9. atha tailādhikārādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
navamo'dhyāyaḥ | atha snehaparibhāṣā | kalkāccaturguṇīkṛtya ghṛtaṃ vā tailameva vā | caturguṇe drave sādhyaṃ tasya mātrā palonmitā ||1|| nikṣipya kvāthayettoyaṃ kvāthyadravyāccaturguṇam | pādaśiṣṭaṃ gṛhītvā ca snehaṃ tenaiva sādhayet ||2||
Āḍhamalla. idānīṃ snehakalpanāṃ darśayannāha - kalkāditi | anukte kalkātkalkayogadravyāt ghṛtaṃ tailaṃ vā caturguṇaṃ grāhyaṃ, na tu dṛṣadi peṣitātkalkāt| dravamapi caturguṇaṃ snehaparimāṇāt dravaṃ toyādi | tasya mātrā palonmiteti | tasya saṃsiddhasnehasya pānārthaṃ palonmitā palapramāṇā mātrā jñeyā ityanukteṣu mānamidaṃ sāmānyaṃ | paribhāṣāyāmayamapi sāmānyasnehapākavidhau boddhavyaḥ, tathāhi - ‘kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ snehātkvāthaścaturguṇaḥ | kvāthāccaturguṇaṃ vāri kvāthaḥ kvāthyasamo mataḥ’ iti | viśeṣo'pi kvacidvartate yathā tantrāntare vāsāghṛte balādye ghṛte vā tadyathā -“atrāpyaṣṭaguṇaistoyaiḥ kvathitaṃ kvāthadugdhayoḥ | pratyekaṃ dviguṇo bhāgo bhiṣak sarpiṣi nikṣipet” iti || 1 || 2||
Kāśīrāma Vaidya. atha sneheti | tatra tāvat prathamataḥ paribhāṣāmasya vyācaṣṭe | atha ghṛtādhikāraḥ | tatrādau ghṛtatailādisādhanamāha - tatkalketyādi | kalkāt dravyāt ghṛtaṃ tailaṃ caturguṇe dravye dugdhādau sādhyam agnidvārā kaṭāhādau paktvā siddhaṃ bhavati | tasya mātrā vātādirogaviṣaye mānamātrā palonmitā palapramāṇā | idānīṃ snehasādhane kvāthavidhānamāha - nikṣipyetyādi | kvāthadravyāccaturguṇaṃ toyaṃ jalaṃ nikṣipya kvāthayet| punaḥ pādaśiṣṭaṃ ca caturthāṃśāvaśeṣaṃ gṛhītvā'nena kvāthena snehaṃ ghṛtaṃ tailaṃ vā sādhayet | kvāthaṃ kvāthayogyaṃ kuṭṭitaṃ yaddravyaṃ daśamūlādi tasmādisyarthaḥ || 1 || 2 ||
mṛdudravyādau kvathane jalapramāṇamāha - caturguṇaṃ mṛdudravye kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ jalam | tathāca madhyame dravye dadyādaṣṭaguṇaṃ payaḥ || 3 || atyantakaṭhine dravye nīraṃ ṣoḍaśikaṃ matam |
Āḍhamalla. idānīṃ dravyaviśeṣe kvāthanimittaṃ jalamānamāha - caturguṇamiti | atra caturguṇaprabhṛtikaṃ dravyaparimāṇāddhoddhavyam | yāvatparimāṇaṃ kvāthyaṃ dravyaṃ bhavati tāvatparimāṇāccaturguṇitaṃ jalaṃ grāhyamityarthaḥ | mṛdu kaṭhinaṃ kaṭhinataraṃ ca dravyaṃ tatraivānumānato'vagantavyam | tathāca madhyame dravye dadyādaṣṭaguṇaṃ paya iti | madhyame mṛdvādisaṃbhāre payaḥ pānīyaṃ yatra mṛdukaṭhinataradravyamekatra militvā kvāthyaṃ tatrāṣṭaguṇaṃ pānīyaṃ datvā pādaśeṣaṃ grāhyamiti sarvatra | tathāhi - ‘mṛdvādikvāthyasaṃghāte mānānukte cikitsakāḥ | madhyasyobhayabhāgitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam’ iti || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. mṛdudravye guḍūcyādau caturguṇaṃ jalaṃ, kaṭhine daśamūlādau aṣṭaguṇaṃ, tathāca madhyamadravye āragvadhādau aṣṭaguṇaṃ payaḥ | payo'tra jalaṃ | atyantakaṭhine padmakādau ṣoḍaśikaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ mataṃ kathitaṃ caturthāṃśaṃ gṛhyate || 3 ||
atha matāntare parimāṇaviśeṣamāha - karṣāditaḥ palaṃ yāvatkṣipetṣoḍaśikaṃ jalam || 4 || tadūrdhvaṃ kuḍavaṃ yāvadbhavedaṣṭaguṇaṃ payaḥ | prasthāditaḥ kṣipennīraṃ khārī yāvaccaturguṇam || 5 || ambukvātharasairyatra pṛthaksnehasya sādhanam | kalkasyāṃśaṃ tatra dadyāccaturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam || 6 || dugdhe dadhni rase nakre kalko deyo'ṣṭamāṃśakaḥ | kalkasya samyakpākārthaṃ toyamatra caturguṇam || 7 ||
Āḍhamalla. karṣādita iti | karṣādita ityādiparimāṇaṃ sāmānyadravyaviṣaye vartate anyathā svatantravirodhaḥ, yāva- tkvāthyadravyaṃ karṣādiparimāṇātpalaṃ bhavati tāvattatra ṣoḍaśāṃśaṃ jalaṃ datvā kvāthaṃ pādaśeṣaṃ grāhyaṃ | ṣoḍaśikamatra kvāthyadravyaparimāṇāt, tatastu palādupari yāvatkuḍavaṃ kvāthyadravyaparimāṇaṃ bhavati tāvadatra toyaṃ pānīyamaṣṭaguṇaṃ bhavet, kvāthyadravyādityarthaḥ | atra kvāthaṃ caturthāṃśaṃ grāhyamiti sarvatra | prasthādita iti | prasthādiparimāṇāt yāvat khārī bhavati tāvadatra caturguṇaṃ nīraṃ pānīyaṃ prakṣipya saṃkvāthya ca pādaśeṣaṃ grāhyamiti tātparyārthaḥ | ādiśabdāt āḍhakadroṇaśūrpadroṇīprabhṛtayo grāhyāḥ | yadvā prasthasyādiḥ prasthādistasmāt tena śarāvamapi gṛhyate, śarāvādita ityarthaḥ || 4 || 5 ||aparamapyanuktamāha - ambukvātheti | yatra snehapāke pānīyāditrayāṇāṃ dravyāṇāṃ madhye yadā ekena pākaḥ syāt tadā kalkasya kalkadravyasya caturthāṃśaṃ ṣaṣṭhāṃśam aṣṭamāṃśaṃ yathā'nukrameṇa deyam | anukramo yathā - yadi ambunā kevalena pākastarhi kalkadravyasya caturthāśaṃ deyam, snehaparimāṇādityarthaḥ | yadā kevalena kvāthenaiva pākastadā kalkadravyasya ṣaṣṭhāṃśaṃ deyam, atrāpi snehaparimāṇādityarthaḥ | yatra tu kevalasvarasenaiva sādhyate srehaḥ tatra kalkadravyasyāṣṭamāṃśaṃ deyam | snehamānādityatrāpi sambandhaḥ ityanukramaḥ | aparamapi - dugdhe ityatrāpi ekadravyasādhyatā sūcyate tadā kalkadravyaṃ snehaparimāṇādaṣṭamāṃśaṃ deyamiti bhāvaḥ | kalkasyeti | yatra tu anyadravaiḥ kevalakalkenaiva sādhyate snehastadā caturguṇaṃ kalkadravyaṃ caturguṇaṃ toyaṃ nikṣipediti sarvatra | samyak pākārthaṃ boddhavyam | etena kimuktaṃ yadā kṣīrādibhiḥ pratyekena svakalkena pākastadā caturguṇaṃ caturthāṃśaṃ pānīyaṃ deyam | pānīyaṃ vinā pāko nāstīti sarvamatam || 6 || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṣādārabhya khārīparyantaṃ kvāthyadravye jalamānamāha - karṣāditaḥ yāvatpalaṃ pramāṇaṃ tāvat ṣoḍaśikaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ kṣipet| tadūrdhvaṃ palādūrdhvaṃ yāvatkuḍavaṃ kuḍavapramāṇaṃ tāvadaṣṭaguṇaṃ payo jalaṃ bhavet | prasthāditaḥ yāvat khārīpramāṇaṃ tāvaccaturguṇaṃ jalaṃ kṣipet | pūrvaṃ caturguṇādijalaṃ yallikhitaṃ tanmṛdudravyādiviṣayaṃ jñeyaṃ | karṣādita idaṃ tu mānaviṣayam ataḥ kecinmṛdvādito gṛhṇanti kecinmānato gṛhṇanti || 4 || 5|| ambvādibhiryatra snehamānaṃ tatra kalkapramāṇamāha - ‘tatrāmbupiṣṭamuktaṃ syājjalaṃ cātra caturguṇam’, yatra bhinnaṃ sādhanaṃ bhavati, tatra kalkasyāṃśaṃ caturguṇaṃ ṣaṣṭhaṃ kramāt ambupāke caturthāṃśaṃ raso māṃsarasastatpāke aṣṭamāṃśam | ukto'pyambvādau pāke dugdhādau aṣṭamāṃśa eva kalkapāka ityāha - kalkasya samyagiti | dugdhe tathā dadhni tathā takre pākānantaraṃ kalkaḥ aṣṭamāṃśakādayaḥ raso māṃsarasaḥ | yadvā raso dhattūrarasaḥ māṃsarasasya pūrvoktatvāt kalkasya samyak pākārthaṃ caturguṇaṃ snehādityarthaḥ || 6 || 7 ||
dravāṇi yatra sneheṣu pañcādīni bhavanti hi | tatra snehasamānyāhuryathāpūrvaṃ caturguṇam || 8 ||
Āḍhamalla. idānīmanuktadravāṇāṃ mānamāha - davāṇīti | yatra snehapakvadravāṇi kṣīratakrarasamūtrakvāthāni anyānyapi pañcādīni pañcaprabhṛtīni bhavanti anuktamānānīti viṣayaḥ | tatra tāni dravāṇi snehasamāni pratyekamāhurācāryāḥ | yathā vakṣyamāṇatriphalāghṛte arvāk dravaṃ catvārastrayo vā tarhi snehaparimāṇāccaturguṇaṃ jñeyaṃ pratyekamityarthaḥ | eke yathāpūrvaṃ caturguṇamiti paṭhanti tatrāpi sa evārthaḥ | kutracit dravyāṇīti pāṭho dṛśyate so'saṅgata eva || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. dravyāṇīti | yatra pañcādhikāni dravyāṇi tatra sneheṣu kiyatparimitaṃ dravyaṃ deyaṃ tadāha - sneheṣu ghṛtatailādiṣu dravāṇi dugdhādīni yatra pañcaprabhṛtīni bhavanti tatra snehasamānaṃ bhavati na caturguṇānīti yāvat | yathāpūrvaṃ caturguṇamityetasyāyamartha: | eko dravastatra pākena cāturguṇyaṃ, dvau dravau yatra tatra dvābhyāṃ cāturguṇyaṃ yaduktaṃ jaijjaṭe ‘ekadvitridravairdravyaiḥ kuryāt snehāccaturguṇaṃ | kṣīraṃ snehasamaṃ dadyāt caturbhiśca caturguṇam, iti | asyāyamarthaḥ yatraiko dravastatraikena cāturguṇyaṃ, evaṃ dvābhyāṃ, tribhirmilitvā cāturguṇyamityarthaḥ | yatra pañcādhikāni bhavanti tatra snehasamānīti pūrvārthaḥ| ‘tailasyārdhapramāṇena dadyādikṣurasaṃ budhaḥ | tathā māṃsarasaṃ cārdhaṃ datvā snehaṃ vipācayet’ snehasamānyāhurityasya truṭimāhurityarthaḥ ityanye | tadyathā - sakṛnmāṃsauṣadhirasaṃ mūtrasauvīrakādikaṃ | snehatulyaṃ dadhi kṣīraṃ jalaṃ caiva caturguṇam || granthajñānārthamedvyavākhyāprasaṅgenoktam ||8||
kevalakvāthapāke vidhānamāha - dravyeṇa kevalenaiva snehapāko bhavedyadi | tatrāmbupiṣṭaḥ kalkaḥ syājjalaṃ cātra caturguṇam || 9|| kvāthena kevalenaiva pāko yatreritaḥ kvacit | kvāthyadravyasya kalko'pi tatra snehe prayujyate ||10||
Āḍhamalla. atha kevaladravyasya snehapākārthaṃ mānamāha - dravyeṇeti | atra dravyaṃ snehāccaturthāṃśaṃ kalkārthaṃ vāri tāvaddeyaṃ yāvat kalkaḥ syāt | yataḥ peṣaṇe jalasya parimāṇaṃ na syāt | jalaṃ cātra caturguṇamiti | atra kalke jalaṃ pānīyam | caturguṇaṃ deyaṃ snehamānādityarthaḥ | eke dravyamānāccaturguṇaṃ jalamiti vyākhyānayanti tanna manoharaṃ kalkadravyālpatvāt | aparamapyāha - kvātheneti | yatra snehe kvaciditi anukte kevalena kvāthena kṛtvā pākaḥ kathitaḥ tatra snehe kvāthyadravyasya kalka: kāryaḥ, kalkārthaṃ cātra caturguṇaṃ jalamiti tena yenaiva dravyeṇa kvāthaḥ kriyate tainaiva tatparimitena ca dravyeṇāyamapi kṛtvā'tra caturguṇena ca jalena saha sādhyaḥ | pūrvaṃ kvāthena sādhyaḥ paścātkalkenetyarthaḥ ||9||10||
Kāśīrāma Vaidya. kevalena kvāthena yadi snehapāko bhavet tatrāmbupiṣṭaḥ kalko jalaṃ caturguṇakvātheneti | idaṃ padyaṃ pūrvaślokasyaikārthatvāt prakṣiptaṃ jñeyaṃ || 9 || 10 ||
kalkahīnastu yaḥ srehaḥ sa sādhyaḥ kevale drave |
Āḍhamalla. kalkahīna iti | yaḥ sneho ghṛtaṃ tailādikaḥ kalkahīnaḥ kalkarahito bhavet saḥ kevale drave sādhyaḥ| dravamatra caturguṇaṃ snehaparimāṇāt ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kevaladravasādhanamāha - kalkahīne snehe sādhanamāha - yaḥ kalkahīnaḥ snehaḥ sa kevale drave sādhyaḥ|
puṣpakalkastu yaḥ snehastatra toyaṃ caturguṇam || 11 || snehe snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate |
Āḍhamalla. idānīṃ puṣpakalkasya parimāṇamāha puṣpakalka iti | yaḥ puṣpakalkasaṃjñaḥ snehaḥ tatra snehe toyaṃ pānīyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ caturguṇatā ca snehāt snehaparimāṇādityarthaḥ | saḥ puṣpakalkaḥ snehāṣṭamāṃśo yojyata ityarthaḥ | snehasyāṣṭamāṃśaṃ tena sāmyo yojya ityarthaḥ | puṣpāṇi yathā nāgakeśarakuṅkumalavaṅgadamanakasurapuṣpacampakotpalapuṇḍarīkaketakījātī-kusumbhaprabhṛtīni | eke puṣpakalkaḥ prayujyata ityasya sthāne'tra kalkaṃ prayujyate iti paṭhanti vyākhyānayanti tat patrakalkaṃ prakṣepamāhuḥ, tathāhi - ‘gandhaniryāsapuṣpāṇāṃ siddhaśīte'vatārite | prakṣepo gandhavṛddhyarthaṃ patrakalkaṃ tu tadviduḥ’ || 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. puṣpakalkai: snehasādhanamāha - puṣpeti | yasminsnehe puṣpakalko dīyate sa puṣpakalkaḥ snehaḥ, tatra toyaṃ jalaṃ caturguṇaṃ snehātpuṣpakalkaḥ kiyatparimito dīyate ityatrāha - snehāṣṭamāṃśaśca puṣpakalkaḥ prayujyate iti || 11 ||
vartivatsnehakalkaḥ syādyadāṅgulyā vimarditaḥ ||12|| śabdahīno'gninikṣiptaḥ snehaḥ siddho bhavettadā| yadā phenodgamastaile phenaśāntiśca sarpiṣi ||13|| gandhavarṇarasotpattiḥ snehasiddhistadā bhavet | snehapākastridhā prokto mṛdurmadhyaḥ kharastathā ||14|| īṣatsarasakalkastu snehapāko mṛdurbhavet | madhyapākasya siddhiśca kalke nīrasakomalaḥ ||15|| īṣatkaṭhinakalkaśca snehapāko bhavetkharaḥ | tadūrdhvaṃ dagdhapākaḥ syāddāhakṛnniṣprayojanaḥ || 16 ||
