10. atha āsavāriṣṭakalpanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
daśamo'dhyāyaḥ | draveṣu cirakālasthaṃ dramyaṃ yatsaṃdhitaṃ bhavet | āsavāriṣṭabhedaistu procyate bheṣajocitam ||1||
Āḍhamalla. idānīṃ saṃdhānakalpanāṃ darśayannāha - draveṣviti| tatra sāmānyaṃ yathā draveṣu kalpanāgaṇiteṣu dravadravyeṣu yaddravyaṃ cirakālaṃ saṃdhānībhūtaṃ bhavati tacca āsavāriṣṭādibhedaiḥ kṛtvā madyamityucyate | āsavāriṣṭabhedairiti bahuvacanatvena sīdhusurādikamapi gṛhyate | āsava iti prasiddhaḥ, surā paiṣṭī, āsavo guḍayoniḥ | sūyate toyakāryaṃ kriyate yasmin sa āsavaḥ | sthiramada iti cirakālamattatākārī | ariṣṭamiti dravyapradhānaḥ asya bhedaḥ | sīdhuriti | sīdhuśabdena madyabhedamāhuḥ, taccobhayapradhānam | etadapi trividhamiti kecit | paiṣṭikaṃ mādhvīkaṃ gauḍamiti | maireyaka ityapi bhedo'sya vadantyeke | sa yathā - surāsavayoḥ pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya punaḥsandhāno maireya iti saṃkṣepeṇoktā madyabhedāḥ || 1||
Kāśīrāma Vaidya. atha āsavāriṣṭādhyāyamāha | yaddravyam auṣadhādidravyeṣu pānīyādiṣu cirakālasthaṃ sandhitaṃ tat ucitaṃ bheṣajaṃ āsavāriṣṭabhedaiḥ procyate | ucitaṃ svarogocitam || 1 ||
yadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ | ariṣṭaḥ kvāthasiddhaḥ syāttayormānaṃ jalonmitam ||2||
Āḍhamalla. idānīṃ tasya viśeṣalakṣaṇānyāha - yaditi | tayorāsavāriṣṭayormānaṃ pānārthaṃ tulanārūpaṃ jalonmitamiti | jalapānamātraṃ jalapānaṃ tu alpameva kathitaṃ naitanmanoharam, kuto madātyayaviṣayatvāt | nīrujānāṃ tantrāntarīyamānaṃ yat tajjalaśabdena kalpyate | tadyathā - “śuddhakāyaḥ pibet prātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam | madhyāhne dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa pāyayet” ityādi vacanāt | eke tripalonmitamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. tatrāpi āsavāriṣṭayorbhedamāha -- yat apakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ tadguṇāḥ - ‘chedī madhvāsavastīkṣṇā’ iti procyate | apakvauṣadham ambu ca vahnipākarahitaṃ | yastu kvāthasiddhaḥ sa ariṣṭaḥ syāt | vahniyogādbhūyānbhedaḥ | tayorāsavāriṣṭayormānaṃ bhakṣaṇapramāṇaṃ, tadguṇāstu “yathā dravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ” || 2 ||
anuktamānāriṣṭeṣu jalādipramāṇamāha - anuktamānāriṣṭeṣu dravadroṇe tulāṃ guḍam | kṣaudraṃ kṣipedguḍādardhaṃ prakṣepaṃ daśamāṃśikam || 3 ||
Āḍhamalla. athāriṣṭeṣu dravyaparimāṇamanuktatvāddarśayannāha - anuktamāneti | dravyadroṇe droṇadvayaparimite drave kvāthādike | tatra tulāmiti sandhānikadravyāṇāṃ kṣipet | tāni madhukapuṣpaprabhṛtīni guḍaparimāṇādardhaparimāṇam | madhviti guḍamānamapi kvāthadravyaparimāṇādardhaṃ boddhavyam | tathāca paribhāṣāyāṃ - “kvāthyadravyasya hi samaṃ kvāthaṃ nītvā tu dhārayet | pātre mṛṇmayake bhūmau nikhāte tu guḍaṃ nyaset | kvāthādardhaṃ tato dravyaṃ pradeyaṃ cāṣṭamāṃśikam | kṣaudraṃ kṣipedguḍādardham śarkarāṃ ca tathā nyaset | karkandhūmūlaprabhṛtīn guḍatulyaṃ pradāpayet | dhātakīkusumaṃ deyaṃ śarkarākṣaudrayordvikam | samyak pakvaṃ tato jñātvā nyasedyantre prasādhayet” iti | prakṣepaṃ daśamāṃśikamiti | prakṣepaṃ paścāddeyaṃ dravyaṃ daśamāṃśikaṃ1 guḍaparimāṇādityarthaḥ || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. anuktamānāriṣṭeṣu dravadroṇe sati guḍaṃ tulāṃ kṣipet | tulāṃ palaśatapramāṇaṃ, anuktamānaṃ guḍapramāṇaṃ yeṣu evaṃbhūteṣvāsavāriṣṭeṣu kṣaudraṃ madhu guḍādardhaṃ kṣipet | anukta evaṃ prakṣepaṃ cūrṇādiprakṣepam | daśamāṃśikaṃ cūrṇaprakṣepaṃ daśamāśikamiti || 3 ||
