daśamo'dhyāyaḥ | draveṣu cirakālasthaṃ dramyaṃ yatsaṃdhitaṃ bhavet |
āsavāriṣṭabhedaistu procyate bheṣajocitam
||1||
Āḍhamalla. idānīṃ saṃdhānakalpanāṃ
darśayannāha - draveṣviti| tatra sāmānyaṃ yathā draveṣu kalpanāgaṇiteṣu
dravadravyeṣu yaddravyaṃ cirakālaṃ saṃdhānībhūtaṃ bhavati tacca
āsavāriṣṭādibhedaiḥ kṛtvā madyamityucyate | āsavāriṣṭabhedairiti
bahuvacanatvena sīdhusurādikamapi gṛhyate | āsava iti prasiddhaḥ, surā paiṣṭī,
āsavo guḍayoniḥ | sūyate toyakāryaṃ kriyate yasmin sa āsavaḥ | sthiramada iti
cirakālamattatākārī | ariṣṭamiti dravyapradhānaḥ asya bhedaḥ | sīdhuriti |
sīdhuśabdena madyabhedamāhuḥ, taccobhayapradhānam | etadapi trividhamiti kecit
| paiṣṭikaṃ mādhvīkaṃ gauḍamiti | maireyaka ityapi bhedo'sya vadantyeke | sa
yathā - surāsavayoḥ pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya punaḥsandhāno maireya iti
saṃkṣepeṇoktā madyabhedāḥ || 1||
Kāśīrāma Vaidya. atha
āsavāriṣṭādhyāyamāha | yaddravyam auṣadhādidravyeṣu pānīyādiṣu cirakālasthaṃ
sandhitaṃ tat ucitaṃ bheṣajaṃ āsavāriṣṭabhedaiḥ procyate | ucitaṃ svarogocitam
|| 1 ||
yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ | ariṣṭaḥ kvāthasiddhaḥ
syāttayormānaṃ jalonmitam ||2||
Āḍhamalla. idānīṃ tasya
viśeṣalakṣaṇānyāha - yaditi | tayorāsavāriṣṭayormānaṃ pānārthaṃ tulanārūpaṃ
jalonmitamiti | jalapānamātraṃ jalapānaṃ tu alpameva kathitaṃ naitanmanoharam,
kuto madātyayaviṣayatvāt | nīrujānāṃ tantrāntarīyamānaṃ yat tajjalaśabdena
kalpyate | tadyathā - “śuddhakāyaḥ pibet prātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam |
madhyāhne dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa pāyayet” ityādi vacanāt | eke
tripalonmitamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca
|| 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. tatrāpi
āsavāriṣṭayorbhedamāha -- yat apakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ
tadguṇāḥ - ‘chedī madhvāsavastīkṣṇā’ iti procyate | apakvauṣadham ambu ca
vahnipākarahitaṃ | yastu kvāthasiddhaḥ sa ariṣṭaḥ syāt |
vahniyogādbhūyānbhedaḥ | tayorāsavāriṣṭayormānaṃ bhakṣaṇapramāṇaṃ, tadguṇāstu
“yathā dravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ”
|| 2 ||
anuktamānāriṣṭeṣu jalādipramāṇamāha - anuktamānāriṣṭeṣu dravadroṇe tulāṃ guḍam
| kṣaudraṃ kṣipedguḍādardhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśikam
|| 3 ||
Āḍhamalla. athāriṣṭeṣu
dravyaparimāṇamanuktatvāddarśayannāha - anuktamāneti | dravyadroṇe
droṇadvayaparimite drave kvāthādike | tatra tulāmiti sandhānikadravyāṇāṃ
kṣipet | tāni madhukapuṣpaprabhṛtīni guḍaparimāṇādardhaparimāṇam | madhviti
guḍamānamapi kvāthadravyaparimāṇādardhaṃ boddhavyam | tathāca paribhāṣāyāṃ -
“kvāthyadravyasya hi samaṃ kvāthaṃ nītvā tu dhārayet | pātre mṛṇmayake bhūmau
nikhāte tu guḍaṃ nyaset | kvāthādardhaṃ tato dravyaṃ pradeyaṃ cāṣṭamāṃśikam |
kṣaudraṃ kṣipedguḍādardham śarkarāṃ ca tathā nyaset | karkandhūmūlaprabhṛtīn
guḍatulyaṃ pradāpayet | dhātakīkusumaṃ deyaṃ śarkarākṣaudrayordvikam | samyak
pakvaṃ tato jñātvā nyasedyantre prasādhayet” iti | prakṣepaṃ daśamāṃśikamiti |
prakṣepaṃ paścāddeyaṃ dravyaṃ daśamāṃśikaṃ1
guḍaparimāṇādityarthaḥ || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. anuktamānāriṣṭeṣu
dravadroṇe sati guḍaṃ tulāṃ kṣipet | tulāṃ palaśatapramāṇaṃ, anuktamānaṃ
guḍapramāṇaṃ yeṣu evaṃbhūteṣvāsavāriṣṭeṣu kṣaudraṃ madhu guḍādardhaṃ kṣipet |
anukta evaṃ prakṣepaṃ cūrṇādiprakṣepam | daśamāṃśikaṃ cūrṇaprakṣepaṃ
daśamāśikamiti || 3 ||
atha kvāthabhedena sīdhulakṣaṇamāha - jñeyaḥ śītarasaḥ
sīdhurapakvamadhuradravaiḥ | paripakvānnasandhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ |
siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhuḥ saṃpakvamadhuradravaiḥ
|| 4 ||
Āḍhamalla. idānīṃ sīdhuprabhṛtīnāṃ
pratyekalakṣaṇānyāha - jñeya iti | yaḥ sīdhuḥ
apakvamadhuradravairikṣurasaprabhṛtikaiḥ siddho jñātaḥ sa śītarasasaṃjño
jñeyaḥ | yaḥ saṃpakvamadhuradravaiḥ siddhaḥ sa pakvarasasaṃjñaḥ etaddvayaṃ
tatkarmakārakasakāśādavagantavyam2
||4||