Āḍhamalla. idānīṃ snehānāṃ saṃsiddhilakṣaṇānyāha - vartivaditi | yadā snehe paripācitaḥ kalkaḥ aṅgulyā vimardito vartisadṛśo bhavati tadā siddho jñeyaḥ | athavā sa eva kalkaḥ yadā'gnau nikṣiptaḥ śabdarahito bhavati tadā siddho jñātavyaḥ iti sāmānyam | aparamapi viśeṣamāha - yadā snehasya pākānte taile phenodgamo bhavati sarpiṣi ca phenaśāntirbhavati tadā siddhalakṣaṇaṃ boddhavyaṃ | varṇagandharasotpattirapi snehasiddhiḥ syāt varṇādikamapi taile sarpiṣi ca jñātavyam | adhunā trividhasnehapākasya lakṣaṇamāha - īṣatsarasakalka iti | yadā kalke sāndratā kiñcidbhavati agnau nikṣipte sati caṭacaṭāśabdo bhavati tadā mṛdupāko jñeyaḥ, yadā nīraso kalko bhavati komalaśca nātikaṭhino nātimṛduriti tadā madhyapākaḥ, yadā kiñcit kaṭhinakalko jātaḥ nīrasaśca bhavati tadā kharapāka iti | eteṣāṃ parīkṣaṇamanumānato'vagantavyaṃ gurusakāśadarśanādvā | tadūrdhvaṃ kharapākādūrdhvaṃ yadā snehakalkaḥ kaṭhinataro bhavati tadā dagdho jñeyaḥ, sa ca sarvakarmasu niṣphalaḥ syāt dāhakaraśca bhavati ||12-16||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ snehasiddhalakṣaṇamāha - yadā snehakalkaḥ aṅgulyā vartitaḥ vartīkṛtaḥ vartivadbhavet agninikṣiptaḥ śabdahīnaśca bhavet tadā siddhaṃ vadet | yadā varṇagandharasotpattistadāpi snehasiddhirbhavet| iti ca lakṣaṇaṃ varṇastailapakvavarṇo raktādiḥ, gandhaḥ sugandhatvaṃ, rasotpattirmadhurādirasotpattiḥ, tadā svedanāllakṣyate | snehapākasya trividhatvamāha - eko mṛdu:, eko madhyaḥ, ekaḥ kharaḥ; evaṃ tridhā snehapākaḥ | teṣāṃ lakṣaṇamāha - īṣatsarasakalkaḥ īṣajjalakalkaḥ mṛdusnehapākaḥ nīrasakomale kalke siddhaḥ pāko madhyapākaḥ nīrasakomale jalasahite ārdre īṣatkaṭhinakalkaḥ snehapākaḥ kharaḥ tadūrdhvaṃ dagdhapāko dāhakṛnniṣprayojanaḥ, na kāryakārī ||12||16||
āmapākaśca nirvīryo vahnimāndyakaro guru: | nasyārthaṃ stanmṛdu: pāko madhyamaḥ sarvakarmasu ||17|| abhyaṅgārthaṃ kharaḥ prokto yuñjyādevaṃ yathohitam | ghṛtatailaguḍādīṃśca sādhayennaikavāsare ||18|| prakurvantyuṣitā hyete viśeṣādguṇasaṃcayam |
Āḍhamalla. idrānīṃ tasya caturvidhapākasya guṇamāha - āmapākaśceti | āmapāko'paripākakalka: sneho nirvīryo bhavati, niḥśeṣeṇa vīryarahita ityarthaḥ | vahnimāndyakṛdbhakṣaṇayoge ca bhavati | nasyaviṣaye mṛdupākaḥ snehaḥ | madhyapākastu sarvakarmasu yujyate sarvakarma nasyābhyaṅgapānādikaṃ | kharapākasnehaḥ kevalābhyaṅge vihitaḥ nānyakarmasu | yathocitamiti yathāyogyaṃ yuṃjyādityarthaḥ | eke nasyābhyaṅge kharaḥ prokta iti paṭhanti, tanna sarvasaṃmatam, nasye tu saumyamāhuḥ | snehastu kimekāhenaiva sādhyaḥ uta dīrghadavasaiḥ tadviṣayamāha - ghṛteti | ghṛtataile prasiddhe guḍo'valehaḥ | ādigrahaṇāt īdṛśasambhārā ye cā'nye prayogāḥ te sarve ekasminneva vāsare na sādhyā: na pācanīyā ityarthaḥ | kutastadāha - prakurvanti ityādi | te snehādayastu yadā uṣitāḥ santi tadā guṇasañcayaṃ prakurvanti | ata eva bahudivasaiḥ kṛtvā sādhanīyā iti bhāvaḥ | tantrāntareṣu etadbahudravyasambhāraviṣayam, asmatsampradāye'pi svalpamapi snehaṃ kiñci- dvipācyāpare'hni siddho'vatāryaḥ guḍādikamapi cāpare'hni madhudānādikamuktaṃ kuryāt naivaṃ sarvamatavirodhaḥ || || 17 || 18 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmapākastrividhapākāddhīnaḥ sajala evetyarthaḥ, sa vahnimāndyakaraḥ, tathā guruḥ | yeṣu mṛdvādayaḥ prayujyante, tānāha - nasyārthamiti | nasyārthaṃ mṛdupākaḥ sarvakarmasu, bhakṣaṇāvasthāyāṃ madhyamaḥ, abhyaṅgārthaṃ kharaḥ evaṃ yathocitaṃ yuñjyāt prayojayet, ghṛtatailādīn ekasminneva dine na sādhayet, kutaḥ ? uṣitā rātrau vāsitā viśeṣādguṇasañcayaṃ kurvanti || śārṅgadharānuktamapi tailasādhanam ātreyādāha - “sneho vārisamaṃ nītvā pācayet mṛduvahninā | pañcapallavakalkena dvātriṃśāṃśena saṃyutam || kiṃcitsarasagarbheṇa vastrapūtaṃ prakalpayet | itye- tadduṣṭagandhādidoṣastailādvimucyate || nirdoṣakaraṇādetatkṛtvā tailaṃ vipācayet” iti | granthāntare evaṃ śodhanaṃ - “tailaṃ kṛtvā kaṭāhe dṛḍhataravimale mandamandāgninā ca pakvaṃ niṣphenabhāvaṃ gatamiha hi yadā śaityabhāvaṃ tadaiva | muñjiṣṭhārātrilodhrairjaladharanalikaiḥ sāmalai: sākṣapathyaiḥ sūcīpuṣpāvarohairnayati satataṃ gandhayogaṃ jahāti” || mañjiṣṭhādyairmilitaiḥ agninīraiḥ pādāṃśakaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet, rātrirharidrā, jaladharo mustakaḥ, nalikā gandhanalikā uttaradeśe prasiddhā tadabhāve tvak; sāmalai: sāmalakaiḥ, akṣaṃ bibhītakaṃ, pathyā harītakī, sūcīpuṣpaṃ ketakī, avarohaḥ vaṭāvarohaḥ, cakārāt granthāntare caiva “tailasyendukalāṃśakena vikacā grāhyā tu mūrcchāvidhau ye cānye triphalādayastu rajanīhrīberalodhrānvitāḥ | sūcīpuṣpavaṭāvarohanalikādravyāstu pādāṃśikāḥ procyāstailajagandhadoṣaharaṇe kalkīkṛtāstadvidaiḥ? | vikacā mañjiṣṭhā, indukalāṃśena tailāt ṣoḍaśāṃśena grāhyāḥ, mūrcchāvidhau tailamūrcchāvidhau, ye cānye triphalādayaste militvā kalkīkṛtāḥ | payodo mustā, rajanī haridrā, hrībera udīcyaṃ, lodhraḥ prasiddhaḥ, sūcī- puṣpaṃ ketakī, vaṭāvarohaḥ, nalikā gandhanalikā, tathāca - ‘madhye sāravihīnā ca sarasā kīṭavarjitā | nalikā sā bhavedbhadrā viparītā tu ninditā’ | kecinnalikāṃ tvacamāhuḥ | iti ghṛtatailasādhanaprakāraḥ || || 17 || 18 ||
atha ghṛtakalpanā sa yathā- pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ || 19 || sasaindhavaiśca palikairghṛtaprasthaṃ vipācayet | kṣīraṃ caturguṇaṃ dattvā tadghṛtaṃ plīhanāśanam || 20|| viṣamajvaramandāgniharaṃ rucikaraṃ param |
Āḍhamalla. sa yathetyanena taṃ snehapākasamūhaṃ darśayati granthakāraḥ | tatrādau pūrvaṃ tāvadvṛtakalpanāṃ darśayannāha yatastailādviśiṣṭo ghṛtakalpaḥ pūrvācāryairdarśitaḥ tathaivātrāpi likhitaḥ | prathamataḥ kṣīraṣaṭpalakaghṛtavyākhyānamāha - pippalīti | atra pippalyādikaṃ pañcadravyaṃ pañcakolasaṃjñaṃ boddhavyam, yatastantrāntare pañcakolaghṛtamasya nāma prasiddham, atra cavyamiti viṭapaviśeṣaḥ, yasya phalaṃ gajapippalīti śrutiḥ, palikairiti palapramāṇatā pratyekamāhuḥ | ata eva kṣīraṣaṭpalakaghṛtamidam, caturguṇakṣīreṇa saha ṣaṭpalapramāṇaṣaḍdravyaiśca sādhitamityarthaḥ | atra caturguṇaṃ nīramapi deyam, samyakpākā- rthamityasmatsampradāyābhiprāyaḥ | ghṛtaprasthamiti | ṣoḍaśapalamitam ‘kṣīrasya caturguṇatātra ghṛtaparimāṇāt tatsiddhamiti siddhatā'sya paribhāṣoktavidhānāt ||19||20||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣīraṣaṭpalaghṛtam – tatrādau ghṛtādhikāraḥ pippalyādyaiḥ ṣaṭpalaiḥ kalkitairghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ datvā pacet tad ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ bhavati pippalyādīnāṃ ṣaṭpalatvāt | plīhā dakṣiṇāṅge rogaviśeṣaḥ hṛdayādadhaḥ, viṣamajvaraharaṃ tathā rucikaraṃ, viṣamajvarāḥ saṃtatādayaḥ pañca || 19 || 20 ||
atha cāṃgerīghṛtaṃ atīsāragrahaṇyoḥ - pippalī pippalīmūlaṃ citrako hastipippalī ||21|| śvadaṃṣṭrā nāgaraṃ dhānyaṃ pāṭhā bilvaṃ yavānikā | dravyaiśca palikairetaiścatuḥṣaṣṭipalaṃ ghṛtam || 22 || ghṛtāccaturguṇaṃ deyaṃ cāṅgairīsvarasaṃ budhaiḥ | tathā caturguṇaṃ dattvā dadhi sarpirvipācayet ||23|| śanaiḥ śanairvipaktavyaṃ cāṅgerīghṛtamuttamam | tadghṛtaṃ kaphavātaghnaṃ grahaṇyarśovikāranut || 24 || hantyānāhaṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām |
Āḍhamalla. atha cāṅgerīghṛtamāha - pippalīti | atra hastipippalī gajapippalī, śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ, nāgaraṃ śuṇṭhī, bilvamatra bilvaśalāṭu, palikairiti palapramāṇaṃ pratyekaṃ, cāṅgerīsvarasamiti cāṅgerī prasiddhā, sācāmlarasā āmacāṅgerīti loke prasiddhā, tasyāḥ svarasamiti sadyorasaṃ, budhairiti grahaṇena sadyorasābhāve kvāthamapi deyam dadhi caturguṇaṃ ghṛtaparimāṇāt | śanaiḥ śanaiḥ paktavyamiti mandapācanapācitamiti bhāvo dagdhabhayāt || 21-24 ||
Kāśīrāma Vaidya. hastipippalī gajapippalī, cāṃgerī1 tatsvarasaḥ dadhi godadhi || 21-24 ||
atha masūraghṛtam atīsārādau - masūrāṇāṃ palaśataṃ nīradroṇe vipācayet ||25|| pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā datvā bilvapalāṣṭakam | ghṛtaprasthaṃ pacettena sarvātīsāranāśanam ||26|| grahaṇīṃ bhinnaviṭkaṃ ca nāśayecca pravāhikām |
Āḍhamalla. atha masūrādyaṃ ghṛtamapyāha - masūrāṇāmiti | masūro'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ, nīradroṇe jaladroṇe catuḥṣaṣṭikuḍavaparimitaṃ bhavati | bilvaṃ palāṣṭakamitaṃ bhavati bilvaṃ bilvamajjā tacca kalkīkṛtaṃ jalena saha deyam, kartavyavidhāvapi masūrāḥ karpaṭabaddhāḥ kvāthyāḥ, mṛdvagninā ca sādhanaṃ kāryam ||25||26||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam ||25||26||
atha kāmadevaghṛtaṃ raktapittādau - aśvagandhā2 palaśataṃ tadardhaṃ gokṣuraṃ smṛtam | śatāvarī vidārī ca śālaparṇī balāmṛtā || 27 || aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṃ punarnavā | kāśmaryāśca phalaṃ caiva māṣabījaṃ tathaiva ca || 28 || pṛthagdaśapalānbhāgān caturdroṇe'mbhasi pacet | droṇe śeṣe rase tasmin paceccaiva ghṛtāḍhakam ||29|| mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭhaṃ pippalī raktacandanam | patrakaṃ nāgapuṣpaṃ ca ātmaguptāphalaṃ tathā || 30|| nīlotpalaṃ sārive dve jīvanīyo gaṇastathā | pṛthakvarṣasamānbhāgān śarkarāyāḥ paladvayam || 31|| rasasya pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ samāharet | caturguṇena payasā ghṛtāḍhakaṃ vipācayet || 32 || ghṛtametannihantyāśu raktapittamuraḥkṣatam | halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam || 33 || mūtrakṛcchramurodāhaṃ pārśvaśūlaṃ ca nāśayet | etatsarpiḥ prayoktavyaṃ bahvanta: puravāsinām || 34 || strīṇāṃ caivāprajātānāṃ durbalānāṃ ca dehinām | śreṣṭhaṃ balakaraṃ varṇyaṃ hṛdyaṃ puṣṭirasāyanam ||35|| ojastejaskaraṃ hṛdyamāyuṣyaṃ prāṇavardhanam| saṃvardhayati śukraṃ hi puruṣaṃ durbalendriyam || 36 || sarvarogavinirmuktau payaḥsikto yathā drumaḥ | kāmadeva iti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam || 37 ||
Āḍhamalla. idānīṃ kāmadevaghṛtavivaraṇaṃ darśayannāha - aśvagandheti | aśvagandhāmūlaṃ palaśataṃ grāhyam tadardho gokṣura iti pañcāśatpalaṃ; gokṣuro'tra pañcāṅgo grāhyaḥ, aparāṇi daśadravyāṇi daśapalamiti pratyekamāhuḥ, tāni kānītyatrāha -śatāvarītyādi sugamam | tatra tu aśvatthasya ca śuṅgānīti pippalaśuṅgāni siddhāni, kāśmarī gambhārī tasyāḥ phalāni, padmabījaṃ prasiddhaṃ ‘kamalagaṭā’ śabdavācyam, māṣabījamiti maṣāḥ pratītaḥ, etat sakalaṃ pānīyadroṇacatuṣṭaye saṃkvāthya pādaśeṣaṃ vastragālitaṃ grāhyam | aparāṇyapi kalkayogyāni dravyāṇyāha - mṛdvīketyādi | mṛdvīkā drākṣā, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ tattu campakavadvṛkṣaviśeṣaḥ, ātmaguptā kapikacchuḥ tasyāḥ phalāni, nīlotpalaṃ nīlakamalavācyam, tadabhāve kamalabījaṃ grāhyam | sārive dve iti kṛṣṇasārivā śuklasārive | te ‘aphoī’ śabdavācye; kṛṣṇasārivā kalahaṃsavatpatrā sugandhā, śuklasārivā jambūvatpatrā vratatiḥ, jīvanīyo gaṇa iti jīvanīyo jīvantīśākaviśeṣaḥ, tadādisaṃjñako jīvanīyo gaṇaḥ, tathāhi - ‘jīvantī sūryaparṇīyukvākolyau jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyo gaṇo mataḥ’ iti | tasyā'prasiddhatvāt tatsāmyaguṇadravyāṇi yojyāni iti vṛddhavaidyānāṃ sammatam, etāni mṛdvīkādīni dravyāṇi pṛthak karṣapramāṇāni grāhyāṇi, śarkarāyāḥ paladvayamiti | kecit siddhe'smin śarkarāyāḥ prakṣepamāhuḥ | rasasya pauṇḍrakekṣūṇāmiti | pauṇḍrako vikhyātaḥ ikṣuviśeṣaḥ, ikṣuḥ sāmānyaḥ sa ca lohitekṣu prabhṛtiko yathālābhaṃ grāhyaḥ, nanu ikṣugrahaṇenaiva pauṇḍrakagrahaṇaprāptiḥ tatkathaṃ bhinnagrahaṇam ? ucyate - pauṇḍrakagrahaṇaṃ guṇaprābalyāt kṛtaṃ yataḥ ‘pauṇḍrakaḥ śītalaḥ snigdho bṛṃhaṇo kaphakṛt saraḥ’ iti | tasmāt pauṇḍrako viśeṣeṇātra pācanīyaḥ | asya rasasyāḍhakaṃ pratyekaṃ dvirāḍhakagrahaṇāt ghṛtāḍhakamekam, godugdhaṃ caturāḍhakamiti ||27-37 ||
