navamo'dhyāyaḥ | atha snehaparibhāṣā | kalkāccaturguṇīkṛtya ghṛtaṃ vā
tailameva vā | caturguṇe drave sādhyaṃ tasya mātrā palonmitā
||1|| nikṣipya kvāthayettoyaṃ
kvāthyadravyāccaturguṇam | pādaśiṣṭaṃ gṛhītvā ca snehaṃ tenaiva sādhayet
||2||
Āḍhamalla. idānīṃ snehakalpanāṃ
darśayannāha - kalkāditi | anukte kalkātkalkayogadravyāt ghṛtaṃ tailaṃ vā
caturguṇaṃ grāhyaṃ, na tu dṛṣadi peṣitātkalkāt| dravamapi caturguṇaṃ
snehaparimāṇāt dravaṃ toyādi | tasya mātrā palonmiteti | tasya
saṃsiddhasnehasya pānārthaṃ palonmitā palapramāṇā mātrā jñeyā ityanukteṣu
mānamidaṃ sāmānyaṃ | paribhāṣāyāmayamapi sāmānyasnehapākavidhau boddhavyaḥ,
tathāhi - ‘kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ snehātkvāthaścaturguṇaḥ | kvāthāccaturguṇaṃ
vāri kvāthaḥ kvāthyasamo mataḥ’ iti | viśeṣo'pi kvacidvartate yathā
tantrāntare vāsāghṛte balādye ghṛte vā tadyathā -“atrāpyaṣṭaguṇaistoyaiḥ
kvathitaṃ kvāthadugdhayoḥ | pratyekaṃ dviguṇo bhāgo bhiṣak sarpiṣi nikṣipet”
iti || 1 || 2||
Kāśīrāma Vaidya. atha sneheti | tatra
tāvat prathamataḥ paribhāṣāmasya vyācaṣṭe | atha ghṛtādhikāraḥ | tatrādau
ghṛtatailādisādhanamāha - tatkalketyādi | kalkāt dravyāt ghṛtaṃ tailaṃ
caturguṇe dravye dugdhādau sādhyam agnidvārā kaṭāhādau paktvā siddhaṃ bhavati
| tasya mātrā vātādirogaviṣaye mānamātrā palonmitā palapramāṇā | idānīṃ
snehasādhane kvāthavidhānamāha - nikṣipyetyādi | kvāthadravyāccaturguṇaṃ toyaṃ
jalaṃ nikṣipya kvāthayet| punaḥ pādaśiṣṭaṃ ca caturthāṃśāvaśeṣaṃ gṛhītvā'nena
kvāthena snehaṃ ghṛtaṃ tailaṃ vā sādhayet | kvāthaṃ kvāthayogyaṃ kuṭṭitaṃ
yaddravyaṃ daśamūlādi tasmādisyarthaḥ
|| 1 || 2 ||
mṛdudravyādau kvathane jalapramāṇamāha - caturguṇaṃ mṛdudravye
kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam | tathāca madhyame dravye dadyādaṣṭaguṇaṃ payaḥ
|| 3 || atyantakaṭhine dravye nīraṃ
ṣoḍaśikaṃ matam |
Āḍhamalla. idānīṃ dravyaviśeṣe
kvāthanimittaṃ jalamānamāha - caturguṇamiti | atra caturguṇaprabhṛtikaṃ
dravyaparimāṇāddhoddhavyam | yāvatparimāṇaṃ kvāthyaṃ dravyaṃ bhavati
tāvatparimāṇāccaturguṇitaṃ jalaṃ grāhyamityarthaḥ | mṛdu kaṭhinaṃ kaṭhinataraṃ
ca dravyaṃ tatraivānumānato'vagantavyam | tathāca madhyame dravye
dadyādaṣṭaguṇaṃ paya iti | madhyame mṛdvādisaṃbhāre payaḥ pānīyaṃ yatra
mṛdukaṭhinataradravyamekatra militvā kvāthyaṃ tatrāṣṭaguṇaṃ pānīyaṃ datvā
pādaśeṣaṃ grāhyamiti sarvatra | tathāhi - ‘mṛdvādikvāthyasaṃghāte mānānukte
cikitsakāḥ | madhyasyobhayabhāgitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam’ iti
|| 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. mṛdudravye guḍūcyādau
caturguṇaṃ jalaṃ, kaṭhine daśamūlādau aṣṭaguṇaṃ, tathāca madhyamadravye
āragvadhādau aṣṭaguṇaṃ payaḥ | payo'tra jalaṃ | atyantakaṭhine padmakādau
ṣoḍaśikaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ mataṃ kathitaṃ caturthāṃśaṃ gṛhyate
|| 3 ||
atha matāntare parimāṇaviśeṣamāha - karṣāditaḥ palaṃ yāvatkṣipetṣoḍaśikaṃ
jalam || 4 || tadūrdhvaṃ kuḍavaṃ
yāvadbhavedaṣṭaguṇaṃ payaḥ | prasthāditaḥ kṣipennīraṃ khārī yāvaccaturguṇam
|| 5 || ambukvātharasairyatra pṛthaksnehasya
sādhanam | kalkasyāṃśaṃ tatra dadyāccaturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam
|| 6 || dugdhe dadhni rase nakre kalko
deyo'ṣṭamāṃśakaḥ | kalkasya samyakpākārthaṃ toyamatra caturguṇam
|| 7 ||
Āḍhamalla. karṣādita iti | karṣādita
ityādiparimāṇaṃ sāmānyadravyaviṣaye vartate anyathā svatantravirodhaḥ, yāva-
tkvāthyadravyaṃ karṣādiparimāṇātpalaṃ bhavati tāvattatra ṣoḍaśāṃśaṃ jalaṃ
datvā kvāthaṃ pādaśeṣaṃ grāhyaṃ | ṣoḍaśikamatra kvāthyadravyaparimāṇāt,
tatastu palādupari yāvatkuḍavaṃ kvāthyadravyaparimāṇaṃ bhavati tāvadatra toyaṃ
pānīyamaṣṭaguṇaṃ bhavet, kvāthyadravyādityarthaḥ | atra kvāthaṃ caturthāṃśaṃ
grāhyamiti sarvatra | prasthādita iti | prasthādiparimāṇāt yāvat khārī bhavati
tāvadatra caturguṇaṃ nīraṃ pānīyaṃ prakṣipya saṃkvāthya ca pādaśeṣaṃ
grāhyamiti tātparyārthaḥ | ādiśabdāt āḍhakadroṇaśūrpadroṇīprabhṛtayo grāhyāḥ |
yadvā prasthasyādiḥ prasthādistasmāt tena śarāvamapi gṛhyate, śarāvādita
ityarthaḥ || 4 || 5 ||aparamapyanuktamāha -
ambukvātheti | yatra snehapāke pānīyāditrayāṇāṃ dravyāṇāṃ madhye yadā ekena
pākaḥ syāt tadā kalkasya kalkadravyasya caturthāṃśaṃ ṣaṣṭhāṃśam aṣṭamāṃśaṃ
yathā'nukrameṇa deyam | anukramo yathā - yadi ambunā kevalena pākastarhi
kalkadravyasya caturthāśaṃ deyam, snehaparimāṇādityarthaḥ | yadā kevalena
kvāthenaiva pākastadā kalkadravyasya ṣaṣṭhāṃśaṃ deyam, atrāpi
snehaparimāṇādityarthaḥ | yatra tu kevalasvarasenaiva sādhyate srehaḥ tatra
kalkadravyasyāṣṭamāṃśaṃ deyam | snehamānādityatrāpi sambandhaḥ ityanukramaḥ |
aparamapi - dugdhe ityatrāpi ekadravyasādhyatā sūcyate tadā kalkadravyaṃ
snehaparimāṇādaṣṭamāṃśaṃ deyamiti bhāvaḥ | kalkasyeti | yatra tu anyadravaiḥ
kevalakalkenaiva sādhyate snehastadā caturguṇaṃ kalkadravyaṃ caturguṇaṃ toyaṃ
nikṣipediti sarvatra | samyak pākārthaṃ boddhavyam | etena kimuktaṃ yadā
kṣīrādibhiḥ pratyekena svakalkena pākastadā caturguṇaṃ caturthāṃśaṃ pānīyaṃ
deyam | pānīyaṃ vinā pāko nāstīti sarvamatam
|| 6 || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṣādārabhya
khārīparyantaṃ kvāthyadravye jalamānamāha - karṣāditaḥ yāvatpalaṃ pramāṇaṃ
tāvat ṣoḍaśikaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ kṣipet| tadūrdhvaṃ palādūrdhvaṃ yāvatkuḍavaṃ
kuḍavapramāṇaṃ tāvadaṣṭaguṇaṃ payo jalaṃ bhavet | prasthāditaḥ yāvat
khārīpramāṇaṃ tāvaccaturguṇaṃ jalaṃ kṣipet | pūrvaṃ caturguṇādijalaṃ
yallikhitaṃ tanmṛdudravyādiviṣayaṃ jñeyaṃ | karṣādita idaṃ tu mānaviṣayam ataḥ
kecinmṛdvādito gṛhṇanti kecinmānato gṛhṇanti
|| 4 || 5|| ambvādibhiryatra snehamānaṃ
tatra kalkapramāṇamāha - ‘tatrāmbupiṣṭamuktaṃ syājjalaṃ cātra caturguṇam’,
yatra bhinnaṃ sādhanaṃ bhavati, tatra kalkasyāṃśaṃ caturguṇaṃ ṣaṣṭhaṃ kramāt
ambupāke caturthāṃśaṃ raso māṃsarasastatpāke aṣṭamāṃśam | ukto'pyambvādau pāke
dugdhādau aṣṭamāṃśa eva kalkapāka ityāha - kalkasya samyagiti | dugdhe tathā
dadhni tathā takre pākānantaraṃ kalkaḥ aṣṭamāṃśakādayaḥ raso māṃsarasaḥ |
yadvā raso dhattūrarasaḥ māṃsarasasya pūrvoktatvāt kalkasya samyak pākārthaṃ
caturguṇaṃ snehādityarthaḥ || 6 || 7 ||
dravāṇi yatra sneheṣu pañcādīni bhavanti hi | tatra snehasamānyāhuryathāpūrvaṃ
caturguṇam || 8 ||
Āḍhamalla. idānīmanuktadravāṇāṃ
mānamāha - davāṇīti | yatra snehapakvadravāṇi kṣīratakrarasamūtrakvāthāni
anyānyapi pañcādīni pañcaprabhṛtīni bhavanti anuktamānānīti viṣayaḥ | tatra
tāni dravāṇi snehasamāni pratyekamāhurācāryāḥ | yathā vakṣyamāṇatriphalāghṛte
arvāk dravaṃ catvārastrayo vā tarhi snehaparimāṇāccaturguṇaṃ jñeyaṃ
pratyekamityarthaḥ | eke yathāpūrvaṃ caturguṇamiti paṭhanti tatrāpi sa
evārthaḥ | kutracit dravyāṇīti pāṭho dṛśyate so'saṅgata eva
|| 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. dravyāṇīti | yatra
pañcādhikāni dravyāṇi tatra sneheṣu kiyatparimitaṃ dravyaṃ deyaṃ tadāha -
sneheṣu ghṛtatailādiṣu dravāṇi dugdhādīni yatra pañcaprabhṛtīni bhavanti tatra
snehasamānaṃ bhavati na caturguṇānīti yāvat | yathāpūrvaṃ
caturguṇamityetasyāyamartha: | eko dravastatra pākena cāturguṇyaṃ, dvau dravau
yatra tatra dvābhyāṃ cāturguṇyaṃ yaduktaṃ jaijjaṭe ‘ekadvitridravairdravyaiḥ
kuryāt snehāccaturguṇaṃ | kṣīraṃ snehasamaṃ dadyāt caturbhiśca caturguṇam, iti
| asyāyamarthaḥ yatraiko dravastatraikena cāturguṇyaṃ, evaṃ dvābhyāṃ,
tribhirmilitvā cāturguṇyamityarthaḥ | yatra pañcādhikāni bhavanti tatra
snehasamānīti pūrvārthaḥ| ‘tailasyārdhapramāṇena dadyādikṣurasaṃ budhaḥ |
tathā māṃsarasaṃ cārdhaṃ datvā snehaṃ vipācayet’ snehasamānyāhurityasya
truṭimāhurityarthaḥ ityanye | tadyathā - sakṛnmāṃsauṣadhirasaṃ
mūtrasauvīrakādikaṃ | snehatulyaṃ dadhi kṣīraṃ jalaṃ caiva caturguṇam ||
granthajñānārthamedvyavākhyāprasaṅgenoktam
||8||
kevalakvāthapāke vidhānamāha - dravyeṇa kevalenaiva snehapāko bhavedyadi |
tatrāmbupiṣṭaḥ kalkaḥ syājjalaṃ cātra caturguṇam
|| 9|| kvāthena kevalenaiva pāko yatreritaḥ
kvacit | kvāthyadravyasya kalko'pi tatra snehe prayujyate
||10||
Āḍhamalla. atha kevaladravyasya
snehapākārthaṃ mānamāha - dravyeṇeti | atra dravyaṃ snehāccaturthāṃśaṃ
kalkārthaṃ vāri tāvaddeyaṃ yāvat kalkaḥ syāt | yataḥ peṣaṇe jalasya parimāṇaṃ
na syāt | jalaṃ cātra caturguṇamiti | atra kalke jalaṃ pānīyam | caturguṇaṃ
deyaṃ snehamānādityarthaḥ | eke dravyamānāccaturguṇaṃ jalamiti vyākhyānayanti
tanna manoharaṃ kalkadravyālpatvāt | aparamapyāha - kvātheneti | yatra snehe
kvaciditi anukte kevalena kvāthena kṛtvā pākaḥ kathitaḥ tatra snehe
kvāthyadravyasya kalka: kāryaḥ, kalkārthaṃ cātra caturguṇaṃ jalamiti tena
yenaiva dravyeṇa kvāthaḥ kriyate tainaiva tatparimitena ca dravyeṇāyamapi
kṛtvā'tra caturguṇena ca jalena saha sādhyaḥ | pūrvaṃ kvāthena sādhyaḥ
paścātkalkenetyarthaḥ ||9||10||
Kāśīrāma Vaidya. kevalena kvāthena yadi
snehapāko bhavet tatrāmbupiṣṭaḥ kalko jalaṃ caturguṇakvātheneti | idaṃ padyaṃ
pūrvaślokasyaikārthatvāt prakṣiptaṃ jñeyaṃ
|| 9 || 10 ||
kalkahīnastu yaḥ srehaḥ sa sādhyaḥ kevale drave |
Āḍhamalla. kalkahīna iti | yaḥ sneho
ghṛtaṃ tailādikaḥ kalkahīnaḥ kalkarahito bhavet saḥ kevale drave sādhyaḥ|
dravamatra caturguṇaṃ snehaparimāṇāt ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
kevaladravasādhanamāha - kalkahīne snehe sādhanamāha - yaḥ kalkahīnaḥ snehaḥ
sa kevale drave sādhyaḥ|
puṣpakalkastu yaḥ snehastatra toyaṃ caturguṇam
|| 11 || snehe snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ
prayujyate |
Āḍhamalla. idānīṃ puṣpakalkasya
parimāṇamāha puṣpakalka iti | yaḥ puṣpakalkasaṃjñaḥ snehaḥ tatra snehe toyaṃ
pānīyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ caturguṇatā ca snehāt snehaparimāṇādityarthaḥ | saḥ
puṣpakalkaḥ snehāṣṭamāṃśo yojyata ityarthaḥ | snehasyāṣṭamāṃśaṃ tena sāmyo
yojya ityarthaḥ | puṣpāṇi yathā
nāgakeśarakuṅkumalavaṅgadamanakasurapuṣpacampakotpalapuṇḍarīkaketakījātī-kusumbhaprabhṛtīni
| eke puṣpakalkaḥ prayujyata ityasya sthāne'tra kalkaṃ prayujyate iti paṭhanti
vyākhyānayanti tat patrakalkaṃ prakṣepamāhuḥ, tathāhi - ‘gandhaniryāsapuṣpāṇāṃ
siddhaśīte'vatārite | prakṣepo gandhavṛddhyarthaṃ patrakalkaṃ tu tadviduḥ’
|| 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. puṣpakalkai:
snehasādhanamāha - puṣpeti | yasminsnehe puṣpakalko dīyate sa puṣpakalkaḥ
snehaḥ, tatra toyaṃ jalaṃ caturguṇaṃ snehātpuṣpakalkaḥ kiyatparimito dīyate
ityatrāha - snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate iti
|| 11 ||
vartivatsnehakalkaḥ syādyadāṅgulyā vimarditaḥ
||12|| śabdahīno'gninikṣiptaḥ snehaḥ siddho
bhavettadā| yadā phenodgamastaile phenaśāntiśca sarpiṣi
||13|| gandhavarṇarasotpattiḥ
snehasiddhistadā bhavet | snehapākastridhā prokto mṛdurmadhyaḥ kharastathā
||14|| īṣatsarasakalkastu snehapāko
mṛdurbhavet | madhyapākasya siddhiśca kalke nīrasakomalaḥ
||15|| īṣatkaṭhinakalkaśca snehapāko
bhavetkharaḥ | tadūrdhvaṃ dagdhapākaḥ syāddāhakṛnniṣprayojanaḥ
|| 16 ||
Āḍhamalla. idānīṃ snehānāṃ
saṃsiddhilakṣaṇānyāha - vartivaditi | yadā snehe paripācitaḥ kalkaḥ aṅgulyā
vimardito vartisadṛśo bhavati tadā siddho jñeyaḥ | athavā sa eva kalkaḥ
yadā'gnau nikṣiptaḥ śabdarahito bhavati tadā siddho jñātavyaḥ iti sāmānyam |
aparamapi viśeṣamāha - yadā snehasya pākānte taile phenodgamo bhavati sarpiṣi
ca phenaśāntirbhavati tadā siddhalakṣaṇaṃ boddhavyaṃ |
varṇagandharasotpattirapi snehasiddhiḥ syāt varṇādikamapi taile sarpiṣi ca
jñātavyam | adhunā trividhasnehapākasya lakṣaṇamāha - īṣatsarasakalka iti |
yadā kalke sāndratā kiñcidbhavati agnau nikṣipte sati caṭacaṭāśabdo bhavati
tadā mṛdupāko jñeyaḥ, yadā nīraso kalko bhavati komalaśca nātikaṭhino
nātimṛduriti tadā madhyapākaḥ, yadā kiñcit kaṭhinakalko jātaḥ nīrasaśca
bhavati tadā kharapāka iti | eteṣāṃ parīkṣaṇamanumānato'vagantavyaṃ
gurusakāśadarśanādvā | tadūrdhvaṃ kharapākādūrdhvaṃ yadā snehakalkaḥ
kaṭhinataro bhavati tadā dagdho jñeyaḥ, sa ca sarvakarmasu niṣphalaḥ syāt
dāhakaraśca bhavati ||12-16||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ
snehasiddhalakṣaṇamāha - yadā snehakalkaḥ aṅgulyā vartitaḥ vartīkṛtaḥ
vartivadbhavet agninikṣiptaḥ śabdahīnaśca bhavet tadā siddhaṃ vadet | yadā
varṇagandharasotpattistadāpi snehasiddhirbhavet| iti ca lakṣaṇaṃ
varṇastailapakvavarṇo raktādiḥ, gandhaḥ sugandhatvaṃ,
rasotpattirmadhurādirasotpattiḥ, tadā svedanāllakṣyate | snehapākasya
trividhatvamāha - eko mṛdu:, eko madhyaḥ, ekaḥ kharaḥ; evaṃ tridhā snehapākaḥ
| teṣāṃ lakṣaṇamāha - īṣatsarasakalkaḥ īṣajjalakalkaḥ mṛdusnehapākaḥ
nīrasakomale kalke siddhaḥ pāko madhyapākaḥ nīrasakomale jalasahite ārdre
īṣatkaṭhinakalkaḥ snehapākaḥ kharaḥ tadūrdhvaṃ dagdhapāko
dāhakṛnniṣprayojanaḥ, na kāryakārī
||12||16||
āmapākaśca nirvīryo vahnimāndyakaro guru: | nasyārthaṃ stanmṛdu: pāko
madhyamaḥ sarvakarmasu ||17|| abhyaṅgārthaṃ
kharaḥ prokto yuñjyādevaṃ yathohitam | ghṛtatailaguḍādīṃśca
sādhayennaikavāsare ||18|| prakurvantyuṣitā
hyete viśeṣādguṇasaṃcayam |
Āḍhamalla. idrānīṃ tasya
caturvidhapākasya guṇamāha - āmapākaśceti | āmapāko'paripākakalka: sneho
nirvīryo bhavati, niḥśeṣeṇa vīryarahita ityarthaḥ | vahnimāndyakṛdbhakṣaṇayoge
ca bhavati | nasyaviṣaye mṛdupākaḥ snehaḥ | madhyapākastu sarvakarmasu yujyate
sarvakarma nasyābhyaṅgapānādikaṃ | kharapākasnehaḥ kevalābhyaṅge vihitaḥ
nānyakarmasu | yathocitamiti yathāyogyaṃ yuṃjyādityarthaḥ | eke nasyābhyaṅge
kharaḥ prokta iti paṭhanti, tanna sarvasaṃmatam, nasye tu saumyamāhuḥ |
snehastu kimekāhenaiva sādhyaḥ uta dīrghadavasaiḥ tadviṣayamāha - ghṛteti |
ghṛtataile prasiddhe guḍo'valehaḥ | ādigrahaṇāt īdṛśasambhārā ye cā'nye
prayogāḥ te sarve ekasminneva vāsare na sādhyā: na pācanīyā ityarthaḥ |
kutastadāha - prakurvanti ityādi | te snehādayastu yadā uṣitāḥ santi tadā
guṇasañcayaṃ prakurvanti | ata eva bahudivasaiḥ kṛtvā sādhanīyā iti bhāvaḥ |
tantrāntareṣu etadbahudravyasambhāraviṣayam, asmatsampradāye'pi svalpamapi
snehaṃ kiñci- dvipācyāpare'hni siddho'vatāryaḥ guḍādikamapi cāpare'hni
madhudānādikamuktaṃ kuryāt naivaṃ sarvamatavirodhaḥ ||
|| 17 || 18 ||
Kāśīrāma Vaidya.