Kāśīrāma Vaidya. apakvamadhuradravaiḥ
siddhaḥ śītarasaḥ sīdhurjñeyaḥ yathā sirakāsam | pakvamadhuradravaiḥ siddhaḥ
pakvarasaḥ sīdhurjñeyaḥ, apakvarasasīdhuḥ, pakvarasasīdhuśca bhedadvayaṃ
jñeyaṃ, tadguṇāstu - “vātapittakaraḥ sīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā |
meda:śophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ? iti
||4||
atha surāprasannādīnāṃ madyabhedānāṃ lakṣaṇamāha -
paripakvānnasaṃdhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | surāmaṇḍaḥ prasannā syāttataḥ
kādambarī ghanaḥ || 5 || tadadho jagalo
jñeyo medako jagalāddhanaḥ | vakvaso hṛtasāraḥ syātsurābījaṃ ca kiṇvakam
||6||
Āḍhamalla. idānīṃ
surāviśeṣaṇalakṣaṇamāha - paripakvānneti | yat śālyādikaṃ sampācya punaḥ
sandhitaṃ bhavati tena yat samutpannaṃ tāṃ surāṃ jaguḥ | eṣā paiṣṭī surā loke
‘vaganī’ śabdavācyā vikhyātā | athānye bahavo bhedāstānāha -surāmaṇḍa ityādi |
yaḥ surāmaṇḍaḥ uparyaccho bhāgaḥ sā prasannā kathitā, yo ghanaḥ sa eva
kādambarīśabdena vācya: | ghanastu surābhāga eva, yaḥ surāyā adhasthito
bhavati sa jagalo jñeyaḥ | yo jagalāt kiñcidghanaḥ sa medakasurāsaṃjñaḥ
kādambaryā bhinnaḥ kiñciddhanatvāt | yo hṛtasāraḥ sa ‘vakkasa’saṃjñaḥ |
surābījaṃ tu kiṇvakamiti | śālipiṣṭaprabhavaṃ kiṇvakamiti kathitam | ete
surābhedā darśitāḥ | te ca lokato jñātavyāḥ
|| 5 || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha surā |
paripakvasya pācitānnasya yatsadhānaṃ tasmātsamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | atha
prasannāṃ kādambarīṃ cāha -uktāyāḥ surāyāḥ maṇḍaḥ phenaḥ prasannā syāt tataḥ
ghanā dṛḍhā kādambarī syāt | atha jagalaṃ medakaṃ cāha - tadadhaḥ surāyā adhaḥ
yo dravabhāgaḥ sa jagalastasmāt yaścyavaḥ medakaḥ | atha surābījaṃ kiṇvakamāha
- sa medakaḥ hṛtasāraḥ surābījaṃ bhavati ca punaḥ kiṇvakaṃ bhavati
bījamutpattisthānaṃ vivakalahastīti bhāṣāyām
|| 5 || 6 ||
atha vāruṇīmāha - yattālakharjūrarasaiḥ saṃdhitā sā hi vāruṇī |
Āḍhamalla. atha vāruṇīlakṣaṇamāha -
yattāleti | idamapi surābhedaḥ | tālaḥ tālavṛkṣaḥ, kharjūro vṛkṣaviśeṣaḥ
prasiddhaḥ, rasa iti phalarasaḥ, sandhitamiti pūrvavat, yadvā
tālakharjūravṛkṣayoruparibhāgaṃ chitvā tatra ghaṭamāropya yo raso ghaṭe
patitastatraiva cirakālastho bhavati sā vāruṇī; loke ‘sendhī’ śabdavācyā |
‘tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghutīkṣṇā nihaṃti ca’ ||
atha śuktamāha - kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca
|| 7 || yatra drave'bhiṣūyante
tacchuktamabhidhīyate | vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyaṃ vā madhuradravam
|| 8 || vinaṣṭaḥ saṃdhito yastu
taccukramabhidhīyate | guḍāmbunā satailena kandamūlaphalaistathā
|| 9 || saṃdhitaṃ cāmlatāṃ yātaṃ guḍaśuktaṃ
taducyate |
Āḍhamalla. adhunā śuktādilakṣaṇaṃ
darśayannāha - kandamūleti | etacca sāmānyalakṣaṇamabhihitam,
kandamūlaphalādīni iti | kandāni sūraṇaprabhṛtīni, mūlāni mūlakaprabhṛtīni,
phalāni karamardakaraṃbhāphalaprabhṛtīni, ādiśabdāt patrapuṣpanālādayo
gṛhyante | na kevalaṃ lavaṇatailaṃ, cakārādrājikāharidrādīnāmapi grahaṇaṃ,
vyavahāratastu lavaṇatyāgenāpi pracarati | yatra drave pānīyaprabhṛtike etāni
vastūni sūyante sandhānībhūtāni kriyante tat śuktamabhidhīyate iti | nanu
‘śuktaṃ cukramucyate’ iti vadanti tatkathamasya śuktasaṃjñā kathyate ? satyam
| śuktavat sandhitānāṃ kandādīnāmapi cukrasaṃjñātrāpyabhihitā na tu sākṣāt
śuktaṃ coktam | atha atrāpi madyalakṣaṇamāha etadapi śuktabhedamāhuḥ |
taduktaṃ guṇāvalyāṃ “gauḍāni rasaśuktāni madyaśuktāni yāni ca | yathāpūrvaṃ
gurutarā- ṇyabhiṣyandakarāṇi ca” iti | vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyamiti
taducyate | sarvaṃ madyaṃ pañcarasaṃ kālāntaravaśād yadā saṃtyajya
paramamlatvaṃ yāti śuktaṃ taducyate iti | madhuradravamiti |
guḍekṣurasamadhuprabhṛtikam | tathāhi - ‘yanmadhvādau śucau bhāṇḍe
saguḍakṣaudrakāñjikam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate’ iti
| vinaṣṭa iti vigatarasaḥ | sandhitaḥ sandhānībhūtaḥ | idānīṃ
guḍādiśuktalakṣaṇamāha - guḍeti | guḍaśuktamiti guḍapradhānaṃ śuktamityarthaḥ
