapalaṃ ghṛtaṃ dadyāt |
tena ghṛtena kiñcit bharjayet pūrvoktaṃ jalaṃ kṣipet khaṇḍātpalaśataṃ datvā
sarvamekatra kārayet | supakve pippalī-śuṇṭhī jīraṃ jīrakam eṣāṃ pṛthak
dvipalaṃ, dhānyākaṃ, patraja, elā, maricaṃ, tvak taja eṣāṃ pṛthak palārdhaṃ
ghṛtārdha catuḥpalaṃ kṣaudraṃ madhu | spaṣṭamanyat
|| 22-28 ||
atha khaṇḍasūraṇāvalehaḥ arśoroge - yuktyā kūṣmāṇḍakhaṇḍasya sūraṇaṃ
vipacetsudhīḥ ||29|| arśasāṃ mūḍhavātānāṃ
mandāgnīnāṃ ca yujyate |
Āḍhamalla. idānīṃ
khaṇḍasūraṇāvalehamāha - yuktyeti | kūṣmāṇḍakhaṇḍasya yuktyā kartavyavidhinā
ayamapi sūraṇā'valehaḥ kartavyaḥ | sudhīriti grahaṇena pūrvoktakūṣmāṇḍakhaṇḍe
yaddravyaṃ yanmānaṃ yā kartavyatā tat sakalaṃ vicārya tenaiva prakāreṇa
sūraṇāvalehaḥ sādhyaḥ | viśeṣeṇa mūḍhavātānāṃ mandāgnīnāṃ ca yujyate
|| 29 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 29 ||
atha agastyaharītakyavalehaḥ - harītakīśataṃ bhadraṃ yavānāmāḍhakaṃ tathā
|| 30|| palāni daśamūlasya viṃśatiṃ ca
niyojayet | citrakaḥ pippalīmūlamapāmārgaḥ śaṭhī tathā
|| 31 || kapikacchuḥ śaṅkhapuṣpī bhārṅgī ca
gajapippalī | balā puṣkaramūlaṃ ca pṛthagdvipalamātrayā
|| 32 || pacetpañcāḍhake nīre yavaiḥ
svinnai: śṛtaṃ nayet | taccābhayāśataṃ dadyātkvāthe tasminvicakṣaṇaḥ
|| 36 || sarpistailāṣṭapalakaṃ
kṣipedguḍatulāṃ tathā | paktvā lehatvamānīya siddhe śīte pṛthakpṛthak
||34|| kṣaudraṃ ca pippalīcūrṇaṃ
dadyātkuḍavamātrayā | harītakīdvayaṃ khādettena lehena nityaśaḥ
|| 35 || ayaṃ kāsaṃ jvaraṃ śvāsaṃ
hikvārśo'rucipīnasān | grahaṇīṃ nāśayedeṣa valīpalitanāśanaḥ
|| 36 || balavarṇakaraḥ puṃsāmavaleho
rasāyanam | vihito'gastyamuninā sarvarogapraṇāśanaḥ
|| 37 ||
Āḍhamalla. athāgastyaharītakyavalehaṃ
darśayannāha - harītakīśatamityādi | harītakīśataṃ harītakīguṭikāśataṃ na tu
harītakīpalaśataṃ ‘saṃkhyā phalānāṃ śataśaḥ palānām’ iti vacanāt | bhadramiti
śreṣṭhaṃ harītakīphalaśataṃ tena navādiguṇasahitamityarthaḥ | tathāhyuktam -
‘navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi | nimajjedyā praśa-
statvādguṇakṛt sā prakīrtitā’ iti | yavānāmāḍhakamiti | yavo'nnaviśeṣaḥ tasya
catuḥṣaṣṭipalāni | kecittu ‘harītakīśataṃ bhadrayavānām āḍhakaṃ tathā’ iti
paṭhanti, tatra bhadrayavā indrayavā iti vyākhyānayanti, etanna pracarati
sarveṣāṃ saṃpradāyavirodhāt | tasmāddharītakīśataṃ bhadramiti pāṭhaḥ sādhuḥ |
daśamūlasya viṃśatipalāni pratyekaṃ dvipalamityarthaḥ | śeṣaṃ dravyaṃ
prasiddhaṃ | yavaiḥ svinnairiti upalakṣaṇe tṛtīyā | yavasvinnatā ca
caturbhāgāvaśeṣe jale eva bhavati tena caturbhāgāvaśiṣṭameva grāhyaṃ |
tantrāntare'pyuktaṃ - ‘yavāḍhakaiḥ pañcabhiraṅghriśeṣaṃ kvāthaṃ nayet’ ityādi
| paktvāvalehatvamānīyeti vyavahārāt | harītakīśatasya karpaṭe poṭṭalaṃ
baddhvā kvathanaṃ paścādutsvinnaharītakīśatasya ghṛtatailayorbharjanaṃ