Kāśīrāma Vaidya. amṛtā guḍūcī, kāśmarī, gambhārī, padyabījaṃ kamalabījaṃ, māṣabījamannaṃ, jīvantīyagaṇaścūrṇoktaḥ, nāgapuṣpaṃ nāgakeśaraṃ, sārive dve śvetakṛṣṇabhedena, dve bale balā nāgabalā, śarkarā sitā; pauṇḍra3 kekṣūṇāṃ4 rasaḥ | spaṣṭamanyat ||27-37 ||
apasmārādau pānīyakalyāṇakaṃ ghṛtaṃ - triphalā dve niśe kauntī sārive dve priyaṅgukā | śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī devadārvyelavālukam || 38 || nataṃ viśālā dantī ca dāḍimaṃ nāgakeśaram | nīlotpalailā mañjiṣṭhā viḍaṅgaṃ kuṣṭhapadmakam || 39 || jātipuṣpaṃ candanaṃ ca tālīsaṃ bṛhatī tathā | etaiḥ karṣasamaiḥ kalkairjalaṃ dattvā caturguṇam || 40 || ghṛtaprasthaṃ paceddhīmānapasmāre jvare kṣaye | unmāde vātarakte ca kāse mandānale tathā || 41 || pratiśyāye kaṭīśūle tṛtīyakacaturthake | mūtrakṛcchre visarpe ca kaṇḍūpāṇḍvāmaye tathā || 42 || viṣadvaye prameheṣu sarvathaivopayujyate | vandhyānāṃ putradaṃ bhūtayakṣarakṣoharaṃ smṛtam || 43 ||
Āḍhamalla. atha pānīyakalyāṇakaṃ ghṛtam āha - triphaleti | triphalātra harītakīprabhṛtiphalatrayam, dve niśe haridrādvayaṃ, kauntī reṇukā, sārive dve kṛṣṇaśuklabhedena, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ phalāni, śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ceti kavarādvayaśabdavācyam, elavālukaṃ svanāmakhyātaṃ tacca kuṣṭhagandhi ṣaṭphalasadṛśam; nataṃ tagarapādikā, viśālā indravāruṇī, dantī prasiddhā, dāḍimaṃ dāḍimaphalaṃ bījāni ca, nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, tadabhāve padmabījaṃ dravyaṃ grāhyaṃ, elā bṛhatphalā, jātī mālatī tasyāḥ kusumāni, candanaṃ śvetaṃ, tālīsaṃ svanāmaprasiddham, bṛhatī bṛhatkaṇṭakārikā etāni karṣapramāṇāni pratyekaṃ | jalaṃ pānīyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ ghṛtaparimāṇāt | ghṛtaprasthamiti kuḍavacatuṣṭayapramitaṃ gavyaṃ ghṛtaṃ bhavati kevalapānīyaparipācanāt pānīyakalyāṇakamasya saṃjñārūḍhiḥ ||38-43||
Kāśīrāma Vaidya. kauntī reṇukā, elavālukaṃ prasiddhaṃ, viśālā indravāruṇī, dāḍimaṃ prasiddhaṃ tasya bījāni, padmakaṃ jātipuṣpaṃ, mālatīpuṣpāṇi, kalkadravyāt caturguṇaṃ jalaṃ datvā prasthaṃ ghṛtaṃ pacet | tatpānīyakalyāṇakaṃ ghṛtaṃ nāmataḥ ||38-43||
amṛtāghṛtaṃ kuṣṭhādau - amṛtākvāthakalkābhyāṃ sakṣīraṃ vipacedghṛtam | vātaraktaṃ jayatyāśu kuṣṭhaṃ jayati dustaram || 44 ||
Āḍhamalla. amṛtādyaghṛtavivaraṇamapyāha - amṛteti | amṛtā guḍūcī tasyāḥ kvāthakalkābhyāṃ kṛtvā sakṣīraṃ ghṛtaṃ vipācya vātaraktādike deyam, tena kvāthaścaturguṇajalena siddhaḥ sa ca ghṛtāccaturguṇa iti paribhāṣāyāṃ pratītaḥ | kalkaṃ dṛṣadi peṣitaṃ tacca ghṛtāṃśaṃ tena kalkadravyaṃ ghṛtāccaturthāṃśaṃ deyamityarthaḥ | sakṣīramiti caturguṇaṃ kṣīraṃ ghṛtaparimāṇāt| kecittu snehasamaṃ proktamiti paṭhanti etadapi saṅgataṃ na viruddhaṃ dravāntaratvāt | kalke'pi caturguṇaṃ pānīyaṃ datvā pācanīyamiti vyavahāraḥ | asya pānamāhurabhyaṅgaṃ ca || 44 ||
Kāśīrāma Vaidya. amṛtā guḍūcī, tasyāḥ kvāthaḥ kalkaśca, kṣīraṃ dugdhaṃ ghṛtāccaturguṇaṃ | spaṣṭamanyat || 44 ||
atha mahātiktakaghṛtaṃ vātaraktakuṣṭhādau - saptacchadaḥ prativiṣā śyāmākaḥ kaṭurohiṇī | pāṭhā mustamuśīraṃ ca triphalā parpaṭastathā || 45 || paṭolanimbamañjiṣṭhāḥ pippalī padmakaṃ śaṭhī | candanaṃ dhanvayāsaśca viśāle dve niśe tathā || 46 || guḍūcī sārive dve ca mūrvā vāsā śatāvarī | trāyantīndrayavāyaṣṭībhūnimbaścākṣabhāgikāḥ || 47 || ghṛtaṃ caturguṇaṃ dadyādghṛtādāmalakīrasaḥ | dviguṇaḥ sarpiṣaścātra jalamaṣṭaguṇaṃ bhavet || 48 || tatsiddhaṃ pāyayetsarpirvātarakteṣu sarvathā | kuṣṭhāni raktapittaṃ ca raktārśāṃsi ca pāṇḍutām ||49|| hṛdrogagulmavīsarpapradaraṃ gaṇḍamālikām | kṣudrarogān jvarāṃścaiva mahātiktamidaṃ jayet ||50||
Āḍhamalla. idānīṃ mahātiktakaghṛtamāha - saptacchada iti | saptacchadaḥ saptaparṇaśabdavācyaḥ sa ca śālmalīpatrasadṛśo yugmapatraḥ; prativiṣā ativiṣā śyāmāko rājavṛkṣastasya phalaṃ, candanaṃ śvetaṃ, viśāle dve itīndravāruṇīdvayaṃ, dve niśe iti haridrādvayaṃ, sārive dve iti śuklakṛṣṇabhedena, mūrvā corasnāyuḥ, vāsā āṭarūṣakaḥ, trāyantī trāyamāṇā, śeṣaṃ dravyaṃ prasiddham, akṣabhāgikāḥ karṣapramāṇāḥ, pratyekaṃ ghṛtaṃ caturguṇamiti pūrvadravyasambhārāt āmalakaphalasvaraso dviguṇo ghṛtaparimāṇāt svarasābhāve kvātho'pi deyaḥ na doṣaḥ, jalaṃ pānīyaṃ cāṣṭaguṇaṃ deyaṃ samyakpākārthaṃ sarpiṣo ghṛtaparimāṇāt, etatsiddhaṃ mahātiktakaṃ nāma ghṛtaṃ vātaraktādiṣu praśastam || 47-50 ||
Kāśīrāma Vaidya. saptacchadaḥ saptapuṭā, prativiṣā ativiṣā, śyāmāka āragvadhaḥ, kaṭurohiṇī kaṭukī, pāṭhā, mustaṃ nāgaraṃ, uśīraṃ sugandhakaṃ, triphalā harītakyādikā, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ. paṭolaṃ5 phalaśākastasya patrāṇi, padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ, śaṭhī karcūra:, candanaṃ raktacandanaṃ; dhanvayāsako yavāsakaḥ, viśālā indravāruṇī, dve niśe haridrā dāruharidrā ca, dve sārive śvetakṛṣṇabhedena, mūrvā moraṭā, trāyantī trāyamāṇā, indrayavaḥ, yaṣṭī madhuyaṣṭī, bhūnimbaḥ tiktakam | akṣabhāgikā: pratyekaṃ karṣabhāgāḥ | ghṛtaṃ caturguṇaṃ sarvadravyebhyaścaturguṇaṃ | ghṛtāt dviguṇa āmalakīrasaḥ sarpiṣo ghṛtāt jalamaṣṭaguṇaṃ sarvaṃ paktvā siddhaṃ kārayet | spaṣṭamanyat | mahātiktakaṃ siddhatvāt ||45-50||
atha kāsīsādyaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhe dadrūpāmāśira:sphoṭādau - kāsīsaṃ dve niśe mustaṃ haritālaṃ manaḥśilām | kampillakaṃ gandhakaṃ ca viḍaṅgaṃ gugguluṃ tathā || 51 || sikthakaṃ maricaṃ kuṣṭhaṃ tutthakaṃ gaurasarṣapān | rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāsaṃ raktacandanam || 52 || irimedaṃ nimbapatraṃ karañjaṃ sārivāṃ vacām | mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ māṃsīṃ śirīṣaṃ lodhrapadmakam ||53|| harītakīṃ prapunnāṭaṃ cūrṇayetkārṣikānpṛthak | tatastaccūrṇamāloḍya triṃśatpalamite ghṛte || 54 || sthāpayettāmrapātre ca gharme sapta dināvadhi | asyābhyaṅgena kuṣṭhāni dadrūpāmāvicarcikāḥ || 55 || śūkadoṣā visarpāśca visphoṭā vātaraktajāḥ | śira:sphoṭopadaṃśāśca nāḍīduṣṭavraṇāni ca || 56 || śotho bhagandaraścaiva lūtāḥ śāmyanti dehinām | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ ghṛtam || 57 ||
Āḍhamalla. adhunā kāsīsādyaghṛtavivaraṇamāha - kāsīsamiti | kāsīsaṃ dravyaviśeṣaṃ bhasmavadalpabhṛt asya bhedaḥ puṣpakāsīsaṃ, tacca kiñcit pītam, dve niśe dve haridre, kampillako rorīśabdavācyo vṛkṣaviśeṣaḥ, kampilletyapare, sikthakaṃ madhūcchiṣṭaṃ, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, sindūraṃ prasiddhaṃ śrīvāsaṃ niryāsadravyaṃ rālaśabdavācyaṃ, irimedo viṭkhadira ojaśabdavācyaḥ karañjo bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ loke colā iti prasiddhaḥ | sārivā āsphotā ‘āphoī’ loke; māṃsī gandhamāṃsī jaṭāvadviṭapaḥ, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, prapunnāṭaṃ cakramardabījāni, etāni pṛthak karṣapramitāni cūrṇīkṛtya triṃśatpalaparimite ghṛte āloḍya tāmrapātre | nidhāya gharme dhārayet yāvat sapta dināni bhavanti | etaccādravāgnisiddhaṃ sūryapākasaṃjñamiti boddhavyam | asmatsaṃpradāye tu kalkārhaṃ dravyaṃ kalkībhūtaṃ kṛtvā caturguṇena pānīyena saha ghṛtaṃ vipācya paścāt prakṣepayogyaṃ dravyaṃ cūrṇīkṛtya tatra prakṣipyāloḍya gharme saptadinaṃ yāvaddhārayet evaṃ siddho bhavati | kalkārthaṃ dravyaṃ yathā - haridrāmustaraktacandanerimedanimbapatrakarañjasārivāvacāmañjiṣṭhā- madhumāṃsīśirīṣalodhrapadmakaharītakīprabhṛtikaṃ śeṣaṃ prakṣepārthaṃ jñeyam || 51-57 ||
Kāśīrāma Vaidya. kāsīsaṃ prasiddhaṃ, dve niśe haridrādvayaṃ, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ prasiddhaṃ, śirīṣaṃ prasiddhaṃ, padmakaṃ padmakakāṣṭhaṃ, prapunnāṭaṃ6 cakramardastasya bījāni, etān pṛthak karṣamitān triṃśatpalamite ghṛte tāmrapātre gharme saptadinaṃ sthāpayet || 51-57 ||
atha vraṇe jātyādighṛtaṃ- jatinimbapaṭolaṃ ca dve niśe kaṭurohiṇī | mañjiṣṭhā madhukaṃ sikthaṃ karañjośīrasārivāḥ || 58 || tutthaṃ va vipacetsamyakvalkairebhirghṛtaṃ budhaḥ | asya lepādvirohanti sūkṣmanāḍīvraṇā api || 59 || marmāśritāḥ kledinaśca gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ jātyādikaṃ ghṛtamāha - jātītyādi | jātīnimbapaṭolamityatra trayāṇāṃ patrāṇi grāhyāṇi tantrāntaradarśanāt | tathāca - ‘jātīnimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavā’ ityādi | dve niśe dve haridre, tena haridrā dāruharidrā, kaṭurohiṇī kaṭukī śabdavācyam, madhukaṃ yaṣṭhīmadhu, sikthakaṃ madanakaṃ, karañjo bṛhatkarañjaḥ tasya patrāṇi phalāni vā, uśīraṃ sugandhadravyam | sārivā āsphotā, tutthaṃ haritapāṣāṇavat kṛtrimaṃ dravyaviśeṣaṃ, etat sāmyamānaṃ sakaladravyād ghṛtaṃ caturguṇā sādhyam | atra kalkapācanārthaṃ caturguṇitaṃ jalaṃ deyam | eke sikthatutthayoḥ siddhe prakṣepamāhuḥ | tathāca - ‘prakṣepaṃ kārayeddhīmān siddhe sikthakatutthayoḥ’ ityādi | jātīkādyaṃ gaurādyaṃ ca tailamapi pacyate| tathāca cakraḥ - ‘gaurādyaṃ jātīkādyaṃ ca tailamevaṃ prasādhyate | tailaṃ sūkṣmānane duṣṭe vraṇe gambhīra eva ca’ iti || 58 || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. jātī mālatī tasyāḥ patrāṇi, nimbapatrāṇi, dve niśe haridrā dāruharidrā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu,sikthaṃ karañjamūlaṃ, uśīraṃ sugandhakaṃ, sārivā anantā, tutthaṃ7 prasiddhaṃ, ebhiḥ kalkairghṛtaṃ pacet kalkadravyāt ghṛtaṃ caturguṇam | asya lepāt sūkṣmā nāḍīvraṇā rohanti || 58 || 59 ||
atha bindughṛtaṃ jalodaravirecanādau- citrakaṃ śaṅkinī pathyā kampillastrivṛtāyugam ||60|| vṛddhadāruśca śamyāko dantī dantīphalaṃ tathā | kośātakī devadālī nīlinī girikarṇikā ||61|| sātalā pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ kaṭukī tathā | hemakṣīrī ca vipacetkalkairebhiḥ picūnmitaiḥ ||62|| ghṛtaprasthaṃ snuhīkṣīraṃ ṣaṭpale tu paladvayam | arkakṣīrasya matimāṃstatsiddhaṃ gulmakuṣṭhahṛt ||63|| hanti śūlamudāvartaṃ śothādhmānaṃ bhagandaram | śamayatyudarāṇyaṣṭau nipītaṃ bindusaṃkhyayā || 64 || godugdhenoṣṭradugdhena kaulatthena śṛtena vā | uṣṇodakena vā pītvā binduvegairviricyate || 65 || etadbindughṛtaṃ nāma nābhilepādviricyate |
Āḍhamalla. adhunā bindughṛtamāha - citrakamiti | atra citrakaḥ prasiddhaḥ, śaṅkhinī yavatiktā, śaṅkhapuṣpīśabdavācyā, kaṃpillaḥ kaṃvīlā vikhyātā ‘rorī’ śabdavācyamiti kecit | trivṛtāyugamiti śvetakṛṣṇabhedena, ‘niśotha’ dvayaṃ, vṛddhadāru mahāśyāmo dīrghapatraḥ sa ca tridhārāśabdavācyaḥ, śamyākaḥ kṛtamālakaḥ, dantī loke ‘dantivanī’ti vācyā, tasyāḥ phalaṃ jayapālaśabdavācyaṃ, triphalā harītakyādikaṃ, kośātakī ghoṣārī, devadālī vallīviśeṣaḥ | girikarṇikā ‘śophandaīśaphanda’ iti prasiddhaḥ | sātalā sehuṇḍabhedaḥ, ‘ghaṭaghava’ iti loke | hemakṣīrī kaṅkuṣṭhaṃ keciccokaśabdavācyamiti vadanti | picūnmitairiti karṣapramāṇaiḥ pratyekamatra kalkārthaṃ toyaṃ caturguṇaṃ deyaṃ vyavahārāt | tathāca - ‘snuhyarkapayasoratra pākārthamupapattitaḥ | caturguṇaṃ jalaṃ deyam’ ityādi | snuhīkṣīraṃ sehuṇḍasya kṣīraṃ ṣaṭpalapramitaṃ deyam, arkakṣīraṃ tu paladvayamiti vadanti kecit | asmatsaṃpradāye tu aṣṭapalaparimitaṃ snuhīkṣīraṃ etatparimāṇaṃ tu arkakṣīramiti | nipītaṃ bindusaṃkhyayā iti ‘binduḥ syāttarjanīparvadvayamagrārdhato mitaḥ’ iti vyavahārāt | ṣaḍaṣṭamāṣakā deyā binduvegairiti yāvatsaṃkhyān bindūn pibet tāvanmātreṇa viricyata ityarthaḥ | ‘nābhilepādviricyate’ ityanenāsya prabhāvotkṛṣṭatvaṃ darśitam || 60-65 ||