| śeṣaṃ sugamam || 7-9 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuktaguṇāḥ -
‘raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam ? abhiṣūyante kṣipyante,
spaṣṭamanyat | cukramāhuḥ cukraṃ madyabhedaḥ, atha guḍaśuktam evamevekṣuśuktam
iti madyabhedaḥ || 7-9||
ikṣuśuktam - evamevekṣuśuktaṃ syānmṛdvīkāsaṃbhavaṃ tathā
||10||
Āḍhamalla. evameveti |
guḍaśuktavadikṣurasaśuktaṃ sandheyam | ikṣuśuktamitīkṣurasādikṛtaṃ, mṛdvīkā
drākṣā tatsambhavaṃ śuktam | etadapi pūrvavat sandheyam | eke
mṛdvīkāsambhavamityasya sthāne ‘madhunā saṃbhava’miti paṭhanti vyākhyānayanti
ca | madhunā saṃbhavamiti madhukṛtaśuktamucyate taduktaṃ “jambīrāṇāṃ
phalarasaṃ pippalīmūlasaṃyutam | madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet
|| tryaheṇa tajjātarasaṃ madhuśuktamudāhṛtam” iti | madhubhāṇḍe
madhupūrṇaprāye bhāṇḍe ityarthaḥ | tadguṇāḥ krameṇa
“guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram”
|| 10 ||
idānīṃ tuṣāmbukāñjikamapyāha - tuṣāmbu saṃdhitaṃ jñeyamāmairvidalitairyavaiḥ |
yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīraṃ saṃdhitaṃ bhavet || 1 1||
Āḍhamalla. tuṣāmbviti |
āmairaparipakvairvidalitaiḥ khaṇḍitaiḥ īdṛśairyavairyat sandhānaṃ kriyate tat
tuṣāmbu kathitaṃ, yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīramiti |
nistuṣaistuṣarahitaiḥ pakvaiḥ svinnairyavairiti śeṣaḥ, yavaiḥ nistuṣairiti
grahaṇenāpi godhūmasaṃbhavamiti sūcayati | tathāhi - ‘sauvīrakaṃ suvīrāmlaṃ
jñeyaṃ godhūmasaṃbhavam’ iti | tuṣāmbu sauvīrakaṃ ca kāñjikabhedamāhuḥ, te tu
virecanaprakaraṇe prāyaśaḥ pracarataḥ
|| 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tuṣāmbu,
vidalitaiḥ āmairapakvaiḥ yavaiḥ saṃdhitaṃ tuṣāmbu jñeyam | atha sauvīraṃ
nistuṣaiḥ pakvaiḥ kvathitairyavaiḥ saṃdhitaṃ sauvīraṃ bhavet
|| 11 ||
atha kāñjikam - kulmāṣadhānyamaṇḍādi saṃdhitaṃ kāñjikaṃ viduḥ |
Āḍhamalla. saṃprati kāñjikasyāpi
lakṣaṇaṃ prakaṭayannāha - kulmāṣeti | kāñjikaṃ dhānyāmlaṃ, kulmāṣāḥ
kutsitamāṣāḥ, dhānyaṃ raktaśālyādi, tena ca tṛṇāhvakodravādikamapi gṛhyate |
maṇḍaṃ śāliprabhavaṃ prasiddham | eke kulmāṣabhavaṃ dhānyabhavaṃ maṇḍaṃ ca
vyākhyānayanti, ādiśabdāt yavacūrṇādikṛtamapi boddhavyam, yataḥ asya bahavo
bhedāḥ dṛśyante te tu dakṣiṇe'tīva prasiddhāḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. kulmāṣadhānyamaṇḍādi
yatsandhitaṃ tatkāñjikaṃ viduḥ | kulmāṣaḥ ardhasvinnamāṣaḥ, dhānyaṃ ṣaṣṭikādi
tayormaṇḍasaṃdhitaṃ, tadguṇāḥ - ‘dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ
pittakṛtsparśaśītalam ||’
atha saṇḍākī -- saṇḍākī saṃdhitā jñeyā mūlakaiḥ sārṣapādibhiḥ
|| 12||
Āḍhamalla. atha saṇḍākīmāha - saṇḍākīti
| sandhānakabhedaḥ3
, mūlakaṃ prasiddham, sārṣapādibhiriti sārṣapaśākena saṃdhānam
ādigrahaṇādanyaśākairapi kriyate || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. mūlakaistathā
sarṣapādibhiḥ saṃdhitaṃ saṇḍākīnāmnī jñeyā
|| 12 ||
atha āsavāḥ - raktapittādau uśīrāsavaḥ - uśīraṃ vālakaṃ padmaṃ kāśmarīṃ
nīlamutpalam | priyaṅguṃ padmakaṃ lodhraṃ mañjiṣṭhāṃ dhanvayāsakam
||13 || pāṭhāṃ kirātatiktaṃ ca
nyagrodhodumbaraṃ śaṭhīm | parpaṭaṃ puṇḍarīkaṃ ca paṭolaṃ kāñcanārakam
|| 14 || jambūśālmaliniryāsaṃ pratyekaṃ
palasaṃmitān | bhāgānsucūrṇitānkṛtvā drākṣāyāḥ palaviṃśatim||15||
dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ jaladroṇadvaye kṣipet | śarkarāyāstulāṃ dattvā
kṣaudrasyaikatulāṃ tathā || 16 || māsaikaṃ
sthāpayedbhāṇḍe māṃsīmaricadhūpite | uśīrāsava ityeṣa raktapittavināśanaḥ
|| 17 || pāṇḍukuṣṭhapramehārśaḥ
kṛmiśothaharastathā |
Āḍhamalla. idānīmāsavānāṃ
prakārabhedamāha - uśīramiti | etaduśīrāsavavyākhyānaṃ subodhameva | māsaṃ
māsaikaparyantaṃ sthāpayet saṃdhānavadityarthaḥ | bhāṇḍe māṃsīmaricadhūpite
iti | māṃsī jaṭākhyā bhāṇḍe sādhanapātre kecittu atra māṃsīmaricacūrṇasya
prakṣepamāhuḥ, raktapittamiti vyastaṃ militaṃ vā
|| 13-17||
Kāśīrāma Vaidya. uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ
kamalaṃ, kāśmarī gambhārī, nīlamutpalaṃ nīlakamalaṃ, priyaṅgu, padmakaṃ
padmakāṣṭhaṃ, lodhraṃ prasiddhaṃ, mañjiṣṭhā, dhanvayāsakaṃ yavāsā, pāṭhā,