taddṛḍhārthaṃ | yathā tantrāntare sarvārthasiddhaharītakyāṃ
harītakībharjanamuktaṃ | tadanu kvāthe guḍatulāṃ loḍayitvā pākaḥ karyavyaḥ,
avataraṇasamaye pippalīcūrṇaprakṣepaḥ | śītībhūte cāpare'hni madhudānamiti
vṛddhānāṃ mataṃ; sugandhārthaṃ manāk cāturjāmiti kecit | taduktaṃ -
‘pippalīcūrṇakuḍavaṃ cāturjātāvacūrṇitam’ iti | sarpistailāṣṭakapalamiti
yaduktaṃ tanmilitvā grāhyaṃ | ‘harītakīdvayaṃ khādet tena lehena nityaśa’ iti
| yadyapi guḍasya bhakṣaṇamānaṃ noktaṃ tathāpi harītakīdvirūpagrahaṇena
lehasya palamānaṃ bhavatyeva yathā tantrāntare bhārgīguḍe
‘bhakṣayedabhayādekāṃ lehasyārdhapalaṃ lihet’ iti | tenā'tra
harītakībhakṣaṇavidhānādguḍapalaṃ bhakṣyamiti | anye tu gulmocchede
harītikīnyāyādguḍaṃ dvipalamāhuḥ, etat sarvameva vyādherbalābalatvāt pracarati
| agastyamunivihitatvenāsya siddhaphalatvamucyate
|| 30-37 ||
Kāśīrāma Vaidya. harītakīśataṃ bhadram
uttamaṃ śataṃ gaṇanayā, yavānāmāḍhakaṃ yavo'nnaviśeṣaḥ, daśamūlasya
viṃśatipalāni pratyekaṃ dvipalaṃ śāliparṇyādikaṃ daśauṣadhaṃ citrakādīni ca
pṛthaṅmātrayā dvipalaṃ, apāmārgaḥ, śaṭhī karcūrakapikacchurvānarī tasyā bījaṃ,
śaṅkhapuṣpakaṃ śvetapuṣpī, bhārgī, gajapippalī cavyaphalaṃ, tadabhāve cavyaṃ
vā, balā prasiddhā, puṣkaramūlaṃ etāni pañcāḍhake nīre pacet | khinnaiḥ
pakvairyavaiḥ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet | tasminkvāthe abhayāśataṃ dadyāt pakvaṃ
śuṣkaṃ punaḥ pacet yadvā paścādabhayāpākaḥ paktvā lehatvam ānīya sarpirghṛtam
aṣṭapalikaṃ tilajaṃ kṣaudraṃ madhu guḍaṃ catuḥpalaṃ pippalīcūrṇaṃ ca kuḍavaṃ |
tena lehena siddhena harītakīdvayaṃ khādet balāpekṣayā ekaṃ vā ādau,
kṣayādikaṃ haret | ayaṃ agastyamuninā'bhihita agastyāvalehaḥ
|| 30-37 ||
arśādau kuṭajāvalehaḥ | kuṭajatvaktulāṃ droṇe jalasya vipacetsudhīḥ | kaṣāyaṃ
pādaśeṣaṃ ca gṛhṇīyādvastragālitam
|| 38 || triṃśatpalaṃ guḍasyātra dattvā ca
vipacetpunaḥ| sāndratvamāgataṃ dṛṣṭvā cūrṇānīmāni dāpayet|| 39 ||
rasāñjanaṃ mocarataṃ trikaṭu triphalāṃ tathā | lajjāluṃ citrakaṃ pāṭhāṃ
bilvamindrayavaṃ tvacām ||40|| bhallātakaṃ
prativiṣāṃ viḍaṅgāni ca vālakam | pratyekaṃ palasaṃmānaṃ ghṛtasya kuḍavaṃ
tathā || 41 | siddhaśīte tato dadyānmadhunaḥ kuḍavaṃ tathā |
jayedeṣo'valehastu sarvāṇyarśāṃsi vegata:
|| 42 ||
durnāmaprabhavānrogānatīsāramarocakam | grahaṇīṃ pāṇḍurogaṃ ca raktapittaṃ ca
kāmalām ||43|| amlapittaṃ tathā śothaṃ
kārśyaṃ caiva pravāhikām | anupāne prayoktavyamājaṃ takraṃ payo dadhi || 44 |
ghṛtaṃ jalaṃ vā jīrṇe ca pathyabhojī bhavennaraḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ kuṭajāvalehamāha -
kuṭajatvagiti | kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak challī sā palaśataparimitā
grāhyā | pādaśeṣamiti caturthāṃśaṃ kaṣāyaṃ vastrapūtaṃ kṛtvā grāhyaṃ |