āmapākastrividhapākāddhīnaḥ sajala evetyarthaḥ, sa vahnimāndyakaraḥ, tathā
guruḥ | yeṣu mṛdvādayaḥ prayujyante, tānāha - nasyārthamiti | nasyārthaṃ
mṛdupākaḥ sarvakarmasu, bhakṣaṇāvasthāyāṃ madhyamaḥ, abhyaṅgārthaṃ kharaḥ evaṃ
yathocitaṃ yuñjyāt prayojayet, ghṛtatailādīn ekasminneva dine na sādhayet,
kutaḥ ? uṣitā rātrau vāsitā viśeṣādguṇasañcayaṃ kurvanti ||
śārṅgadharānuktamapi tailasādhanam ātreyādāha - “sneho vārisamaṃ nītvā pācayet
mṛduvahninā | pañcapallavakalkena dvātriṃśāṃśena saṃyutam ||
kiṃcitsarasagarbheṇa vastrapūtaṃ prakalpayet | itye-
tadduṣṭagandhādidoṣastailādvimucyate || nirdoṣakaraṇādetatkṛtvā tailaṃ
vipācayet” iti | granthāntare evaṃ śodhanaṃ - “tailaṃ kṛtvā kaṭāhe
dṛḍhataravimale mandamandāgninā ca pakvaṃ niṣphenabhāvaṃ gatamiha hi yadā
śaityabhāvaṃ tadaiva | muñjiṣṭhārātrilodhrairjaladharanalikaiḥ sāmalai:
sākṣapathyaiḥ sūcīpuṣpāvarohairnayati satataṃ gandhayogaṃ jahāti” ||
mañjiṣṭhādyairmilitaiḥ agninīraiḥ pādāṃśakaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet,
rātrirharidrā, jaladharo mustakaḥ, nalikā gandhanalikā uttaradeśe prasiddhā
tadabhāve tvak; sāmalai: sāmalakaiḥ, akṣaṃ bibhītakaṃ, pathyā harītakī,
sūcīpuṣpaṃ ketakī, avarohaḥ vaṭāvarohaḥ, cakārāt granthāntare caiva
“tailasyendukalāṃśakena vikacā grāhyā tu mūrcchāvidhau ye cānye
triphalādayastu rajanīhrīberalodhrānvitāḥ | sūcīpuṣpavaṭāvarohanalikādravyāstu
pādāṃśikāḥ procyāstailajagandhadoṣaharaṇe kalkīkṛtāstadvidaiḥ? | vikacā
mañjiṣṭhā, indukalāṃśena tailāt ṣoḍaśāṃśena grāhyāḥ, mūrcchāvidhau
tailamūrcchāvidhau, ye cānye triphalādayaste militvā kalkīkṛtāḥ | payodo
mustā, rajanī haridrā, hrībera udīcyaṃ, lodhraḥ prasiddhaḥ, sūcī- puṣpaṃ
ketakī, vaṭāvarohaḥ, nalikā gandhanalikā, tathāca - ‘madhye sāravihīnā ca
sarasā kīṭavarjitā | nalikā sā bhavedbhadrā viparītā tu ninditā’ |
kecinnalikāṃ tvacamāhuḥ | iti ghṛtatailasādhanaprakāraḥ ||
|| 17 || 18 ||
atha ghṛtakalpanā sa yathā- pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ
|| 19 || sasaindhavaiśca
palikairghṛtaprasthaṃ vipācayet | kṣīraṃ caturguṇaṃ dattvā tadghṛtaṃ
plīhanāśanam
|| 20|| viṣamajvaramandāgniharaṃ rucikaraṃ
param |
Āḍhamalla. sa yathetyanena taṃ
snehapākasamūhaṃ darśayati granthakāraḥ | tatrādau pūrvaṃ tāvadvṛtakalpanāṃ
darśayannāha yatastailādviśiṣṭo ghṛtakalpaḥ pūrvācāryairdarśitaḥ tathaivātrāpi
likhitaḥ | prathamataḥ kṣīraṣaṭpalakaghṛtavyākhyānamāha - pippalīti | atra
pippalyādikaṃ pañcadravyaṃ pañcakolasaṃjñaṃ boddhavyam, yatastantrāntare
pañcakolaghṛtamasya nāma prasiddham, atra cavyamiti viṭapaviśeṣaḥ, yasya
phalaṃ gajapippalīti śrutiḥ, palikairiti palapramāṇatā pratyekamāhuḥ | ata eva
kṣīraṣaṭpalakaghṛtamidam, caturguṇakṣīreṇa saha ṣaṭpalapramāṇaṣaḍdravyaiśca
sādhitamityarthaḥ | atra caturguṇaṃ nīramapi deyam, samyakpākā-
rthamityasmatsampradāyābhiprāyaḥ | ghṛtaprasthamiti | ṣoḍaśapalamitam
‘kṣīrasya caturguṇatātra ghṛtaparimāṇāt tatsiddhamiti siddhatā'sya
paribhāṣoktavidhānāt ||19||20||
Kāśīrāma Vaidya. atha
kṣīraṣaṭpalaghṛtam – tatrādau ghṛtādhikāraḥ pippalyādyaiḥ ṣaṭpalaiḥ
kalkitairghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ datvā pacet tad ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ bhavati
pippalyādīnāṃ ṣaṭpalatvāt | plīhā dakṣiṇāṅge rogaviśeṣaḥ hṛdayādadhaḥ,
viṣamajvaraharaṃ tathā rucikaraṃ, viṣamajvarāḥ saṃtatādayaḥ pañca
|| 19 || 20 ||
atha cāṃgerīghṛtaṃ atīsāragrahaṇyoḥ - pippalī pippalīmūlaṃ citrako
hastipippalī ||21|| śvadaṃṣṭrā nāgaraṃ
dhānyaṃ pāṭhā bilvaṃ yavānikā | dravyaiśca palikairetaiścatuḥṣaṣṭipalaṃ ghṛtam
|| 22 || ghṛtāccaturguṇaṃ deyaṃ
cāṅgairīsvarasaṃ budhaiḥ | tathā caturguṇaṃ dattvā dadhi sarpirvipācayet
||23|| śanaiḥ śanairvipaktavyaṃ
cāṅgerīghṛtamuttamam | tadghṛtaṃ kaphavātaghnaṃ grahaṇyarśovikāranut
|| 24 || hantyānāhaṃ gudabhraṃśaṃ
mūtrakṛcchraṃ pravāhikām |
Āḍhamalla. atha cāṅgerīghṛtamāha -
pippalīti | atra hastipippalī gajapippalī, śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ, nāgaraṃ
śuṇṭhī, bilvamatra bilvaśalāṭu, palikairiti palapramāṇaṃ pratyekaṃ,
cāṅgerīsvarasamiti cāṅgerī prasiddhā, sācāmlarasā āmacāṅgerīti loke prasiddhā,
tasyāḥ svarasamiti sadyorasaṃ, budhairiti grahaṇena sadyorasābhāve kvāthamapi
deyam dadhi caturguṇaṃ ghṛtaparimāṇāt | śanaiḥ śanaiḥ paktavyamiti
mandapācanapācitamiti bhāvo dagdhabhayāt
|| 21-24 ||
atha masūraghṛtam atīsārādau - masūrāṇāṃ palaśataṃ nīradroṇe vipācayet
||25|| pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā datvā
bilvapalāṣṭakam | ghṛtaprasthaṃ pacettena sarvātīsāranāśanam
||26|| grahaṇīṃ bhinnaviṭkaṃ ca nāśayecca
pravāhikām |
Āḍhamalla. atha masūrādyaṃ ghṛtamapyāha
- masūrāṇāmiti | masūro'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ, nīradroṇe jaladroṇe
catuḥṣaṣṭikuḍavaparimitaṃ bhavati | bilvaṃ palāṣṭakamitaṃ bhavati bilvaṃ
bilvamajjā tacca kalkīkṛtaṃ jalena saha deyam, kartavyavidhāvapi masūrāḥ
karpaṭabaddhāḥ kvāthyāḥ, mṛdvagninā ca sādhanaṃ kāryam
||25||26||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
||25||26||
atha kāmadevaghṛtaṃ raktapittādau - aśvagandhā2
palaśataṃ tadardhaṃ gokṣuraṃ smṛtam | śatāvarī vidārī ca śālaparṇī balāmṛtā
|| 27 || aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṃ
punarnavā | kāśmaryāśca phalaṃ caiva māṣabījaṃ tathaiva ca
|| 28 || pṛthagdaśapalānbhāgān
caturdroṇe'mbhasi pacet | droṇe śeṣe rase tasmin paceccaiva ghṛtāḍhakam
||29|| mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭhaṃ pippalī
raktacandanam | patrakaṃ nāgapuṣpaṃ ca ātmaguptāphalaṃ tathā
|| 30|| nīlotpalaṃ sārive dve jīvanīyo
gaṇastathā | pṛthakvarṣasamānbhāgān śarkarāyāḥ paladvayam
|| 31|| rasasya pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ
samāharet | caturguṇena payasā ghṛtāḍhakaṃ vipācayet
|| 32 || ghṛtametannihantyāśu
raktapittamuraḥkṣatam | halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam
|| 33 || mūtrakṛcchramurodāhaṃ pārśvaśūlaṃ
ca nāśayet | etatsarpiḥ prayoktavyaṃ bahvanta: puravāsinām
|| 34 || strīṇāṃ caivāprajātānāṃ durbalānāṃ
ca dehinām | śreṣṭhaṃ balakaraṃ varṇyaṃ hṛdyaṃ puṣṭirasāyanam
||35|| ojastejaskaraṃ hṛdyamāyuṣyaṃ
prāṇavardhanam| saṃvardhayati śukraṃ hi puruṣaṃ durbalendriyam
|| 36 || sarvarogavinirmuktau payaḥsikto
yathā drumaḥ | kāmadeva iti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam
|| 37 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
kāmadevaghṛtavivaraṇaṃ darśayannāha - aśvagandheti | aśvagandhāmūlaṃ palaśataṃ
grāhyam tadardho gokṣura iti pañcāśatpalaṃ; gokṣuro'tra pañcāṅgo grāhyaḥ,
aparāṇi daśadravyāṇi daśapalamiti pratyekamāhuḥ, tāni kānītyatrāha
-śatāvarītyādi sugamam | tatra tu aśvatthasya ca śuṅgānīti pippalaśuṅgāni
siddhāni, kāśmarī gambhārī tasyāḥ phalāni, padmabījaṃ prasiddhaṃ ‘kamalagaṭā’
śabdavācyam, māṣabījamiti maṣāḥ pratītaḥ, etat sakalaṃ pānīyadroṇacatuṣṭaye
saṃkvāthya pādaśeṣaṃ vastragālitaṃ grāhyam | aparāṇyapi kalkayogyāni
dravyāṇyāha - mṛdvīketyādi | mṛdvīkā drākṣā, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ tattu
campakavadvṛkṣaviśeṣaḥ, ātmaguptā kapikacchuḥ tasyāḥ phalāni, nīlotpalaṃ
nīlakamalavācyam, tadabhāve kamalabījaṃ grāhyam | sārive dve iti kṛṣṇasārivā
śuklasārive | te ‘aphoī’ śabdavācye; kṛṣṇasārivā kalahaṃsavatpatrā sugandhā,
śuklasārivā jambūvatpatrā vratatiḥ, jīvanīyo gaṇa iti jīvanīyo
jīvantīśākaviśeṣaḥ, tadādisaṃjñako jīvanīyo gaṇaḥ, tathāhi - ‘jīvantī
sūryaparṇīyukvākolyau jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyo gaṇo
mataḥ’ iti | tasyā'prasiddhatvāt tatsāmyaguṇadravyāṇi yojyāni iti
vṛddhavaidyānāṃ sammatam, etāni mṛdvīkādīni dravyāṇi pṛthak karṣapramāṇāni
grāhyāṇi, śarkarāyāḥ paladvayamiti | kecit siddhe'smin śarkarāyāḥ
prakṣepamāhuḥ | rasasya pauṇḍrakekṣūṇāmiti | pauṇḍrako vikhyātaḥ ikṣuviśeṣaḥ,
ikṣuḥ sāmānyaḥ sa ca lohitekṣu prabhṛtiko yathālābhaṃ grāhyaḥ, nanu
ikṣugrahaṇenaiva pauṇḍrakagrahaṇaprāptiḥ tatkathaṃ bhinnagrahaṇam ? ucyate -
pauṇḍrakagrahaṇaṃ guṇaprābalyāt kṛtaṃ yataḥ ‘pauṇḍrakaḥ śītalaḥ snigdho
bṛṃhaṇo kaphakṛt saraḥ’ iti | tasmāt pauṇḍrako viśeṣeṇātra pācanīyaḥ | asya
rasasyāḍhakaṃ pratyekaṃ dvirāḍhakagrahaṇāt ghṛtāḍhakamekam, godugdhaṃ
caturāḍhakamiti ||27-37 ||
Kāśīrāma Vaidya. amṛtā guḍūcī, kāśmarī,
gambhārī, padyabījaṃ kamalabījaṃ, māṣabījamannaṃ, jīvantīyagaṇaścūrṇoktaḥ,
nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ, sārive dve śvetakṛṣṇabhedena, dve bale balā nāgabalā,
śarkarā sitā; pauṇḍra3
kekṣūṇāṃ4 rasaḥ |
spaṣṭamanyat ||27-37 ||
apasmārādau pānīyakalyāṇakaṃ ghṛtaṃ - triphalā dve niśe kauntī sārive dve
priyaṅgukā | śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī devadārvyelavālukam
|| 38 || nataṃ viśālā dantī ca dāḍimaṃ
nāgakeśaram | nīlotpalailā mañjiṣṭhā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapadmakam
|| 39 || jātipuṣpaṃ candanaṃ ca tālīsaṃ
bṛhatī tathā | etaiḥ karṣasamaiḥ kalkairjalaṃ dattvā caturguṇam
|| 40 || ghṛtaprasthaṃ paceddhīmānapasmāre
jvare kṣaye | unmāde vātarakte ca kāse mandānale tathā
|| 41 || pratiśyāye kaṭīśūle
tṛtīyakacaturthake | mūtrakṛcchre visarpe ca kaṇḍūpāṇḍvāmaye tathā
|| 42 || viṣadvaye prameheṣu
sarvathaivopayujyate | vandhyānāṃ putradaṃ bhūtayakṣarakṣoharaṃ smṛtam
|| 43 ||
Āḍhamalla. atha pānīyakalyāṇakaṃ ghṛtam
āha - triphaleti | triphalātra harītakīprabhṛtiphalatrayam, dve niśe
haridrādvayaṃ, kauntī reṇukā, sārive dve kṛṣṇaśuklabhedena,
priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ phalāni, śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ceti
kavarādvayaśabdavācyam, elavālukaṃ svanāmakhyātaṃ tacca kuṣṭhagandhi
ṣaṭphalasadṛśam; nataṃ tagarapādikā, viśālā indravāruṇī, dantī prasiddhā,
dāḍimaṃ dāḍimaphalaṃ bījāni ca, nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, tadabhāve padmabījaṃ
dravyaṃ grāhyaṃ, elā bṛhatphalā, jātī mālatī tasyāḥ kusumāni, candanaṃ śvetaṃ,
tālīsaṃ svanāmaprasiddham, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārikā etāni karṣapramāṇāni
pratyekaṃ | jalaṃ pānīyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ ghṛtaparimāṇāt | ghṛtaprasthamiti
kuḍavacatuṣṭayapramitaṃ gavyaṃ ghṛtaṃ bhavati kevalapānīyaparipācanāt
pānīyakalyāṇakamasya saṃjñārūḍhiḥ ||38-43||
Kāśīrāma Vaidya. kauntī reṇukā,
elavālukaṃ prasiddhaṃ, viśālā indravāruṇī, dāḍimaṃ prasiddhaṃ tasya bījāni,
padmakaṃ jātipuṣpaṃ, mālatīpuṣpāṇi, kalkadravyāt caturguṇaṃ jalaṃ datvā
prasthaṃ ghṛtaṃ pacet | tatpānīyakalyāṇakaṃ ghṛtaṃ nāmataḥ
||38-43||
amṛtāghṛtaṃ kuṣṭhādau - amṛtākvāthakalkābhyāṃ sakṣīraṃ vipacedghṛtam |
vātaraktaṃ jayatyāśu kuṣṭhaṃ jayati dustaram
|| 44 ||
Āḍhamalla. amṛtādyaghṛtavivaraṇamapyāha
- amṛteti | amṛtā guḍūcī tasyāḥ kvāthakalkābhyāṃ kṛtvā sakṣīraṃ ghṛtaṃ vipācya
vātaraktādike deyam, tena kvāthaścaturguṇajalena siddhaḥ sa ca ghṛtāccaturguṇa