bhūnimbaḥ, nyagrodho vaṭaḥ, udumbaro yajñīyavṛkṣaḥ, śaṭhī karcūraḥ, parpaṭaḥ
kaṭupatraḥ, puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ, paṭolaṃ patraṃ, kāñcanāraṃ jambūlā,
jambūśālmalīniryāsaḥ mocarasaḥ, etānpratyekānpalasaṃmitāndrākṣā viṃśatipalāni
dhātakīpuṣpāṇi ṣoḍaśapalāni jaladroṇadvaye kṣipet, śarkarāyāstulāṃ palaśataṃ
kṣaudrasya madhunastulāṃ śatapalaṃ māṃsīmaricadhūpite bhāṇḍe māsamekaṃ
sthāpayet | uśīrāsavaḥ raktapittādiharaḥ | iti uśīrāsavaḥ
|| 13-17 ||
kumāryāsavaḥ -- (supakvarasasaṃśuddhaṃ4
kumāryāḥ patramāharet || 18 || yatnena
rasamādāya pātre pāṣāṇamṛnmaye | droṇe guḍatulāṃ dattvā ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet
||12 || mākṣikaṃ pakvalohaṃ ca
tasminnardhatulāṃ kṣipet | kaṭutrikaṃ lavaṅgaṃ ca cāturjātakameva ca
|| 20|| citrakaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ
gajapippalī | cavikaṃ hapuṣā dhānyaṃ kramukaṃ kaṭurohiṇī
|| 21 || mustā phalatrikaṃ rāsnā devadāru
niśādvayam | mūrvā madhurasā dantī mūlaṃ puṣkarasaṃbhavam
|| 22 || balā cātibalā caiva
kapikacchūstrikaṇṭakam| śatapuṣpā hiṅgupatrī ākallakamuṭiṅgaṇam
|| 23 || punarnavādvayaṃ lodhraṃ
dhātumākṣikameva ca | eṣāṃ cārdhapalaṃ dattvā dhātakyāstu palāṣṭakam
||24|| palaṃ cārdhapalaṃ caiva
paladvayamudāhṛtam | vapurvayaḥpramāṇena balavarṇāgnidīpanam
|| 25 || bṛhaṇaṃ rocanaṃ vṛṣyaṃ
paṅktiśūlanivāraṇam | aṣṭāvudarajānrogānkṣayamugraṃ ca nāśayet
|| 26 || viṃśatiṃ
mehajānrogānudāvartamapasmṛtim | mūtrakṛcchramapasmāraṃ śukradoṣaṃ tathāśmarīm
|| 27 || kṛmijaṃ raktapittaṃ ca nāśayettu na
saṃśayaḥ |)
pippalyāsavaḥ kṣayādau | pippalī maricaṃ cavyaṃ haridrā citrako ghanaḥ
||28|| viḍaṅgaṃ kramuko lodhraḥ pāṭhā
dhātryelavālukam | uśīraṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ lavaṅgaṃ tagaraṃ tathā
|| 29 || māṃsī tvagelāpatraṃ ca
priyaṅgurnāgakeśaram | eṣāmardhapalānbhāgānsūkṣmacūrṇīkṛtānśubhān
||30|| jaladroṇadvaye kṣiptvā
dadyādguḍatulātrayam | palāni daśa dhātakyā drākṣā ṣaṣṭipalā bhavet
||31 || etānyekatra saṃyojya mṛdbhāṇḍe ca
vinikṣipet | jñātvā''gatarasaṃ tasya pāyayedagnyapekṣayā
|| 32 || kṣayaṃ gulmodaraṃ kārśyaṃ grahaṇīṃ
pāṇḍutāṃ gadam | arśāṃsi nāśayecchīghraṃ pippalyādyāsavastvayam||33||
Āḍhamalla. atha pippalyāsavamāha -
pippalīti | ayaṃ pippalyādyāsavaḥ kṣayādiroge praśastaḥ | atra ghano mustaṃ,
kramukaḥ pūgīphalaṃ, dhātrī āmalakī, elavālukaṃ svanāmakhyātaṃ, kuṣṭhaṃ gandhi
kaṭphalasadṛśadravyaviśeṣaṃ, tvak varāṅgaṃ, śeṣaṃ prasiddham | śubhāniti
ślakṣṇān vastragālitānityarthaḥ | jñātvāgatarasamiti āgatarasaṃ jñātvā tadanu
daṇḍena kṛtvā gharṣayet | paścādvastragālitaṃ prāpayet | eke māsenāgatarasaṃ
bhavatīti vadanti samīcīnametat | agnyapekṣayā agnibalāpekṣayā
etadāturaviṣayaṃ, svasthānāṃ tu paribhāṣoktamātrayā pānaṃ | tadyathā -
‘dvāvañjalī hyuttamāyāṃ mātrā hīnā ca ṣaṭpalā | catuṣpalā madhyamā ca grāhyā
sānnaṃ ca sāmiṣam | ato'nyathā bhakṣaṇe hi śaradgrīṣmaṛtau tathā | śoṣādikaṃ
prakurute vidhivat tena gṛhyate’ iti
|| 28-33 ||
Kāśīrāma Vaidya. ghano mustakaḥ,
pūgīphalaṃ, dhātrī āmalakī, elavālukaṃ harivālukaṃ sugandhadravyaṃ, māṃsī
jaṭāmāṃsī, pallavaṃ patraṃ, eṣāṃ pippalyādīnām ardhapalāṃścūrṇīkṛtān |
jaladroṇadvaye kṣiptvā guḍatulātrayaṃ dadyāt | tulāpalaśataṃ dhātakyā
daśapalāni drākṣā ṣaṣṭipalā etāni cātra yojyāni | mṛdbhāṇḍe vinikṣipet
āgatarasaṃ prāptarasaṃ jñātvā agnyapekṣayā pāyayet | kṣayaṃ gulmādikaṃ ca
nāśayet | ayaṃ pippalyāsavaḥ | iti pippalyāsavaḥ
|| 28-33 ||
pāṇḍvādau lohāsavaḥ | lohacūrṇaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ ca yavānikām | viḍaṅgaṃ
mustakaṃ citraṃ catuḥsaṃkhyāpalaṃ pṛthak
|| 34 || dhātakīkusumānāṃ tu
prakṣipetpalaviṃśatim | cūrṇīkṛtya tataḥ kṣaudraṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ kṣipet
|| 35 || dadyādguḍatulāṃ tatra
jaladroṇadvayaṃ tathā | ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya nidadhyānmāsamātrakam||36||
lohāsavamamuṃ martyaḥ pibedvahnikaraṃ param | pāṇḍuśvayathugulmāni
jaṭharāṇyarśasāṃ rujam || 37 || kuṣṭhaṃ