kutracidetanna pracarati kintu pādaśeṣamiti pādasya caturthāṃśasya yaccheṣaṃ
caturbhāgaṃ tadgrāhyam, etenāṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kathitam; tathāca tantrāntare -
‘kuṭajatvakpalaśataṃ jaladroṇe vipācayet | aṣṭabhāgāvaśeṣaṃ tu
kaṣāyamavatārayet | vastrapūtaṃ tataḥ kvāthaṃ pacellehatvamāgatam’ iti |
triṃśatpalaṃ guḍasyātreti atra kvāthe guḍasya purātanasya triṃśatpalaṃ datvā
punarvipacediti yāvat sāndratvaṃ bhavati | cūrṇārthamaparāṇi dravyāṇyāha -
rasāñjanamiti rasāñjanaṃ pratītaṃ tacca dārvīkvāthasamudbhavamiti prasiddhiḥ,
mocarasaṃ śālmalīveṣṭakam, indrayavaṃ tvacamiti indrayavaṃ kuṭajabījaṃ, tvak
guḍatvak | durnāmaprabhavān rogāniti gulmodaraprabhṛtīn, anupāne
prayoktavyamiti ājaṃ takraṃ, ājaṃ payaḥ, ājaṃ dadhi, ājaṃ ghṛtaṃ ceti | jalaṃ
pānīyaṃ, takrādīnāmabhāvāt etatsakalamanupānaṃ yathāsātmyaṃ niṣevedityarthaḥ |
jīrṇe ceti dravye parimite sati pathyabhojī bhavennara iti bhāvaḥ | yataḥ -
‘auṣadhaśeṣe bhukta’mityādivākyānurodhāt
|| 38-44 ||
Kāśīrāma Vaidya. kuṭajaḥ
vṛkṣaviśeṣastasya tvak tulāṃ palaśataṃ jalasya droṇe vipacet | sāndratvaṃ
ghanatvamāgataṃ dṛṣṭvā imāni rasāñjanādīni pratyekaṃ palamānāni kṣipet |
rasāñjanaṃ prasiddhaṃ, prativiṣā ativiṣā, bālakam udīcyaṃ, lajjāluḥ lajjāvatī,
spaṣṭamanyat || 38 -44 ||
atīsārādau kuṭajāṣṭakāvalehamāha - kuṭajatvaktulāmārdrāṃ droṇanīre vipācayet
|| 45 || pādaśeṣa śṛtaṃ nītvā cūrṇānyetāni
dāpayet | lajjālurdhātakī bilvaṃ pāṭhā mocarasastathā
|| 46 || mustaṃ prativiṣā caiva pratyekaṃ
syātpalaṃ palam | tatastu vipacedbhūyo yāvaddarvīpralepanam
|| 47 || jalena chāgadugdhena pīto maṇḍena
vā jayet | sarvātisārānghorāṃstu nānāvarṇānsavedanān
|| 48 || asṛgdaraṃ samastaṃ ca sarvārśāṃsi
pravāhikām | iti śrīdāmodarasūnunā śrīśārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe'valehakalpanā nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ
|| 8 ||
Āḍhamalla. kuṭajeti | ayaṃ
kuṭajāṣṭakāvaleho vyākhyāyāṃ sugama evāvagantavyaḥ | kartavyavidhistu
pūrvavadroddhavyaḥ | darvīpralepanam ityavalehasya saṃsiddhilakṣaṇaṃ sūcitaṃ
pūrvoktāvalehavidhau jñātavyam
|| 45-48 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śūrṅgadharadīpikāyāṃ madhyama- khaṇḍe'valehakalpanādhyāyo'ṣṭamaḥ
|| 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
kuṭajāṣṭakamatīsārādau - ārdrā kuṭajatvak tulāṃ droṇanīre vipācayet, pādaśeṣaṃ
śṛtaṃ kvāthaṃ nītvā imāni cūrṇāni dāpayet | lajjālurlajjāvatī, dhātakī
vṛkṣaviśeṣastasya puṣpāṇi, bilvaṃ, pāṭhā, mocarasaḥ, mustaṃ nāgaraṃ, ativiṣā
etāni pratyekaṃ palaṃ tato bhūyo vipacet yāvaddarvyāḥ pralepalepanaṃ bhavati
liptvā tiṣṭhati darvī lohanirmitā| tato jalādibhiḥ pibet | spaṣṭamanyat
||45-48 || iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ
gūḍhārthadīpikāyāmavalehādhikāraḥ ||8 ||