Kāśīrāma Vaidya. śaṅkhinī śaṅkhapuṣpī, pathyā harītakī, kampillaḥ, trivṛtāyugmaṃ niḥsṛtādvayaṃ śvetakṛṣṇabhedena, vṛddhadāruḥ prasiddhaḥ, śamyākaḥ kṛtamālaḥ, dantī jayapālamūlaṃ, dantīphalaṃ jayapālaṃ, kośātakī kaṭurgrāhyā, devadālī vaṃdālī, nīlinī nīlapuṣpī, girikarṇikā aparājitā, śvetapuṣpī parājitā, sātalā sehuṇḍaḥ, hemakṣīrī prasiddhā | picūnmitaiḥ prasthaṃ ghṛtaṃ snuhīkṣīre sehuṇḍadugdhe ṣaṭpale pacet, paladvaye arkakṣīrasya vipacet tatsiddhaṃ bindughṛtaṃ bhavati | binduprayogāt bindughṛtaṃ nāmnā prasiddham || || 60-65 ||
atha triphalāghṛtaṃ netraroge timirādau - triphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ vāsārasodbhavam || 66 || bhṛṅgarājarasaprasthaṃ prasthamātraṃ payaḥ smṛtam | dattvā tatra ghṛtaprasthaṃ kalkaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak || 67 || triphalā pippalī drākṣā candanaṃ saindhavaṃ balā | kākolī kṣīrakākolī bhedā maricanāgaram ||68|| śarkarā puṇḍarīkaṃ ca kamalaṃ ca punarnavā | niśāyugmaṃ ca madhukaṃ sarvairebhirvipācayet || 69 || naktāndhyaṃ nakulāndhyaṃ ca kaṇḍūṃ pillaṃ tathaiva ca | netrasrāvaṃ ca paṭalaṃ timiraṃ kācakaṃ jayet || 70|| anye'pi praśamaṃ yānti netrarogāḥ sudāruṇāḥ | traiphalaṃ ghṛtametaddhi pāne nasyādiṣūcitam || 71 ||
Āḍhamalla. idānīṃ triphalāghṛtavyākhyānamāha - triphaleti | triphalāyā rasaprasthamiti | svarasābhāve kvāthaḥ kalkaṃ vā pracarati | vāsārasodbhavaṃ prasthamiti vāsā āṭarūṣakaḥ, bhṛṅgarājo mārkavaḥ loke ghamarāśabdavācyaḥ, ājaṃ payaśchāgīdugdham, eke ‘prasthamājaṃ payaḥ smṛta’mityasyāgre ‘guḍūcyāśca rasaprastham āmalātvagrasaṃ tathā | prasthaṃ prasthaṃ samāhṛtya sarvairebhirghṛtaṃ pacet’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kalkairiti vakṣyamāṇadravyāṇāṃ tadyathā - triphalā harītakyādikaṃ, candanaṃ śvetaṃ, puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ kamalasāmānyatvena raktaṃ nīlaṃ vā; niśāyugmamiti haridrādvayaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, etat siddhaṃ bhojanāgre bhojanamadhye bhojanānte ca vihitam | tathāca tantrāntare - ‘ūrdhvapānamadhaḥpānaṃ madhyapānaṃ ca śasyate’ iti | śarkarāyāḥ siddhe prakṣepamāhureke | naktāndhyādayo netramṛge vikhyātāḥ || 66-71 ||
Kāśīrāma Vaidya. triphalārasaprasthamityatra harītakīsvarasaprasthaḥ, āmalakarasaprasthaḥ, pratyekaṃ triphalāprastho jalaṃ natu ṣaḍāḍhakamitaṃ, kaiśoraguggulvādau nirṇītatvāt | tīsaṭe spaṣṭameva likhitaṃ, - ‘pathyākṣāmalakījale payasi ca cchāge'tha vāsārase bhṛṅgasya svarase vipācitamiti proktaiśca kalkauṣadhaiḥ | kākolītriphalāmṛtotpalakaṇā hyuṣṇā- sitāṣaṣṭikāvyāghrībhiḥ saha netraruk praśamate sarpirmahātraiphalam’ iti || harītakyādīnāṃ svarasastu agnisaṃyogaṃ vinā kartavyaḥ | yadvā svarasaṃ prāpyāgnisaṃyogakaraṇādagnisaṃyogaḥ | svarasaḥ kvāthastatra prasthaṃ harītakī, caturguṇaṃ jalaṃ datvā kvāthaḥ, dviguṇaṃ jalaṃ datvā svarasaḥ prasthamātraṃ gṛhyate evamanyeṣām | nanu samuditasya triphalāyāḥ svarasaḥ prasthaḥ, uktāyāṃ ca triphalāyāṃ āmalakīrasasya bhinnagrahaṇāt, tathāca vṛndavaṅgasenādayaḥ ‘triphalāyā rasaprasthaṃ prasthaṃ bhṛṅgarasasya ca | vṛṣasya ca rasaḥ prasthaṃ śatāvaryāśca tatsamam | ajākṣīraṃ guḍūcyāśca āmalakyā rasaṃ tathā | prasthaṃ prasthaṃ samāhṛtya sarvairebhirghṛtaṃ pacet | atra guḍūcīsvarasata āmalakīsvaraso'dhikaḥ, śārṅgadhare tu nāsti tatkathaṃ na virodhaḥ | ucyate, śārṅgadhareṇa tu tīsaṭamataṃ gṛhītamiti tasya na doṣaḥ || 66-71 ||
atha gaurādyaṃ ghṛtaṃ vraṇe - dve haridre sthirā mūrvā sārivā candanadvayam | madhuparṇī ca madhukaṃ paḍmakeśarapadmakam || 72 || utpalośīramedābhistriphalāpañcavalkalaiḥ | kalkaiḥ karṣamitairetairghṛtaprasthaṃ vipācayet || 73 || visarpalūtāvisphoṭaviṣakīṭavraṇāpaham | gaurādyamiti vikhyātaṃ sarpirviṣaharaṃ param || 74 ||
Āḍhamalla. adhunā gaurādyaṃ ghṛtamāha - dve haridre iti | haridrā dāruharidrā, sthirā śāliparṇī, mūrvā corasnāyuḥ, sārivā āsphotā, candanadvayamiti śvetaraktabhedena, madhuparṇī yaṣṭīmadhubhedaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī | kecittu madhuyaṣṭyā eva bhāgadvayaṃ grāhyaṃ dviḥpāṭhāt | padmakaḥ kāṣṭhaviśeṣaḥ, pañcavalkalairityasyāgre ‘jātīnimbapaṭolaṃ ca karañjaṃ tiktasikthakam’ iti paṭhanti tadvahupustakeṣu na dṛśyate| atrāpi kalkapākārthaṃ pānīyaṃ caturguṇamitaṃ deyam | paribhāṣāmatānusārataḥ gaurādikameti | gaurā haridrā || || 72-74 ||
Kāśīrāma Vaidya. dve haridre haridrā dāruharidrā ca, śāliparṇī, mūrvā moraṭā, sārivā anantā, candanadvayaiḥ raktacandanaḥ śvetacandanaḥ, madhuparṇī māṣaparṇī, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, padmakeśaraṃ, padmakaṃ padmakakāṣṭham, utpalaṃ raktakamalaṃ, uśīraṃ medā aṣṭavargoktā pañcavalkalaiḥ vaṭa-udumbara-śirīṣa-parkaṭī-vetasa eṣāṃ valkalaiḥ etaiḥ karṣamitaiḥ pratyekaṃ jalapiṣṭaiḥ pacet | gaurā haridrā tadādyatvāt idaṃ gaurādighṛtaṃ spaṣṭamanyat || 72-74 ||
atha mayūraghṛtaṃ śirorogādau - balāmadhukarāsnābhirdaśamūlaphalatrikaiḥ | pṛthagdvipalikairebhirdroṇanīreṇa pācayet || 75 || mayūraṃ pakṣapittāntrayakṛtpādāsyavarjitam | pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nītvā kṣīraṃ dattvā ca tatsamam ||76|| ghṛtaprasthaṃ pacetsamyagjīvanīyaiḥ picūnmitaiḥ | tatsiddhaṃ śirasaḥ pīḍāṃ manyāpṛṣṭhagrahaṃ tathā || 77 || arditaṃ karṇanāsākṣijihvāgalarujo jayet | pāne nasye tathābhyaṅge karṇapūreṣu yujyate || 78 || hemantakālaśiśiravasanteṣu ca śasyate |
Āḍhamalla. atha mayūrādyaṃ ghṛtamāha - balā iti | balā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, rāsnā surabhiḥ, daśamūlaṃ prasiddham | phalatrikaṃ harītakyādi pṛthak dvipalikairebhirityasya sthāne kecit triphalikairiti paṭhanti vyākhyānayanti ca | pakṣapittāntrayakṛtpādāsyavarjitaṃ mayūramekaṃ droṇanīreṇeti caturāḍhakamitena pānīyena pācayet, kintu vyavahārataḥ adhikaṃ jalaṃ deyam | yataḥ mayūreṇa saha dravyāṇāṃ kvāthavidhānaṃ bhavati | tathāca cakraḥ ‘daśamūladibhistulyo mayūra iha gṛhyate’ iti | evaṃ militvā yāvatkvāthaṃ bhavati tāvajjalaṃ deyam, tatra ‘kvāthyāccaturguṇaṃ vāri’ ityādi paribhāṣayā jalavyavastheti pūrvavyākhyāpracāraḥ | kṣīraṃ dattvā ca tatsamamiti kvāthasamamityarthaḥ, eke ghṛtasamaṃ kṣīramiti manyante, tadapi saṅgataṃ dravāntaratvāt, jīvanīyaiḥ picūnmitairiti jīvanīyo madhuragaṇaḥ sa yathālābhaṃ grāhyaḥ | picūnmitaiḥ karṣapramāṇaiḥ pratyekaṃ jīvanīyastu kalparūpa ityāhuḥ | etad ghṛtaṃ pānābhyaṅganasyādiṣu yojyam | hemantakālaśiśiravasanteṣu iti | anyathā doṣakṛt syāt | tathāhyuktam ‘hemantakāle śiśire ca sevyaṃ vasantakāle ca mayūrasarpiḥ | uṣṇādvidāhī viṣabhakṣaṇācca varṣāśaradgrīṣmamukheṣvapathyam| āhārajātaṃ hi vihaṃgamasya kīṭāśca sarpāśca sarīsṛpāśca | pipīlikā matkuṇamakṣikāśca tenoṣṇakāleṣvahito mayūra: | tathaiva kāle jaladābhirāme visṛjya śukraṃ caṃ balaṃ ca barhī | kṛśatvamāyātyatidīnabhāvāt śaranmukhe tena vivarjanīyam’ iti || 75-78 ||
Kāśīrāma Vaidya. balā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, rāsnā, daśamūlaṃ, triphalā etaiḥ ṣoḍaśadravyai: dvipalikaiḥ droṇanīreṇa mayūraṃ kṣiptvā pācayet| pādaśeṣaṃ nayet tatsamaṃ rasasamaṃ kṣīraṃ datvā pacet | ghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ jīvanīyadravyagaṇaiḥ jīvanīyacūrṇoktaiḥ | kiṃbhūtaṃ mayūraṃ pakṣapitta-aṃtrayakṛtpādaṃ āsyaṃ mukhaṃ tadrahitaṃ | spaṣṭamanyat || 75-78 ||
atha phalaghṛtaṃ vandhyādoṣe - triphalā madhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī || 79 || viḍaṅgaṃ pippalī mustaṃ viśālā kaṭphalaṃ vacā | dve mede dve ca kākolyau sārive dve priyaṅgukā ||80|| śatapuṣpā hiṅgu rāsnā candanaṃ raktacandanam| jātīpuṣpaṃ tugākṣīrī kamalaṃ śarkarā tathā || 81 || ajamodā ca dantī ca kalkairetaiśca kārṣikaiḥ | jīvadvatsaikavarṇāyā ghṛtaprasthaṃ ca goḥ kṣipet || 82 || caturguṇena payasā pacedāraṇyagomayaiḥ | sutithau puṣyanakṣatre mṛdbhāṇḍe tāmraje tathā || 83 || tataḥ pibecchubhadine nārī vā puruṣo'thavā | etatsarpirnaraḥ pītvā strīṣu nityaṃ vṛṣāyate || 84 || putrānutpādayeddhīmānvandhyāpi labhate sutam | anāyuṣaṃ vā janayedyā ca sūtā punaḥ sthitā ||85|| putraṃ prāpnoti sā nārī buddhimantaṃ śatāyuṣam | etatphalaghṛtaṃ nāma bhāradvājena bhāṣitam || 86 || anuktaṃ lakṣmaṇāmūlaṃ kṣipettatra cikitsakaḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ bṛhatphalaghṛtamāha - triphaleti | viśālendravāruṇī, dve mede iti medā mahāmedā, dvau ca kākolyāviti kākolī kṣīrakākolī, sārive dve iti sārivā kṛṣṇasārivā ‘sāva’ iti loke, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, rāsnā surabhī, jātī sumanā tasyāḥ puṣpaṃ, kamalamutpalaṃ śeṣaṃ dravyaṃ subodham | eteṣāṃ pratyekaṃ karṣapramitānāṃ kalkamāhuḥ | jīvadvatsā ekavarṇā vā gaustasyā ghṛtamiti jīvadvatsāprahaṇamiti maṅgalatvāt| caturguṇena payaseti ghṛtaparimāṇāt| āraṇyagomayairiti mandapāvakapācanatvāt, anuktaṃ lakṣmaṇāmūlamiti kvacit paṭhyate | lakṣmaṇā śvetakaṇṭakārikā anye alpaviṭapamāhuḥ, tathāhi - ‘putrakā'kāraraktālpabindubhirlāñchitā sadā | lakṣmaṇā putrajananī bastagandhākṛtirbhavet | śaratkāle bhavati sā phalapuṣpā'nvitā sadā | gṛhṇīyāt puṣyamūlārke hastārke cābhimaṃtrya ca’ ityādi || 79-86 ||
Kāśīrāma Vaidya. madhukaṃ yaṣṭī|, viśālā indravāruṇī, jātīpuṣpaṃ mālatīpuṣpaṃ, tugākṣīrī vaṃśarocanaṃ, śarkarā sitopalā, daṃtī jayapālamūlaṃ, payasā dugdhena | spaṣṭamanyat || 79-86 ||
atha laghuphalaghṛtaṃ yoniroge - triphalāṃ dve sahacare guḍūcīṃ sapunarnavām | śukanāsāṃ haridre dve rāsnāṃ medāṃ śatāvarīm ||87|| kalkīkṛtya ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīre caturguṇe | tatsiddhaṃ pāyayennārīṃ yoniśūlanipīḍitām|| 88 || pīḍitā calitā yā ca niḥsṛtā vivṛtā ca yā | pittayoniśca vibhrāntā ṣaṇḍhayoniśca yā smṛtā ||89|| prapadyante hi tāḥ sthānaṃ garbhaṃ gṛhṇanti cāsakṛt | etatphalaghṛtaṃ nāma yonidoṣaharaṃ param || 90 ||
Āḍhamalla. atha laghuphalaghṛtamāha - triphalamiti | sahacare dve pītaraktabhedena (śukanāsā8 syonākaḥ, rāsnā surabhiḥ) śeṣaṃ dravyaṃ sugamam | etat sakalaṃ ghṛtacaturthāśaṃ grāhyaṃ, kalkaṃ kṛtvā kṣīracaturguṇena saha ghṛtaṃ sādhyam, atra kalkārthaṃ caturguṇaṃ pānīyaṃ deyam | caturguṇāt snehaparimāṇāt | etad ghṛtaṃ yonidoṣeṣu prāyaśaḥ pracarati palitācalitetyādayo yonigadaviśeṣāḥ kathitāḥ | te tu tatraiva boddhavyā: || 87-90 ||
Kāśīrāma Vaidya. śukanāsā, haridre dve haridrā dāruharidrā, medā aṣṭhavargoktā tadabhāve | (dadhyaṃ) deyaṃ, kalkadravyāṇi ghṛtāt caturthāṃśaghṛtātkṣīraṃ caturguṇaṃ pīḍitāyā yoniryonivyāpatsūktā || 87-90||
atha pañcatiktakaṃ ghṛtaṃ viṣamajvarādau - vṛṣanimbāmṛtāvyāghrīpaṭolānāṃ śṛtena ca ||91|| kalkena pakvaṃ sarpistu nihanyādviṣamajvarān | pāṇḍuṃ kuṣṭhaṃ visarpaṃ ca kṛmīnarśāṃsi nāśayet ||92||
Āḍhamalla. atha pañcatiktakaghṛtamāha - vṛṣeti | āṭarūṣaka:, nimbaḥ prasiddhaḥ, amṛtā guḍūcī, vyāghrī kaṇṭakārikā, paṭolaḥ prasiddhaḥ, eteṣāṃ śṛtena kvāthena kvāthārthaṃ dravyaṃ snehadviguṇam | pānīyamatra caturguṇaṃ kvāthaścaturthāvaśeṣo grāhyaḥ | kalkeneti vṛṣādīnāmapi kalkena pākamāhu: | kalkārthaṃ ghṛtaṃ caturthāṃśaṃ dravyakadambamāhuḥ - pānīyamapyatra caturguṇaṃ śobhanapākārtham | asya pānābhyaṅgamāhuḥ | iti ghṛtaṃ samāptam || 91 || 92 ||