plīhāmayaṃ kaṇḍūṃ kāsaṃ śvāsaṃ bhagandaram | arocakaṃ ca grahaṇīṃ hṛdrogaṃ ca
vināśayet || 38 ||
Āḍhamalla. idānīṃ lohāsavavivaraṇamāha
- lohacūrṇamiti | imaṃ lohāsavaṃ martyaḥ puruṣaḥ pibet, yasmāt paraṃ
vahnikaraṃ bhavati lohacūrṇamayacūrṇaṃ, trikaṭukaṃ prasiddham | triphalāṃ
harītakyādikaṃ catuṣpalamitaṃ, pṛthagiti pratyekaṃ kuḍavapramāṇamityarthaḥ |
ghṛtabhāṇḍa iti cikkaṇatvāddṛḍhatvāt | māsaikaṃ yāvat saṃdhitavyaṃ tato
jātarasaṃ bhavati | dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca ( tulāṃ kṣipet)
|| 34-38 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha lohāsavaḥ |
lohacūrṇādikaṃ pṛthak catuḥsaṃkhyāpalaṃ | citraṃ citrakaṃ, kṣaudraṃ madhu
catuḥṣaṣṭipalaṃ guḍatulāṃ jaladroṇadvaye ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsamātraṃ
sthāpayet | imaṃ lohāsavaṃ martyaḥ pibet | spaṣṭamanyat
|| 34-38 ||
mṛdvīkāriṣṭaḥ | (mṛdvīkāyāḥ5
palaśataṃ caturdroṇe'mbhasaḥ pacet | droṇaśeṣe suśīte ca pūte tasminpradāpayet
|| 39 || tule dve kṣaudrakhaṇḍābhyāṃ
dhātakyāḥ prasthameva ca | kaṅkolakaṃ lavaṅgaṃ ca phalaṃ jātyāstathaiva ca
|| 40 || palāṃśakaṃ ca
maricatvagelāpatrakesaram | pippalī citrakaṃ cavyaṃ pippalīmūlareṇuke
|| 41 || ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya
candanāgarudhūpite | karpūravāsito hyeṣa grahaṇyā dīpanaḥ paraḥ
|| 42 || arśasāṃ nāśane śreṣṭha udāvartasya
gulmanut | jaṭharakrimikuṣṭhāni vraṇāstu vividhāstathā
|| 43 || akṣirogaśirorogagalarogāṃśca
nāśayet |)
athāriṣṭāḥ, tatrādau kuṭajāriṣṭaḥ jvarādau - tulāṃ kuṭajamūlasya
mṛdvīkārdhatulāṃ tathā
|| 44 ||
madhūkapuṣpakāśmaryabhāgāndaśapalonmitān | caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā kvāthe
droṇāvaśeṣite ||45|| dhātakyā viṃśatipalaṃ
guḍasya ca tulāṃ kṣipet | māsamātraṃ sthito bhāṇḍe kuṭajāriṣṭasaṃjñitaḥ
||46|| jvarānpraśamayetsarvānkuryāttīkṣṇaṃ
dhanañjayam |
Āḍhamalla. idānīmariṣṭaṃ darśayannāha -
tulāmiti | ayaṃ kuṭajāriṣṭaḥ sarvajvarān hanti iti | sarvāniti aṣṭaprakārān |
atha ca dhanañjayamagniṃ tīkṣṇaṃ pācanasāmarthyaṃ yathā syāt tathā kuryāt |
atra kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ, mṛdvīkā drākṣā, tulā palaśataṃ jñeyaṃ,
madhūkapuṣpakāśmaryaphalānāṃ pṛthak daśapalāni deyāni | kāśmaryaphalābhāve
challī grāhyā | etat sakalaṃ māsamātraṃ yāvatsaṃdhitavyam
|| 44-46 ||
Kāśīrāma Vaidya. kuṭajamūlasya
vatsakamūlasya tulāṃ palaśataṃ | mṛdvīkā drākṣā tasyā ardhatulāṃ
pañcāśatpalāni, madhukadravā tatpuṣpaṃ, kāśmaryaṃ gambhārī, etau daśapalau
bahuvacanaṃ puṣpāṇāṃ bahutvāt, ambhasaścaturdroṇaśeṣe kvāthe dhātakyā
viṃśatipalaṃ guḍasya ca tulāṃ śatapalaṃ kṣipet māsamekaṃ ca sthāpayet | tataḥ
pibet | ariṣṭaḥ kvāthasiddhatvāt kvāthakaraṇam
|| 44-46 ||
atha viḍaṅgāriṣṭaḥ vidradhyādau - viḍaṅgaṃ granthikaṃ rāsnā kuṭajatvakphalāni
ca || 47 || pāṭhailavālukaṃ dhātrī
bhāgānpañcapalānpṛthak | aṣṭadroṇe'mbhasaḥ paktvā kuryāddroṇāvaśeṣitam
||48|| pūte śīte kṣipettatra kṣaudraṃ
palaśatatrayam | dhātakīṃ viṃśatipalāṃ trijātaṃ dvipalaṃ tathā
|| 49 || priyaṅgukāñcanārāṇāṃ salodhrāṇāṃ
palaṃ palam | vyoṣasya ca palānyaṣṭau cūrṇīkṛtya pradāpayet
||50|| ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsamekaṃ
nidhāpayet | tataḥ pibedyathārhaṃ tu jayedvidradhimutthitam
|| 52||
ūrustambhāśmarīmehānpratyaṣṭhīlābhagandarān | gaṇḍamālāṃ hanustambhaṃ
viḍaṅgāriṣṭasaṃjñakam || 53 ||
Āḍhamalla. atha viḍaṅgāriṣṭamāha -
viḍaṅgamiti | eṣa viḍaṅgāriṣṭo vidradhiprabhṛtīn rogān jayet | tatrāśmarīrogaṃ
| dravyāṇi tu granthikaṃ pippalīmūlaṃ | kecidgranthikasthāne kramukamiti
paṭhanti tatra kramukaṃ pūgīphalaṃ, rāsnā surabhī, phalānīti kuṭajaphalāni,
pāṭhā ambaṣṭhā, elavālukaṃ prasiddham, dhātrī āmalakī etat
pṛthakpañcapalaparimitaṃ pūte vastragālite śīte himasparśe | śītagrahaṇamatra
madhumelanatvāt | ‘uṣṇairvirudhyate madhu’ iti vacanāt | trijātamiti
trisugandhaṃ vikhyātaṃ,tacca militvā dvipalamityarthaḥ | vyoṣasya trikaṭukasya
militvā'ṣṭau palāni | kartavyatā'sya vyavahārato boddhavyā | yathārhamiti
yathāyogyaṃ tena doṣāgnyapekṣayā dātavyamityarthaḥ
||47-52 ||