atha kvāthabhedena sīdhulakṣaṇamāha - jñeyaḥ śītarasaḥ sīdhurapakvamadhuradravaiḥ | paripakvānnasandhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhuḥ saṃpakvamadhuradravaiḥ || 4 ||
Āḍhamalla. idānīṃ sīdhuprabhṛtīnāṃ pratyekalakṣaṇānyāha - jñeya iti | yaḥ sīdhuḥ apakvamadhuradravairikṣurasaprabhṛtikaiḥ siddho jñātaḥ sa śītarasasaṃjño jñeyaḥ | yaḥ saṃpakvamadhuradravaiḥ siddhaḥ sa pakvarasasaṃjñaḥ etaddvayaṃ tatkarmakārakasakāśādavagantavyam2 ||4||
Kāśīrāma Vaidya. apakvamadhuradravaiḥ siddhaḥ śītarasaḥ sīdhurjñeyaḥ yathā sirakāsam | pakvamadhuradravaiḥ siddhaḥ pakvarasaḥ sīdhurjñeyaḥ, apakvarasasīdhuḥ, pakvarasasīdhuśca bhedadvayaṃ jñeyaṃ, tadguṇāstu - “vātapittakaraḥ sīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā | meda:śophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ? iti ||4||
atha surāprasannādīnāṃ madyabhedānāṃ lakṣaṇamāha - paripakvānnasaṃdhānasamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | surāmaṇḍaḥ prasannā syāttataḥ kādambarī ghanaḥ || 5 || tadadho jagalo jñeyo medako jagalāddhanaḥ | vakvaso hṛtasāraḥ syātsurābījaṃ ca kiṇvakam ||6||
Āḍhamalla. idānīṃ surāviśeṣaṇalakṣaṇamāha - paripakvānneti | yat śālyādikaṃ sampācya punaḥ sandhitaṃ bhavati tena yat samutpannaṃ tāṃ surāṃ jaguḥ | eṣā paiṣṭī surā loke ‘vaganī’ śabdavācyā vikhyātā | athānye bahavo bhedāstānāha -surāmaṇḍa ityādi | yaḥ surāmaṇḍaḥ uparyaccho bhāgaḥ sā prasannā kathitā, yo ghanaḥ sa eva kādambarīśabdena vācya: | ghanastu surābhāga eva, yaḥ surāyā adhasthito bhavati sa jagalo jñeyaḥ | yo jagalāt kiñcidghanaḥ sa medakasurāsaṃjñaḥ kādambaryā bhinnaḥ kiñciddhanatvāt | yo hṛtasāraḥ sa ‘vakkasa’saṃjñaḥ | surābījaṃ tu kiṇvakamiti | śālipiṣṭaprabhavaṃ kiṇvakamiti kathitam | ete surābhedā darśitāḥ | te ca lokato jñātavyāḥ || 5 || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha surā | paripakvasya pācitānnasya yatsadhānaṃ tasmātsamutpannāṃ surāṃ jaguḥ | atha prasannāṃ kādambarīṃ cāha -uktāyāḥ surāyāḥ maṇḍaḥ phenaḥ prasannā syāt tataḥ ghanā dṛḍhā kādambarī syāt | atha jagalaṃ medakaṃ cāha - tadadhaḥ surāyā adhaḥ yo dravabhāgaḥ sa jagalastasmāt yaścyavaḥ medakaḥ | atha surābījaṃ kiṇvakamāha - sa medakaḥ hṛtasāraḥ surābījaṃ bhavati ca punaḥ kiṇvakaṃ bhavati bījamutpattisthānaṃ vivakalahastīti bhāṣāyām || 5 || 6 ||
atha vāruṇīmāha - yattālakharjūrarasaiḥ saṃdhitā sā hi vāruṇī |
Āḍhamalla. atha vāruṇīlakṣaṇamāha - yattāleti | idamapi surābhedaḥ | tālaḥ tālavṛkṣaḥ, kharjūro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ, rasa iti phalarasaḥ, sandhitamiti pūrvavat, yadvā tālakharjūravṛkṣayoruparibhāgaṃ chitvā tatra ghaṭamāropya yo raso ghaṭe patitastatraiva cirakālastho bhavati sā vāruṇī; loke ‘sendhī’ śabdavācyā | ‘tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghutīkṣṇā nihaṃti ca’ ||
atha śuktamāha - kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca || 7 || yatra drave'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate | vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyaṃ vā madhuradravam || 8 || vinaṣṭaḥ saṃdhito yastu taccukramabhidhīyate | guḍāmbunā satailena kandamūlaphalaistathā || 9 || saṃdhitaṃ cāmlatāṃ yātaṃ guḍaśuktaṃ taducyate |