iti paribhāṣāyāṃ pratītaḥ | kalkaṃ dṛṣadi peṣitaṃ tacca ghṛtāṃśaṃ tena
kalkadravyaṃ ghṛtāccaturthāṃśaṃ deyamityarthaḥ | sakṣīramiti caturguṇaṃ kṣīraṃ
ghṛtaparimāṇāt| kecittu snehasamaṃ proktamiti paṭhanti etadapi saṅgataṃ na
viruddhaṃ dravāntaratvāt | kalke'pi caturguṇaṃ pānīyaṃ datvā pācanīyamiti
vyavahāraḥ | asya pānamāhurabhyaṅgaṃ ca
|| 44 ||
Kāśīrāma Vaidya. amṛtā guḍūcī, tasyāḥ
kvāthaḥ kalkaśca, kṣīraṃ dugdhaṃ ghṛtāccaturguṇaṃ | spaṣṭamanyat
|| 44 ||
atha mahātiktakaghṛtaṃ vātaraktakuṣṭhādau - saptacchadaḥ prativiṣā śyāmākaḥ
kaṭurohiṇī | pāṭhā mustamuśīraṃ ca triphalā parpaṭastathā
|| 45 || paṭolanimbamañjiṣṭhāḥ pippalī
padmakaṃ śaṭhī | candanaṃ dhanvayāsaśca viśāle dve niśe tathā
|| 46 || guḍūcī sārive dve ca mūrvā vāsā
śatāvarī | trāyantīndrayavāyaṣṭībhūnimbaścākṣabhāgikāḥ
|| 47 || ghṛtaṃ caturguṇaṃ
dadyādghṛtādāmalakīrasaḥ | dviguṇaḥ sarpiṣaścātra jalamaṣṭaguṇaṃ bhavet
|| 48 || tatsiddhaṃ pāyayetsarpirvātarakteṣu
sarvathā | kuṣṭhāni raktapittaṃ ca raktārśāṃsi ca pāṇḍutām
||49|| hṛdrogagulmavīsarpapradaraṃ
gaṇḍamālikām | kṣudrarogān jvarāṃścaiva mahātiktamidaṃ jayet
||50||
Āḍhamalla. idānīṃ mahātiktakaghṛtamāha
- saptacchada iti | saptacchadaḥ saptaparṇaśabdavācyaḥ sa ca
śālmalīpatrasadṛśo yugmapatraḥ; prativiṣā ativiṣā śyāmāko rājavṛkṣastasya
phalaṃ, candanaṃ śvetaṃ, viśāle dve itīndravāruṇīdvayaṃ, dve niśe iti
haridrādvayaṃ, sārive dve iti śuklakṛṣṇabhedena, mūrvā corasnāyuḥ, vāsā
āṭarūṣakaḥ, trāyantī trāyamāṇā, śeṣaṃ dravyaṃ prasiddham, akṣabhāgikāḥ
karṣapramāṇāḥ, pratyekaṃ ghṛtaṃ caturguṇamiti pūrvadravyasambhārāt
āmalakaphalasvaraso dviguṇo ghṛtaparimāṇāt svarasābhāve kvātho'pi deyaḥ na
doṣaḥ, jalaṃ pānīyaṃ cāṣṭaguṇaṃ deyaṃ samyakpākārthaṃ sarpiṣo ghṛtaparimāṇāt,
etatsiddhaṃ mahātiktakaṃ nāma ghṛtaṃ vātaraktādiṣu praśastam
|| 47-50 ||
Kāśīrāma Vaidya. saptacchadaḥ
saptapuṭā, prativiṣā ativiṣā, śyāmāka āragvadhaḥ, kaṭurohiṇī kaṭukī, pāṭhā,
mustaṃ nāgaraṃ, uśīraṃ sugandhakaṃ, triphalā harītakyādikā, parpaṭaḥ
kaṭupatraḥ. paṭolaṃ5
phalaśākastasya patrāṇi, padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ, śaṭhī karcūra:, candanaṃ
raktacandanaṃ; dhanvayāsako yavāsakaḥ, viśālā indravāruṇī, dve niśe haridrā
dāruharidrā ca, dve sārive śvetakṛṣṇabhedena, mūrvā moraṭā, trāyantī
trāyamāṇā, indrayavaḥ, yaṣṭī madhuyaṣṭī, bhūnimbaḥ tiktakam | akṣabhāgikā:
pratyekaṃ karṣabhāgāḥ | ghṛtaṃ caturguṇaṃ sarvadravyebhyaścaturguṇaṃ | ghṛtāt
dviguṇa āmalakīrasaḥ sarpiṣo ghṛtāt jalamaṣṭaguṇaṃ sarvaṃ paktvā siddhaṃ
kārayet | spaṣṭamanyat | mahātiktakaṃ siddhatvāt
||45-50||
atha kāsīsādyaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhe dadrūpāmāśira:sphoṭādau - kāsīsaṃ dve niśe
mustaṃ haritālaṃ manaḥśilām | kampillakaṃ gandhakaṃ ca viḍaṅgaṃ gugguluṃ tathā
|| 51 || sikthakaṃ maricaṃ kuṣṭhaṃ tutthakaṃ
gaurasarṣapān | rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāsaṃ raktacandanam
|| 52 || irimedaṃ nimbapatraṃ karañjaṃ
sārivāṃ vacām | mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ māṃsīṃ śirīṣaṃ lodhrapadmakam
||53|| harītakīṃ prapunnāṭaṃ
cūrṇayetkārṣikānpṛthak | tatastaccūrṇamāloḍya triṃśatpalamite ghṛte
|| 54 || sthāpayettāmrapātre ca gharme sapta
dināvadhi | asyābhyaṅgena kuṣṭhāni dadrūpāmāvicarcikāḥ
|| 55 || śūkadoṣā visarpāśca visphoṭā
vātaraktajāḥ | śira:sphoṭopadaṃśāśca nāḍīduṣṭavraṇāni ca
|| 56 || śotho bhagandaraścaiva lūtāḥ
śāmyanti dehinām | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ ghṛtam
|| 57 ||
Āḍhamalla. adhunā
kāsīsādyaghṛtavivaraṇamāha - kāsīsamiti | kāsīsaṃ dravyaviśeṣaṃ
bhasmavadalpabhṛt asya bhedaḥ puṣpakāsīsaṃ, tacca kiñcit pītam, dve niśe dve
haridre, kampillako rorīśabdavācyo vṛkṣaviśeṣaḥ, kampilletyapare, sikthakaṃ
madhūcchiṣṭaṃ, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, sindūraṃ prasiddhaṃ śrīvāsaṃ
niryāsadravyaṃ rālaśabdavācyaṃ, irimedo viṭkhadira ojaśabdavācyaḥ karañjo
bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ loke colā iti prasiddhaḥ | sārivā āsphotā ‘āphoī’
loke; māṃsī gandhamāṃsī jaṭāvadviṭapaḥ, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, prapunnāṭaṃ
cakramardabījāni, etāni pṛthak karṣapramitāni cūrṇīkṛtya triṃśatpalaparimite
ghṛte āloḍya tāmrapātre | nidhāya gharme dhārayet yāvat sapta dināni bhavanti
| etaccādravāgnisiddhaṃ sūryapākasaṃjñamiti boddhavyam | asmatsaṃpradāye tu
kalkārhaṃ dravyaṃ kalkībhūtaṃ kṛtvā caturguṇena pānīyena saha ghṛtaṃ vipācya
paścāt prakṣepayogyaṃ dravyaṃ cūrṇīkṛtya tatra prakṣipyāloḍya gharme
saptadinaṃ yāvaddhārayet evaṃ siddho bhavati | kalkārthaṃ dravyaṃ yathā -
haridrāmustaraktacandanerimedanimbapatrakarañjasārivāvacāmañjiṣṭhā-
madhumāṃsīśirīṣalodhrapadmakaharītakīprabhṛtikaṃ śeṣaṃ prakṣepārthaṃ jñeyam
|| 51-57 ||
Kāśīrāma Vaidya. kāsīsaṃ prasiddhaṃ,
dve niśe haridrādvayaṃ, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ prasiddhaṃ, śirīṣaṃ
prasiddhaṃ, padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ, prapunnāṭaṃ6
cakramardastasya bījāni, etān pṛthak karṣamitān triṃśatpalamite ghṛte
tāmrapātre gharme saptadinaṃ sthāpayet
|| 51-57 ||
atha vraṇe jātyādighṛtaṃ- jatinimbapaṭolaṃ ca dve niśe kaṭurohiṇī | mañjiṣṭhā
madhukaṃ sikthaṃ karañjośīrasārivāḥ
|| 58 || tutthaṃ va
vipacetsamyakvalkairebhirghṛtaṃ budhaḥ | asya lepādvirohanti sūkṣmanāḍīvraṇā
api || 59 || marmāśritāḥ kledinaśca
gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ jātyādikaṃ ghṛtamāha
- jātītyādi | jātīnimbapaṭolamityatra trayāṇāṃ patrāṇi grāhyāṇi
tantrāntaradarśanāt | tathāca - ‘jātīnimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavā’
ityādi | dve niśe dve haridre, tena haridrā dāruharidrā, kaṭurohiṇī kaṭukī
śabdavācyam, madhukaṃ yaṣṭhīmadhu, sikthakaṃ madanakaṃ, karañjo bṛhatkarañjaḥ
tasya patrāṇi phalāni vā, uśīraṃ sugandhadravyam | sārivā āsphotā, tutthaṃ
haritapāṣāṇavat kṛtrimaṃ dravyaviśeṣaṃ, etat sāmyamānaṃ sakaladravyād ghṛtaṃ
caturguṇā sādhyam | atra kalkapācanārthaṃ caturguṇitaṃ jalaṃ deyam | eke
sikthatutthayoḥ siddhe prakṣepamāhuḥ | tathāca - ‘prakṣepaṃ kārayeddhīmān
siddhe sikthakatutthayoḥ’ ityādi | jātīkādyaṃ gaurādyaṃ ca tailamapi pacyate|
tathāca cakraḥ - ‘gaurādyaṃ jātīkādyaṃ ca tailamevaṃ prasādhyate | tailaṃ
sūkṣmānane duṣṭe vraṇe gambhīra eva ca’ iti
|| 58 || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. jātī mālatī tasyāḥ
patrāṇi, nimbapatrāṇi, dve niśe haridrā dāruharidrā, madhukaṃ
yaṣṭīmadhu,sikthaṃ karañjamūlaṃ, uśīraṃ sugandhakaṃ, sārivā anantā,
tutthaṃ7
prasiddhaṃ, ebhiḥ kalkairghṛtaṃ pacet kalkadravyāt ghṛtaṃ caturguṇam | asya
lepāt sūkṣmā nāḍīvraṇā rohanti || 58 || 59
||
atha bindughṛtaṃ jalodaravirecanādau- citrakaṃ śaṅkinī pathyā
kampillastrivṛtāyugam ||60|| vṛddhadāruśca
śamyāko dantī dantīphalaṃ tathā | kośātakī devadālī nīlinī girikarṇikā
||61|| sātalā pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ kaṭukī
tathā | hemakṣīrī ca vipacetkalkairebhiḥ picūnmitaiḥ
||62|| ghṛtaprasthaṃ snuhīkṣīraṃ ṣaṭpale tu
paladvayam | arkakṣīrasya matimāṃstatsiddhaṃ gulmakuṣṭhahṛt
||63|| hanti śūlamudāvartaṃ śothādhmānaṃ
bhagandaram | śamayatyudarāṇyaṣṭau nipītaṃ bindusaṃkhyayā
|| 64 || godugdhenoṣṭradugdhena kaulatthena
śṛtena vā | uṣṇodakena vā pītvā binduvegairviricyate
|| 65 || etadbindughṛtaṃ nāma
nābhilepādviricyate |
Āḍhamalla. adhunā bindughṛtamāha -
citrakamiti | atra citrakaḥ prasiddhaḥ, śaṅkhinī yavatiktā,
śaṅkhapuṣpīśabdavācyā, kaṃpillaḥ kaṃvīlā vikhyātā ‘rorī’ śabdavācyamiti kecit
| trivṛtāyugamiti śvetakṛṣṇabhedena, ‘niśotha’ dvayaṃ, vṛddhadāru mahāśyāmo
dīrghapatraḥ sa ca tridhārāśabdavācyaḥ, śamyākaḥ kṛtamālakaḥ, dantī loke
‘dantivanī’ti vācyā, tasyāḥ phalaṃ jayapālaśabdavācyaṃ, triphalā
harītakyādikaṃ, kośātakī ghoṣārī, devadālī vallīviśeṣaḥ | girikarṇikā
‘śophandaīśaphanda’ iti prasiddhaḥ | sātalā sehuṇḍabhedaḥ, ‘ghaṭaghava’ iti
loke | hemakṣīrī kaṅkuṣṭhaṃ keciccokaśabdavācyamiti vadanti | picūnmitairiti
karṣapramāṇaiḥ pratyekamatra kalkārthaṃ toyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ vyavahārāt |
tathāca - ‘snuhyarkapayasoratra pākārthamupapattitaḥ | caturguṇaṃ jalaṃ deyam’
ityādi | snuhīkṣīraṃ sehuṇḍasya kṣīraṃ ṣaṭpalapramitaṃ deyam, arkakṣīraṃ tu
paladvayamiti vadanti kecit | asmatsaṃpradāye tu aṣṭapalaparimitaṃ snuhīkṣīraṃ
etatparimāṇaṃ tu arkakṣīramiti | nipītaṃ bindusaṃkhyayā iti ‘binduḥ
syāttarjanīparvadvayamagrārdhato mitaḥ’ iti vyavahārāt | ṣaḍaṣṭamāṣakā deyā
binduvegairiti yāvatsaṃkhyān bindūn pibet tāvanmātreṇa viricyata ityarthaḥ |
‘nābhilepādviricyate’ ityanenāsya prabhāvotkṛṣṭatvaṃ darśitam
|| 60-65 ||
Kāśīrāma Vaidya. śaṅkhinī śaṅkhapuṣpī,
pathyā harītakī, kampillaḥ, trivṛtāyugmaṃ niḥsṛtādvayaṃ śvetakṛṣṇabhedena,
vṛddhadāruḥ prasiddhaḥ, śamyākaḥ kṛtamālaḥ, dantī jayapālamūlaṃ, dantīphalaṃ
jayapālaṃ, kośātakī kaṭurgrāhyā, devadālī vaṃdālī, nīlinī nīlapuṣpī,
girikarṇikā aparājitā, śvetapuṣpī parājitā, sātalā sehuṇḍaḥ, hemakṣīrī
prasiddhā | picūnmitaiḥ prasthaṃ ghṛtaṃ snuhīkṣīre sehuṇḍadugdhe ṣaṭpale
pacet, paladvaye arkakṣīrasya vipacet tatsiddhaṃ bindughṛtaṃ bhavati |
binduprayogāt bindughṛtaṃ nāmnā prasiddham ||
|| 60-65 ||
atha triphalāghṛtaṃ netraroge timirādau - triphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ
vāsārasodbhavam
|| 66 || bhṛṅgarājarasaprasthaṃ
prasthamātraṃ payaḥ smṛtam | dattvā tatra ghṛtaprasthaṃ kalkaiḥ karṣamitaiḥ
pṛthak || 67 || triphalā pippalī drākṣā
candanaṃ saindhavaṃ balā | kākolī kṣīrakākolī bhedā maricanāgaram
||68|| śarkarā puṇḍarīkaṃ ca kamalaṃ ca
punarnavā | niśāyugmaṃ ca madhukaṃ sarvairebhirvipācayet
|| 69 || naktāndhyaṃ nakulāndhyaṃ ca kaṇḍūṃ
pillaṃ tathaiva ca | netrasrāvaṃ ca paṭalaṃ timiraṃ kācakaṃ jayet
|| 70|| anye'pi praśamaṃ yānti netrarogāḥ
sudāruṇāḥ | traiphalaṃ ghṛtametaddhi pāne nasyādiṣūcitam
|| 71 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
triphalāghṛtavyākhyānamāha - triphaleti | triphalāyā rasaprasthamiti |
svarasābhāve kvāthaḥ kalkaṃ vā pracarati | vāsārasodbhavaṃ prasthamiti vāsā
āṭarūṣakaḥ, bhṛṅgarājo mārkavaḥ loke ghamarāśabdavācyaḥ, ājaṃ
payaśchāgīdugdham, eke ‘prasthamājaṃ payaḥ smṛta’mityasyāgre ‘guḍūcyāśca
rasaprastham āmalātvagrasaṃ tathā | prasthaṃ prasthaṃ samāhṛtya
sarvairebhirghṛtaṃ pacet’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kalkairiti
vakṣyamāṇadravyāṇāṃ tadyathā - triphalā harītakyādikaṃ, candanaṃ śvetaṃ,
puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ kamalasāmānyatvena raktaṃ nīlaṃ vā; niśāyugmamiti
haridrādvayaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, etat siddhaṃ bhojanāgre bhojanamadhye
bhojanānte ca vihitam | tathāca tantrāntare - ‘ūrdhvapānamadhaḥpānaṃ
madhyapānaṃ ca śasyate’ iti | śarkarāyāḥ siddhe prakṣepamāhureke |
naktāndhyādayo netramṛge vikhyātāḥ
|| 66-71 ||
Kāśīrāma Vaidya.