atha devadārvyādyariṣṭaḥ pramehādau - tulārdhaṃ devadāroḥ syādvāsā ca
palaviṃśati: | mañjiṣṭhendrayavā dantī tagaraṃ rajanīdvayam
|| 53 || rāsnā kṛmighnaṃ mustaṃ ca śirīṣaṃ
khadirārjunau | bhāgāndaśapalāndadyādyavānyā vatsakasya ca
|| 54 || candanasya guḍūcyāśca
rohiṇyāścitrakasya ca | bhāgānaṣṭapalānetānaṣṭadroṇe'mbhasa: pacet
||55|| droṇaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte
pradāpayet | dhātakyāḥ ṣoḍaśapalaṃ mākṣikasya tulātrayam
|| 56|| vyoṣasya dvipalaṃ dadyāttrijātasya
catuṣpalam | catuṣpalaṃ priyaṅgośca dvipalaṃ nāgakeśaram
|| 57 || sarvāṇyetani saṃcūrṇya ghṛtabhāṇḍe
nidhāpayet | māsādūrdhvaṃ pibedenaṃ pramehaṃ hanti durjayam
|| 458 || vātarogāngrahaṇyarśomūtrakṛcchrāṇi
nāśayet | devadārvādiko'riṣṭaḥ kaṇḍūkuṣṭhavināśanaḥ6
|| 59 ||
Āḍhamalla. atha devadārvādikāriṣṭamāha
- tulārdhamiti | devadāroriti ṣaṣṭhyantatvāt kāṣṭhaṃ grāhyaṃ, vāsā
āṭarūṣakastasya mūlaṃ grāhyaṃ, indrayavāḥ kuṭajabījāni, dantī prasiddhā,
tagaraṃ prasiddhaṃ, rajanīdvayaṃ haridrādvayaṃ, rāsnā prasiddhā, kṛmighnaṃ
viḍaṅgaṃ, śirīṣo vṛkṣaviśeṣaḥ, khadiro'pi vṛkṣaḥ, arjuna iti ca vṛkṣaviśeṣaḥ,
etat sakalaṃ pṛthak daśapalaparimitam| sakalamiti mañjiṣṭhādi arjunāntaṃ
yamānyādicitrakāntaṃ pṛthak cāṣṭapalamitaṃ tatra vatsakaḥ kuṭajaḥ rohiṇī
kaṭukīśabdavācyā pūte vastragālite śīte śītībhūte vyoṣasya militvā dvipalaṃ
trijātasyāpi militvā catuṣpalāni| trijātaṃ trisugandhaṃ | priyaṅgoriti phalāni
| eṣa pūrvayuktyā kartavyaḥ dṛṣṭavyavahāreṇa vā
||53-59||
Kāśīrāma Vaidya. kṛmighnaṃ viḍaṅgam,
arjunaṃ arjunavṛkṣaḥ, vatsakasya kuṭajasya, candanasya raktasya, rohiṇyā
kaṭurohiṇyā aṣṭadroṇe jale | spaṣṭamanyat
|| 53-59 ||
atha khadirāriṣṭaṃ kuṣṭhādau - khadirasya tulārdhaṃ tu devadāru ca tatsamam |
bākucī dvādaśapalā dārvī syātpalaviṃśatiḥ
|| 60 || triphalā viṃśatipalā
hyaṣṭadroṇe'mbhasaḥ pacet | kaṣāye droṇaśeṣe ca pūte śīte vinikṣipet
|| 61 || tulādvayaṃ mākṣikasya tulaikā
śarkarā matā | dhātakyā viṃśatipalaṃ kaṅkolaṃ nāgakeśaram
|| 62 || jātīphalaṃ lavaṅgailātvakpatrāṇi
pṛthakpṛthak | palonmitāni kṛṣṇāyā dadyātpalacatuṣṭayam
|| 63 || ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsādūrdhvaṃ
pibennaraḥ | mahākuṣṭhāni hṛdrogaṃ pāṇḍurogārbude tathā
|| 64 || gulmaṃ granthiṃ kṛmīnkāsaṃ śvāsaṃ
plīhodaraṃ jayet | eṣa vai khadirāriṣṭaḥ sarvakuṣṭhanivāraṇaḥ
||65||
Āḍhamalla. atha khadirāriṣṭamāha -
khadirasyeti | khadiraḥ prasiddhaḥ tathāsya sāro grāhyaḥ, devadāroḥ kāṣṭhaṃ
tatsamamiti khadirasāraparimāṇaṃ, bākucī somarājī tasyāḥ phalāni dārvī
dāruharidrā, triphalā harītakīprabhṛtikaphalatrayaṃ tacca militvā
viṃśatipalāni etat sakalaṃ saṃkuṭya aṣṭadroṇe pānīye saṃkvāthya droṇaśeṣaṃ
grāhyam | tatra vakṣyamāṇadravyāṇi prakṣipet | tāni kāni ityatrāha -
mākṣikasya madhunaḥ tulaiketi | tulā palaśatamiti | dhānakyā iti
dhātakīkusumāni, kaṃkolaṃ prasiddham, tvag varāṅgaṃ | kṛṣṇā pippalī tasyāḥ
palacatuṣṭayaṃ | ghṛtabhāṇḍe iti | ghṛtāvalipte bhāṇḍe iti vā yojyam | eṣa
khadirāriṣṭaḥ kuṣṭheṣvapi prasiddhaḥ
|| 60-65 ||
Kāśīrāma Vaidya. bākucī bakucī, dārvī
dāruharidrā, kaṃkolaṃ maricakaṃkolaṃ, spaṣṭamanyat
|| 60-65 ||
atha babbūlāriṣṭaḥ kṣayakāsādau -- tulādvayaṃ tu babbūlyāścaturdroṇe jale
pacet | droṇaśeṣe rase śīte guḍasya ca tulāṃ kṣipet
||66|| dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ kṛṣṇāṃ ca
dvipalāṃ tathā | jātīphalāni kaṅkolamelātvakpatrakeśaram
|| 67 || lavaṅgaṃ maricaṃ caiva
palikānyupakalpayet | māsaṃ bhāṇḍe sthitastveṣa babbūlāriṣṭako jayet|| 68||
kṣayaṃ kuṣṭhamatīsāraṃ pramehaśvāsakāsakam |
Āḍhamalla. atha babbūlāriṣṭamāha -
tulādvayaṃ ceti | babbūlaḥ kaṇṭakīvṛkṣaviśeṣaḥ | tasya tvag grāhyā, kṛṣṇā
kṛṣṇapippalī, śeṣaṃ sugamam | kartavyatā'sya pūrvavat
|| 66-68 ||
Kāśīrāma Vaidya. babbūlyā babbūlatvacaḥ
tulādvayaṃ dviśatapalāni caturdroṇajale pacet, pādaśeṣe tulāṃ guḍasya kṣipet |
spaṣṭamanyat || 66-38 ||
atha drākṣāriṣṭaḥ puṣṭyādau - drākṣātulārdhaṃ dvidroṇe jalasya vipacetsudhīḥ
|| 69 || pādaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte
vinikṣipet | guḍasya dvitulāṃ tatra tvagelāpatrakeśaram