Āḍhamalla. adhunā śuktādilakṣaṇaṃ darśayannāha - kandamūleti | etacca sāmānyalakṣaṇamabhihitam, kandamūlaphalādīni iti | kandāni sūraṇaprabhṛtīni, mūlāni mūlakaprabhṛtīni, phalāni karamardakaraṃbhāphalaprabhṛtīni, ādiśabdāt patrapuṣpanālādayo gṛhyante | na kevalaṃ lavaṇatailaṃ, cakārādrājikāharidrādīnāmapi grahaṇaṃ, vyavahāratastu lavaṇatyāgenāpi pracarati | yatra drave pānīyaprabhṛtike etāni vastūni sūyante sandhānībhūtāni kriyante tat śuktamabhidhīyate iti | nanu ‘śuktaṃ cukramucyate’ iti vadanti tatkathamasya śuktasaṃjñā kathyate ? satyam | śuktavat sandhitānāṃ kandādīnāmapi cukrasaṃjñātrāpyabhihitā na tu sākṣāt śuktaṃ coktam | atha atrāpi madyalakṣaṇamāha etadapi śuktabhedamāhuḥ | taduktaṃ guṇāvalyāṃ “gauḍāni rasaśuktāni madyaśuktāni yāni ca | yathāpūrvaṃ gurutarā- ṇyabhiṣyandakarāṇi ca” iti | vinaṣṭamamlatāṃ yātaṃ madyamiti taducyate | sarvaṃ madyaṃ pañcarasaṃ kālāntaravaśād yadā saṃtyajya paramamlatvaṃ yāti śuktaṃ taducyate iti | madhuradravamiti | guḍekṣurasamadhuprabhṛtikam | tathāhi - ‘yanmadhvādau śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam | dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate’ iti | vinaṣṭa iti vigatarasaḥ | sandhitaḥ sandhānībhūtaḥ | idānīṃ guḍādiśuktalakṣaṇamāha - guḍeti | guḍaśuktamiti guḍapradhānaṃ śuktamityarthaḥ | śeṣaṃ sugamam || 7-9 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuktaguṇāḥ - ‘raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam ? abhiṣūyante kṣipyante, spaṣṭamanyat | cukramāhuḥ cukraṃ madyabhedaḥ, atha guḍaśuktam evamevekṣuśuktam iti madyabhedaḥ || 7-9||
ikṣuśuktam - evamevekṣuśuktaṃ syānmṛdvīkāsaṃbhavaṃ tathā ||10||
Āḍhamalla. evameveti | guḍaśuktavadikṣurasaśuktaṃ sandheyam | ikṣuśuktamitīkṣurasādikṛtaṃ, mṛdvīkā drākṣā tatsambhavaṃ śuktam | etadapi pūrvavat sandheyam | eke mṛdvīkāsambhavamityasya sthāne ‘madhunā saṃbhava’miti paṭhanti vyākhyānayanti ca | madhunā saṃbhavamiti madhukṛtaśuktamucyate taduktaṃ “jambīrāṇāṃ phalarasaṃ pippalīmūlasaṃyutam | madhubhāṇḍe vinikṣipya dhānyarāśau nidhāpayet || tryaheṇa tajjātarasaṃ madhuśuktamudāhṛtam” iti | madhubhāṇḍe madhupūrṇaprāye bhāṇḍe ityarthaḥ | tadguṇāḥ krameṇa “guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram” || 10 ||
idānīṃ tuṣāmbukāñjikamapyāha - tuṣāmbu saṃdhitaṃ jñeyamāmairvidalitairyavaiḥ | yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīraṃ saṃdhitaṃ bhavet || 1 1||
Āḍhamalla. tuṣāmbviti | āmairaparipakvairvidalitaiḥ khaṇḍitaiḥ īdṛśairyavairyat sandhānaṃ kriyate tat tuṣāmbu kathitaṃ, yavaistu nistuṣaiḥ pakvaiḥ sauvīramiti | nistuṣaistuṣarahitaiḥ pakvaiḥ svinnairyavairiti śeṣaḥ, yavaiḥ nistuṣairiti grahaṇenāpi godhūmasaṃbhavamiti sūcayati | tathāhi - ‘sauvīrakaṃ suvīrāmlaṃ jñeyaṃ godhūmasaṃbhavam’ iti | tuṣāmbu sauvīrakaṃ ca kāñjikabhedamāhuḥ, te tu virecanaprakaraṇe prāyaśaḥ pracarataḥ || 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tuṣāmbu, vidalitaiḥ āmairapakvaiḥ yavaiḥ saṃdhitaṃ tuṣāmbu jñeyam | atha sauvīraṃ nistuṣaiḥ pakvaiḥ kvathitairyavaiḥ saṃdhitaṃ sauvīraṃ bhavet || 11 ||
atha kāñjikam - kulmāṣadhānyamaṇḍādi saṃdhitaṃ kāñjikaṃ viduḥ |
Āḍhamalla. saṃprati kāñjikasyāpi lakṣaṇaṃ prakaṭayannāha - kulmāṣeti | kāñjikaṃ dhānyāmlaṃ, kulmāṣāḥ kutsitamāṣāḥ, dhānyaṃ raktaśālyādi, tena ca tṛṇāhvakodravādikamapi gṛhyate | maṇḍaṃ śāliprabhavaṃ prasiddham | eke kulmāṣabhavaṃ dhānyabhavaṃ maṇḍaṃ ca vyākhyānayanti, ādiśabdāt yavacūrṇādikṛtamapi boddhavyam, yataḥ asya bahavo bhedāḥ dṛśyante te tu dakṣiṇe'tīva prasiddhāḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. kulmāṣadhānyamaṇḍādi yatsandhitaṃ tatkāñjikaṃ viduḥ | kulmāṣaḥ ardhasvinnamāṣaḥ, dhānyaṃ ṣaṣṭikādi tayormaṇḍasaṃdhitaṃ, tadguṇāḥ - ‘dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛtsparśaśītalam ||’