triphalārasaprasthamityatra harītakīsvarasaprasthaḥ, āmalakarasaprasthaḥ,
pratyekaṃ triphalāprastho jalaṃ natu ṣaḍāḍhakamitaṃ, kaiśoraguggulvādau
nirṇītatvāt | tīsaṭe spaṣṭameva likhitaṃ, - ‘pathyākṣāmalakījale payasi ca
cchāge'tha vāsārase bhṛṅgasya svarase vipācitamiti proktaiśca kalkauṣadhaiḥ |
kākolītriphalāmṛtotpalakaṇā hyuṣṇā- sitāṣaṣṭikāvyāghrībhiḥ saha netraruk
praśamate sarpirmahātraiphalam’ iti || harītakyādīnāṃ svarasastu agnisaṃyogaṃ
vinā kartavyaḥ | yadvā svarasaṃ prāpyāgnisaṃyogakaraṇādagnisaṃyogaḥ | svarasaḥ
kvāthastatra prasthaṃ harītakī, caturguṇaṃ jalaṃ datvā kvāthaḥ, dviguṇaṃ jalaṃ
datvā svarasaḥ prasthamātraṃ gṛhyate evamanyeṣām | nanu samuditasya
triphalāyāḥ svarasaḥ prasthaḥ, uktāyāṃ ca triphalāyāṃ āmalakīrasasya
bhinnagrahaṇāt, tathāca vṛndavaṅgasenādayaḥ ‘triphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ
bhṛṅgarasasya ca | vṛṣasya ca rasaḥ prasthaṃ śatāvaryāśca tatsamam | ajākṣīraṃ
guḍūcyāśca āmalakyā rasaṃ tathā | prasthaṃ prasthaṃ samāhṛtya
sarvairebhirghṛtaṃ pacet | atra guḍūcīsvarasata āmalakīsvaraso'dhikaḥ,
śārṅgadhare tu nāsti tatkathaṃ na virodhaḥ | ucyate, śārṅgadhareṇa tu
tīsaṭamataṃ gṛhītamiti tasya na doṣaḥ
|| 66-71 ||
atha gaurādyaṃ ghṛtaṃ vraṇe - dve haridre sthirā mūrvā sārivā candanadvayam |
madhuparṇī ca madhukaṃ paḍmakeśarapadmakam
|| 72 ||
utpalośīramedābhistriphalāpañcavalkalaiḥ | kalkaiḥ
karṣamitairetairghṛtaprasthaṃ vipācayet
|| 73 ||
visarpalūtāvisphoṭaviṣakīṭavraṇāpaham | gaurādyamiti vikhyātaṃ sarpirviṣaharaṃ
param || 74 ||
Āḍhamalla. adhunā gaurādyaṃ ghṛtamāha -
dve haridre iti | haridrā dāruharidrā, sthirā śāliparṇī, mūrvā corasnāyuḥ,
sārivā āsphotā, candanadvayamiti śvetaraktabhedena, madhuparṇī
yaṣṭīmadhubhedaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī | kecittu madhuyaṣṭyā eva bhāgadvayaṃ
grāhyaṃ dviḥpāṭhāt | padmakaḥ kāṣṭhaviśeṣaḥ, pañcavalkalairityasyāgre
‘jātīnimbapaṭolaṃ ca karañjaṃ tiktasikthakam’ iti paṭhanti tadvahupustakeṣu na
dṛśyate| atrāpi kalkapākārthaṃ pānīyaṃ caturguṇamitaṃ deyam |
paribhāṣāmatānusārataḥ gaurādikameti | gaurā haridrā ||
|| 72-74 ||
Kāśīrāma Vaidya. dve haridre haridrā
dāruharidrā ca, śāliparṇī, mūrvā moraṭā, sārivā anantā, candanadvayaiḥ
raktacandanaḥ śvetacandanaḥ, madhuparṇī māṣaparṇī, madhukaṃ yaṣṭīmadhu,
padmakeśaraṃ, padmakaṃ padmakakāṣṭham, utpalaṃ raktakamalaṃ, uśīraṃ medā
aṣṭavargoktā pañcavalkalaiḥ vaṭa-udumbara-śirīṣa-parkaṭī-vetasa eṣāṃ valkalaiḥ
etaiḥ karṣamitaiḥ pratyekaṃ jalapiṣṭaiḥ pacet | gaurā haridrā tadādyatvāt idaṃ
gaurādighṛtaṃ spaṣṭamanyat || 72-74 ||
atha mayūraghṛtaṃ śirorogādau - balāmadhukarāsnābhirdaśamūlaphalatrikaiḥ |
pṛthagdvipalikairebhirdroṇanīreṇa pācayet
|| 75 || mayūraṃ
pakṣapittāntrayakṛtpādāsyavarjitam | pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā kṣīraṃ dattvā ca
tatsamam ||76|| ghṛtaprasthaṃ
pacetsamyagjīvanīyaiḥ picūnmitaiḥ | tatsiddhaṃ śirasaḥ pīḍāṃ manyāpṛṣṭhagrahaṃ
tathā || 77 || arditaṃ
karṇanāsākṣijihvāgalarujo jayet | pāne nasye tathābhyaṅge karṇapūreṣu yujyate
|| 78 || hemantakālaśiśiravasanteṣu ca
śasyate |
Āḍhamalla. atha mayūrādyaṃ ghṛtamāha -
balā iti | balā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, rāsnā surabhiḥ, daśamūlaṃ prasiddham |
phalatrikaṃ harītakyādi pṛthak dvipalikairebhirityasya sthāne kecit
triphalikairiti paṭhanti vyākhyānayanti ca |
pakṣapittāntrayakṛtpādāsyavarjitaṃ mayūramekaṃ droṇanīreṇeti caturāḍhakamitena
pānīyena pācayet, kintu vyavahārataḥ adhikaṃ jalaṃ deyam | yataḥ mayūreṇa saha
dravyāṇāṃ kvāthavidhānaṃ bhavati | tathāca cakraḥ ‘daśamūladibhistulyo mayūra
iha gṛhyate’ iti | evaṃ militvā yāvatkvāthaṃ bhavati tāvajjalaṃ deyam, tatra
‘kvāthyāccaturguṇaṃ vāri’ ityādi paribhāṣayā jalavyavastheti
pūrvavyākhyāpracāraḥ | kṣīraṃ dattvā ca tatsamamiti kvāthasamamityarthaḥ, eke
ghṛtasamaṃ kṣīramiti manyante, tadapi saṅgataṃ dravāntaratvāt, jīvanīyaiḥ
picūnmitairiti jīvanīyo madhuragaṇaḥ sa yathālābhaṃ grāhyaḥ | picūnmitaiḥ
karṣapramāṇaiḥ pratyekaṃ jīvanīyastu kalparūpa ityāhuḥ | etad ghṛtaṃ
pānābhyaṅganasyādiṣu yojyam | hemantakālaśiśiravasanteṣu iti | anyathā doṣakṛt
syāt | tathāhyuktam ‘hemantakāle śiśire ca sevyaṃ vasantakāle ca mayūrasarpiḥ
| uṣṇādvidāhī viṣabhakṣaṇācca varṣāśaradgrīṣmamukheṣvapathyam| āhārajātaṃ hi
vihaṃgamasya kīṭāśca sarpāśca sarīsṛpāśca | pipīlikā matkuṇamakṣikāśca
tenoṣṇakāleṣvahito mayūra: | tathaiva kāle jaladābhirāme visṛjya śukraṃ caṃ
balaṃ ca barhī | kṛśatvamāyātyatidīnabhāvāt śaranmukhe tena vivarjanīyam’ iti
|| 75-78 ||
Kāśīrāma Vaidya. balā, madhukaṃ
yaṣṭīmadhu, rāsnā, daśamūlaṃ, triphalā etaiḥ ṣoḍaśadravyai: dvipalikaiḥ
droṇanīreṇa mayūraṃ kṣiptvā pācayet| pādaśeṣaṃ nayet tatsamaṃ rasasamaṃ kṣīraṃ
datvā pacet | ghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ jīvanīyadravyagaṇaiḥ
jīvanīyacūrṇoktaiḥ | kiṃbhūtaṃ mayūraṃ pakṣapitta-aṃtrayakṛtpādaṃ āsyaṃ mukhaṃ
tadrahitaṃ | spaṣṭamanyat || 75-78 ||
atha phalaghṛtaṃ vandhyādoṣe - triphalā madhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī
|| 79 || viḍaṅgaṃ pippalī mustaṃ viśālā
kaṭphalaṃ vacā | dve mede dve ca kākolyau sārive dve priyaṅgukā
||80|| śatapuṣpā hiṅgu rāsnā candanaṃ
raktacandanam| jātīpuṣpaṃ tugākṣīrī kamalaṃ śarkarā tathā
|| 81 || ajamodā ca dantī ca kalkairetaiśca
kārṣikaiḥ | jīvadvatsaikavarṇāyā ghṛtaprasthaṃ ca goḥ kṣipet
|| 82 || caturguṇena payasā
pacedāraṇyagomayaiḥ | sutithau puṣyanakṣatre mṛdbhāṇḍe tāmraje tathā
|| 83 || tataḥ pibecchubhadine nārī vā
puruṣo'thavā | etatsarpirnaraḥ pītvā strīṣu nityaṃ vṛṣāyate
|| 84 || putrānutpādayeddhīmānvandhyāpi
labhate sutam | anāyuṣaṃ vā janayedyā ca sūtā punaḥ sthitā
||85|| putraṃ prāpnoti sā nārī buddhimantaṃ
śatāyuṣam | etatphalaghṛtaṃ nāma bhāradvājena bhāṣitam
|| 86 || anuktaṃ lakṣmaṇāmūlaṃ kṣipettatra
cikitsakaḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ bṛhatphalaghṛtamāha -
triphaleti | viśālendravāruṇī, dve mede iti medā mahāmedā, dvau ca kākolyāviti
kākolī kṣīrakākolī, sārive dve iti sārivā kṛṣṇasārivā ‘sāva’ iti loke,
priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, rāsnā surabhī, jātī sumanā tasyāḥ puṣpaṃ, kamalamutpalaṃ
śeṣaṃ dravyaṃ subodham | eteṣāṃ pratyekaṃ karṣapramitānāṃ kalkamāhuḥ |
jīvadvatsā ekavarṇā vā gaustasyā ghṛtamiti jīvadvatsāprahaṇamiti maṅgalatvāt|
caturguṇena payaseti ghṛtaparimāṇāt| āraṇyagomayairiti mandapāvakapācanatvāt,
anuktaṃ lakṣmaṇāmūlamiti kvacit paṭhyate | lakṣmaṇā śvetakaṇṭakārikā anye
alpaviṭapamāhuḥ, tathāhi - ‘putrakā'kāraraktālpabindubhirlāñchitā sadā |
lakṣmaṇā putrajananī bastagandhākṛtirbhavet | śaratkāle bhavati sā
phalapuṣpā'nvitā sadā | gṛhṇīyāt puṣyamūlārke hastārke cābhimaṃtrya ca’ ityādi
|| 79-86 ||
Kāśīrāma Vaidya. madhukaṃ yaṣṭī|,
viśālā indravāruṇī, jātīpuṣpaṃ mālatīpuṣpaṃ, tugākṣīrī vaṃśarocanaṃ, śarkarā
sitopalā, daṃtī jayapālamūlaṃ, payasā dugdhena | spaṣṭamanyat
|| 79-86 ||
atha laghuphalaghṛtaṃ yoniroge - triphalāṃ dve sahacare guḍūcīṃ sapunarnavām |
śukanāsāṃ haridre dve rāsnāṃ medāṃ śatāvarīm
||87|| kalkīkṛtya ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīre
caturguṇe | tatsiddhaṃ pāyayennārīṃ yoniśūlanipīḍitām|| 88 ||
pīḍitā calitā yā ca niḥsṛtā vivṛtā ca yā | pittayoniśca vibhrāntā
ṣaṇḍhayoniśca yā smṛtā ||89|| prapadyante hi
tāḥ sthānaṃ garbhaṃ gṛhṇanti cāsakṛt | etatphalaghṛtaṃ nāma yonidoṣaharaṃ
param || 90 ||
Āḍhamalla. atha laghuphalaghṛtamāha -
triphalamiti | sahacare dve pītaraktabhedena (śukanāsā8
syonākaḥ, rāsnā surabhiḥ) śeṣaṃ dravyaṃ sugamam | etat sakalaṃ
ghṛtacaturthāśaṃ grāhyaṃ, kalkaṃ kṛtvā kṣīracaturguṇena saha ghṛtaṃ sādhyam,
atra kalkārthaṃ caturguṇaṃ pānīyaṃ deyam | caturguṇāt snehaparimāṇāt | etad
ghṛtaṃ yonidoṣeṣu prāyaśaḥ pracarati palitācalitetyādayo yonigadaviśeṣāḥ
kathitāḥ | te tu tatraiva boddhavyā:
|| 87-90 ||
Kāśīrāma Vaidya. śukanāsā, haridre dve
haridrā dāruharidrā, medā aṣṭhavargoktā tadabhāve | (dadhyaṃ) deyaṃ,
kalkadravyāṇi ghṛtāt caturthāṃśaghṛtātkṣīraṃ caturguṇaṃ pīḍitāyā
yoniryonivyāpatsūktā || 87-90||
atha pañcatiktakaṃ ghṛtaṃ viṣamajvarādau - vṛṣanimbāmṛtāvyāghrīpaṭolānāṃ
śṛtena ca ||91|| kalkena pakvaṃ sarpistu
nihanyādviṣamajvarān | pāṇḍuṃ kuṣṭhaṃ visarpaṃ ca kṛmīnarśāṃsi nāśayet
||92||
Āḍhamalla. atha pañcatiktakaghṛtamāha -
vṛṣeti | āṭarūṣaka:, nimbaḥ prasiddhaḥ, amṛtā guḍūcī, vyāghrī kaṇṭakārikā,
paṭolaḥ prasiddhaḥ, eteṣāṃ śṛtena kvāthena kvāthārthaṃ dravyaṃ snehadviguṇam |
pānīyamatra caturguṇaṃ kvāthaścaturthāvaśeṣo grāhyaḥ | kalkeneti vṛṣādīnāmapi
kalkena pākamāhu: | kalkārthaṃ ghṛtaṃ caturthāṃśaṃ dravyakadambamāhuḥ -
pānīyamapyatra caturguṇaṃ śobhanapākārtham | asya pānābhyaṅgamāhuḥ | iti
ghṛtaṃ samāptam || 91 || 92 ||
Kāśīrāma Vaidya. vṛṣa āṭarūṣakaḥ eṣāṃ
pañcānāṃ śṛtena kvāthena kalkena ca, pakvakalkaṃ ghṛtaṃ pañcatiktakaṃ bhavati
|| 91 || 92 || iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ
gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne ghṛtādhikāraḥ ||
lākṣāḍhakaṃ kvāthayitvā jalasya caturāḍhakaiḥ | caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā
tailaprasthe vinikṣipet
|| 93 || mastvāḍhakaṃ ca godadhnastatraiva
viniyojayet | śatapuṣpāmaśvagandhāṃ haridrāṃ devadāru ca
|| 94 || kaṭukīṃ reṇukāṃ mūrvāṃ kuṣṭhaṃ ca
madhuyaṣṭikām | candanaṃ mustakaṃ rāsnāṃ pṛthakvarṣapramāṇataḥ
|| 95 || cūrṇayettatra nikṣipya
sādhayenmṛduvahninā | asyābhyaṅgātpraśāmyanti sarve'pi viṣamajvarāḥ||96||
kāsaśvāsapratiśyāyatrikapṛṣṭhagrahāstathā | vātaṃ pittamapasmāramunmādaṃ
yakṣarākṣasān || 97 || kaṇḍūṃ śūlaṃ ca
daurgandhyaṃ gātrāṇāṃ sphuraṇaṃ jayet | puṣṭagarbhā bhavedasya
garbhiṇyamyaṅgato bhṛśam || 98 ||
Āḍhamalla. idānīṃ tailakalpanāyāṃ
prathamato lākṣāditailamāha - lākṣāḍhakamiti | atra lākṣārasaṃ
tailāccaturguṇaṃ jñeyaṃ lākṣāyā āḍhakamapi niryāsatvādbahutaraṃ
mastvāḍhakamapi tailāccaturguṇaṃ jñeyamityarthaḥ | godadhna iti
godadhisaṃbhavaṃ mastu na tu dadhyāḍhakamapi taile pacanīyaṃ
yatastantrāntare'pi ‘lākṣārasaṃ samādāya tailaprasthāccaturguṇam |
mastunaścāḍhakaṃ dadyāddravyairebhiśca kārṣikaiḥ’ ityādi | dadhigrahaṇamatra
dadhisaṃbhavamastuprāptinimittaṃ kṛtaṃ, yataḥ mastu saptavidhaṃ bhavati
‘svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā mṛtakṣīrabhavaṃ saraśca|
asāramevaṃvidhasaptamastuvarge smṛtaṃ mastuguṇāstathaiva’ iti | dravyāṇyatra
prasiddhāni, kecittu ‘kuṣṭhaṃ ca madhuyaṣṭhikām’ ityasyāgre
mañjiṣṭhāpadmakośīramāṃsīlohitacandanam’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca |
kalkāttailaṃ caturguṇaṃ iti paribhāṣayā yaddravyagrahaṇaṃ
tadanuktakalkaparimāṇārthaṃ manoharam, cūrṇayedityatra cūrṇopalakṣitatvāt