Kāśīrāma Vaidya. vṛṣa āṭarūṣakaḥ eṣāṃ pañcānāṃ śṛtena kvāthena kalkena ca, pakvakalkaṃ ghṛtaṃ pañcatiktakaṃ bhavati || 91 || 92 || iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne ghṛtādhikāraḥ ||
lākṣāḍhakaṃ kvāthayitvā jalasya caturāḍhakaiḥ | caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā tailaprasthe vinikṣipet || 93 || mastvāḍhakaṃ ca godadhnastatraiva viniyojayet | śatapuṣpāmaśvagandhāṃ haridrāṃ devadāru ca || 94 || kaṭukīṃ reṇukāṃ mūrvāṃ kuṣṭhaṃ ca madhuyaṣṭikām | candanaṃ mustakaṃ rāsnāṃ pṛthakvarṣapramāṇataḥ || 95 || cūrṇayettatra nikṣipya sādhayenmṛduvahninā | asyābhyaṅgātpraśāmyanti sarve'pi viṣamajvarāḥ||96|| kāsaśvāsapratiśyāyatrikapṛṣṭhagrahāstathā | vātaṃ pittamapasmāramunmādaṃ yakṣarākṣasān || 97 || kaṇḍūṃ śūlaṃ ca daurgandhyaṃ gātrāṇāṃ sphuraṇaṃ jayet | puṣṭagarbhā bhavedasya garbhiṇyamyaṅgato bhṛśam || 98 ||
Āḍhamalla. idānīṃ tailakalpanāyāṃ prathamato lākṣāditailamāha - lākṣāḍhakamiti | atra lākṣārasaṃ tailāccaturguṇaṃ jñeyaṃ lākṣāyā āḍhakamapi niryāsatvādbahutaraṃ mastvāḍhakamapi tailāccaturguṇaṃ jñeyamityarthaḥ | godadhna iti godadhisaṃbhavaṃ mastu na tu dadhyāḍhakamapi taile pacanīyaṃ yatastantrāntare'pi ‘lākṣārasaṃ samādāya tailaprasthāccaturguṇam | mastunaścāḍhakaṃ dadyāddravyairebhiśca kārṣikaiḥ’ ityādi | dadhigrahaṇamatra dadhisaṃbhavamastuprāptinimittaṃ kṛtaṃ, yataḥ mastu saptavidhaṃ bhavati ‘svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā mṛtakṣīrabhavaṃ saraśca| asāramevaṃvidhasaptamastuvarge smṛtaṃ mastuguṇāstathaiva’ iti | dravyāṇyatra prasiddhāni, kecittu ‘kuṣṭhaṃ ca madhuyaṣṭhikām’ ityasyāgre mañjiṣṭhāpadmakośīramāṃsīlohitacandanam’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kalkāttailaṃ caturguṇaṃ iti paribhāṣayā yaddravyagrahaṇaṃ tadanuktakalkaparimāṇārthaṃ manoharam, cūrṇayedityatra cūrṇopalakṣitatvāt prathamaṃ cūrṇībhūtaṃ kṛtvā paścāddṛṣadi peṣitaṃ kuryāditi bhāvaḥ | trikapṛṣṭhagrahā iti tṛtīyakajvarabhedaḥ kathitaḥ, yataḥ ‘kaphapittāt trikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ’ iti vacanāt | yadyapi pūrvaṃ viṣamajvaragrahaṇenaiva tṛtīyakajvaraprāptistathāpi viśeṣeṇa tṛtīyakajvaranāśane'sya prabhāva ityadoṣaḥ | asya tailasyābhyaṅgāt garbhiṇī strī puṣṭagarbhā bhavet iti pānādvāsyeti kecit || 93-98 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tailāni | lāśāḍhakaṃ caturāḍhake jale kvāthayitvā caturthāṃśaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nītvā tailaprasthe vinikṣipet āḍhakaṃ godadhnaḥ mastu dadhijalaṃ tatraiva nikṣipet, śatapuṣpādīni pṛthak karṣapramāṇataḥ kalkaṃ kṛtvā tatra nikṣipya mṛduvahninā tailaṃ sādhayet, tailaṃ tilatailaṃ, śatapuṣpā prasiddhā, haridrā śuddhā grāhyā, ṭaṅkaṇādibhiḥ yadvāri nikṣipyate tailaṃ pītaṃ syāt | candanaṃ taile anuktānyapi sugandhadravyāṇi deyāni, saurabhārthaṃ yathā- karpūraśvetacandanakeśaralavaṅgajātipatrījātiphalaṃ sihlakamañjiṣṭhānalikā-kuṣṭha-pataṃgabharjitanakhāni karṣamātrāṇi saugandhīni prayojayet; anuktānyapi lākṣādau saurabhārthaṃ mahībhṛtaṃ | nanu granthāntare tailātsamo lākṣārasaḥ atra caturguṇaḥ, tathāca - ‘mūrvāvṛṃdārukarakāmadhukāsragandhārāsnāhareṇumisicandanarugniśābhiḥ | lākṣārasena ca samena samastasiddhaṃ tailaṃ jvarāpaharametadatiprasiddham’ iti tatkatham ? ucyate - aśvinīkumāramate tailāccaturguṇaṃ lākṣārasaḥ iti ato na doṣaḥ, tathāca ‘lākṣārasāḍhake prasthaṃ tailasya vipacedbhiṣak | mastvāḍhakasamāyuktaṃ piṣṭvā cātra samācaret’ ityādi | atra lākṣākvāthe svarjikāpalaṃ lodhraṃ palaṃ cūrṇitaṃ adhikaraktavarṇārthaṃ kṣipet asyābhyaṃgāt jvarādayaḥ saṃyānti || 93-98 ||
(aṅgāratailam9 )- mūrvā lākṣā haridre dve mañjiṣṭhā sendravāruṇī | bṛhatī saindhavaṃ kuṣṭhaṃ rāsnā māṃsī śatāvarī ||99 || āranālāḍhake tatra tailaprasthaṃ vipācayet | tailamaṅgārakaṃ nāma sarvajvaravimokṣaṇam ||100|| atha vātarogādau nārāyaṇatailam - aśvagandhāṃ balāṃ bilvaṃ pāṭalāṃ bṛhatīdvayam | adaṃṣṭrātibalā nimbaṃ syonākaṃ ca punarnavā || 101|| prasāriṇīmagnimanthaṃ kuryāddaśapalaṃ bhiṣak | caturdroṇe jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet ||102|| tailāḍhakena saṃyojya śatāvaryā rasāḍhakam | kṣipettatra ca gokṣīraṃ tailāttasyāccaturguṇam ||103|| śanairvipācayedebhiḥ kalkairdvipalikaiḥ pṛthak | kuṣṭhailācandanabalāmāṃsīśaileyasaindhavaiḥ || 104 || aśvagandhāvacārāsnāśatapuṣpendradārubhiḥ | parṇīcatuṣṭayenaiva tagareṇa ca sādhayet || 105 || tattailaṃ nāvane'bhyaṅge pāne bastau ca yojayet | pakṣāghātaṃ hanustambhaṃ manyāstambhaṃ galagraham ||106|| khallatvaṃ badhiratvaṃ ca gatibhaṅgaṃ kaṭigraham | gātraśoṣendriyadhvaṃsāvasṛkśukrajvarakṣayān ||107|| annavṛddhiṃ kuraṇḍaṃ ca dantarogaṃ śirograham | pārśvaśūlaṃ ca pāṅgulyaṃ buddhihāniṃ ca gṛdhrasīm ||109|| anyāṃśca viṣamānvātāñjayetsarvāṅgasaṃśrayān | asya prabhāvādvandhyāpi nārī putraṃ prasūyate || 109 || martyo gajo vā turagastailādasmātsukhī bhavet | yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ || 110|| tathaiva vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam |
Āḍhamalla. atha nārāyaṇatailavyākhyānamāha - aśvagandhāmiti | atrāśvagandhādīni prasiddhāni, eteṣāṃ mūlaṃ grāhyam | kecittu “śvadaṃṣṭrātibalābhadram” iti paṭhanti | tatra bhadraḥ pāribhadro raktakusumaḥ kaṇṭako vṛkṣaviśeṣaḥ svanāmnā prasiddhaḥ, phalahadāmūlamityanye tadabhāve devadāru grāhyam | daśapalamiti pratyekam | pādaśeṣamiti droṇamekaṃ, śatāvarī prasiddhā, tasyāḥ sadyoraso yantrapīḍanādinā grāhyaḥ tadabhāve kvathitaraso vā | tatra gokṣīraṃ kṣipediti | tatra taile cakārādājaṃ vā grāhyam, granthāntaradarśanācca | tathāhi - “ājaṃ vā yadi gavyaṃ ca” ityādi | kutracidgavyājapayasoryadyapi guṇasāmyaṃ tathāpi chāgīkṣīreṇa pakvamanabhiṣyandi tridoṣaharaṃ ca bhavati | kalkairiti kalkārdradravyaiḥ pṛthag dvipalikairityarthaḥ | tadyathā kuṣṭhailetyādi | atra candanaṃ śvetaṃ śaileyaṃ śilāpuṣpaṃ balā atibalā indradāru devadāru parṇīcatuṣṭayeneti tena śāliparṇī, pṛṣṭhiparṇī, māṣaparṇī, mudgaparṇī ceti parṇīcatuṣṭayaṃ kathitam, tagaraṃ tagarapādikā tadabhāve granthiparṇamiti sarvatra | etatsiddhaṃ tailaṃ nāvanādiṣu yojyam, khallatvaṃ mandavacanam, indriyadhvaṃsa itīndriyaviṣayanāśaḥ| gajaturagāvapi vātavikārapīḍitau| kecittu sugandhārthamavataraṇasamaye sugandhadravyāṇyanuktānyapi prakṣipanti | tadyathā - ‘samaṅgānakhakaṅkolanalikājātikoṣakam | tvak kunduruṣkakarpūraturuṣkaśrīnivāsakaṃ || spṛkvākuṅkumakastūrī dadyādatrāvatārite10 ’ iti | evamanyatrāpi boddhavyam | asya granthāntare patrakalkasaṃjñā yataḥ ‘gandhaniryāsapuṣpāṇāṃ siddhe śīte'vatārite | prakṣepo gandhavṛddhyarthaṃ patrakalkaṃ tu tadviduḥ’ iti | nārāyaṇasaṃjñā viṣṇukṛtatvāt śatāvarī sādhanādvā jñeyā | yataḥ nārāyaṇīti śatāvaryāḥ paryāyo'sti | yadvā'traivoktatvāt ‘yathā nārāyaṇo devo duṣṭadaityavināśanaḥ | tathedaṃ vātarogāṇāṃ nāśanaṃ tailamuttamam’ iti | ata eva nārāyaṇasaṃjñā | śatāvarīsādhanāt śatāvarī nārāyaṇatailasaṃjñā iti prasiddhiḥ || ||101-110||
Kāśīrāma Vaidya. atha nārāyaṇaṃ tailaṃ vātavyādhau - aśvagandhā hṛyagandhā, balā prasiddhā, bilvaṃ bilvamūlaṃ, pāṭalā, bṛhatīdvayaṃ laghubṛhatkaṇṭakārī, śvadaṃṣṭrā gokṣuraḥ, atibalā gāṅgerukī, nimbatvak, syonākaḥ araluḥ, punarnavā, prasāriṇī pūrvadeśe prasiddhā, agnimanthaḥ araṇiḥ, balādikaṃ daśapalaṃ caturdroṇe jale paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet tailāḍhakena saṃyojya pacet śatāvaryā rasaṃ ca āḍhakaṃ pacet tailāt caturguṇaṃ gokṣīraṃ pacet ādau tailam atīva taptaṃ kṛtvā pañcapalaṃ datvā saṃśodhya dugdhe pacet tataḥ śatāvarīrase pacet tataḥ kvāthe pacet tataḥ kalkadravye pacet kalkadravyāṇi kuṣṭhādīni elā candanaṃ bālakam udīcyaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī, śaileyaḥ saindhavam, indradāru devadāru, parṇīcatuṣṭayena śāliparṇī māṣaparṇī mudgaparṇī pṛṣṭhiparṇīti | ebhiḥ kalkadravyairjalapiṣṭaiḥ pacet| sagandhā ādikā candanamalayāgarū ādīni paścāddīyante'nuktānyapi || 101-110||
(vāruṇītailaṃ kamparoge) vāruṇyā11 auttaraṃ mūlaṃ kuṭṭitaṃ tu palatrayam | paladvādaśakaṃ tailaṃ kṣaṇaṃ vahnau vipācitam || 111 || niṣkatrayaṃ bhaktayuktaṃ sevetāsmādvinaśyati | hastakampa: śiraḥkampaḥ kampo manyāśirābhavaḥ||112|| atha balādyaṃ tailaṃ vātavyādhau - balāmūlakaṣāyeṇa daśamūlaśṛtena ca || 113 || kulatthayavakolānāṃ kvāthena payasā tathā | aṣṭāṣṭabhāgayuktena bhāgamekaṃ ca tailataḥ ||114 || gaṇena jīvanīyena śatāvaryendradāruṇā | mañjiṣṭhākuṣṭhaśaileyatagarāgarusaindhavaiḥ ||115|| vacāpunarnavāmāṃsīsārivādvayapatrakaiḥ | śatapuṣpāśvagandhābhyāmelayā ca vipācayet||116|| garbhārthinīnāṃ nārīṇāṃ narāṇāṃ kṣīṇaretasām | vyāyāmakṣīṇagātrāṇāṃ sūtikānāṃ ca yujyate ||117|| rājayogyamidaṃ tailaṃ sukhināṃ ca viśeṣataḥ | balātailamiti khyātaṃ sarvavātāmayāpaham || 118 ||
Āḍhamalla. idānīṃ balātailamāha - balāmūleti | balāmūlakaṣāyeṇeti kaṣāyo'tra kvātharūpaḥ kalkasvarūpo veti kecit | daśamūlaṃ prasiddham | tacchṛtena kvāthenetyarthaḥ | kulatthayavakolānāṃ militvā kvāthyaḥ | payo'tra gavyamājaṃ vā | aṣṭāṣṭabhāgayukteneti tena balakvāthasyāṣṭau bhāgāḥ | tailabhāgāpekṣayā daśamūlakvāthasyāpyaṣṭau saṃmilitayavādīnāṃ kvāthasyāpyaṣṭau payasaścāṣṭau bhāgāḥ tailasyaiko bhāgaḥ | jīvanīyagaṇo madhuravargaḥ, tadyathā - ‘jīvaṃtī sūryaparṇīyuk kākolyau jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyagaṇo mataḥ’ iti | śeṣaṃ subodham, tantrāntare'sya daśapākabalātailamiti saṃjñā tatraiva yathoktamānena daśavāraṃ yāvat paktavyam | vīryotkarṣārthaṃ bahupākena snehakṣayo'pyatra nāsti kṣīragatasnehapūraṇāt | etadabhiprāyeṇaiva kecidityatra manyante tadyathā - balāmūlakaṣāyeṇaikaḥ pākaḥ, daśamūlaśṛtena dvitīyaḥ, kulatthādīnāṃ pṛthak trayaḥ pākāḥ, tatra kulatthādīnāṃ pṛthak tailādaṣṭaguṇo jñeyaḥ, payasā ṣaṣṭhaḥ pākaḥ, jīvanīyaśṛtena saptamaḥ, śatāvarīrasenāṣṭamaḥ, devadāruśṛtena kevalena navamaḥ, devadāruparimāṇaṃ kvāthavat | yataḥ jīvanīyagaṇaśatāvarīdevadārūṇāṃ trayaḥ pākāstṛtīyāntapadatvena vyākhyātāḥ, vakṣyamāṇaṃ mañjiṣṭhādikalkena daśama iti | tasmāddaśapākabalā iti saṃjñāmasya vadanti kecit | asmatsaṃpradāye pūrvapakṣaḥ pracarati | kecittu sakaloci- tadravyairdaśavāraṃ yāvat pākasya punarāvṛttirbhavatīti manyante tadavyavahārādasaṅgatam || 113-118 ||
Kāśīrāma Vaidya. balā prasiddhā, tanmūlakaṣāyeṇa tathā daśamūlaśṛtena tathā kulatthādīnāṃ trayāṇāṃ kvāthena; - kolaṃ badaraṃ, payasā dugdhena, balādīnāmaṣṭau bhāgāḥ, tailasyaikaḥ evaṃ pacet | paścāt jīvanīyādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ pācayet | jīvanīyo gaṇaḥ cūrṇoktaḥ, śaileyaḥ prasiddhaḥ | spaṣṭamanyat || 113-118 ||
vātakaphāmayādau prasāriṇītailamāha - prasāriṇīpalaśataṃ jaladroṇena pācayet | pādaśiṣṭaḥ śṛto grāhyastailaṃ dadhi ca tatsamam|| 119|| kāñjikaṃ ca samaṃ tailātkṣīraṃ tailāccaturguṇam | tailāttathāṣṭamāṃśena sarvakalkāni yojayet || 120|| madhukaṃ pippalīmūlaṃ citrakaḥ saindhavaṃ vacā | prasāriṇī devadāru rāsnā ca gajapippalī || 121|| bhallātaḥ śatapuṣpā ca māṃsīcaibhirvipācayet | etattailavaraṃ pakvaṃ vātaśleṣmāmayāñjayet || 122 || kaubjaṃ paṅgutvakhañjatve gṛdhrasīmarditaṃ tathā | hanupṛṣṭhaśirogrīvākaṭīstambhaṃ ca nāśayet || 123 || anyāṃśca viṣamānvātānsarvānāśu vyapohati |