atha saṇḍākī -- saṇḍākī saṃdhitā jñeyā mūlakaiḥ sārṣapādibhiḥ || 12||
Āḍhamalla. atha saṇḍākīmāha - saṇḍākīti | sandhānakabhedaḥ3 , mūlakaṃ prasiddham, sārṣapādibhiriti sārṣapaśākena saṃdhānam ādigrahaṇādanyaśākairapi kriyate || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. mūlakaistathā sarṣapādibhiḥ saṃdhitaṃ saṇḍākīnāmnī jñeyā || 12 ||
atha āsavāḥ - raktapittādau uśīrāsavaḥ - uśīraṃ vālakaṃ padmaṃ kāśmarīṃ nīlamutpalam | priyaṅguṃ padmakaṃ lodhraṃ mañjiṣṭhāṃ dhanvayāsakam ||13 || pāṭhāṃ kirātatiktaṃ ca nyagrodhodumbaraṃ śaṭhīm | parpaṭaṃ puṇḍarīkaṃ ca paṭolaṃ kāñcanārakam || 14 || jambūśālmaliniryāsaṃ pratyekaṃ palasaṃmitān | bhāgānsucūrṇitānkṛtvā drākṣāyāḥ palaviṃśatim||15|| dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ jaladroṇadvaye kṣipet | śarkarāyāstulāṃ dattvā kṣaudrasyaikatulāṃ tathā || 16 || māsaikaṃ sthāpayedbhāṇḍe māṃsīmaricadhūpite | uśīrāsava ityeṣa raktapittavināśanaḥ || 17 || pāṇḍukuṣṭhapramehārśaḥ kṛmiśothaharastathā |
Āḍhamalla. idānīmāsavānāṃ prakārabhedamāha - uśīramiti | etaduśīrāsavavyākhyānaṃ subodhameva | māsaṃ māsaikaparyantaṃ sthāpayet saṃdhānavadityarthaḥ | bhāṇḍe māṃsīmaricadhūpite iti | māṃsī jaṭākhyā bhāṇḍe sādhanapātre kecittu atra māṃsīmaricacūrṇasya prakṣepamāhuḥ, raktapittamiti vyastaṃ militaṃ vā || 13-17||
Kāśīrāma Vaidya. uśīraṃ bālakaṃ padmaṃ kamalaṃ, kāśmarī gambhārī, nīlamutpalaṃ nīlakamalaṃ, priyaṅgu, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, lodhraṃ prasiddhaṃ, mañjiṣṭhā, dhanvayāsakaṃ yavāsā, pāṭhā, bhūnimbaḥ, nyagrodho vaṭaḥ, udumbaro yajñīyavṛkṣaḥ, śaṭhī karcūraḥ, parpaṭaḥ kaṭupatraḥ, puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ, paṭolaṃ patraṃ, kāñcanāraṃ jambūlā, jambūśālmalīniryāsaḥ mocarasaḥ, etānpratyekānpalasaṃmitāndrākṣā viṃśatipalāni dhātakīpuṣpāṇi ṣoḍaśapalāni jaladroṇadvaye kṣipet, śarkarāyāstulāṃ palaśataṃ kṣaudrasya madhunastulāṃ śatapalaṃ māṃsīmaricadhūpite bhāṇḍe māsamekaṃ sthāpayet | uśīrāsavaḥ raktapittādiharaḥ | iti uśīrāsavaḥ || 13-17 ||
kumāryāsavaḥ -- (supakvarasasaṃśuddhaṃ4 kumāryāḥ patramāharet || 18 || yatnena rasamādāya pātre pāṣāṇamṛnmaye | droṇe guḍatulāṃ dattvā ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet ||12 || mākṣikaṃ pakvalohaṃ ca tasminnardhatulāṃ kṣipet | kaṭutrikaṃ lavaṅgaṃ ca cāturjātakameva ca || 20|| citrakaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgaṃ gajapippalī | cavikaṃ hapuṣā dhānyaṃ kramukaṃ kaṭurohiṇī || 21 || mustā phalatrikaṃ rāsnā devadāru niśādvayam | mūrvā madhurasā dantī mūlaṃ puṣkarasaṃbhavam || 22 || balā cātibalā caiva kapikacchūstrikaṇṭakam| śatapuṣpā hiṅgupatrī ākallakamuṭiṅgaṇam || 23 || punarnavādvayaṃ lodhraṃ dhātumākṣikameva ca | eṣāṃ cārdhapalaṃ dattvā dhātakyāstu palāṣṭakam ||24|| palaṃ cārdhapalaṃ caiva paladvayamudāhṛtam | vapurvayaḥpramāṇena balavarṇāgnidīpanam || 25 || bṛhaṇaṃ rocanaṃ vṛṣyaṃ paṅktiśūlanivāraṇam | aṣṭāvudarajānrogānkṣayamugraṃ ca nāśayet || 26 || viṃśatiṃ mehajānrogānudāvartamapasmṛtim | mūtrakṛcchramapasmāraṃ śukradoṣaṃ tathāśmarīm || 27 || kṛmijaṃ raktapittaṃ ca nāśayettu na saṃśayaḥ |)