prathamaṃ cūrṇībhūtaṃ kṛtvā paścāddṛṣadi peṣitaṃ kuryāditi bhāvaḥ |
trikapṛṣṭhagrahā iti tṛtīyakajvarabhedaḥ kathitaḥ, yataḥ ‘kaphapittāt
trikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ’ iti vacanāt | yadyapi pūrvaṃ
viṣamajvaragrahaṇenaiva tṛtīyakajvaraprāptistathāpi viśeṣeṇa
tṛtīyakajvaranāśane'sya prabhāva ityadoṣaḥ | asya tailasyābhyaṅgāt garbhiṇī
strī puṣṭagarbhā bhavet iti pānādvāsyeti kecit
|| 93-98 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tailāni |
lāśāḍhakaṃ caturāḍhake jale kvāthayitvā caturthāṃśaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nītvā
tailaprasthe vinikṣipet āḍhakaṃ godadhnaḥ mastu dadhijalaṃ tatraiva nikṣipet,
śatapuṣpādīni pṛthak karṣapramāṇataḥ kalkaṃ kṛtvā tatra nikṣipya mṛduvahninā
tailaṃ sādhayet, tailaṃ tilatailaṃ, śatapuṣpā prasiddhā, haridrā śuddhā
grāhyā, ṭaṅkaṇādibhiḥ yadvāri nikṣipyate tailaṃ pītaṃ syāt | candanaṃ taile
anuktānyapi sugandhadravyāṇi deyāni, saurabhārthaṃ yathā-
karpūraśvetacandanakeśaralavaṅgajātipatrījātiphalaṃ
sihlakamañjiṣṭhānalikā-kuṣṭha-pataṃgabharjitanakhāni karṣamātrāṇi saugandhīni
prayojayet; anuktānyapi lākṣādau saurabhārthaṃ mahībhṛtaṃ | nanu granthāntare
tailātsamo lākṣārasaḥ atra caturguṇaḥ, tathāca -
‘mūrvāvṛṃdārukarakāmadhukāsragandhārāsnāhareṇumisicandanarugniśābhiḥ |
lākṣārasena ca samena samastasiddhaṃ tailaṃ jvarāpaharametadatiprasiddham’ iti
tatkatham ? ucyate - aśvinīkumāramate tailāccaturguṇaṃ lākṣārasaḥ iti ato na
doṣaḥ, tathāca ‘lākṣārasāḍhake prasthaṃ tailasya vipacedbhiṣak |
mastvāḍhakasamāyuktaṃ piṣṭvā cātra samācaret’ ityādi | atra lākṣākvāthe
svarjikāpalaṃ lodhraṃ palaṃ cūrṇitaṃ adhikaraktavarṇārthaṃ kṣipet asyābhyaṃgāt
jvarādayaḥ saṃyānti || 93-98 ||
(aṅgāratailam9 )-
mūrvā lākṣā haridre dve mañjiṣṭhā sendravāruṇī | bṛhatī saindhavaṃ kuṣṭhaṃ
rāsnā māṃsī śatāvarī ||99 || āranālāḍhake
tatra tailaprasthaṃ vipācayet | tailamaṅgārakaṃ nāma sarvajvaravimokṣaṇam
||100|| atha vātarogādau nārāyaṇatailam -
aśvagandhāṃ balāṃ bilvaṃ pāṭalāṃ bṛhatīdvayam | adaṃṣṭrātibalā nimbaṃ syonākaṃ
ca punarnavā || 101|| prasāriṇīmagnimanthaṃ
kuryāddaśapalaṃ bhiṣak | caturdroṇe jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet
||102|| tailāḍhakena saṃyojya śatāvaryā
rasāḍhakam | kṣipettatra ca gokṣīraṃ tailāttasyāccaturguṇam
||103|| śanairvipācayedebhiḥ
kalkairdvipalikaiḥ pṛthak | kuṣṭhailācandanabalāmāṃsīśaileyasaindhavaiḥ
|| 104 ||
aśvagandhāvacārāsnāśatapuṣpendradārubhiḥ | parṇīcatuṣṭayenaiva tagareṇa ca
sādhayet || 105 || tattailaṃ nāvane'bhyaṅge
pāne bastau ca yojayet | pakṣāghātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ galagraham
||106|| khallatvaṃ badhiratvaṃ ca
gatibhaṅgaṃ kaṭigraham | gātraśoṣendriyadhvaṃsāvasṛkśukrajvarakṣayān
||107|| annavṛddhiṃ kuraṇḍaṃ ca dantarogaṃ
śirograham | pārśvaśūlaṃ ca pāṅgulyaṃ buddhihāniṃ ca gṛdhrasīm
||109|| anyāṃśca
viṣamānvātāñjayetsarvāṅgasaṃśrayān | asya prabhāvādvandhyāpi nārī putraṃ
prasūyate || 109 || martyo gajo vā
turagastailādasmātsukhī bhavet | yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ
|| 110|| tathaiva vātarogāṇāṃ nāśanaṃ
tailamuttamam |
Āḍhamalla. atha
nārāyaṇatailavyākhyānamāha - aśvagandhāmiti | atrāśvagandhādīni prasiddhāni,
eteṣāṃ mūlaṃ grāhyam | kecittu “śvadaṃṣṭrātibalābhadram” iti paṭhanti | tatra
bhadraḥ pāribhadro raktakusumaḥ kaṇṭako vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmnā prasiddhaḥ,
phalahadāmūlamityanye tadabhāve devadāru grāhyam | daśapalamiti pratyekam |
pādaśeṣamiti droṇamekaṃ, śatāvarī prasiddhā, tasyāḥ sadyoraso yantrapīḍanādinā
grāhyaḥ tadabhāve kvathitaraso vā | tatra gokṣīraṃ kṣipediti | tatra taile
cakārādājaṃ vā grāhyam, granthāntaradarśanācca | tathāhi - “ājaṃ vā yadi
gavyaṃ ca” ityādi | kutracidgavyājapayasoryadyapi guṇasāmyaṃ tathāpi
chāgīkṣīreṇa pakvamanabhiṣyandi tridoṣaharaṃ ca bhavati | kalkairiti
kalkārdradravyaiḥ pṛthag dvipalikairityarthaḥ | tadyathā kuṣṭhailetyādi | atra
candanaṃ śvetaṃ śaileyaṃ śilāpuṣpaṃ balā atibalā indradāru devadāru
parṇīcatuṣṭayeneti tena śāliparṇī, pṛṣṭhiparṇī, māṣaparṇī, mudgaparṇī ceti
parṇīcatuṣṭayaṃ kathitam, tagaraṃ tagarapādikā tadabhāve granthiparṇamiti
sarvatra | etatsiddhaṃ tailaṃ nāvanādiṣu yojyam, khallatvaṃ mandavacanam,
indriyadhvaṃsa itīndriyaviṣayanāśaḥ| gajaturagāvapi vātavikārapīḍitau| kecittu
sugandhārthamavataraṇasamaye sugandhadravyāṇyanuktānyapi prakṣipanti |
tadyathā - ‘samaṅgānakhakaṅkolanalikājātikoṣakam | tvak
kunduruṣkakarpūraturuṣkaśrīnivāsakaṃ || spṛkvākuṅkumakastūrī
dadyādatrāvatārite10
’ iti | evamanyatrāpi boddhavyam | asya granthāntare patrakalkasaṃjñā yataḥ
‘gandhaniryāsapuṣpāṇāṃ siddhe śīte'vatārite | prakṣepo gandhavṛddhyarthaṃ
patrakalkaṃ tu tadviduḥ’ iti | nārāyaṇasaṃjñā viṣṇukṛtatvāt śatāvarī
sādhanādvā jñeyā | yataḥ nārāyaṇīti śatāvaryāḥ paryāyo'sti |
yadvā'traivoktatvāt ‘yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ | tathedaṃ
vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam’ iti | ata eva nārāyaṇasaṃjñā |
śatāvarīsādhanāt śatāvarī nārāyaṇatailasaṃjñā iti prasiddhiḥ ||
||101-110||
Kāśīrāma Vaidya. atha nārāyaṇaṃ tailaṃ
vātavyādhau - aśvagandhā hṛyagandhā, balā prasiddhā, bilvaṃ bilvamūlaṃ,
pāṭalā, bṛhatīdvayaṃ laghubṛhatkaṇṭakārī, śvadaṃṣṭrā gokṣuraḥ, atibalā
gāṅgerukī, nimbatvak, syonākaḥ araluḥ, punarnavā, prasāriṇī pūrvadeśe
prasiddhā, agnimanthaḥ araṇiḥ, balādikaṃ daśapalaṃ caturdroṇe jale paktvā
pādaśeṣaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet tailāḍhakena saṃyojya pacet śatāvaryā rasaṃ ca
āḍhakaṃ pacet tailāt caturguṇaṃ gokṣīraṃ pacet ādau tailam atīva taptaṃ kṛtvā
pañcapalaṃ datvā saṃśodhya dugdhe pacet tataḥ śatāvarīrase pacet tataḥ kvāthe
pacet tataḥ kalkadravye pacet kalkadravyāṇi kuṣṭhādīni elā candanaṃ bālakam
udīcyaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī, śaileyaḥ saindhavam, indradāru devadāru,
parṇīcatuṣṭayena śāliparṇī māṣaparṇī mudgaparṇī pṛṣṭhiparṇīti | ebhiḥ
kalkadravyairjalapiṣṭaiḥ pacet| sagandhā ādikā candanamalayāgarū ādīni
paścāddīyante'nuktānyapi || 101-110||
(vāruṇītailaṃ kamparoge) vāruṇyā11
auttaraṃ mūlaṃ kuṭṭitaṃ tu palatrayam | paladvādaśakaṃ tailaṃ kṣaṇaṃ vahnau
vipācitam || 111 || niṣkatrayaṃ bhaktayuktaṃ
sevetāsmādvinaśyati | hastakampa: śiraḥkampaḥ kampo manyāśirābhavaḥ||112||
atha balādyaṃ tailaṃ vātavyādhau - balāmūlakaṣāyeṇa daśamūlaśṛtena ca
|| 113 || kulatthayavakolānāṃ kvāthena
payasā tathā | aṣṭāṣṭabhāgayuktena bhāgamekaṃ ca tailataḥ
||114 || gaṇena jīvanīyena
śatāvaryendradāruṇā | mañjiṣṭhākuṣṭhaśaileyatagarāgarusaindhavaiḥ
||115||
vacāpunarnavāmāṃsīsārivādvayapatrakaiḥ | śatapuṣpāśvagandhābhyāmelayā ca
vipācayet||116|| garbhārthinīnāṃ nārīṇāṃ
narāṇāṃ kṣīṇaretasām | vyāyāmakṣīṇagātrāṇāṃ sūtikānāṃ ca yujyate
||117|| rājayogyamidaṃ tailaṃ sukhināṃ ca
viśeṣataḥ | balātailamiti khyātaṃ sarvavātāmayāpaham
|| 118 ||
Āḍhamalla. idānīṃ balātailamāha -
balāmūleti | balāmūlakaṣāyeṇeti kaṣāyo'tra kvātharūpaḥ kalkasvarūpo veti kecit
| daśamūlaṃ prasiddham | tacchṛtena kvāthenetyarthaḥ | kulatthayavakolānāṃ
militvā kvāthyaḥ | payo'tra gavyamājaṃ vā | aṣṭāṣṭabhāgayukteneti tena
balakvāthasyāṣṭau bhāgāḥ | tailabhāgāpekṣayā daśamūlakvāthasyāpyaṣṭau
saṃmilitayavādīnāṃ kvāthasyāpyaṣṭau payasaścāṣṭau bhāgāḥ tailasyaiko bhāgaḥ |
jīvanīyagaṇo madhuravargaḥ, tadyathā - ‘jīvaṃtī sūryaparṇīyuk kākolyau
jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyagaṇo mataḥ’ iti | śeṣaṃ subodham,
tantrāntare'sya daśapākabalātailamiti saṃjñā tatraiva yathoktamānena daśavāraṃ
yāvat paktavyam | vīryotkarṣārthaṃ bahupākena snehakṣayo'pyatra nāsti
kṣīragatasnehapūraṇāt | etadabhiprāyeṇaiva kecidityatra manyante tadyathā -
balāmūlakaṣāyeṇaikaḥ pākaḥ, daśamūlaśṛtena dvitīyaḥ, kulatthādīnāṃ pṛthak
trayaḥ pākāḥ, tatra kulatthādīnāṃ pṛthak tailādaṣṭaguṇo jñeyaḥ, payasā ṣaṣṭhaḥ
pākaḥ, jīvanīyaśṛtena saptamaḥ, śatāvarīrasenāṣṭamaḥ, devadāruśṛtena kevalena
navamaḥ, devadāruparimāṇaṃ kvāthavat | yataḥ jīvanīyagaṇaśatāvarīdevadārūṇāṃ
trayaḥ pākāstṛtīyāntapadatvena vyākhyātāḥ, vakṣyamāṇaṃ mañjiṣṭhādikalkena
daśama iti | tasmāddaśapākabalā iti saṃjñāmasya vadanti kecit |
asmatsaṃpradāye pūrvapakṣaḥ pracarati | kecittu sakaloci- tadravyairdaśavāraṃ
yāvat pākasya punarāvṛttirbhavatīti manyante tadavyavahārādasaṅgatam
|| 113-118 ||
Kāśīrāma Vaidya. balā prasiddhā,
tanmūlakaṣāyeṇa tathā daśamūlaśṛtena tathā kulatthādīnāṃ trayāṇāṃ kvāthena; -
kolaṃ badaraṃ, payasā dugdhena, balādīnāmaṣṭau bhāgāḥ, tailasyaikaḥ evaṃ pacet
| paścāt jīvanīyādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ pācayet | jīvanīyo gaṇaḥ cūrṇoktaḥ,
śaileyaḥ prasiddhaḥ | spaṣṭamanyat
|| 113-118 ||
vātakaphāmayādau prasāriṇītailamāha - prasāriṇīpalaśataṃ jaladroṇena pācayet |
pādaśiṣṭaḥ śṛto grāhyastailaṃ dadhi ca tatsamam|| 119||
kāñjikaṃ ca samaṃ tailātkṣīraṃ tailāccaturguṇam | tailāttathāṣṭamāṃśena
sarvakalkāni yojayet || 120|| madhukaṃ
pippalīmūlaṃ citrakaḥ saindhavaṃ vacā | prasāriṇī devadāru rāsnā ca
gajapippalī || 121|| bhallātaḥ śatapuṣpā ca
māṃsīcaibhirvipācayet | etattailavaraṃ pakvaṃ vātaśleṣmāmayāñjayet
|| 122 || kaubjaṃ paṅgutvakhañjatve
gṛdhrasīmarditaṃ tathā | hanupṛṣṭhaśirogrīvākaṭīstambhaṃ ca nāśayet
|| 123 || anyāṃśca viṣamānvātānsarvānāśu
vyapohati |
Āḍhamalla. prasāriṇīti | prasāriṇī
prasiddhā tanmūlaṃ kuṭṭayitvā palaśataṃ saṃgṛhya droṇaparimitena jalena
saṃkvāthya pādāvaśeṣo grāhyaḥ, tena samaṃ tailaṃ tilasaṃbhavaṃ grāhyam,
droṇastu caturāḍhaka iti | āḍhakaścatuḥṣaṣṭipalamityarthaḥ | dadhi ca
tailasamaṃ kāñjikamapi tailasamaṃ kṣīraṃ caturguṇaṃ tailaparimāṇāt |
tailasyāṣṭamāṃśena kṛtvā vakṣyamāṇadravyāṇāṃ bhāgaḥ | tatra madhukaṃ
yaṣṭīmadhu, bhallāto bhallātakaphalaṃ, māṃsī jaṭākhyā | etacca tantrāntareṣu
kubjaprasāriṇītailamiti saṃjñitaṃ kaubje'tyarthaṃ vihitatvāt |
hanupṛṣṭhaśirogrīvākaṭīstambhamiti tena stambhaśabdo hanvādibhi:
pratyekamabhisambadhyate||119-123||
Kāśīrāma Vaidya. athaprasāriṇītailaṃ |
prasāriṇī gandhamādālipūrvadeśe; palaśate droṇajale pācayet, pādaśeṣam āḍhakaṃ
gṛhyate, tailaṃ tatsamam | āḍhakamiti | dadhi tailasamaṃ kāñjikaṃ ca
tailātsamaṃ tailādaṣṭamāṃśena kalkāni dravyāṇi tāni madhukādīni madhukaṃ
yaṣṭīmadhu spaṣṭamanyat || 119-123 ||
atha māṣāditailaṃ vātavikārādau - māṣo yavātasī kṣudrā sarkaṭī ca kuraṇṭakaḥ
|| 124 || gokaṇṭaṣṭuṇṭukaścaiṣāṃ
kuryātsaptapalaṃ pṛthak | caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet
||125|| kārpāsāsthīni badaraṃ śaṇabījaṃ
kulatthakam | pṛthakcaturdaśapalaṃ caturguṇajale pacet
|| 126 || caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ ca
gṛhṇīyātkvāthamuttamam | prasthaikaṃ chāgamāṃsasya catuḥṣaṣṭipale jale