|| 70 || priyaṅgurmaricaṃ kṛṣṇā viḍaṅgaṃ
ceti cūrṇayet | pṛthakpalonmitairbhāgaistato bhāṇḍe nidhāpayet
||71|| samantato ghaṭṭayitvā pibejjātarasaṃ
tataḥ | uraḥkṣataṃ kṣayaṃ hanti kāsaśvāsagalāmayān
|| 72 || drākṣāriṣṭāhvayaḥ prokto
balakṛnmalaśodhanaḥ |
Āḍhamalla. atha drākṣāriṣṭamāha -
drākṣeti | samantato ghaṭṭayitveti samantataḥ sarvataḥ saṅgharṣayedityarthaḥ |
jātarasamiti māsamekaṃ yāvadbhavati tāvad saṃdhitaṃ dhārayet tasmājjātarasaṃ
bhavati | malaśodhano vātādīnāṃ śodhanaḥ purīṣādiśodhano vā, śeṣaṃ sugamam
|| 69-72 ||
Kāśīrāma Vaidya. drākṣātulārdhaṃ
jalasya dvidroṇe pacet pādaśeṣe kaṣāye sati pūte vastrapūte śīte vā guḍasya
dvitulāṃ kṣipet samantataḥ mudrayitvā jātarasaṃ pibet
||69-72||
atha rohitakāriṣṭaḥ gudajagrahaṇyādau - rohitakatulāmekāṃ caturdroṇe jale
pacet || 73 || pādaśeṣe rase śīte pūte
palaśatadvayam | dadyādguḍasya dhātakyāḥ palaṣoḍaśikaṃ matam
|| 74 || pañcakolaṃ trijātaṃ ca triphalāṃ ca
vinikṣipet | cūrṇayitvā palāṃśena tato bhāṇḍe nidhāpayet
||75|| māsādūrdhvaṃ ca pibatāṃ gudajā yānti
sakṣayam | grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāṇi ca
|| 76 || kuṣṭhaśophāruciharo
rohitāriṣṭasaṃjñakaḥ |
Āḍhamalla. atha rohitakāriṣṭamāha -
rohitako vṛkṣaviśeṣo vikhyātaḥ tasya mūlatvak grāhyā, pādaśeṣe droṇāvaśiṣṭe
rase kvāthe pūte vastragālite śīte himasparśe palaśatadvayamiti tulādvayaṃ
guḍasyetyanvayaḥ | pañcakolamiti | pippalī pippalīmūlaṃ, cavyaṃ, citrakaṃ,
nāgaram iti pañcakolam, trijātamiti trisugandhaṃ tacca elātvakpatrakaṃ,
triphalā harītakyādikaṃ etatpañcakolaprabhṛdikaṃ pṛthakpalaparimitaṃ grāhyaṃ
śeṣaṃ sugamam || || 73-76 ||
Kāśīrāma Vaidya. rohitakaṃ rohiṣatṛṇaḥ,
pañcakolaṃ pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgarairiti, trijātaṃ
elātvakpatrajamiti, triphalā harītakyādikā || 73 -76 ||
atha daśamūlāriṣṭaḥ vātādau - (parṇyau bṛhatyau gokaṇṭo
bilvo'gnimanthako'raluḥ || 77 || pāṭhalā
kāśmarī ceti daśamūlamihocyate |) daśamūlāni kurvīta bhāgaiḥ pañcapalaiḥ
pṛthak || 78 || pañcaviṃśatpalaṃ
kuryāccitrakaṃ pauṣkaraṃ tathā | kuryādviṃśatpalaṃ lodhraṃ guḍūcī tatsamā
bhavet ||79 || palaiḥ ṣoḍaśabhirdhātrī
ravisaṃkhyairdurālabhā | khadiro bījasāraśca pathyā ceti pṛthakpalaiḥ
|| 80 || aṣṭabhirgaṇitaiḥ kuṣṭhaṃ mañjiṣṭhā
devadāru ca | viḍaṅgaṃ madhukaṃ bhārgī kapittho'kṣaḥ punarnavā
|| 81 || cavyaṃ māṃsī priyaṅguśca sārivā
kṛṣṇajīrakam | trivṛtā reṇukaṃ rāsnā pippalī kramukaḥ śaṭhī
||82 || haridrā śatapuṣpā ca padmakaṃ
nāgakeśaram | mustamindrayavaḥ śuṇṭhī jīvakarṣabhakau tathā
||83|| medā cānyā mahāmedā kākolyau
ṛddhivṛddhike | kuryātpṛthagvipalikānpacedaṣṭaguṇe jale
|| 84 || caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā mṛdbhāṇḍe
saṃnidhāpayet | tataḥ ṣaṣṭipalāṃ drākṣāṃ pacennīre caturguṇe
|| 85 || tripādaśeṣaṃ śītaṃ ca pūrvakvāthe
śṛtaṃ kṣipet | dvātriṃśatpalikaṃ kṣaudraṃ dadyādguḍacatuḥśatam
|| 364 || triṃśatpalāni dhātakyāḥ kaṅkolaṃ
jalacandanam | jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca tvagelāpatrakeśaram
|| 87 || pippalī ceti saṃcūrṇya
bhāgairdvipalikaiḥ pṛthak | śāṇamātrāṃ ca kastūrīṃ sarvamekatra nikṣipet
||88|| bhūmau nikhātayedbhāṇḍaṃ tato
jātarasaṃ pibet | katakasya phalaṃ kṣiptvā rasaṃ nirmalatāṃ nayet
||89|| grahaṇīmaruciṃ śvāsaṃ kāsaṃ gulmaṃ
bhagandaram | vātavyādhiṃ kṣayaṃ chardiṃ pāṇḍurogaṃ ca kāmalām
||90|| kuṣṭhānyarśāṃsi mehāṃśca
mandāgnimudarāṇi ca | śarkarāmaśmarīṃ mūtrakṛcchraṃ dhātukṣayaṃ jayet
|| 91 || kṛśānāṃ puṣṭijanano vandhyānāṃ
garbhadaḥ paraḥ | ariṣṭo daśamūlākhyastejaḥśukrabalapradaḥ
||92|| iti śrīdāmodarasūnunā
śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe
āsavāriṣṭakalpanā nāma daśamo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. atha daśamūlāriṣṭamāha –
daśamūlāni kurvīteti | daśamūlaṃ vikhyātameva | tathāhi - ‘parṇyau bṛhatyau
gokaṇṭo bilvo'gnimanthano'ralu: | pāṭalā kāśmarī ceti daśamūlamihocyate’ iti |
tacca pṛthak pañcapalamitaṃ bhavati | militvā pañcāśatpalāni ityarthaḥ |
puṣkaraṃ tatheti puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyam | tatheti