pippalyāsavaḥ kṣayādau | pippalī maricaṃ cavyaṃ haridrā citrako ghanaḥ ||28|| viḍaṅgaṃ kramuko lodhraḥ pāṭhā dhātryelavālukam | uśīraṃ candanaṃ kuṣṭhaṃ lavaṅgaṃ tagaraṃ tathā || 29 || māṃsī tvagelāpatraṃ ca priyaṅgurnāgakeśaram | eṣāmardhapalānbhāgānsūkṣmacūrṇīkṛtānśubhān ||30|| jaladroṇadvaye kṣiptvā dadyādguḍatulātrayam | palāni daśa dhātakyā drākṣā ṣaṣṭipalā bhavet ||31 || etānyekatra saṃyojya mṛdbhāṇḍe ca vinikṣipet | jñātvā''gatarasaṃ tasya pāyayedagnyapekṣayā || 32 || kṣayaṃ gulmodaraṃ kārśyaṃ grahaṇīṃ pāṇḍutāṃ gadam | arśāṃsi nāśayecchīghraṃ pippalyādyāsavastvayam||33||
Āḍhamalla. atha pippalyāsavamāha - pippalīti | ayaṃ pippalyādyāsavaḥ kṣayādiroge praśastaḥ | atra ghano mustaṃ, kramukaḥ pūgīphalaṃ, dhātrī āmalakī, elavālukaṃ svanāmakhyātaṃ, kuṣṭhaṃ gandhi kaṭphalasadṛśadravyaviśeṣaṃ, tvak varāṅgaṃ, śeṣaṃ prasiddham | śubhāniti ślakṣṇān vastragālitānityarthaḥ | jñātvāgatarasamiti āgatarasaṃ jñātvā tadanu daṇḍena kṛtvā gharṣayet | paścādvastragālitaṃ prāpayet | eke māsenāgatarasaṃ bhavatīti vadanti samīcīnametat | agnyapekṣayā agnibalāpekṣayā etadāturaviṣayaṃ, svasthānāṃ tu paribhāṣoktamātrayā pānaṃ | tadyathā - ‘dvāvañjalī hyuttamāyāṃ mātrā hīnā ca ṣaṭpalā | catuṣpalā madhyamā ca grāhyā sānnaṃ ca sāmiṣam | ato'nyathā bhakṣaṇe hi śaradgrīṣmaṛtau tathā | śoṣādikaṃ prakurute vidhivat tena gṛhyate’ iti || 28-33 ||
Kāśīrāma Vaidya. ghano mustakaḥ, pūgīphalaṃ, dhātrī āmalakī, elavālukaṃ harivālukaṃ sugandhadravyaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī, pallavaṃ patraṃ, eṣāṃ pippalyādīnām ardhapalāṃścūrṇīkṛtān | jaladroṇadvaye kṣiptvā guḍatulātrayaṃ dadyāt | tulāpalaśataṃ dhātakyā daśapalāni drākṣā ṣaṣṭipalā etāni cātra yojyāni | mṛdbhāṇḍe vinikṣipet āgatarasaṃ prāptarasaṃ jñātvā agnyapekṣayā pāyayet | kṣayaṃ gulmādikaṃ ca nāśayet | ayaṃ pippalyāsavaḥ | iti pippalyāsavaḥ || 28-33 ||
pāṇḍvādau lohāsavaḥ | lohacūrṇaṃ trikaṭukaṃ triphalāṃ ca yavānikām | viḍaṅgaṃ mustakaṃ citraṃ catuḥsaṃkhyāpalaṃ pṛthak || 34 || dhātakīkusumānāṃ tu prakṣipetpalaviṃśatim | cūrṇīkṛtya tataḥ kṣaudraṃ catuḥṣaṣṭipalaṃ kṣipet || 35 || dadyādguḍatulāṃ tatra jaladroṇadvayaṃ tathā | ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya nidadhyānmāsamātrakam||36|| lohāsavamamuṃ martyaḥ pibedvahnikaraṃ param | pāṇḍuśvayathugulmāni jaṭharāṇyarśasāṃ rujam || 37 || kuṣṭhaṃ plīhāmayaṃ kaṇḍūṃ kāsaṃ śvāsaṃ bhagandaram | arocakaṃ ca grahaṇīṃ hṛdrogaṃ ca vināśayet || 38 ||
Āḍhamalla. idānīṃ lohāsavavivaraṇamāha - lohacūrṇamiti | imaṃ lohāsavaṃ martyaḥ puruṣaḥ pibet, yasmāt paraṃ vahnikaraṃ bhavati lohacūrṇamayacūrṇaṃ, trikaṭukaṃ prasiddham | triphalāṃ harītakyādikaṃ catuṣpalamitaṃ, pṛthagiti pratyekaṃ kuḍavapramāṇamityarthaḥ | ghṛtabhāṇḍa iti cikkaṇatvāddṛḍhatvāt | māsaikaṃ yāvat saṃdhitavyaṃ tato jātarasaṃ bhavati | dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca ( tulāṃ kṣipet) || 34-38 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha lohāsavaḥ | lohacūrṇādikaṃ pṛthak catuḥsaṃkhyāpalaṃ | citraṃ citrakaṃ, kṣaudraṃ madhu catuḥṣaṣṭipalaṃ guḍatulāṃ jaladroṇadvaye ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsamātraṃ sthāpayet | imaṃ lohāsavaṃ martyaḥ pibet | spaṣṭamanyat || 34-38 ||