||127|| nikṣipya pācayeddhīmānpādaśeṣaṃ
śṛtaṃ nayet | tailaprasthe tata: sarvānkvāthānetānvinikṣipet
||128|| kalkairebhiśca
vipacedamṛtākuṣṭhanāgaraiḥ | rāsnāpunarnavairaṇḍaiḥ pippalyā śatapuṣpayā
||129 || balāprasāriṇībhyāṃ ca māṃsyā
kaṭukayā tathā | pṛthagardhapalairetaiḥ sādhayenmṛduvahninā
|| 130|| hanyāttailamidaṃ śīghraṃ
grīvāstambhāpabāhukau | ardhāṅgaśoṣamākṣepamūrustambhāpatānakau
||121|| śākhākampaṃ śiraḥkampaṃ
viśvācīmarditaṃ tathā | māṣādikamidaṃ tailaṃ sarvavātavikāranut
|| 132 ||
Āḍhamalla. samprati māṣāditailamāha -
māṣa iti | māṣādiṭuṇṭukāntaṃ dravyaṃ pṛthaksaptapalamitaṃ militvā
ṣaṭpañcāśatpalāni bhavanti | tatra atasī umābījaṃ, kṣudrā kaṇṭakārikā, markaṭī
kapikacchuḥ, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, gokaṇṭaḥ gokṣurakaḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ,
kārpāsāsthiprabhṛti kulatthāntaṃ pṛthakcaturdaśapalaṃ, tena militvā
ṣaṭpañcāśatpalāni bhavanti | atra badaraṃ badarīphalāni |
chāgamāṃsasyehāpyuktaparimāṇasya kvāthaḥ tailasya prasthaṃ | kvāthānetāniti
pūrvoktān ebhistribhirdravairmilitvā cāturguṇyaṃ dravatvāt
tailabhāgādityarthaḥ | kalkārthadravyāṇyapi pṛthagardhapalamitāni bhavanti |
tatrāmṛtā guḍūcī, nāgaraṃ śuṇṭhī, eraṇḍaḥ eraṇḍamūlaṃ, śatapuṣpā misī, māṃsī
jaṭākhyā, kaṭukā rohiṇī | etat tailaṃ prāyeṇa nāsyārthamāhuḥ |
‘sarvavātavikāranut’ ityanena vātanāśanāyātra pracurataramasya māhātmyaṃ
darśitam ||124-132 ||
Kāśīrāma Vaidya. māṣo'nnaviśeṣaḥ,
yavaḥ, atasī, kṣudrā kaṇṭakārī, markaṭī kapikacchuḥ, kuraṇṭakaḥ pītavāsā,
gokaṇṭakaḥ gokṣuru:, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ eṣāṃ pṛthak samapalaṃ caturguṇāmbunā
paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet| kārpāsakāsthi, badarī badaraṃ,
śaṇabījaṃ, kulatthaṃ, pṛthakcaturdaśapalaṃ badarādikaṃ caturguṇe jale pacet |
caturthāṃśāvaśiṣṭam uttamaṃ kvāthaṃ gṛhṇīyāt, chāgamāṃsasya prasthaikaṃ
catuḥṣaṣṭipalairvinikṣipya pācayet | pādaśeṣe rasaṃ nayet tailaprasthe etān
kvāthānnikṣipya pacet | punaḥ amṛtādyaiḥ kalkaiḥ pacet
pṛthagardhapalairamṛtādyaiḥ, amṛtā guḍūcī, rāsnā, prasāriṇī gandhamādāli,
māṃsī jaṭāmāṃsī, kaṭukī spaṣṭamanyat
||124-132 ||
atha śatāvarītailaṃ vātādau - śatāvarī balāyugmaṃ parṇyau gandharvahastakaḥ |
aśvagandhā śvadaṃṣṭraśca bilvaḥ kāśaḥ kuraṇṭakaḥ
||133|| etān sārdhapalānbhāgānkalkayecca
vipācayet | caturguṇena nīreṇa pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet
|| 194 || niyojya tailaprasthe ca
kṣīraprasthaṃ vinikṣipet | śatāvarīrasaprasthaṃ jalaprasthaṃ ca yojayet
|| 135 ||
śatāvarīdevadārumāṃsītagaracandanam | śatapuṣpā balā kuṣṭhamelā
śaileyamutpalam ||136|| ṛddhirmedā ca
madhukaṃ kākolī jīvakastathā | eṣā karṣasamaiḥ kalkaistailaṃ gomayavahninā
||137 || pacettanmūrdhatailena naraḥ strīṣu
vṛṣāyate | nārī ca labhate putraṃ yoniśūlaṃ ca naśyati
||138|| aṅgaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ kāmalāṃ
pāṇḍutāṃ garam | gṛdhrasīplīhaśoṣāṃśca mehāndaṇḍāpatānakam
||139|| sadāhaṃ vātaraktaṃ ca
vātapittagadārditam | asṛgdaraṃ tathādhmānaṃ raktapittaṃ ca naśyati
||140|| śatāvarītailamidaṃ kṛṣṇātreyeṇa
bhāṣitam | oum nārāyaṇyai svāhā || uttarābhimukho bhūtvā khanetkhadiraśaṅkunā
||141 || oum sarvavyādhināśinyai svāhā |
ityutpāṭanamantraḥ | oum kumārījīvanyai svāhā | iti pānamantraḥ |
Āḍhamalla. atha śatāvarītailamapyāha -
śatāvarīti | śatāvarī divyauṣadhiḥ balāyugmamiti balā atibalā nāgabalā,
parṇyau dve te śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ceti, gandharvahastakaḥ eraṇḍaḥ,
śvadaṃṣṭro gokṣurakaḥ, bilva ityatra bilvamūlaṃ, kāśaḥ prasiddhaḥ tasya mūlaṃ,
kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, asyāpi mūlameva | etān sārdhapalān bhāgāniti | etān
pūrvoktān bhāgāniti, pṛthagbhūtān sārdhapalāniti, ardhapalena saha palaṃ tena
ṣaṭkarṣamitaṃ pratyekamāhuḥ | militvā prasthamekam | jalaprasthaṃ ca
yojayediti | jalaṃ pānīyaṃ taccātra kalkapākārthamabhihitam | tat
kalkadravyamāha śatāvarītyādi | tatra māṃsī gandhākhyā, tagaraṃ prasiddhaṃ,
candanaṃ śvetaṃ, śaileyaṃ śilāpuṣpam, utpalaṃ kamalaṃ, tadabhāve padmabījam |
ṛddhyādi jīvakāntadravyasyālābhāt tatsāmyaguṇadravyaṃ prayojyamiti sarvatra |
gomayavahnineti grahaṇaṃ mṛdvagnisādhanārthaṃ | mūrdhataileneti śreṣṭhatailena
tathā mūrdhni pūritena tailenetyarthaḥ | naraḥ puruṣaḥ asya pānādabhyaṅgato vā
strīṣu vṛṣāyate harṣaṃ prāpnotītyarthaḥ | kṛṣṇātreyeṇeti kṛṣṇātreyaḥ
punarvasuriti tena kathitamityarthaḥ | atra kvāthasvarasakalkārthaṃ yat
śatāvarīmūlaṃ proktaṃ tadanenaiva mantreṇotpāṭyam, kutaḥ ?
vandhyāpatyādikaraṇārthaṃ; tadyathā - vakṣyamāṇenoṅkārapūrvakāṣṭākṣaramantreṇa
kṛtvottarābhimukho bhūtvā khadiraśaṅkunā khadirakāṣṭhakīlakena khanet | paścāt
oumṅkārasahitenaikādaśākṣaramantreṇotpāṭanaṃ kuryāt | mantrastvasyāgre
kathitaḥ | atha pānamantramāha oumkārayutena daśākṣareṇa mantreṇa
snehapānamiti | ete mantrāḥ mūle prasiddhāḥ te tata eva jñātavyāḥ śatāvarī
divyauṣadhirityanena yāḥ sarvāḥ śatāvarīsadṛśā oṣadhyastāḥ sarvā evameva
grāhyā ityarthaḥ || 133-141 ||
Kāśīrāma Vaidya. balāyugmaṃ gāṃgerukī,
parṇyau śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī, gandharvahastakaḥ eraṇḍaḥ, śvadaṃṣṭraḥ
gokṣuraḥ, kāśaḥ, kuraṇṭakaḥ, pītavāsā eṣāmardhapalān pṛthageva | śaileyaḥ
prasiddhaḥ | spaṣṭamanyat || 133-141 ||
kāsīsaṃ lāṅgalī kuṣṭhaṃ śuṇṭhī kṛṣṇā ca saindhavam | manaḥśilāśvamāraśca
viḍaṅgaṃ citrako drumaḥ ||142|| dantī
kośātakībījaṃ hemāhvā haritālakam | kalkaiḥ karṣamitairetaistailaprasthaṃ
vipācayet ||143|| snuhyarkapayasī
dadyātpṛthagdvipalasaṃmite | caturguṇaṃ gavāṃ mūtraṃ datvā samyakprasādhayet
||144|| kathitaṃ kharanādena
tailamarśovināśanam | kṣāravatpātayatyetadarśāṃsyabhyaṅgato bhṛśam
||145|| valīrna dūṣayatyetatkṣārakarmakaraṃ
smṛtam ||
Āḍhamalla. idānīm aparāṇi
kṣudratailānyāha - tatrādau arśādau kāsīsādyaṃ tailaṃ darśayannāha -
kāsīsamiti | kāsīsaṃ dravyaviśeṣaḥ, bhasmavadalpamṛt tadbhedaḥ puṣpakāsīsaṃ
kiṃcitpītam, lāṅgalī kalihārikā, kṛṣṇapippalī, aśvamāraḥ karavīrakaḥ drumaḥ,
kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ, kośātakī jālinī tasyā bīja- miti, hemāhvā svarṇakṣīrī
sattā tu raktakṣīrasehuṇḍabhedaviśeṣā yasyā mūlaṃ coka iti prasiddham |
tailaprasthamiti catuṣkuḍavam | snuhyarkapayasī iti snuhī sehuṇḍaḥ, arkaḥ
prasiddhaḥ, tayoḥ payasā pṛthak dvipalamitena sādhitamityarthaḥ | gomūtraṃ
caturguṇamatra tailaparimāṇāt | kharanādācāryeṇa kathitamidaṃ
durnāmanikṛntanārtham, etacca kṣārakarmakaratvena na gudadūṣakamityarthaḥ
|| 142-145 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kāsīsādyaṃ tailaṃ
arśoroge | kāsīsaṃ, lāṅgalau kalihārī, manaḥśilā, snuhī arkaḥ, - anayordugdhaṃ
pṛthak dvipalaṃ kāsīsādyaiḥ karṣamitaiḥ ebhistailaprasthaṃ pacet
|| 142-145 ||
atha piṇḍatailaṃ vātarakte - mañjiṣṭhāsārivāsarjayaṣṭīsikthaiḥ palonmitaiḥ
|| 146|| piṇḍākhyaṃ
sādhayettailamabhyaṅgādvātaraktanut |
Āḍhamalla. atha piṇḍatailamāha -
mañjiṣṭheti | atra sārivā āsphotā sā ca dvividhā śuklā kṛṣṇā ca yā
jambūvatpatravratatiḥ sā śuklā yā kalahaṃsavatpatrā sugandhā sā kṛṣṇeti, sarjo
dhūpanaḥ loke rāla iti prasiddhaḥ | yaṣṭī madhuyaṣṭī siktho madhūcchiṣṭaḥ
‘mayana’ śabdavācya:, etaddravyaṃ tailāṃśaṃ kalpyam aṃśaścaturthāṃśaḥ |
granthāntare payonvitairiti pāṭhaḥ tatra payaḥ kṣīraṃ tacca
dravatvāccaturguṇaṃ tailaparimāṇāt naitanmanoharam, yataḥ piṇḍākhyatvena
sakalaṃ dravyaṃ kṣīreṇa piṇḍaphalasadṛśaṃ kalkībhūtaṃ kṛtvā sādhayediti
saṃpradāyo bahūnāṃ dṛśyate ata eva piṇḍākhyamiti piṇḍībhūtattvāt piṇḍanāmakaṃ
tailaṃ piṇḍatailamityarthaḥ | piṇḍarūpatvāt kalko'sya na gholanīya ityāhuḥ |
tailamatrairaṇḍajamapi gṛhṇanti anyato darśanāt tathāhi - ‘sārivā
sarjayaṣṭyāhvā madhūcchiṣṭaiḥ payonvitaiḥ| siddhamairaṇḍajaṃ tailaṃ
vātaraktarujāpaham’ iti | payo'tra sāmānyatvādgavyam
||146 ||
Kāśīrāma Vaidya. mañjiṣṭhā, sārivā
anantā, sarjaḥ, madhukaṃ, siktham etaiḥ palonmitaiḥ kalkadravyāccaturguṇaṃ
tailaṃ datvā pacet ||146||
kuṣṭharogādau arkatailam -- arkapatrarase pakvaṃ haridrākalkasaṃyutam
|| 147 || nāśayetsārṣape tailaṃ pāmāṃ
kacchūṃ vicarcikām |
Āḍhamalla. athārkatailamāha - arketi |
arkapatrasvaraso'tra caturguṇastailaparimāṇāditi vyavahāraḥ dravyatvāt |
haridrā caturthāṃśā tailamānāt asyāḥ kalkārthaṃ jalamāhuḥ | tasya mānaṃ yāvat
kalkaṃ syāt sārṣapagrahaṇaṃ vyādhivihitatvāt | pāmādayo rogāḥ kuṣṭharoge
paṭhitāḥ || 147 ||
atha maricāditailaṃ kuṣṭhavraṇādau -- maricaṃ haritālaṃ ca trivṛtaṃ
raktacandanam || 148 || mustaṃ manaḥśilā
māṃsī dve niśe devadāru ca | viśālā karavīraṃ ca kuṣṭhamarkapayastathā
|| 149 || tathaiva gomayarasaṃ
kuryātkarṣamitānpṛthak | viṣaṃ cārdhapalaṃ deyaṃ prasthaṃ ca kaṭutailakam
|| 150 || gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyājjalaṃ ca
dviguṇaṃ bhavet | maricādyamidaṃ tailaṃ siddhaṃ kuṣṭhavraṇāpaham
|| 151 || jayetkuṣṭāni sarvāṇi puṇḍarīkaṃ
vicarcikām | pāmāṃ śvitrāṇi raktaṃ ca kaṇḍūṃ kacchūṃ praṇāśayet
|| 152||
Āḍhamalla. maricādyaṃ tailamāha -
maricamiti | atra trivṛnniśo dve niśetha: haridre dve tena haridrā dāruharidrā
viśālendravāruṇī, karavīra aśvaghnaḥ, arkapayaḥ, gomaya: rasaśca kiṃcidadhiko
deyaḥ dravadravyatvāt | prasthamiti caturbhiḥ kuḍavaiḥ pramitaṃ kuḍavo
catuṣpala iti gomūtraṃ dviguṇamiti | atra yadgomūtraṃ dviguṇaṃ kathitaṃ
taddviguṇitajalagrahaṇāt, anyacca caturguṇaṃ gomūtramiti tatra jalaṃ nāsti
jalamatra samyak pākārthamuktaṃ keciditi manyante | atra kalkāloḍanārthaṃ
jalamuktaṃ na tu kevalajalapākārtham etadapi saṃgataṃ na virodhaḥ |
kuṣṭhavraṇāpahamiti kuṣṭhāntaṃ vraṇāni tānapahantīti | śvitrapuṇḍarīkādayo
bhedāḥ kuṣṭhasyaivāvagantavyāḥ || 148-152 ||
Kāśīrāma Vaidya. trivṛt niḥsṛtā, māṃsī
jaṭāmāṃsī, dve niśe, haridrā dāruharidrā, viśālā indravāruṇī, karavīram
aśvamāraḥ, kuṣṭham, arkapayaḥ, gomayaḥ tadrasaṃ, maricādīni pṛthak karṣamitāni
viṣam ardhapalaṃ kaṭutailaṃ prasthaṃ gomūtraṃ dviguṇaṃ tailāni deyaṃ pācanaṃ
siddhaṃ bhavati pāmā dadruviśeṣaḥ, kacchūḥ vṛṣaṇasandhigatamalajo rogaḥ || 148
-152||
arūṃṣikāyāṃ triphalāditailam - triphalāriṣṭabhūnimbaṃ dve niśe raktacandanam |
etaiḥ siddhamarūṃṣīṇāṃ tailamabhyañjane hitam
||153||
Āḍhamalla. atha triphalādyaṃ tailamāha
- triphalāriṣṭeti | atra triphalā harītakīprabhṛtikam, ariṣṭo nimbaḥ,
bhūnimbaḥ kirātatiktaḥ, dve niśe haridre dve | etairiti dravyaiḥ kalkaṃ kṛtvā
tailaṃ sādhyam; tatra tailāccaturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ samyak pākārthaṃ
dravānuktatvāt tailāṃśaṃ kalkadravyamiti etadapi tailaṃ kuṣṭhoktaṃ
savarṇakaramāhuḥ || 153 ||
Kāśīrāma Vaidya. ariṣṭo nimbaḥ,
bhūnimba: kirātatiktaḥ, dvai niśe haridrādvayam etaiḥ kalkaistailaṃ pācitam,