Āḍhamalla. prasāriṇīti | prasāriṇī prasiddhā tanmūlaṃ kuṭṭayitvā palaśataṃ saṃgṛhya droṇaparimitena jalena saṃkvāthya pādāvaśeṣo grāhyaḥ, tena samaṃ tailaṃ tilasaṃbhavaṃ grāhyam, droṇastu caturāḍhaka iti | āḍhakaścatuḥṣaṣṭipalamityarthaḥ | dadhi ca tailasamaṃ kāñjikamapi tailasamaṃ kṣīraṃ caturguṇaṃ tailaparimāṇāt | tailasyāṣṭamāṃśena kṛtvā vakṣyamāṇadravyāṇāṃ bhāgaḥ | tatra madhukaṃ yaṣṭīmadhu, bhallāto bhallātakaphalaṃ, māṃsī jaṭākhyā | etacca tantrāntareṣu kubjaprasāriṇītailamiti saṃjñitaṃ kaubje'tyarthaṃ vihitatvāt | hanupṛṣṭhaśirogrīvākaṭīstambhamiti tena stambhaśabdo hanvādibhi: pratyekamabhisambadhyate||119-123||
Kāśīrāma Vaidya. athaprasāriṇītailaṃ | prasāriṇī gandhamādālipūrvadeśe; palaśate droṇajale pācayet, pādaśeṣam āḍhakaṃ gṛhyate, tailaṃ tatsamam | āḍhakamiti | dadhi tailasamaṃ kāñjikaṃ ca tailātsamaṃ tailādaṣṭamāṃśena kalkāni dravyāṇi tāni madhukādīni madhukaṃ yaṣṭīmadhu spaṣṭamanyat || 119-123 ||
atha māṣāditailaṃ vātavikārādau - māṣo yavātasī kṣudrā sarkaṭī ca kuraṇṭakaḥ || 124 || gokaṇṭaṣṭuṇṭukaścaiṣāṃ kuryātsaptapalaṃ pṛthak | caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet ||125|| kārpāsāsthīni badaraṃ śaṇabījaṃ kulatthakam | pṛthakcaturdaśapalaṃ caturguṇajale pacet || 126 || caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ ca gṛhṇīyātkvāthamuttamam | prasthaikaṃ chāgamāṃsasya catuḥṣaṣṭipale jale ||127|| nikṣipya pācayeddhīmānpādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet | tailaprasthe tata: sarvānkvāthānetānvinikṣipet ||128|| kalkairebhiśca vipacedamṛtākuṣṭhanāgaraiḥ | rāsnāpunarnavairaṇḍaiḥ pippalyā śatapuṣpayā ||129 || balāprasāriṇībhyāṃ ca māṃsyā kaṭukayā tathā | pṛthagardhapalairetaiḥ sādhayenmṛduvahninā || 130|| hanyāttailamidaṃ śīghraṃ grīvāstambhāpabāhukau | ardhāṅgaśoṣamākṣepamūrustambhāpatānakau ||121|| śākhākampaṃ śiraḥkampaṃ viśvācīmarditaṃ tathā | māṣādikamidaṃ tailaṃ sarvavātavikāranut || 132 ||
Āḍhamalla. samprati māṣāditailamāha - māṣa iti | māṣādiṭuṇṭukāntaṃ dravyaṃ pṛthaksaptapalamitaṃ militvā ṣaṭpañcāśatpalāni bhavanti | tatra atasī umābījaṃ, kṣudrā kaṇṭakārikā, markaṭī kapikacchuḥ, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, gokaṇṭaḥ gokṣurakaḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ, kārpāsāsthiprabhṛti kulatthāntaṃ pṛthakcaturdaśapalaṃ, tena militvā ṣaṭpañcāśatpalāni bhavanti | atra badaraṃ badarīphalāni | chāgamāṃsasyehāpyuktaparimāṇasya kvāthaḥ tailasya prasthaṃ | kvāthānetāniti pūrvoktān ebhistribhirdravairmilitvā cāturguṇyaṃ dravatvāt tailabhāgādityarthaḥ | kalkārthadravyāṇyapi pṛthagardhapalamitāni bhavanti | tatrāmṛtā guḍūcī, nāgaraṃ śuṇṭhī, eraṇḍaḥ eraṇḍamūlaṃ, śatapuṣpā misī, māṃsī jaṭākhyā, kaṭukā rohiṇī | etat tailaṃ prāyeṇa nāsyārthamāhuḥ | ‘sarvavātavikāranut’ ityanena vātanāśanāyātra pracurataramasya māhātmyaṃ darśitam ||124-132 ||
Kāśīrāma Vaidya. māṣo'nnaviśeṣaḥ, yavaḥ, atasī, kṣudrā kaṇṭakārī, markaṭī kapikacchuḥ, kuraṇṭakaḥ pītavāsā, gokaṇṭakaḥ gokṣuru:, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ eṣāṃ pṛthak samapalaṃ caturguṇāmbunā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ kvāthaṃ nayet| kārpāsakāsthi, badarī badaraṃ, śaṇabījaṃ, kulatthaṃ, pṛthakcaturdaśapalaṃ badarādikaṃ caturguṇe jale pacet | caturthāṃśāvaśiṣṭam uttamaṃ kvāthaṃ gṛhṇīyāt, chāgamāṃsasya prasthaikaṃ catuḥṣaṣṭipalairvinikṣipya pācayet | pādaśeṣe rasaṃ nayet tailaprasthe etān kvāthānnikṣipya pacet | punaḥ amṛtādyaiḥ kalkaiḥ pacet pṛthagardhapalairamṛtādyaiḥ, amṛtā guḍūcī, rāsnā, prasāriṇī gandhamādāli, māṃsī jaṭāmāṃsī, kaṭukī spaṣṭamanyat ||124-132 ||
atha śatāvarītailaṃ vātādau - śatāvarī balāyugmaṃ parṇyau gandharvahastakaḥ | aśvagandhā śvadaṃṣṭraśca bilvaḥ kāśaḥ kuraṇṭakaḥ ||133|| etān sārdhapalānbhāgānkalkayecca vipācayet | caturguṇena nīreṇa pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet || 194 || niyojya tailaprasthe ca kṣīraprasthaṃ vinikṣipet | śatāvarīrasaprasthaṃ jalaprasthaṃ ca yojayet || 135 || śatāvarīdevadārumāṃsītagaracandanam | śatapuṣpā balā kuṣṭhamelā śaileyamutpalam ||136|| ṛddhirmedā ca madhukaṃ kākolī jīvakastathā | eṣā karṣasamaiḥ kalkaistailaṃ gomayavahninā ||137 || pacettanmūrdhatailena naraḥ strīṣu vṛṣāyate | nārī ca labhate putraṃ yoniśūlaṃ ca naśyati ||138|| aṅgaśūlaṃ śiraḥśūlaṃ kāmalāṃ pāṇḍutāṃ garam | gṛdhrasīplīhaśoṣāṃśca mehāndaṇḍāpatānakam ||139|| sadāhaṃ vātaraktaṃ ca vātapittagadārditam | asṛgdaraṃ tathādhmānaṃ raktapittaṃ ca naśyati ||140|| śatāvarītailamidaṃ kṛṣṇātreyeṇa bhāṣitam | oum nārāyaṇyai svāhā || uttarābhimukho bhūtvā khanetkhadiraśaṅkunā ||141 || oum sarvavyādhināśinyai svāhā | ityutpāṭanamantraḥ | oum kumārījīvanyai svāhā | iti pānamantraḥ |
Āḍhamalla. atha śatāvarītailamapyāha - śatāvarīti | śatāvarī divyauṣadhiḥ balāyugmamiti balā atibalā nāgabalā, parṇyau dve te śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī ceti, gandharvahastakaḥ eraṇḍaḥ, śvadaṃṣṭro gokṣurakaḥ, bilva ityatra bilvamūlaṃ, kāśaḥ prasiddhaḥ tasya mūlaṃ, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, asyāpi mūlameva | etān sārdhapalān bhāgāniti | etān pūrvoktān bhāgāniti, pṛthagbhūtān sārdhapalāniti, ardhapalena saha palaṃ tena ṣaṭkarṣamitaṃ pratyekamāhuḥ | militvā prasthamekam | jalaprasthaṃ ca yojayediti | jalaṃ pānīyaṃ taccātra kalkapākārthamabhihitam | tat kalkadravyamāha śatāvarītyādi | tatra māṃsī gandhākhyā, tagaraṃ prasiddhaṃ, candanaṃ śvetaṃ, śaileyaṃ śilāpuṣpam, utpalaṃ kamalaṃ, tadabhāve padmabījam | ṛddhyādi jīvakāntadravyasyālābhāt tatsāmyaguṇadravyaṃ prayojyamiti sarvatra | gomayavahnineti grahaṇaṃ mṛdvagnisādhanārthaṃ | mūrdhataileneti śreṣṭhatailena tathā mūrdhni pūritena tailenetyarthaḥ | naraḥ puruṣaḥ asya pānādabhyaṅgato vā strīṣu vṛṣāyate harṣaṃ prāpnotītyarthaḥ | kṛṣṇātreyeṇeti kṛṣṇātreyaḥ punarvasuriti tena kathitamityarthaḥ | atra kvāthasvarasakalkārthaṃ yat śatāvarīmūlaṃ proktaṃ tadanenaiva mantreṇotpāṭyam, kutaḥ ? vandhyāpatyādikaraṇārthaṃ; tadyathā - vakṣyamāṇenoṅkārapūrvakāṣṭākṣaramantreṇa kṛtvottarābhimukho bhūtvā khadiraśaṅkunā khadirakāṣṭhakīlakena khanet | paścāt oumṅkārasahitenaikādaśākṣaramantreṇotpāṭanaṃ kuryāt | mantrastvasyāgre kathitaḥ | atha pānamantramāha oumkārayutena daśākṣareṇa mantreṇa snehapānamiti | ete mantrāḥ mūle prasiddhāḥ te tata eva jñātavyāḥ śatāvarī divyauṣadhirityanena yāḥ sarvāḥ śatāvarīsadṛśā oṣadhyastāḥ sarvā evameva grāhyā ityarthaḥ || 133-141 ||
Kāśīrāma Vaidya. balāyugmaṃ gāṃgerukī, parṇyau śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī, gandharvahastakaḥ eraṇḍaḥ, śvadaṃṣṭraḥ gokṣuraḥ, kāśaḥ, kuraṇṭakaḥ, pītavāsā eṣāmardhapalān pṛthageva | śaileyaḥ prasiddhaḥ | spaṣṭamanyat || 133-141 ||
kāsīsaṃ lāṅgalī kuṣṭhaṃ śuṇṭhī kṛṣṇā ca saindhavam | manaḥśilāśvamāraśca viḍaṅgaṃ citrako drumaḥ ||142|| dantī kośātakībījaṃ hemāhvā haritālakam | kalkaiḥ karṣamitairetaistailaprasthaṃ vipācayet ||143|| snuhyarkapayasī dadyātpṛthagdvipalasaṃmite | caturguṇaṃ gavāṃ mūtraṃ datvā samyakprasādhayet ||144|| kathitaṃ kharanādena tailamarśovināśanam | kṣāravatpātayatyetadarśāṃsyabhyaṅgato bhṛśam ||145|| valīrna dūṣayatyetatkṣārakarmakaraṃ smṛtam ||
Āḍhamalla. idānīm aparāṇi kṣudratailānyāha - tatrādau arśādau kāsīsādyaṃ tailaṃ darśayannāha - kāsīsamiti | kāsīsaṃ dravyaviśeṣaḥ, bhasmavadalpamṛt tadbhedaḥ puṣpakāsīsaṃ kiṃcitpītam, lāṅgalī kalihārikā, kṛṣṇapippalī, aśvamāraḥ karavīrakaḥ drumaḥ, kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ, kośātakī jālinī tasyā bīja- miti, hemāhvā svarṇakṣīrī sattā tu raktakṣīrasehuṇḍabhedaviśeṣā yasyā mūlaṃ coka iti prasiddham | tailaprasthamiti catuṣkuḍavam | snuhyarkapayasī iti snuhī sehuṇḍaḥ, arkaḥ prasiddhaḥ, tayoḥ payasā pṛthak dvipalamitena sādhitamityarthaḥ | gomūtraṃ caturguṇamatra tailaparimāṇāt | kharanādācāryeṇa kathitamidaṃ durnāmanikṛntanārtham, etacca kṣārakarmakaratvena na gudadūṣakamityarthaḥ || 142-145 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kāsīsādyaṃ tailaṃ arśoroge | kāsīsaṃ, lāṅgalau kalihārī, manaḥśilā, snuhī arkaḥ, - anayordugdhaṃ pṛthak dvipalaṃ kāsīsādyaiḥ karṣamitaiḥ ebhistailaprasthaṃ pacet || 142-145 ||
atha piṇḍatailaṃ vātarakte - mañjiṣṭhāsārivāsarjayaṣṭīsikthaiḥ palonmitaiḥ || 146|| piṇḍākhyaṃ sādhayettailamabhyaṅgādvātaraktanut |
Āḍhamalla. atha piṇḍatailamāha - mañjiṣṭheti | atra sārivā āsphotā sā ca dvividhā śuklā kṛṣṇā ca yā jambūvatpatravratatiḥ sā śuklā yā kalahaṃsavatpatrā sugandhā sā kṛṣṇeti, sarjo dhūpanaḥ loke rāla iti prasiddhaḥ | yaṣṭī madhuyaṣṭī siktho madhūcchiṣṭaḥ ‘mayana’ śabdavācya:, etaddravyaṃ tailāṃśaṃ kalpyam aṃśaścaturthāṃśaḥ | granthāntare payonvitairiti pāṭhaḥ tatra payaḥ kṣīraṃ tacca dravatvāccaturguṇaṃ tailaparimāṇāt naitanmanoharam, yataḥ piṇḍākhyatvena sakalaṃ dravyaṃ kṣīreṇa piṇḍaphalasadṛśaṃ kalkībhūtaṃ kṛtvā sādhayediti saṃpradāyo bahūnāṃ dṛśyate ata eva piṇḍākhyamiti piṇḍībhūtattvāt piṇḍanāmakaṃ tailaṃ piṇḍatailamityarthaḥ | piṇḍarūpatvāt kalko'sya na gholanīya ityāhuḥ | tailamatrairaṇḍajamapi gṛhṇanti anyato darśanāt tathāhi - ‘sārivā sarjayaṣṭyāhvā madhūcchiṣṭaiḥ payonvitaiḥ| siddhamairaṇḍajaṃ tailaṃ vātaraktarujāpaham’ iti | payo'tra sāmānyatvādgavyam ||146 ||
Kāśīrāma Vaidya. mañjiṣṭhā, sārivā anantā, sarjaḥ, madhukaṃ, siktham etaiḥ palonmitaiḥ kalkadravyāccaturguṇaṃ tailaṃ datvā pacet ||146||
kuṣṭharogādau arkatailam -- arkapatrarase pakvaṃ haridrākalkasaṃyutam || 147 || nāśayetsārṣape tailaṃ pāmāṃ kacchūṃ vicarcikām |
Āḍhamalla. athārkatailamāha - arketi | arkapatrasvaraso'tra caturguṇastailaparimāṇāditi vyavahāraḥ dravyatvāt | haridrā caturthāṃśā tailamānāt asyāḥ kalkārthaṃ jalamāhuḥ | tasya mānaṃ yāvat kalkaṃ syāt sārṣapagrahaṇaṃ vyādhivihitatvāt | pāmādayo rogāḥ kuṣṭharoge paṭhitāḥ || 147 ||
atha maricāditailaṃ kuṣṭhavraṇādau -- maricaṃ haritālaṃ ca trivṛtaṃ raktacandanam || 148 || mustaṃ manaḥśilā māṃsī dve niśe devadāru ca | viśālā karavīraṃ ca kuṣṭhamarkapayastathā || 149 || tathaiva gomayarasaṃ kuryātkarṣamitānpṛthak | viṣaṃ cārdhapalaṃ deyaṃ prasthaṃ ca kaṭutailakam || 150 || gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyājjalaṃ ca dviguṇaṃ bhavet | maricādyamidaṃ tailaṃ siddhaṃ kuṣṭhavraṇāpaham || 151 || jayetkuṣṭāni sarvāṇi puṇḍarīkaṃ vicarcikām | pāmāṃ śvitrāṇi raktaṃ ca kaṇḍūṃ kacchūṃ praṇāśayet || 152||
Āḍhamalla. maricādyaṃ tailamāha - maricamiti | atra trivṛnniśo dve niśetha: haridre dve tena haridrā dāruharidrā viśālendravāruṇī, karavīra aśvaghnaḥ, arkapayaḥ, gomaya: rasaśca kiṃcidadhiko deyaḥ dravadravyatvāt | prasthamiti caturbhiḥ kuḍavaiḥ pramitaṃ kuḍavo catuṣpala iti gomūtraṃ dviguṇamiti | atra yadgomūtraṃ dviguṇaṃ kathitaṃ taddviguṇitajalagrahaṇāt, anyacca caturguṇaṃ gomūtramiti tatra jalaṃ nāsti jalamatra samyak pākārthamuktaṃ keciditi manyante | atra kalkāloḍanārthaṃ jalamuktaṃ na tu kevalajalapākārtham etadapi saṃgataṃ na virodhaḥ | kuṣṭhavraṇāpahamiti kuṣṭhāntaṃ vraṇāni tānapahantīti | śvitrapuṇḍarīkādayo bhedāḥ kuṣṭhasyaivāvagantavyāḥ || 148-152 ||