mṛdvīkāriṣṭaḥ | (mṛdvīkāyāḥ5 palaśataṃ caturdroṇe'mbhasaḥ pacet | droṇaśeṣe suśīte ca pūte tasminpradāpayet || 39 || tule dve kṣaudrakhaṇḍābhyāṃ dhātakyāḥ prasthameva ca | kaṅkolakaṃ lavaṅgaṃ ca phalaṃ jātyāstathaiva ca || 40 || palāṃśakaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram | pippalī citrakaṃ cavyaṃ pippalīmūlareṇuke || 41 || ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya candanāgarudhūpite | karpūravāsito hyeṣa grahaṇyā dīpanaḥ paraḥ || 42 || arśasāṃ nāśane śreṣṭha udāvartasya gulmanut | jaṭharakrimikuṣṭhāni vraṇāstu vividhāstathā || 43 || akṣirogaśirorogagalarogāṃśca nāśayet |)
athāriṣṭāḥ, tatrādau kuṭajāriṣṭaḥ jvarādau - tulāṃ kuṭajamūlasya mṛdvīkārdhatulāṃ tathā || 44 || madhūkapuṣpakāśmaryabhāgāndaśapalonmitān | caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā kvāthe droṇāvaśeṣite ||45|| dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca tulāṃ kṣipet | māsamātraṃ sthito bhāṇḍe kuṭajāriṣṭasaṃjñitaḥ ||46|| jvarānpraśamayetsarvānkuryāttīkṣṇaṃ dhanañjayam |
Āḍhamalla. idānīmariṣṭaṃ darśayannāha - tulāmiti | ayaṃ kuṭajāriṣṭaḥ sarvajvarān hanti iti | sarvāniti aṣṭaprakārān | atha ca dhanañjayamagniṃ tīkṣṇaṃ pācanasāmarthyaṃ yathā syāt tathā kuryāt | atra kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ, mṛdvīkā drākṣā, tulā palaśataṃ jñeyaṃ, madhūkapuṣpakāśmaryaphalānāṃ pṛthak daśapalāni deyāni | kāśmaryaphalābhāve challī grāhyā | etat sakalaṃ māsamātraṃ yāvatsaṃdhitavyam || 44-46 ||
Kāśīrāma Vaidya. kuṭajamūlasya vatsakamūlasya tulāṃ palaśataṃ | mṛdvīkā drākṣā tasyā ardhatulāṃ pañcāśatpalāni, madhukadravā tatpuṣpaṃ, kāśmaryaṃ gambhārī, etau daśapalau bahuvacanaṃ puṣpāṇāṃ bahutvāt, ambhasaścaturdroṇaśeṣe kvāthe dhātakyā viṃśatipalaṃ guḍasya ca tulāṃ śatapalaṃ kṣipet māsamekaṃ ca sthāpayet | tataḥ pibet | ariṣṭaḥ kvāthasiddhatvāt kvāthakaraṇam || 44-46 ||
atha viḍaṅgāriṣṭaḥ vidradhyādau - viḍaṅgaṃ granthikaṃ rāsnā kuṭajatvakphalāni ca || 47 || pāṭhailavālukaṃ dhātrī bhāgānpañcapalānpṛthak | aṣṭadroṇe'mbhasaḥ paktvā kuryāddroṇāvaśeṣitam ||48|| pūte śīte kṣipettatra kṣaudraṃ palaśatatrayam | dhātakīṃ viṃśatipalāṃ trijātaṃ dvipalaṃ tathā || 49 || priyaṅgukāñcanārāṇāṃ salodhrāṇāṃ palaṃ palam | vyoṣasya ca palānyaṣṭau cūrṇīkṛtya pradāpayet ||50|| ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsamekaṃ nidhāpayet | tataḥ pibedyathārhaṃ tu jayedvidradhimutthitam || 52|| ūrustambhāśmarīmehānpratyaṣṭhīlābhagandarān | gaṇḍamālāṃ hanustambhaṃ viḍaṅgāriṣṭasaṃjñakam || 53 ||
Āḍhamalla. atha viḍaṅgāriṣṭamāha - viḍaṅgamiti | eṣa viḍaṅgāriṣṭo vidradhiprabhṛtīn rogān jayet | tatrāśmarīrogaṃ | dravyāṇi tu granthikaṃ pippalīmūlaṃ | kecidgranthikasthāne kramukamiti paṭhanti tatra kramukaṃ pūgīphalaṃ, rāsnā surabhī, phalānīti kuṭajaphalāni, pāṭhā ambaṣṭhā, elavālukaṃ prasiddham, dhātrī āmalakī etat pṛthakpañcapalaparimitaṃ pūte vastragālite śīte himasparśe | śītagrahaṇamatra madhumelanatvāt | ‘uṣṇairvirudhyate madhu’ iti vacanāt | trijātamiti trisugandhaṃ vikhyātaṃ,tacca militvā dvipalamityarthaḥ | vyoṣasya trikaṭukasya militvā'ṣṭau palāni | kartavyatā'sya vyavahārato boddhavyā | yathārhamiti yathāyogyaṃ tena doṣāgnyapekṣayā dātavyamityarthaḥ ||47-52 ||