arūṃṣikāyāṃ ‘kaphāsṛkkṛmikopena nṛṇāṃ vidyādarūṣikā’ iti
||153||
atha nimbabījatailaṃ palite - bhāvayennimbabījāni bhṛṅgarājarasena hi |
tathāsanasya toyena tattailaṃ hanti nasyataḥ
||154|| akālapalitaṃ sadyaḥ puṃsāṃ
dugdhānnabhojinām |
Āḍhamalla. idānīṃ keśarañjanārthaṃ
nimbabījatailamāha - bhāvayediti | etena nimbabījāni nistuṣāṇi gṛhītvā
bhṛṅgarājarasena asakṛdbhāvya tadanu bījasārakvāthenāpi bahuśo bhāvayitvā
punastāni saṃśoṣya yantre saṃpīḍya tailaṃ grāhyam | asya
nāvanamakālapalitaghnaṃ bhavati | pathyamatra dugdhaudanaṃ bhavati
||154 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhṛṅgarājarasena
nimbabījāni bhāvayet, athāsanasya bījakasya toyena bhāvayet | tattailaṃ
pīḍanājjātam akālapalitaṃ nasyataḥ hanti
||154||
atha yaṣṭīmadhukatailaṃ palite - yaṣṭīmadhukakṣārabhyāṃ12
navadhātrīphalaiḥ śṛtam ||155|| tailaṃ
nasyakṛtaṃ kuryātkeśāñśmaśrūṇi saṅghaśaḥ |
Āḍhamalla. atha yaṣṭīmadhukatailamāha -
yaṣṭīmadhuketi | atra yaṣṭīmadhukaṃ ‘mulahaṭī’ śabdavācyaṃ, kṣāraḥ yavakṣāraḥ,
etaddvayaṃ samaṃ tailāccaturthāṃśaṃ bhavati | navadhātrīphalairiti
nūtanāmalakīphalāni | etenābhinavadhātrīsvarasena tailāccaturguṇena kṛtvā
tailaṃ pācyaṃ paścānmadhuyaṣṭīyavakṣārakalkena sādhyamityarthaḥ | asya nāvanāt
keśān śiroruhān śmaśrūṇi mukhalomāni saṅghaśa iti sughanān kuryādityarthaḥ
||155||
Kāśīrāma Vaidya. yaṣṭīmadhukaṃ
madhuyaṣṭī, kṣīraṃ gokṣīraṃ, tābhyāṃ tathā navadhātrīphalaiḥ śṛtaiḥ nasyena
janayati keśān śmaśrūṇi cāpyatha || 155 ||
atha karañjatailam indralupte - karañjaścitrako jātī karavīraśca pācitam
|| 156|| tailamebhirdrutaṃ
hanyādabhyaṅgādindraluptakam |
Āḍhamalla. idānīṃ karañjādyaṃ tailamāha
- karañja iti | karañjo bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya phalāni pallavāni vā,
citrakaḥ prasiddhaḥ tasya mūlaṃ patrāṇi vā, jātī sumanā tasyāḥ patrāṇi,
karavīro aśvaghnaḥ tasyā'pi patrāṇi, etadyathoktaparimitena kalkena pācitaṃ
tailamindraluptāpahaṃ vātapittajaḥ bhavati indraluptaṃ keśapracyāvakaḥ13
śirorogaḥ asyābhyaṅgamāhuḥ ||156||
Kāśīrāma Vaidya. keśanāśaḥ |
spaṣṭamanyat || 156 ||
atha nīlikādyaṃ tailaṃ keśakalpādau - nīlikā ketakīkandaṃ bhṛṅgarājaḥ
kuraṇṭakaḥ ||157|| tathārjunasya puṣpāṇi
bījakātkusumānyapi | kṛṣṇāstilāśca tagaraṃ samūlaṃ kamalaṃ tathā
||158|| ayorajaḥ priyaṅguśca
dāḍimatvagguḍūcikā | triphalā padmapaṅkaśca kalkairebhiḥ pṛthak pṛthak
||159|| karṣamātraiḥ pacettailaṃ
triphalākvāthasaṃyutam | bhṛṅgarājarasenaiva siddhaṃ keśasthirīkṛtam
||160|| akālapalitaṃ hanti dāruṇaṃ
copajihvikām |
Āḍhamalla. adhunā nīlikādyaṃ tailamāha
- nīliketi | nīlikā nīlinī prasiddhā tasyāḥ patrāṇi, ketakī vikhyātā tasyāḥ
kandaṃ mūlaviśeṣa:, bhṛṅgarājakuraṇṭakayoḥ patrāṇi, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ,
arjuno vṛkṣaviśeṣastasya kusumāni, bījako'sanastasya sāro grāhyaḥ, sumanā jātī
tasyāḥ patrāṇi, tagaraṃ prasiddhaṃ, samūlakamalamiti, sakandakamalamityarthaḥ,
ayorajo lohacūrṇaṃ, priyaṅgurlatāviśeṣastasyāḥ phalāni | dāḍimatvak
dāḍimaphalatvak, triphalā harītakyāditrikam, padmapaṅkaṃ
kamalamūlasthitamṛttikā tadabhāve'nyataḍāgodbhavā kṛṣṇamṛttikā grāhyā | etāni
pṛthakkarṣapramāṇāni gṛhītvā kalkaḥ kāryaḥ | tailamatra tilatailaṃ, tatra
sakaladravyāccaturguṇaṃ, triphalākvātho'tra caturguṇastailaparimāṇācca
bhṛṅgarājaraso'pi triphalākvāthasamaḥ, etattailaṃ keśakṛṣṇīkaraṇayogyamityāhuḥ
satatābhyaṅgatvāt, dāruṇastu kaphamārutajakopajaḥ śirorogaḥ
||157-160||
Kāśīrāma Vaidya. nīlikā nīlaṃ,
ketakīkandaṃ kelākandaṃ, bhṛṅgarājaḥ, kuraṇṭakaḥ pītavāsā, arjunavṛkṣasya
puṣpāṇi kṛṣṇatilā yamalaṃ kamalakandaḥ, ayorajaḥ lohacūrṇaṃ, priyaṅguḥ,
dāḍimatvak, guḍūcī, triphalā, kamalapaṅkaḥ etaiḥ karṣamātraiḥ pṛthak
kalkadravyāccaturguṇaṃ tailaṃ tailātriphalākvāthaścaturguṇaṃ tathā
bhṛṅgarājarasaḥ ebhiḥ siddhaṃ tailaṃ nīlikādyaṃ nāma
||157-160 ||
akālapalitādau bhṛṅgarājatailam -- bhṛṅgarājarasenaiva lohakiṭṭaṃ phalatrikam
||161|| sārivāṃ ca pacetkalkaistailaṃ
dāruṇanāśanam | akālapalitaṃ kaṇḍūmindraluptaṃ ca nāśayet
||162||
Āḍhamalla. atha bhṛṅgarājatailamāha -
bhṛṅgarājeti | bhṛṅgarājaraso'tra caturguṇaḥ snehāt lohakiṭṭādikaṃ sarvaṃ
tailāccaturthāṃśaṃ kuryāt kalkatvāt; kecittu bhṛṅgarājapatrāṇi
kalkamilitānyāhuḥ | tathāhi ‘bhṛṅgarājatriphalotpalaśāri
lohapurīṣasamanvitakāri | tailamidaṃ paca dāruṇahāri
kuñcitakeśaghanasthirakāri’ iti | etacca kasyacitsampradāye kartavyavidhānam
||161||162||
Kāśīrāma Vaidya. atha bhṛṅgarājatailam
akālapalitādau | bhṛṅgarājarasaṃ tailāccaturguṇaṃ, lohakiṭṭaṃ, phalatrikaṃ,
sārivā anantā eṣāṃ kalkaiḥ pacet | dāruṇaṃ keśamūlanāśakaṃ rogaṃ nāśayet
|| 161 || 162 ||
irimedādyaṃ tailaṃ mukhadantarogādau - irimedatvacaṃ kṣuṇṇāṃ
pacecchatapalonmitām | jaladroṇe tataḥ kvāthaṃ gṛhṇīyātpādaśeṣitam|| 163||
tailasyārdhāḍhakaṃ dattvā kalkaiḥ karṣamitaiḥ pacet | irimedalavaṅgābhyāṃ
gairikāgarupadmakaiḥ
||164||
mañjiṣṭhālodhramadhukairlākṣānyagrodhamustakaiḥ |
tvagjātīphalakarpūrakaṅkolakhadiraistathā
||165||
pataṅgadhātakīpuṣpasūkṣmailānāgakeśaram | kaṭphalena ca saṃsiddhaṃ tailaṃ
mukharujaṃ jayet ||166|| praduṣṭamāṃsaṃ
palitaṃ śīrṇadantaṃ ca sauṣiram | śyāvadantaṃ praharṣaṃ ca vidradhiṃ
kṛmidantakam
|| 167 || dantasphuraṇadaurgandhyaṃ
jihvātālvoṣṭhajāṃ rujam |
Āḍhamalla. atha irimedādyaṃ tailamāha -
irimedeti | irimedo viṭkhadiraḥ14
‘reuja’ śabdavācyaḥ tasya tvak challī palaśatonmitā tulaikamānā grāhyā tāṃ ca
saṃkuṭya jaladroṇe niṣkvāthya pādaśeṣaṃ grāhyaṃ tailamānādviguṇitamityarthaḥ |
tailasyārdhāḍhakamiti tailaṃ tilasaṃbhavamardhāḍhakaṃ dvātriṃśatpalamitam |
kalkairiti kalkārthadravyaiḥ karṣamitaiḥ pratyekaṃ | tatra irimedo
viṭkhadiraḥ; atredaṃ yat punargrahaṇaṃ kalkārthaṃ grāhyam | aguruḥ kṛṣṇāguruḥ,
padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu; lākṣā'tra lākṣārasaḥ kiñcidadhiko
deyaḥ dravatvāt | nyagrodho vaṭavṛkṣastasya patrāṇi tvagvā, tvak varāṅgaṃ,
khadiraḥ khadirasāraḥ, pataṅgaṃ kucandanaṃ, kaṭphalaṃ prasiddham, karpūramatra
prakṣepe sādhu bhavati | tailamidaṃ mukharoge prāyaśo gaṇḍūṣatvena pracarati
praduṣṭamāṃsādidantasphuraṇāntaṃ sarvaṃ dantaroge jñātavyam | daurgandhyaṃ
mukhekuharasya jihvātālvoṣṭhajāṃ rujamiti tena jihvārujaṃ tālurujam oṣṭharujaṃ
vā || 163-167 ||
Kāśīrāma Vaidya. irimedo
durgandhakhadiraḥ tasya tvacaṃ kṣuṇṇāṃ kuṭṭitāṃ śatapalonmitajaladroṇe pacet
pādaśeṣitaṃ kvāthaṃ gṛhītvā tailasyārdhāḍhakaṃ pacet | irimedādyaiḥ kārṣikaiḥ
kalkadravyaiḥ punaḥ pacet | agaru, gairikaṃ, padmakakāṣṭhaṃ, madhukaṃ
madhuyaṣṭī, nyagrodho vaṭaḥ, tvak tajaḥ, karpūraḥ, kaṅkolaḥ, khadiraḥ,
pataṅgaḥ, dhātrīpuṣpāṇi, sūkṣmailā, nāgakeśaraṃ etaiḥ kalkadravyaiḥ pacet |
spaṣṭamanyat || 163-167 ||
jātyāditailam | (jātī15
nimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavāḥ
||168|| sikthaṃ samadhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe
kaṭurohiṇī | mañjiṣṭhā padmakaṃ lodhramabhayā nīlamutpalam
||169|| tutthakaṃ sārivā bījaṃ naktamālasya
dāpayet | etāni samabhāgāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet
||170|| nāḍīvraṇe samutpanne sphoṭake
kacchurogiṣu | sadyaḥ śastraprahāreṣu dagdhaviddheṣu caiva hi
||171|| nakhadantakṣate dehe vraṇe duṣṭe
praśasyate |)
atha hiṃgvādyaṃ tailaṃ karṇaśūle - hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ kaṭutailaṃ vipācayet
||172|| tasya pūraṇamātreṇa karṇaśūlaṃ
praṇaśyati |
Āḍhamalla. idānīṃ hiṃgvādyaṃ tailamāha
- hiṃgviti | hiṃgvādīnāṃ dravyāṇāmatra samabhāgena kalkamāhuḥ | vipācayediti
grahaṇāt | kalkārthaṃ toyamāhuranuktatvāt | asmatsampradāye'pi chāgamūtreṇa
kalkaṃ kṛtvā tenaiva mūtreṇāloḍya hiṃgvādi pacet | kaṭutailaṃ sārṣapamatra
tīkṣṇatvāt | pūraṇamatra karṇapūraṇaṃ tacca granthāntarādavagantavyaṃ tadyathā
- ‘dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇaśūlavimardanāt | rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrā
śatamavedanaḥ’ iti | mātrālakṣaṇamapi prasaṅgato likhyate ‘yāvat paryeti
hastāgraṃ dakṣiṇo jānumaṇḍale | nimeṣonmeṣakālaṃ vā sā mātrā parikīrtitā’ |
tumburu svanāmaprasiddham ||168-172||
Kāśīrāma Vaidya. kalkadravyāt
hiṃgvādeścaturguṇaṃ tailam ||
atha bilvādyaṃ tailaṃ bādhirye - bālabilvāni gomūtre piṣṭvā tailaṃ vipācayet
||173|| sājakṣīraṃ ca nīraṃ ca bādhiryaṃ
hanti pūraṇāt |
Āḍhamalla. atha bālabilvatailaṃ yathā
bāleti | bālabilvāni bilvaśalāṭūni, tāni gomūtreṇa kalkīkṛtāni
gomūtreṇaivāvaloḍya taile pācyāni | tailamatra sārṣapaṃ pūrvayogānuvartanāt
ājaṃ kṣīraṃ nīraṃ ca tailāccaturguṇaṃ pratyekamāhuḥ, kutracijjalapāko na
dṛśyate kevalaṃ kṣīrapāko bilvakalkapākaśceti sampradāyo vṛddhānāṃ,
tantrāntare'pi ‘phalaṃ bilvasya mūtreṇa piṣṭvā tailaṃ vipācayet | sakṣīraṃ
tacca vipacedbādhirye karṇapūraṇam’ iti | atra yannīramuktaṃ tatsamyak
pākārthaṃ pānīyaṃ vinā snehapāko na sugama iti kecit
|| 173 ||
Kāśīrāma Vaidya. bālabilvāni
laghubilvāni, gomūtre piṣṭvā tailaṃ pacet sājakṣīram ajādugdhaṃ
caturguṇatailānnīraṃ jalaṃ ca datvā pacet
|| 173 ||
atha kṣāratailaṃ karṇarogeṣu - bālamūlakaśuṅgānāṃ kṣāraḥ kṣārayugaṃ tathā
|| 174 || lavaṇāni ca pañcaiva hiṅgu śigru
mahauṣadham | devadāru vacā kuṣṭhaṃ śatapuṣpā rasāñjanam
|| 175 || granthikaṃ bhadramustaṃ ca kalkaiḥ
karṣamitaiḥ pṛthak | tailaprasthaṃ ca vipacetkadalībījapūrayoḥ
|| 176 || rasābhyāṃ madhuśuktena
cāturguṇyamitena ca | pūyasrāvaṃ karṇanādaṃ śūlaṃ badhiratāṃ kṛmīn
|| 177 || anyāṃśca
karṇajānrogānmukharogāṃśca nāśayet |
Āḍhamalla. atha kṣāratailamāha -
bālamūlaketi | bālamūlakaṃ laghumūlakaṃ tasya śuṅgā nālaviśeṣāstajjātaṃ
kṣāramiti | kṣārayugamiti kṣāradvandvaṃ tena svarjikākṣāro yavakṣāraśceti |
pañjalavaṇāni prasiddhāni, śigruḥ śobhāñjanakaḥ asya mūlasvaraso grāhyaḥ,
mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, rasāñjanaṃ prasiddhaṃ nijanāmnā, tadabhāve dāruharidrā
grāhyā tanmūlatvāt, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, bhadramustaṃ nāgaramustaṃ, tailaṃ
sarṣapamatrāpyāhuḥ, prasthaṃ ṣoḍaśapalāni kadalīkandasvarasaṃ
bījapūraphalarasaṃ ca pratyekaṃ tailāccaturguṇamāhuḥ dravatvāt |
madhuśuktamapi caturguṇam | pūyasrāvaṃ karṇasyeti śūlamapi
karṇasambandhikṛmayastvatra karṇasaṃbhavāśca | etadapi tailaṃ mukharoge
praśastaṃ gaṇḍūṣakaraṇatvāt || 174-177 ||
Kāśīrāma Vaidya. bālamūlakaśuṇṭhīnāṃ
kṣāraḥ bālamūlakaṃ teṣāṃ śuṃḍāni gaṃḍikāḥ śuṣkāsteṣāṃ dagdhvā kṣāraḥ kāryaḥ,
tathā kṣārayugaṃ svarjī yavakṣāraḥ, śobhāñjanaṃ, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī,
rasāñjanaṃ, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, bhadramustaṃ nāgaramustaṃ, etaiḥ
karṣamitaiḥ tailaprasthaṃ pacet | kadalīsvarase bījapūraphalarase ca
caturguṇālābhe tulyenāpi pacet madhuśuktena ca tailāccāturguṇyena pacet
|| 174-177 ||