Kāśīrāma Vaidya. trivṛt niḥsṛtā, māṃsī jaṭāmāṃsī, dve niśe, haridrā dāruharidrā, viśālā indravāruṇī, karavīram aśvamāraḥ, kuṣṭham, arkapayaḥ, gomayaḥ tadrasaṃ, maricādīni pṛthak karṣamitāni viṣam ardhapalaṃ kaṭutailaṃ prasthaṃ gomūtraṃ dviguṇaṃ tailāni deyaṃ pācanaṃ siddhaṃ bhavati pāmā dadruviśeṣaḥ, kacchūḥ vṛṣaṇasandhigatamalajo rogaḥ || 148 -152||
arūṃṣikāyāṃ triphalāditailam - triphalāriṣṭabhūnimbaṃ dve niśe raktacandanam | etaiḥ siddhamarūṃṣīṇāṃ tailamabhyañjane hitam ||153||
Āḍhamalla. atha triphalādyaṃ tailamāha - triphalāriṣṭeti | atra triphalā harītakīprabhṛtikam, ariṣṭo nimbaḥ, bhūnimbaḥ kirātatiktaḥ, dve niśe haridre dve | etairiti dravyaiḥ kalkaṃ kṛtvā tailaṃ sādhyam; tatra tailāccaturguṇaṃ jalaṃ deyaṃ samyak pākārthaṃ dravānuktatvāt tailāṃśaṃ kalkadravyamiti etadapi tailaṃ kuṣṭhoktaṃ savarṇakaramāhuḥ || 153 ||
Kāśīrāma Vaidya. ariṣṭo nimbaḥ, bhūnimba: kirātatiktaḥ, dvai niśe haridrādvayam etaiḥ kalkaistailaṃ pācitam, arūṃṣikāyāṃ ‘kaphāsṛkkṛmikopena nṛṇāṃ vidyādarūṣikā’ iti ||153||
atha nimbabījatailaṃ palite - bhāvayennimbabījāni bhṛṅgarājarasena hi | tathāsanasya toyena tattailaṃ hanti nasyataḥ ||154|| akālapalitaṃ sadyaḥ puṃsāṃ dugdhānnabhojinām |
Āḍhamalla. idānīṃ keśarañjanārthaṃ nimbabījatailamāha - bhāvayediti | etena nimbabījāni nistuṣāṇi gṛhītvā bhṛṅgarājarasena asakṛdbhāvya tadanu bījasārakvāthenāpi bahuśo bhāvayitvā punastāni saṃśoṣya yantre saṃpīḍya tailaṃ grāhyam | asya nāvanamakālapalitaghnaṃ bhavati | pathyamatra dugdhaudanaṃ bhavati ||154 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhṛṅgarājarasena nimbabījāni bhāvayet, athāsanasya bījakasya toyena bhāvayet | tattailaṃ pīḍanājjātam akālapalitaṃ nasyataḥ hanti ||154||
atha yaṣṭīmadhukatailaṃ palite - yaṣṭīmadhukakṣārabhyāṃ12 navadhātrīphalaiḥ śṛtam ||155|| tailaṃ nasyakṛtaṃ kuryātkeśāñśmaśrūṇi saṅghaśaḥ |
Āḍhamalla. atha yaṣṭīmadhukatailamāha - yaṣṭīmadhuketi | atra yaṣṭīmadhukaṃ ‘mulahaṭī’ śabdavācyaṃ, kṣāraḥ yavakṣāraḥ, etaddvayaṃ samaṃ tailāccaturthāṃśaṃ bhavati | navadhātrīphalairiti nūtanāmalakīphalāni | etenābhinavadhātrīsvarasena tailāccaturguṇena kṛtvā tailaṃ pācyaṃ paścānmadhuyaṣṭīyavakṣārakalkena sādhyamityarthaḥ | asya nāvanāt keśān śiroruhān śmaśrūṇi mukhalomāni saṅghaśa iti sughanān kuryādityarthaḥ ||155||
Kāśīrāma Vaidya. yaṣṭīmadhukaṃ madhuyaṣṭī, kṣīraṃ gokṣīraṃ, tābhyāṃ tathā navadhātrīphalaiḥ śṛtaiḥ nasyena janayati keśān śmaśrūṇi cāpyatha || 155 ||
atha karañjatailam indralupte - karañjaścitrako jātī karavīraśca pācitam || 156|| tailamebhirdrutaṃ hanyādabhyaṅgādindraluptakam |
Āḍhamalla. idānīṃ karañjādyaṃ tailamāha - karañja iti | karañjo bṛhatkarañjo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya phalāni pallavāni vā, citrakaḥ prasiddhaḥ tasya mūlaṃ patrāṇi vā, jātī sumanā tasyāḥ patrāṇi, karavīro aśvaghnaḥ tasyā'pi patrāṇi, etadyathoktaparimitena kalkena pācitaṃ tailamindraluptāpahaṃ vātapittajaḥ bhavati indraluptaṃ keśapracyāvakaḥ13 śirorogaḥ asyābhyaṅgamāhuḥ ||156||
Kāśīrāma Vaidya. keśanāśaḥ | spaṣṭamanyat || 156 ||
atha nīlikādyaṃ tailaṃ keśakalpādau - nīlikā ketakīkandaṃ bhṛṅgarājaḥ kuraṇṭakaḥ ||157|| tathārjunasya puṣpāṇi bījakātkusumānyapi | kṛṣṇāstilāśca tagaraṃ samūlaṃ kamalaṃ tathā ||158|| ayorajaḥ priyaṅguśca dāḍimatvagguḍūcikā | triphalā padmapaṅkaśca kalkairebhiḥ pṛthak pṛthak ||159|| karṣamātraiḥ pacettailaṃ triphalākvāthasaṃyutam | bhṛṅgarājarasenaiva siddhaṃ keśasthirīkṛtam ||160|| akālapalitaṃ hanti dāruṇaṃ copajihvikām |
Āḍhamalla. adhunā nīlikādyaṃ tailamāha - nīliketi | nīlikā nīlinī prasiddhā tasyāḥ patrāṇi, ketakī vikhyātā tasyāḥ kandaṃ mūlaviśeṣa:, bhṛṅgarājakuraṇṭakayoḥ patrāṇi, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, arjuno vṛkṣaviśeṣastasya kusumāni, bījako'sanastasya sāro grāhyaḥ, sumanā jātī tasyāḥ patrāṇi, tagaraṃ prasiddhaṃ, samūlakamalamiti, sakandakamalamityarthaḥ, ayorajo lohacūrṇaṃ, priyaṅgurlatāviśeṣastasyāḥ phalāni | dāḍimatvak dāḍimaphalatvak, triphalā harītakyāditrikam, padmapaṅkaṃ kamalamūlasthitamṛttikā tadabhāve'nyataḍāgodbhavā kṛṣṇamṛttikā grāhyā | etāni pṛthakkarṣapramāṇāni gṛhītvā kalkaḥ kāryaḥ | tailamatra tilatailaṃ, tatra sakaladravyāccaturguṇaṃ, triphalākvātho'tra caturguṇastailaparimāṇācca bhṛṅgarājaraso'pi triphalākvāthasamaḥ, etattailaṃ keśakṛṣṇīkaraṇayogyamityāhuḥ satatābhyaṅgatvāt, dāruṇastu kaphamārutajakopajaḥ śirorogaḥ ||157-160||
Kāśīrāma Vaidya. nīlikā nīlaṃ, ketakīkandaṃ kelākandaṃ, bhṛṅgarājaḥ, kuraṇṭakaḥ pītavāsā, arjunavṛkṣasya puṣpāṇi kṛṣṇatilā yamalaṃ kamalakandaḥ, ayorajaḥ lohacūrṇaṃ, priyaṅguḥ, dāḍimatvak, guḍūcī, triphalā, kamalapaṅkaḥ etaiḥ karṣamātraiḥ pṛthak kalkadravyāccaturguṇaṃ tailaṃ tailātriphalākvāthaścaturguṇaṃ tathā bhṛṅgarājarasaḥ ebhiḥ siddhaṃ tailaṃ nīlikādyaṃ nāma ||157-160 ||
akālapalitādau bhṛṅgarājatailam -- bhṛṅgarājarasenaiva lohakiṭṭaṃ phalatrikam ||161|| sārivāṃ ca pacetkalkaistailaṃ dāruṇanāśanam | akālapalitaṃ kaṇḍūmindraluptaṃ ca nāśayet ||162||
Āḍhamalla. atha bhṛṅgarājatailamāha - bhṛṅgarājeti | bhṛṅgarājaraso'tra caturguṇaḥ snehāt lohakiṭṭādikaṃ sarvaṃ tailāccaturthāṃśaṃ kuryāt kalkatvāt; kecittu bhṛṅgarājapatrāṇi kalkamilitānyāhuḥ | tathāhi ‘bhṛṅgarājatriphalotpalaśāri lohapurīṣasamanvitakāri | tailamidaṃ paca dāruṇahāri kuñcitakeśaghanasthirakāri’ iti | etacca kasyacitsampradāye kartavyavidhānam ||161||162||
Kāśīrāma Vaidya. atha bhṛṅgarājatailam akālapalitādau | bhṛṅgarājarasaṃ tailāccaturguṇaṃ, lohakiṭṭaṃ, phalatrikaṃ, sārivā anantā eṣāṃ kalkaiḥ pacet | dāruṇaṃ keśamūlanāśakaṃ rogaṃ nāśayet || 161 || 162 ||
irimedādyaṃ tailaṃ mukhadantarogādau - irimedatvacaṃ kṣuṇṇāṃ pacecchatapalonmitām | jaladroṇe tataḥ kvāthaṃ gṛhṇīyātpādaśeṣitam|| 163|| tailasyārdhāḍhakaṃ dattvā kalkaiḥ karṣamitaiḥ pacet | irimedalavaṅgābhyāṃ gairikāgarupadmakaiḥ ||164|| mañjiṣṭhālodhramadhukairlākṣānyagrodhamustakaiḥ | tvagjātīphalakarpūrakaṅkolakhadiraistathā ||165|| pataṅgadhātakīpuṣpasūkṣmailānāgakeśaram | kaṭphalena ca saṃsiddhaṃ tailaṃ mukharujaṃ jayet ||166|| praduṣṭamāṃsaṃ palitaṃ śīrṇadantaṃ ca sauṣiram | śyāvadantaṃ praharṣaṃ ca vidradhiṃ kṛmidantakam || 167 || dantasphuraṇadaurgandhyaṃ jihvātālvoṣṭhajāṃ rujam |
Āḍhamalla. atha irimedādyaṃ tailamāha - irimedeti | irimedo viṭkhadiraḥ14 ‘reuja’ śabdavācyaḥ tasya tvak challī palaśatonmitā tulaikamānā grāhyā tāṃ ca saṃkuṭya jaladroṇe niṣkvāthya pādaśeṣaṃ grāhyaṃ tailamānādviguṇitamityarthaḥ | tailasyārdhāḍhakamiti tailaṃ tilasaṃbhavamardhāḍhakaṃ dvātriṃśatpalamitam | kalkairiti kalkārthadravyaiḥ karṣamitaiḥ pratyekaṃ | tatra irimedo viṭkhadiraḥ; atredaṃ yat punargrahaṇaṃ kalkārthaṃ grāhyam | aguruḥ kṛṣṇāguruḥ, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu; lākṣā'tra lākṣārasaḥ kiñcidadhiko deyaḥ dravatvāt | nyagrodho vaṭavṛkṣastasya patrāṇi tvagvā, tvak varāṅgaṃ, khadiraḥ khadirasāraḥ, pataṅgaṃ kucandanaṃ, kaṭphalaṃ prasiddham, karpūramatra prakṣepe sādhu bhavati | tailamidaṃ mukharoge prāyaśo gaṇḍūṣatvena pracarati praduṣṭamāṃsādidantasphuraṇāntaṃ sarvaṃ dantaroge jñātavyam | daurgandhyaṃ mukhekuharasya jihvātālvoṣṭhajāṃ rujamiti tena jihvārujaṃ tālurujam oṣṭharujaṃ vā || 163-167 ||
Kāśīrāma Vaidya. irimedo durgandhakhadiraḥ tasya tvacaṃ kṣuṇṇāṃ kuṭṭitāṃ śatapalonmitajaladroṇe pacet pādaśeṣitaṃ kvāthaṃ gṛhītvā tailasyārdhāḍhakaṃ pacet | irimedādyaiḥ kārṣikaiḥ kalkadravyaiḥ punaḥ pacet | agaru, gairikaṃ, padmakakāṣṭhaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, nyagrodho vaṭaḥ, tvak tajaḥ, karpūraḥ, kaṅkolaḥ, khadiraḥ, pataṅgaḥ, dhātrīpuṣpāṇi, sūkṣmailā, nāgakeśaraṃ etaiḥ kalkadravyaiḥ pacet | spaṣṭamanyat || 163-167 ||
jātyāditailam | (jātī15 nimbapaṭolānāṃ naktamālasya pallavāḥ ||168|| sikthaṃ samadhukaṃ kuṣṭhaṃ dve niśe kaṭurohiṇī | mañjiṣṭhā padmakaṃ lodhramabhayā nīlamutpalam ||169|| tutthakaṃ sārivā bījaṃ naktamālasya dāpayet | etāni samabhāgāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||170|| nāḍīvraṇe samutpanne sphoṭake kacchurogiṣu | sadyaḥ śastraprahāreṣu dagdhaviddheṣu caiva hi ||171|| nakhadantakṣate dehe vraṇe duṣṭe praśasyate |)
atha hiṃgvādyaṃ tailaṃ karṇaśūle - hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ kaṭutailaṃ vipācayet ||172|| tasya pūraṇamātreṇa karṇaśūlaṃ praṇaśyati |
Āḍhamalla. idānīṃ hiṃgvādyaṃ tailamāha - hiṃgviti | hiṃgvādīnāṃ dravyāṇāmatra samabhāgena kalkamāhuḥ | vipācayediti grahaṇāt | kalkārthaṃ toyamāhuranuktatvāt | asmatsampradāye'pi chāgamūtreṇa kalkaṃ kṛtvā tenaiva mūtreṇāloḍya hiṃgvādi pacet | kaṭutailaṃ sārṣapamatra tīkṣṇatvāt | pūraṇamatra karṇapūraṇaṃ tacca granthāntarādavagantavyaṃ tadyathā - ‘dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇaśūlavimardanāt | rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrā śatamavedanaḥ’ iti | mātrālakṣaṇamapi prasaṅgato likhyate ‘yāvat paryeti hastāgraṃ dakṣiṇo jānumaṇḍale | nimeṣonmeṣakālaṃ vā sā mātrā parikīrtitā’ | tumburu svanāmaprasiddham ||168-172||
Kāśīrāma Vaidya. kalkadravyāt hiṃgvādeścaturguṇaṃ tailam ||
atha bilvādyaṃ tailaṃ bādhirye - bālabilvāni gomūtre piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||173|| sājakṣīraṃ ca nīraṃ ca bādhiryaṃ hanti pūraṇāt |
Āḍhamalla. atha bālabilvatailaṃ yathā bāleti | bālabilvāni bilvaśalāṭūni, tāni gomūtreṇa kalkīkṛtāni gomūtreṇaivāvaloḍya taile pācyāni | tailamatra sārṣapaṃ pūrvayogānuvartanāt ājaṃ kṣīraṃ nīraṃ ca tailāccaturguṇaṃ pratyekamāhuḥ, kutracijjalapāko na dṛśyate kevalaṃ kṣīrapāko bilvakalkapākaśceti sampradāyo vṛddhānāṃ, tantrāntare'pi ‘phalaṃ bilvasya mūtreṇa piṣṭvā tailaṃ vipācayet | sakṣīraṃ tacca vipacedbādhirye karṇapūraṇam’ iti | atra yannīramuktaṃ tatsamyak pākārthaṃ pānīyaṃ vinā snehapāko na sugama iti kecit || 173 ||
Kāśīrāma Vaidya. bālabilvāni laghubilvāni, gomūtre piṣṭvā tailaṃ pacet sājakṣīram ajādugdhaṃ caturguṇatailānnīraṃ jalaṃ ca datvā pacet || 173 ||
atha kṣāratailaṃ karṇarogeṣu - bālamūlakaśuṅgānāṃ kṣāraḥ kṣārayugaṃ tathā || 174 || lavaṇāni ca pañcaiva hiṅgu śigru mahauṣadham | devadāru vacā kuṣṭhaṃ śatapuṣpā rasāñjanam || 175 || granthikaṃ bhadramustaṃ ca kalkaiḥ karṣamitaiḥ pṛthak | tailaprasthaṃ ca vipacetkadalībījapūrayoḥ || 176 || rasābhyāṃ madhuśuktena cāturguṇyamitena ca | pūyasrāvaṃ karṇanādaṃ śūlaṃ badhiratāṃ kṛmīn || 177 || anyāṃśca karṇajānrogānmukharogāṃśca nāśayet |
Āḍhamalla. atha kṣāratailamāha - bālamūlaketi | bālamūlakaṃ laghumūlakaṃ tasya śuṅgā nālaviśeṣāstajjātaṃ kṣāramiti | kṣārayugamiti kṣāradvandvaṃ tena svarjikākṣāro yavakṣāraśceti | pañjalavaṇāni prasiddhāni, śigruḥ śobhāñjanakaḥ asya mūlasvaraso grāhyaḥ, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, rasāñjanaṃ prasiddhaṃ nijanāmnā, tadabhāve dāruharidrā grāhyā tanmūlatvāt, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, bhadramustaṃ nāgaramustaṃ, tailaṃ sarṣapamatrāpyāhuḥ, prasthaṃ ṣoḍaśapalāni kadalīkandasvarasaṃ bījapūraphalarasaṃ ca pratyekaṃ tailāccaturguṇamāhuḥ dravatvāt | madhuśuktamapi caturguṇam | pūyasrāvaṃ karṇasyeti śūlamapi karṇasambandhikṛmayastvatra karṇasaṃbhavāśca | etadapi tailaṃ mukharoge praśastaṃ gaṇḍūṣakaraṇatvāt || 174-177 ||