grahaṇenaitadapi pañcaviṃśatipalamitaṃ syāt | guḍūcī tatsamā bhavediti |
tatsamā lodhraparimāṇasamā tena viṃśatipalapramāṇeyamapi boddhavyā |
ravisaṃkhyairdurālabheti durālabho dhanvayāsakaḥ | sa ca
ravisaṃkhyairdvādaśakaiḥ palairiti śeṣaḥ | khadiraḥ khadirasāraḥ, bījasāraḥ,
raktapītako vṛkṣaviśeṣaḥ, pathyā harītakī etattrayaṃ pṛthak palāṣṭakaṃ deyaṃ
kuṣṭhapūrvakaṃ vṛddhiprāptaṃ dravyaṃ pañcatriṃśadgaṇitaṃ ca pṛthak
dvipalapramāṇaṃ jñeyam | tatra madhukaṃ madhuyaṣṭī, ikṣuratra ikṣurasaḥ etanna
pracarati | tatra ‘kapittho'kṣaḥ, punarnavā’ iti pāṭhaḥ | tenākṣaḥ vibhītakaṃ,
priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, sārivā āsphotā, trivṛnniśothaḥ, reṇukā svanāmataḥ
khyātā, kramukaḥ pūgīphalaṃ, śaṭhī karcūrabhedaḥ, padmakaṃ kāṣṭhaṃ na tu
kamalam | ihāṣṭavarge'syāprasiddhatvāt| samadravyāṇi yojyāni | aṣṭaguṇe jala
iti sakalakvāthyadravyaparimāṇāt | śṛtaṃ kvathitaṃ caturthāṃśaṃ pādaśeṣam |
tataḥ iti paścāt | ṣaṣṭipalamitāṃ drākṣāṃ caturguṇe pānīye kvāthayitvā
tripādaśeṣaṃ grāhyaṃ pādahīnamityarthaḥ | caturguṇatā'tra drākṣāparimāṇāt
etadapi pūrvakvāthe kṣipedityarthaḥ | dadyād guḍacatuḥśatamiti | guḍasya
tulācatuṣkaṃ grāhyamityarthaḥ | kaṃkolaprabhṛtipippalīparyavasānaṃ daśadravyaṃ
pṛthak dvipalamitaṃ bhavati tatra jalaṃ vālakaṃ, candanaṃ śvetam | jātarasaḥ
jātarasatā'tra tatkarmakārakasakāśādavagantavyā | katakaphalaprakṣepaṃ
tannirmalārtham | idānīmete ariṣṭādayo'pi kacchapayantreṇa sādhitā dṛśyante
tadguṇā eva bhavanti ca atastajjñāpanārthaṃ yantravidhimāha - ‘āsavādikamuktaṃ
yat sandhānaṃ cedvipācayet | kacchape7
bhiṣajāṃ śreṣṭhastadguṇaṃ tasya nirdiśet | samyak pakvaṃ tato jñātvā
nyasedyantre prasādhayet | dravyaṃ saugandhikaṃ yacca nyaset paścācca pātayet
| dhārā'dho dāpayedanyaṃ mṛganābhiṃ ca kuṅkumam | tenāsau tu bhavennūnaṃ
sugandhaśca manoramaḥ | kledadāhādidoṣaṃ yacchīghraṃ tenopaśāmyati | iti
āsavādikasidhyarthamayameva vidhiḥ smṛtaḥ| kāñcane rājate pātre kāce vāpi
manohare | rakṣaṇīyaḥ prayatnena vṛddhavaidyopadeśataḥ’ iti | saugandhikaṃ
dravyamiti candanādi prabhṛtikaṃ nyasediti | ‘saṃdhānapātre
kecidāsavādikamuktaṃ yat’ ityādi pāṭhaṃ na paṭhanti ākṣepako'yamiti vadanti
yato bahupustakeṣu na dṛśyate ||77 -92 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe saṃdhānakalpanādhyāyo daśamaḥ
|| 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. parṇyau śāliparṇī
pṛṣṭhiparṇī, bṛhatyau kaṇṭakārīdvayaṃ kṣudrā bṛhatī ca, gokaṇṭakaḥ gokṣuraḥ,
bilvaḥ, agnimanthaḥ araṇiḥ, araluḥ syonākaḥ, pāṭalā, kāśmarī gambhārī, idaṃ
daśaṃmūlaṃ daśamūlāni pañcapalaiḥ, pratyekamardhapalaṃ, pañcaviśatpalaṃ
citrakaḥ tāvat, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, guḍūcī viṃśatpalā, dhātrī āmalakī
ṣoḍaśapalaiḥ, durālabhā yavāsā ravisaṃkhyairdvādaśapalaiḥ, khadiraḥ,
vijayasāraḥ, pampā harītakī, ete pṛthak aṣṭabhiḥ palairgaṇitāḥ | kuṣṭhādyai:
ṛddhivṛddhyantaiḥ pṛthak dvipalaiḥ | granthāntare - ‘āsavādikamuktaṃ
yatsaṃdhānaṃ cedvipācitaṃ | kacchape bhiṣajā śreṣṭhaṃ tadguṇaṃ tasya nirdiśet
| samyakpakvaṃ tato jñātvā nyasedyaṃtre prasādhayet | dravyaṃ saugandhikaṃ
yacca nyaset paścācca pācayet | dhārādho dāpayennūnaṃ mṛganābhiṃ ca kuṃkumam |
tena saumyaṃ bhavennūnaṃ sugandhaṃ ca manoramam | kledadāhādidoṣaṃ yat śīghraṃ
tenopaśāmyati | āsavādikasiddhyarthamayameva vidhiḥ smṛtaḥ | kāñcane rajate
pātre kāce vāpi manohare | rakṣaṇīyaṃ prayatnena ādivaidyopadeśataḥ’ iti |
āsavādyariṣṭasattvapātanam || 77-92 || iti
śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne āsavāriṣṭādhyāyaḥ
|| 10 ||
Editor's notes
- 1 ‘tacca’ māṣāṃśakavācyam | ↩
- 2 loke ‘thānu’ śabdavācya iti vadanti | dī. | ↩
- 3 kāpi śabdavācyā dī. | ↩
- 4 prakṣiptam | mākṣikaṃ madhu na tu mākṣikadhātu:, pakvalohaṃ lohacūrṇaṃ, cāturjātakaṃ cūrṇādhyāyoktaṃ, kramukaṃ pūgīphalaṃ, phalatrikaṃ harītakyādikaṃ, madhurasā drākṣā|| ↩
- 5 prakṣiptam| tatra mṛdvīkā gostanīṃ, kesaraṃ nāgakesaram| ↩
- 6 ’dadrukuṣṭhanivāraṇaḥ pāya- ↩
- 7 kacchapayantraṃ ‘bhaṭṭī’ śabdavācyam | ↩