atha devadārvyādyariṣṭaḥ pramehādau - tulārdhaṃ devadāroḥ syādvāsā ca palaviṃśati: | mañjiṣṭhendrayavā dantī tagaraṃ rajanīdvayam || 53 || rāsnā kṛmighnaṃ mustaṃ ca śirīṣaṃ khadirārjunau | bhāgāndaśapalāndadyādyavānyā vatsakasya ca || 54 || candanasya guḍūcyāśca rohiṇyāścitrakasya ca | bhāgānaṣṭapalānetānaṣṭadroṇe'mbhasa: pacet ||55|| droṇaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte pradāpayet | dhātakyāḥ ṣoḍaśapalaṃ mākṣikasya tulātrayam || 56|| vyoṣasya dvipalaṃ dadyāttrijātasya catuṣpalam | catuṣpalaṃ priyaṅgośca dvipalaṃ nāgakeśaram || 57 || sarvāṇyetani saṃcūrṇya ghṛtabhāṇḍe nidhāpayet | māsādūrdhvaṃ pibedenaṃ pramehaṃ hanti durjayam || 458 || vātarogāngrahaṇyarśomūtrakṛcchrāṇi nāśayet | devadārvādiko'riṣṭaḥ kaṇḍūkuṣṭhavināśanaḥ6 || 59 ||
Āḍhamalla. atha devadārvādikāriṣṭamāha - tulārdhamiti | devadāroriti ṣaṣṭhyantatvāt kāṣṭhaṃ grāhyaṃ, vāsā āṭarūṣakastasya mūlaṃ grāhyaṃ, indrayavāḥ kuṭajabījāni, dantī prasiddhā, tagaraṃ prasiddhaṃ, rajanīdvayaṃ haridrādvayaṃ, rāsnā prasiddhā, kṛmighnaṃ viḍaṅgaṃ, śirīṣo vṛkṣaviśeṣaḥ, khadiro'pi vṛkṣaḥ, arjuna iti ca vṛkṣaviśeṣaḥ, etat sakalaṃ pṛthak daśapalaparimitam| sakalamiti mañjiṣṭhādi arjunāntaṃ yamānyādicitrakāntaṃ pṛthak cāṣṭapalamitaṃ tatra vatsakaḥ kuṭajaḥ rohiṇī kaṭukīśabdavācyā pūte vastragālite śīte śītībhūte vyoṣasya militvā dvipalaṃ trijātasyāpi militvā catuṣpalāni| trijātaṃ trisugandhaṃ | priyaṅgoriti phalāni | eṣa pūrvayuktyā kartavyaḥ dṛṣṭavyavahāreṇa vā ||53-59||
Kāśīrāma Vaidya. kṛmighnaṃ viḍaṅgam, arjunaṃ arjunavṛkṣaḥ, vatsakasya kuṭajasya, candanasya raktasya, rohiṇyā kaṭurohiṇyā aṣṭadroṇe jale | spaṣṭamanyat || 53-59 ||
atha khadirāriṣṭaṃ kuṣṭhādau - khadirasya tulārdhaṃ tu devadāru ca tatsamam | bākucī dvādaśapalā dārvī syātpalaviṃśatiḥ || 60 || triphalā viṃśatipalā hyaṣṭadroṇe'mbhasaḥ pacet | kaṣāye droṇaśeṣe ca pūte śīte vinikṣipet || 61 || tulādvayaṃ mākṣikasya tulaikā śarkarā matā | dhātakyā viṃśatipalaṃ kaṅkolaṃ nāgakeśaram || 62 || jātīphalaṃ lavaṅgailātvakpatrāṇi pṛthakpṛthak | palonmitāni kṛṣṇāyā dadyātpalacatuṣṭayam || 63 || ghṛtabhāṇḍe vinikṣipya māsādūrdhvaṃ pibennaraḥ | mahākuṣṭhāni hṛdrogaṃ pāṇḍurogārbude tathā || 64 || gulmaṃ granthiṃ kṛmīnkāsaṃ śvāsaṃ plīhodaraṃ jayet | eṣa vai khadirāriṣṭaḥ sarvakuṣṭhanivāraṇaḥ ||65||
Āḍhamalla. atha khadirāriṣṭamāha - khadirasyeti | khadiraḥ prasiddhaḥ tathāsya sāro grāhyaḥ, devadāroḥ kāṣṭhaṃ tatsamamiti khadirasāraparimāṇaṃ, bākucī somarājī tasyāḥ phalāni dārvī dāruharidrā, triphalā harītakīprabhṛtikaphalatrayaṃ tacca militvā viṃśatipalāni etat sakalaṃ saṃkuṭya aṣṭadroṇe pānīye saṃkvāthya droṇaśeṣaṃ grāhyam | tatra vakṣyamāṇadravyāṇi prakṣipet | tāni kāni ityatrāha - mākṣikasya madhunaḥ tulaiketi | tulā palaśatamiti | dhānakyā iti dhātakīkusumāni, kaṃkolaṃ prasiddham, tvag varāṅgaṃ | kṛṣṇā pippalī tasyāḥ palacatuṣṭayaṃ | ghṛtabhāṇḍe iti | ghṛtāvalipte bhāṇḍe iti vā yojyam | eṣa khadirāriṣṭaḥ kuṣṭheṣvapi prasiddhaḥ || 60-65 ||
Kāśīrāma Vaidya. bākucī bakucī, dārvī dāruharidrā, kaṃkolaṃ maricakaṃkolaṃ, spaṣṭamanyat || 60-65 ||
atha babbūlāriṣṭaḥ kṣayakāsādau -- tulādvayaṃ tu babbūlyāścaturdroṇe jale pacet | droṇaśeṣe rase śīte guḍasya ca tulāṃ kṣipet ||66|| dhātakīṃ ṣoḍaśapalāṃ kṛṣṇāṃ ca dvipalāṃ tathā | jātīphalāni kaṅkolamelātvakpatrakeśaram || 67 || lavaṅgaṃ maricaṃ caiva palikānyupakalpayet | māsaṃ bhāṇḍe sthitastveṣa babbūlāriṣṭako jayet|| 68|| kṣayaṃ kuṣṭhamatīsāraṃ pramehaśvāsakāsakam |
Āḍhamalla. atha babbūlāriṣṭamāha - tulādvayaṃ ceti | babbūlaḥ kaṇṭakīvṛkṣaviśeṣaḥ | tasya tvag grāhyā, kṛṣṇā kṛṣṇapippalī, śeṣaṃ sugamam | kartavyatā'sya pūrvavat || 66-68 ||