Kāśīrāma Vaidya. bālamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāraḥ bālamūlakaṃ teṣāṃ śuṃḍāni gaṃḍikāḥ śuṣkāsteṣāṃ dagdhvā kṣāraḥ kāryaḥ, tathā kṣārayugaṃ svarjī yavakṣāraḥ, śobhāñjanaṃ, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, rasāñjanaṃ, granthikaṃ pippalīmūlaṃ, bhadramustaṃ nāgaramustaṃ, etaiḥ karṣamitaiḥ tailaprasthaṃ pacet | kadalīsvarase bījapūraphalarase ca caturguṇālābhe tulyenāpi pacet madhuśuktena ca tailāccāturguṇyena pacet || 174-177 ||
kecittu madhuśuktalakṣaṇametasyāgre paṭhanti tadyathā - madhuśuktam | jambīrāṇāṃ phalarasaḥ prasthaikaḥ kuḍavonmitam ||178|| mākṣikaṃ tatra dātavyaṃ palaikā pippalī smṛtā | etadekīkṛtaṃ sarvaṃ mṛdbhāṇḍe ca nidhāpayet ||179|| vacāmbho madhusaṃyuktaṃ śṛṅgaveraguḍānvitam | dhānyarāśau trirātristhaṃ madhuśuktamudāhṛtam ||180||
Āḍhamalla. tantrāntare tu - ‘yavāṃbho madhuyuktaṃ ca śṛṃgaveraguḍānvitam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ madhuśuktamudāhṛtam’ iti | athavā ‘yanmastvaśucau bhāṇḍe sakṣaudraguḍakāñjikam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate’ iti | eteṣāṃ yathālābhaṃ deyamiti na doṣaḥ || || 178-180 ||
atha pāṭhādyaṃ tailaṃ pīnase - pāṭhā dve ca niśe mūrvā pippalī jātipallavaiḥ||181|| dantyā ca tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyaṃ syāhuṣṭapīnase |
Āḍhamalla. saṃprati pāṭhādyaṃ tailaṃ darśayannāha - pāṭheti | pāṭhā prasiddhā, dve niśe iti haridrādvayaṃ, mūrvā corasnāyuḥ jātipallavairiti jātī sumanā tasyāḥ patrāṇi, dantī prasiddhā, pāṭhādidravyāṇāṃ samānamilitānāṃ kalkaṃ tailāṃśamāhuḥ || 181 ||
Kāśīrāma Vaidya. pāṭhā, dve niśe haridrādvayaṃ, mūrvā moraṭā; pippalī jātī mālatīpatrāṇi, dantī jayapālamūlam ebhiḥ saṃsiddhaṃ kalkīkṛtaṃ kalkāttailaṃ caturguṇam ||181||
atha vyāghrītailaṃ pīnase - vyāghrīdantīvacāśigrutulasīvyoṣasaindhavaiḥ ||182|| kaphasya pācanaṃ tailaṃ pūtināsodakāpaham |
Āḍhamalla. atha vyāghrītailamāha - vyāghrīti | vyāghrīkaṇṭakārikā, dantī prasiddhā, śigruḥ śobhāñjanakaḥ, tulasī pratītā tasyāḥ patrāṇi, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, tena śuṇṭhīmaricapippalya iti | eteṣāṃ kalkaiḥ siddhaṃ tailaṃ kaphasya pācanamuktam pānatvāt | pūtināsodakāpahamiti ca pūtināso nāsādurgandhaḥ | nāsodakaṃ nāsāsrāvaḥ etaddvayaṃ hanti nasyābhyāsāt ||182||
Kāśīrāma Vaidya. vyāghrī, kaṇṭakārī, dantī, śigruḥ śobhāñjanaṃ, tulasī, vyoṣaṃ, trikaṭu, pūtināsāgadaṃ pīnasam||182||
atha kuṣṭhādyaṃ tailaṃ chikvāyāṃ - kuṣṭhaṃ bilvakaṇāśuṇṭhīdrākṣākalkakaṣāyavat || 183|| sādhitaṃ tailamājyaṃ vā nasyātkṣavathunāśanam |
Āḍhamalla. idānīṃ kuṣṭhatailamāha - kuṣṭhamiti | bilvamatra bilvaphalaṃ mūlaṃ vā tadabhāve kaṇā pippalī kalkakaṣāyavaditi kalkarūpastena sādhitamityarthaḥ | pañcakaṣāyāḥ kathitāḥ | yadvā kuṣṭhādīnāṃ kalkena kaṣāyeṇa ca tailaṃ sādhyam | kaṣāyaśabdaḥ kvāthe prāyaśaḥ pracarati tatra kvāthārthametaddravyaṃ snehasamaṃ grāhyaṃ, caturguṇena nīreṇa saṃkvāthya pādaśeṣeṇa sādhyaṃ, kalkārthaṃ ca tailāṃśena sāmyamityarthaḥ | evamājyaṃ ghṛtamapi sādhyam | kṣavathuśchikkā ||183||
Kāśīrāma Vaidya. kuptādīnāṃ kalkaḥ kaṣāyavatkāryastena tailam ājyaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ na syāt kṣavathunāśanaḥ kṣavathuśchikkā ||183||
gṛhadhūmatailaṃ nāsārśasi - gṛhadhūmakaṇādārukṣāranaktāhvasaindhavaiḥ || 184 || siddhaṃ śikharibījaiśca tailaṃ nāsārśasāṃ hitam |
Āḍhamalla. atha gṛhadhūmatailamāha - gṛhadhūmeti | gṛhadhūmaḥ vikhyātaḥ, kaṇā pippalī, dāru devadāru, kṣāraṃ yavakṣāraṃ, naktāhvaṃ karañjaphalaṃ | śikharibījaiśceti | śikharī apāmārgaḥ tasya bījai: phalaiḥ | eke siddhaṃ śirīṣabījaiśceti paṭhanti vyākhyānayanti ca | eteṣāṃ kalkaṃ tailāṃśamāhuḥ | siddhamidaṃ nāvane'bhyaṅge vā praśastam ||184||
Kāśīrāma Vaidya. gṛhadhūmaḥ ‘aṅgāradhūmaḥ’, kaṇā pippalī, dāru devadāru, kṣāro yavakṣāraḥ naktāhva karañjaḥ, saindhavaṃ, śikharibījaṃ tugābījam ebhiḥ kalkitaiḥ siddhaṃ tailaṃ nāsārśasāṃ haraṃ bhavati || 184 ||
atha vajrītailaṃ kuṣṭhādau - vajrīkṣīraṃ ravikṣīraṃ dravaṃ dhattūracitrajam || 185 || mahiṣīviḍbhavaṃ drāvaṃ sarvāṃśaṃ tilatailakam | pacettailāvaśeṣaṃ ca gomūtre'tha caturguṇe || 186 || tailāvaśeṣaṃ paktvā ca tattailaṃ prasthamātrakam | gandhakāgniśilātālaṃ viḍaṅgātiviṣāviṣam ||187|| tiktakośātakīkuṣṭhavacāmāṃsīkaṭutrayam | pītadāru ca yaṣṭyāhvaṃ svarjikākṣārajīrakam ||188|| devadāru ca karṣāṃśaṃ cūrṇaṃ taile vinikṣipet | vajratailamidaṃ khyātamabhyaṅgātsarvakuṣṭhanut || 189 ||
Āḍhamalla. adhunā vajrītailamāha - vajrīti | vajrī sehuṇḍastasya kṣīraṃ dugdhaṃ ravikṣīramityarkadugdhaṃ dhattūrakacitrakapatrayordravaṃ svarasamityarthaḥ | mahiṣīviḍbhavaṃ drāvaṃ mahiṣīśakṛtsvarasam | sarvāṃśaṃ tilatailakamiti sarvaṃ vajrīkṣīrādi pañcadravaṃ tasyāṃśaṃ caturthāṃśaṃ bhāgaṃ tatsamamiti tailamityarthaḥ | eke sarvāṃśaṃ tailamityanena sarvapañcadravyasāmyaṃ tailamiti vadanti etanna pracarati yataḥ pañcadravatvena pratyekaṃ tailasamamāhuḥ | tathācoktamatraiva paribhāṣāyām ‘dravāṇi yatra sneheṣu pañcādīni’ ityādivākyam | punarapi tadgomūtracaturguṇena paktvā tailāvaśeṣaṃ prasthamātraṃ gṛhītvā vakṣyamāṇadravyāṇāṃ pratyekaṃ karṣapramitānāṃ cūrṇaṃ tattaile miśrayitvā svanuguptaṃ dhārayet| gomūtraṃ pṛthaguktatvāccaturguṇam| cūrṇadravyāṇyāha -tatrāgnirbhallātakaḥ, citrakajaṭā vā, śilā manaḥśilā, tālaṃ haritālaṃ, viṣaṃ prasiddhaṃ, tiktakośātakī kaṭukośātakīphalamiti, māṃsī jaṭākhyā kaṭutrayaṃ trikaṭukaṃ, pītadāru dāruharidrā, yaṣṭyāhvaṃ madhuyaṣṭī, sva- rjikākṣāraṃ prasiddhaṃ tatteṣāṃ cūrṇārthaṃ dravyāṇāmapi kalkamāhureke sarvakuṣṭhanuditi | sarvakuṣṭham aṣṭādaśaprakāram|| ||185-189 ||
Kāśīrāma Vaidya. vajrīkṣīraṃ, ravirarkastasya kṣīraṃ, dravaṃ tajjalaṃ, dhattūrapatrasvarasaḥ, citrakasvarasaśca, mahiṣīviḍdravaṃ, tilatailakaṃ sarvāṃśaṃ sarvasamaṃ, gomūtraṃ caturguṇaṃ tailāt | tatsiddhaṃ tailaṃ prasthamātrakaṃ tasmingandhakādīn kṣipet agniścitrakaḥ, śilā manaḥśilā, tālaṃ haritālaṃ, viṣā ativiṣā, viṣaṃ prasiddhaṃ, tiktakośātakī jālinī, pītadāruḥ, haridrā, kṣāro yavakṣāraḥ, karṣāṃśaṃ cūrṇitaṃ kṣipet | sarvakuṣṭhahṛt dadruvicarcikādikakuṣṭhaharam ||185-189 ||
karavīrāditailam | karavīraśikhādantītrivṛtkośātakīphakṣam | rambhākṣārodake tailaṃ praśastaṃ lomaśātanam ||190||
Āḍhamalla. atha karavīrāditailamāha - karavīreti | sugamam ||190||
candanāditailam - (candanāmbunakhairyābhyaṃ16 yaṣṭīśaileyapadmakam | mañjiṣṭhā saralaṃ dāru sevyailaṃ pūtikesaram ||191|| patrakailaṃ murā māṃsī kaṅkolaṃ vanitāmbudam | haridrā sārivā tiktā lavaṅgāgarukuṅkumam || 192|| tvagreṇunalikā ceti tailaṃ mastu caturguṇam | lākṣārasasamaṃ siddhaṃ grahaghnaṃ balavardhanam || 193 || apasmārajvaronmādakṛtyālakṣmīvināśanam | āyuḥpuṣṭikaraṃ caiva vaśīkaraṇamuttamam || 194 || viśeṣātkṣayarogaghnaṃ raktapittaharaṃ param|)
Āḍhamalla. ambu mustakaṃ, nakhaṃ sugandhauṣadhiḥ, yāmyaṃ candanaṃ, saralaṃ dhūpavṛkṣaḥ, sevyam uśīraṃ, pūtikesaraṃ gandhamārjārī, murā gandhadravyaṃ, vanitā priyaṅguḥ, ambudaṃ mustaṃ, tiktā latākastūrī, nalikā indīvarā || 191-194 ||
vacātailam - (vacāṃ17 śaṭhīṃ haridre dve devadāruhamahauṣadhī ||195|| harītakīmativiṣāmustamaindrayavānsamān | etāndaśapalānbhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥpacet||196|| cakramardarasaistailaṃ kaṭukaṃ mṛdunā'gninā | pādaśeṣe vinikṣipya sindūramavatārayet ||197|| etattailaṃ nihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām|) mahauṣadha: śuṇṭhī, kaṭukaṃ tailaṃ sārṣapam ||195-197||
lāṅgalītailam | (nirguṇḍīsvarase tailaṃ lāṅgalī18 mūlakalkitam ||198|| tailaṃ nasyānnihantyāśu gaṇḍamālāṃ sudāruṇām |)
dhattūratailam - ‘dhattūrarasamādāya hayamārāntikārasam | bhṛṅgarājarasaścaiva sāriṇī nimbapatrakam || 199 || śobhāñjanaścitrakaśca aśvagandhāprasāriṇī | śirīṣaḥ kuṭajo'nantā śālmalī naktapatrakam||200|| ravipriyo mahānimbo ḍiṇḍighoṣā maheraṇā | balā jyotiṣmatī caiva śyāmākaścakramardakaḥ||20 1|| etaistu rasamādāya tailatulyaṃ ca dīyate | devadāru haridre dve māṃsī kuṣṭhaṃ sacandanam ||202|| maricaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ manaḥśilā | kampillako gandhakaśca khadiraḥ pippalī vacā ||203|| rasāñjanaṃ ca sindūraṃ śrīvāso raktacandanam | irimedastathā tumbī mañjiṣṭhā sinduvārakaḥ ||204|| karavīrajaṭā rāsnā viśvā śreṣṭhā ca pauṣkaram | śaṭhī tālīsapatraṃ ca priyaṅgū reṇukā tathā ||205|| cāturjātakamañjīraṃ kaṅkolaṃ jātipatrikā | jyotiṣmatī ca palikā viṣasya dvipalaṃ bhavet ||206|| āḍhakaṃ kaṭutailasya gomūtraṃ ca caturguṇam | mṛtpātre lohapātre ca śanairmṛdvagninā pacet ||207|| majjāśritaṃ tvaggataṃ ca vātaṃ cāsthigataṃ tathā | ūrugrahaṃ cāḍhyavātaṃ kṛcchraṃ daṇḍāpatānakam ||208|| kubjatvaṃ cātha śothaṃ ca pakṣāghātaṃ tathārditam | hanustambhaṃ śiraḥkampaṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭivibhramam ||209|| apasmāraṃ tathonmādaṃ tathācaivā'patantrakam | ākṣepakaṃ cāsthibhagnaṃ sandhibhagnaṃ ca nāśayet||210|| ityapyadhikaḥ pāṭho dṛśyate | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ ghṛtatailakalpanā nāma navamo'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. hayamāro karavīraḥ, naktapatrakaṃ kañjapatrakaṃ, ravipriyo raktakamalaṃ, ḍiṇḍīghoṣā raktairaṇḍaḥ, maheraṇā sallakīvṛkṣaḥ, śrīvāsaḥ saralaniryāsaḥ, sinduvārakaḥ nirguṇḍī, śreṣṭhā sthalapadminī || 199-210 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe snehakalpanā'dhyāyo navamaḥ ||9|| iti kāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śrīśārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ tailādhikāraḥ ||

Editor's notes

  1. 1 ‘khaṭṭīmīṭhī’ hi.bhā.| ↩
  2. 2 ‘aśvagandhā palaśataṃ tadardhaṃ gokṣuraṃ matam | punarnavāśvatthaśuṇṭhīkāśmaryāstu phalānyapi || padmabījaṃ māṣabījaṃ daṣāddaśapalaṃ pṛthak | caturdroṇāmbhasā paktvā pādaśeṣaṃ śṛtaṃ nayet || jīvanīyagaṇaḥ kuṣṭhaṃ padmakaṃ raktacandanam | patrakaṃ pippalī drākṣā kapikacchuphalaṃ tathā || nīlotpalaṃ nāgapuṣpaṃ sārive dve bale tathā | pṛthakvarṣasamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam || rasaśca pauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakaikaṃ samāharet | ghṛtasya cāḍhakaṃ dattvā pācayenmṛdunāgninā || ghṛtametannihantyāśu raktapittamuraḥkṣatam | halīmakaṃ paṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam || vātaraktaṃ mūtrakṛcchraṃ pārśvaśūlaṃ ca kāmalām | śukrakṣayamurodāhaṃ kārśyamojaḥkṣayaṃ tathā || strīṇāṃ caivāprajātānāṃ garbhadaṃ śukradaṃ nṛṇām | kāmadevaghṛtaṃ nāma hṛdyaṃ balyaṃ rasāyanam’ || iti pāṭhāntaram | ↩
  3. 3 pauṃḍā | ↩
  4. 4 gāṇḍā (nnā) | ↩
  5. 5 ‘paravala’ hi.bhā.| ↩
  6. 6 ‘panavāḍa’ hi.bhā.| ↩
  7. 7 nīlāthothā ↩
  8. 8 nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  9. 9 prakṣiptam| ↩
  10. 10 samaṅgā mañjiṣṭhā | nalikā sugandhatṛṇaviśeṣaḥ, kunduruskaḥ-dhūpaḥ niryāsaviśepaḥ, turuṣkaḥ sihlakaniryāsaviśeṣaḥ, spṛkkā-mālatī | ↩
  11. 11 prakṣiptam | vāruṇī-indravāruṇī ↩
  12. 12 ‘kṣīrābhyā’miti gūḍhārtha. sammata: pāṭhaḥ | ↩
  13. 13 keśaśātanaṃ khīrāśabdavācyam dī. ↩
  14. 14 ‘durgandhakhadira’ śabdavācyam | ↩
  15. 15 prakṣiptam | naktamāla:-karañja: | ↩
  16. 16 prakṣiptapāṭhā: ↩
  17. 17 prakṣiptapāṭhāḥ ↩
  18. 18 lāṅgalī-kalihārī keṣucitpustakeṣvetat pāṭhabhedatrayaṃ dṛśyate | ↩