kecittu madhuśuktalakṣaṇametasyāgre paṭhanti tadyathā - madhuśuktam |
jambīrāṇāṃ phalarasaḥ prasthaikaḥ kuḍavonmitam
||178|| mākṣikaṃ tatra dātavyaṃ palaikā
pippalī smṛtā | etadekīkṛtaṃ sarvaṃ mṛdbhāṇḍe ca nidhāpayet
||179|| vacāmbho madhusaṃyuktaṃ
śṛṅgaveraguḍānvitam | dhānyarāśau trirātristhaṃ madhuśuktamudāhṛtam
||180||
Āḍhamalla. tantrāntare tu - ‘yavāṃbho
madhuyuktaṃ ca śṛṃgaveraguḍānvitam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ
madhuśuktamudāhṛtam’ iti | athavā ‘yanmastvaśucau bhāṇḍe sakṣaudraguḍakāñjikam
| dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate’ iti | eteṣāṃ yathālābhaṃ
deyamiti na doṣaḥ || || 178-180 ||
atha pāṭhādyaṃ tailaṃ pīnase - pāṭhā dve ca niśe mūrvā pippalī
jātipallavaiḥ||181|| dantyā ca tailaṃ
saṃsiddhaṃ nasyaṃ syāhuṣṭapīnase |
Āḍhamalla. saṃprati pāṭhādyaṃ tailaṃ
darśayannāha - pāṭheti | pāṭhā prasiddhā, dve niśe iti haridrādvayaṃ, mūrvā
corasnāyuḥ jātipallavairiti jātī sumanā tasyāḥ patrāṇi, dantī prasiddhā,
pāṭhādidravyāṇāṃ samānamilitānāṃ kalkaṃ tailāṃśamāhuḥ
|| 181 ||
Kāśīrāma Vaidya. pāṭhā, dve niśe
haridrādvayaṃ, mūrvā moraṭā; pippalī jātī mālatīpatrāṇi, dantī jayapālamūlam
ebhiḥ saṃsiddhaṃ kalkīkṛtaṃ kalkāttailaṃ caturguṇam
||181||
atha vyāghrītailaṃ pīnase - vyāghrīdantīvacāśigrutulasīvyoṣasaindhavaiḥ
||182|| kaphasya pācanaṃ tailaṃ
pūtināsodakāpaham |
Āḍhamalla. atha vyāghrītailamāha -
vyāghrīti | vyāghrīkaṇṭakārikā, dantī prasiddhā, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, tulasī
pratītā tasyāḥ patrāṇi, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, tena śuṇṭhīmaricapippalya iti |
eteṣāṃ kalkaiḥ siddhaṃ tailaṃ kaphasya pācanamuktam pānatvāt |
pūtināsodakāpahamiti ca pūtināso nāsādurgandhaḥ | nāsodakaṃ nāsāsrāvaḥ
etaddvayaṃ hanti nasyābhyāsāt ||182||
Kāśīrāma Vaidya. vyāghrī, kaṇṭakārī,
dantī, śigruḥ śobhāñjanaṃ, tulasī, vyoṣaṃ, trikaṭu, pūtināsāgadaṃ pīnasam||182||
atha kuṣṭhādyaṃ tailaṃ chikvāyāṃ - kuṣṭhaṃ bilvakaṇāśuṇṭhīdrākṣākalkakaṣāyavat
|| 183|| sādhitaṃ tailamājyaṃ vā
nasyātkṣavathunāśanam |
Āḍhamalla. idānīṃ kuṣṭhatailamāha -
kuṣṭhamiti | bilvamatra bilvaphalaṃ mūlaṃ vā tadabhāve kaṇā pippalī
kalkakaṣāyavaditi kalkarūpastena sādhitamityarthaḥ | pañcakaṣāyāḥ kathitāḥ |
yadvā kuṣṭhādīnāṃ kalkena kaṣāyeṇa ca tailaṃ sādhyam | kaṣāyaśabdaḥ kvāthe
prāyaśaḥ pracarati tatra kvāthārthametaddravyaṃ snehasamaṃ grāhyaṃ,
caturguṇena nīreṇa saṃkvāthya pādaśeṣeṇa sādhyaṃ, kalkārthaṃ ca tailāṃśena
sāmyamityarthaḥ | evamājyaṃ ghṛtamapi sādhyam | kṣavathuśchikkā
||183||
Kāśīrāma Vaidya. kuptādīnāṃ kalkaḥ
kaṣāyavatkāryastena tailam ājyaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ na syāt kṣavathunāśanaḥ
kṣavathuśchikkā ||183||
gṛhadhūmatailaṃ nāsārśasi - gṛhadhūmakaṇādārukṣāranaktāhvasaindhavaiḥ
|| 184 || siddhaṃ śikharibījaiśca tailaṃ
nāsārśasāṃ hitam |
Āḍhamalla. atha gṛhadhūmatailamāha -
gṛhadhūmeti | gṛhadhūmaḥ vikhyātaḥ, kaṇā pippalī, dāru devadāru, kṣāraṃ
yavakṣāraṃ, naktāhvaṃ karañjaphalaṃ | śikharibījaiśceti | śikharī apāmārgaḥ
tasya bījai: phalaiḥ | eke siddhaṃ śirīṣabījaiśceti paṭhanti vyākhyānayanti ca
| eteṣāṃ kalkaṃ tailāṃśamāhuḥ | siddhamidaṃ nāvane'bhyaṅge vā praśastam
||184||
Kāśīrāma Vaidya. gṛhadhūmaḥ
‘aṅgāradhūmaḥ’, kaṇā pippalī, dāru devadāru, kṣāro yavakṣāraḥ naktāhva
karañjaḥ, saindhavaṃ, śikharibījaṃ tugābījam ebhiḥ kalkitaiḥ siddhaṃ tailaṃ
nāsārśasāṃ haraṃ bhavati || 184 ||
atha vajrītailaṃ kuṣṭhādau - vajrīkṣīraṃ ravikṣīraṃ dravaṃ dhattūracitrajam
|| 185 || mahiṣīviḍbhavaṃ drāvaṃ sarvāṃśaṃ
tilatailakam | pacettailāvaśeṣaṃ ca gomūtre'tha caturguṇe
|| 186 || tailāvaśeṣaṃ paktvā ca tattailaṃ
prasthamātrakam | gandhakāgniśilātālaṃ viḍaṅgātiviṣāviṣam
||187||
tiktakośātakīkuṣṭhavacāmāṃsīkaṭutrayam | pītadāru ca yaṣṭyāhvaṃ
svarjikākṣārajīrakam ||188|| devadāru ca
karṣāṃśaṃ cūrṇaṃ taile vinikṣipet | vajratailamidaṃ
khyātamabhyaṅgātsarvakuṣṭhanut || 189 ||
Āḍhamalla. adhunā vajrītailamāha -
vajrīti | vajrī sehuṇḍastasya kṣīraṃ dugdhaṃ ravikṣīramityarkadugdhaṃ
dhattūrakacitrakapatrayordravaṃ svarasamityarthaḥ | mahiṣīviḍbhavaṃ drāvaṃ
mahiṣīśakṛtsvarasam | sarvāṃśaṃ tilatailakamiti sarvaṃ vajrīkṣīrādi
pañcadravaṃ tasyāṃśaṃ caturthāṃśaṃ bhāgaṃ tatsamamiti tailamityarthaḥ | eke
sarvāṃśaṃ tailamityanena sarvapañcadravyasāmyaṃ tailamiti vadanti etanna
pracarati yataḥ pañcadravatvena pratyekaṃ tailasamamāhuḥ | tathācoktamatraiva
paribhāṣāyām ‘dravāṇi yatra sneheṣu pañcādīni’ ityādivākyam | punarapi
tadgomūtracaturguṇena paktvā tailāvaśeṣaṃ prasthamātraṃ gṛhītvā
vakṣyamāṇadravyāṇāṃ pratyekaṃ karṣapramitānāṃ cūrṇaṃ tattaile miśrayitvā
svanuguptaṃ dhārayet| gomūtraṃ pṛthaguktatvāccaturguṇam| cūrṇadravyāṇyāha
-tatrāgnirbhallātakaḥ, citrakajaṭā vā, śilā manaḥśilā, tālaṃ haritālaṃ, viṣaṃ
prasiddhaṃ, tiktakośātakī kaṭukośātakīphalamiti, māṃsī jaṭākhyā kaṭutrayaṃ
trikaṭukaṃ, pītadāru dāruharidrā, yaṣṭyāhvaṃ madhuyaṣṭī, sva- rjikākṣāraṃ
prasiddhaṃ tatteṣāṃ cūrṇārthaṃ dravyāṇāmapi kalkamāhureke sarvakuṣṭhanuditi |
sarvakuṣṭham aṣṭādaśaprakāram|| ||185-189 ||
Kāśīrāma Vaidya. vajrīkṣīraṃ,
ravirarkastasya kṣīraṃ, dravaṃ tajjalaṃ, dhattūrapatrasvarasaḥ,
citrakasvarasaśca, mahiṣīviḍdravaṃ, tilatailakaṃ sarvāṃśaṃ sarvasamaṃ,
gomūtraṃ caturguṇaṃ tailāt | tatsiddhaṃ tailaṃ prasthamātrakaṃ
tasmingandhakādīn kṣipet agniścitrakaḥ, śilā manaḥśilā, tālaṃ haritālaṃ, viṣā
ativiṣā, viṣaṃ prasiddhaṃ, tiktakośātakī jālinī, pītadāruḥ, haridrā, kṣāro
yavakṣāraḥ, karṣāṃśaṃ cūrṇitaṃ kṣipet | sarvakuṣṭhahṛt
dadruvicarcikādikakuṣṭhaharam ||185-189 ||
karavīrāditailam | karavīraśikhādantītrivṛtkośātakīphakṣam | rambhākṣārodake
tailaṃ praśastaṃ lomaśātanam ||190||
Āḍhamalla. atha karavīrāditailamāha -
karavīreti | sugamam ||190||
candanāditailam - (candanāmbunakhairyābhyaṃ16
yaṣṭīśaileyapadmakam | mañjiṣṭhā saralaṃ dāru sevyailaṃ pūtikesaram
||191|| patrakailaṃ murā māṃsī kaṅkolaṃ
vanitāmbudam | haridrā sārivā tiktā lavaṅgāgarukuṅkumam
|| 192|| tvagreṇunalikā ceti tailaṃ mastu
caturguṇam | lākṣārasasamaṃ siddhaṃ grahaghnaṃ balavardhanam
|| 193 ||
apasmārajvaronmādakṛtyālakṣmīvināśanam | āyuḥpuṣṭikaraṃ caiva
vaśīkaraṇamuttamam
|| 194 || viśeṣātkṣayarogaghnaṃ
raktapittaharaṃ param|)
Āḍhamalla. ambu mustakaṃ, nakhaṃ
sugandhauṣadhiḥ, yāmyaṃ candanaṃ, saralaṃ dhūpavṛkṣaḥ, sevyam uśīraṃ,
pūtikesaraṃ gandhamārjārī, murā gandhadravyaṃ, vanitā priyaṅguḥ, ambudaṃ
mustaṃ, tiktā latākastūrī, nalikā indīvarā
|| 191-194 ||
vacātailam - (vacāṃ17
śaṭhīṃ haridre dve devadāruhamahauṣadhī
||195||
harītakīmativiṣāmustamaindrayavānsamān |
etāndaśapalānbhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥpacet||196||
cakramardarasaistailaṃ kaṭukaṃ mṛdunā'gninā | pādaśeṣe vinikṣipya
sindūramavatārayet ||197|| etattailaṃ
nihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām|) mahauṣadha: śuṇṭhī, kaṭukaṃ tailaṃ sārṣapam
||195-197||
lāṅgalītailam | (nirguṇḍīsvarase tailaṃ lāṅgalī18
mūlakalkitam ||198|| tailaṃ nasyānnihantyāśu
gaṇḍamālāṃ sudāruṇām |)
dhattūratailam - ‘dhattūrarasamādāya hayamārāntikārasam | bhṛṅgarājarasaścaiva
sāriṇī nimbapatrakam
|| 199 || śobhāñjanaścitrakaśca
aśvagandhāprasāriṇī | śirīṣaḥ kuṭajo'nantā śālmalī naktapatrakam||200||
ravipriyo mahānimbo ḍiṇḍighoṣā maheraṇā | balā jyotiṣmatī caiva
śyāmākaścakramardakaḥ||20 1|| etaistu rasamādāya tailatulyaṃ ca dīyate |
devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam
||202|| maricaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ
manaḥśilā | kampillako gandhakaśca khadiraḥ pippalī vacā
||203|| rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāso
raktacandanam | irimedastathā tumbī mañjiṣṭhā sinduvārakaḥ
||204|| karavīrajaṭā rāsnā viśvā śreṣṭhā ca
pauṣkaram | śaṭhī tālīsapatraṃ ca priyaṅgū reṇukā tathā
||205|| cāturjātakamañjīraṃ kaṅkolaṃ
jātipatrikā | jyotiṣmatī ca palikā viṣasya dvipalaṃ bhavet
||206|| āḍhakaṃ kaṭutailasya gomūtraṃ ca
caturguṇam | mṛtpātre lohapātre ca śanairmṛdvagninā pacet
||207|| majjāśritaṃ tvaggataṃ ca vātaṃ
cāsthigataṃ tathā | ūrugrahaṃ cāḍhyavātaṃ kṛcchraṃ daṇḍāpatānakam
||208|| kubjatvaṃ cātha śothaṃ ca
pakṣāghātaṃ tathārditam | hanustambhaṃ śiraḥkampaṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭivibhramam
||209|| apasmāraṃ tathonmādaṃ
tathācaivā'patantrakam | ākṣepakaṃ cāsthibhagnaṃ sandhibhagnaṃ ca nāśayet||210||
ityapyadhikaḥ pāṭho dṛśyate | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa
viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ ghṛtatailakalpanā nāma navamo'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. hayamāro karavīraḥ,
naktapatrakaṃ kañjapatrakaṃ, ravipriyo raktakamalaṃ, ḍiṇḍīghoṣā raktairaṇḍaḥ,
maheraṇā sallakīvṛkṣaḥ, śrīvāsaḥ saralaniryāsaḥ, sinduvārakaḥ nirguṇḍī,
śreṣṭhā sthalapadminī || 199-210 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe snehakalpanā'dhyāyo navamaḥ
||9|| iti kāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ
śrīśārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ tailādhikāraḥ ||
Editor's notes
- 1 ‘khaṭṭīmīṭhī’ hi.bhā.| ↩
- 2 ‘aśvagandhā palaśataṃ tadardhaṃ gokṣuraṃ matam | punarnavāśvatthaśuṇṭhīkāśmaryāstu phalānyapi || padmabījaṃ māṣabījaṃ daṣāddaśapalaṃ pṛthak | caturdroṇāmbhasā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet || jīvanīyagaṇaḥ kuṣṭhaṃ padmakaṃ raktacandanam | patrakaṃ pippalī drākṣā kapikacchuphalaṃ tathā || nīlotpalaṃ nāgapuṣpaṃ sārive dve bale tathā | pṛthakvarṣasamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam || rasaśca pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ samāharet | ghṛtasya cāḍhakaṃ dattvā pācayenmṛdunāgninā || ghṛtametannihantyāśu raktapittamuraḥkṣatam | halīmakaṃ paṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam || vātaraktaṃ mūtrakṛcchraṃ pārśvaśūlaṃ ca kāmalām | śukrakṣayamurodāhaṃ kārśyamojaḥkṣayaṃ tathā || strīṇāṃ caivāprajātānāṃ garbhadaṃ śukradaṃ nṛṇām | kāmadevaghṛtaṃ nāma hṛdyaṃ balyaṃ rasāyanam’ || iti pāṭhāntaram | ↩
- 3 pauṃḍā | ↩
- 4 gāṇḍā (nnā) | ↩
- 5 ‘paravala’ hi.bhā.| ↩
- 6 ‘panavāḍa’ hi.bhā.| ↩
- 7 nīlāthothā ↩
- 8 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 9 prakṣiptam| ↩
- 10 samaṅgā mañjiṣṭhā | nalikā sugandhatṛṇaviśeṣaḥ, kunduruskaḥ-dhūpaḥ niryāsaviśepaḥ, turuṣkaḥ sihlakaniryāsaviśeṣaḥ, spṛkkā-mālatī | ↩
- 11 prakṣiptam | vāruṇī-indravāruṇī ↩
- 12 ‘kṣīrābhyā’miti gūḍhārtha. sammata: pāṭhaḥ | ↩
- 13 keśaśātanaṃ khīrāśabdavācyam dī. ↩
- 14 ‘durgandhakhadira’ śabdavācyam | ↩
- 15 prakṣiptam | naktamāla:-karañja: | ↩
- 16 prakṣiptapāṭhā: ↩
- 17 prakṣiptapāṭhāḥ ↩
- 18 lāṅgalī-kalihārī keṣucitpustakeṣvetat pāṭhabhedatrayaṃ dṛśyate | ↩