Kāśīrāma Vaidya. babbūlyā babbūlatvacaḥ tulādvayaṃ dviśatapalāni caturdroṇajale pacet, pādaśeṣe tulāṃ guḍasya kṣipet | spaṣṭamanyat || 66-38 ||
atha drākṣāriṣṭaḥ puṣṭyādau - drākṣātulārdhaṃ dvidroṇe jalasya vipacetsudhīḥ || 69 || pādaśeṣe kaṣāye ca pūte śīte vinikṣipet | guḍasya dvitulāṃ tatra tvagelāpatrakeśaram || 70 || priyaṅgurmaricaṃ kṛṣṇā viḍaṅgaṃ ceti cūrṇayet | pṛthakpalonmitairbhāgaistato bhāṇḍe nidhāpayet ||71|| samantato ghaṭṭayitvā pibejjātarasaṃ tataḥ | uraḥkṣataṃ kṣayaṃ hanti kāsaśvāsagalāmayān || 72 || drākṣāriṣṭāhvayaḥ prokto balakṛnmalaśodhanaḥ |
Āḍhamalla. atha drākṣāriṣṭamāha - drākṣeti | samantato ghaṭṭayitveti samantataḥ sarvataḥ saṅgharṣayedityarthaḥ | jātarasamiti māsamekaṃ yāvadbhavati tāvad saṃdhitaṃ dhārayet tasmājjātarasaṃ bhavati | malaśodhano vātādīnāṃ śodhanaḥ purīṣādiśodhano vā, śeṣaṃ sugamam || 69-72 ||
Kāśīrāma Vaidya. drākṣātulārdhaṃ jalasya dvidroṇe pacet pādaśeṣe kaṣāye sati pūte vastrapūte śīte vā guḍasya dvitulāṃ kṣipet samantataḥ mudrayitvā jātarasaṃ pibet ||69-72||
atha rohitakāriṣṭaḥ gudajagrahaṇyādau - rohitakatulāmekāṃ caturdroṇe jale pacet || 73 || pādaśeṣe rase śīte pūte palaśatadvayam | dadyādguḍasya dhātakyāḥ palaṣoḍaśikaṃ matam || 74 || pañcakolaṃ trijātaṃ ca triphalāṃ ca vinikṣipet | cūrṇayitvā palāṃśena tato bhāṇḍe nidhāpayet ||75|| māsādūrdhvaṃ ca pibatāṃ gudajā yānti sakṣayam | grahaṇīpāṇḍuhṛdrogaplīhagulmodarāṇi ca || 76 || kuṣṭhaśophāruciharo rohitāriṣṭasaṃjñakaḥ |
Āḍhamalla. atha rohitakāriṣṭamāha - rohitako vṛkṣaviśeṣo vikhyātaḥ tasya mūlatvak grāhyā, pādaśeṣe droṇāvaśiṣṭe rase kvāthe pūte vastragālite śīte himasparśe palaśatadvayamiti tulādvayaṃ guḍasyetyanvayaḥ | pañcakolamiti | pippalī pippalīmūlaṃ, cavyaṃ, citrakaṃ, nāgaram iti pañcakolam, trijātamiti trisugandhaṃ tacca elātvakpatrakaṃ, triphalā harītakyādikaṃ etatpañcakolaprabhṛdikaṃ pṛthakpalaparimitaṃ grāhyaṃ śeṣaṃ sugamam || || 73-76 ||
Kāśīrāma Vaidya. rohitakaṃ rohiṣatṛṇaḥ, pañcakolaṃ pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgarairiti, trijātaṃ elātvakpatrajamiti, triphalā harītakyādikā || 73 -76 ||
atha daśamūlāriṣṭaḥ vātādau - (parṇyau bṛhatyau gokaṇṭo bilvo'gnimanthako'raluḥ || 77 || pāṭhalā kāśmarī ceti daśamūlamihocyate |) daśamūlāni kurvīta bhāgaiḥ pañcapalaiḥ pṛthak || 78 || pañcaviṃśatpalaṃ kuryāccitrakaṃ pauṣkaraṃ tathā | kuryādviṃśatpalaṃ lodhraṃ guḍūcī tatsamā bhavet ||79 || palaiḥ ṣoḍaśabhirdhātrī ravisaṃkhyairdurālabhā | khadiro bījasāraśca pathyā ceti pṛthakpalaiḥ || 80 || aṣṭabhirgaṇitaiḥ kuṣṭhaṃ mañjiṣṭhā devadāru ca | viḍaṅgaṃ madhukaṃ bhārgī kapittho'kṣaḥ punarnavā || 81 || cavyaṃ māṃsī priyaṅguśca sārivā kṛṣṇajīrakam | trivṛtā reṇukaṃ rāsnā pippalī kramukaḥ śaṭhī ||82 || haridrā śatapuṣpā ca padmakaṃ nāgakeśaram | mustamindrayavaḥ śuṇṭhī jīvakarṣabhakau tathā ||83|| medā cānyā mahāmedā kākolyau ṛddhivṛddhike | kuryātpṛthagvipalikānpacedaṣṭaguṇe jale || 84 || caturthāṃśaṃ śṛtaṃ nītvā mṛdbhāṇḍe saṃnidhāpayet | tataḥ ṣaṣṭipalāṃ drākṣāṃ pacennīre caturguṇe || 85 || tripādaśeṣaṃ śītaṃ ca pūrvakvāthe śṛtaṃ kṣipet | dvātriṃśatpalikaṃ kṣaudraṃ dadyādguḍacatuḥśatam || 364 || triṃśatpalāni dhātakyāḥ kaṅkolaṃ jalacandanam | jātīphalaṃ lavaṅgaṃ ca tvagelāpatrakeśaram || 87 || pippalī ceti saṃcūrṇya bhāgairdvipalikaiḥ pṛthak | śāṇamātrāṃ ca kastūrīṃ sarvamekatra nikṣipet ||88|| bhūmau nikhātayedbhāṇḍaṃ tato jātarasaṃ pibet | katakasya phalaṃ kṣiptvā rasaṃ nirmalatāṃ nayet ||89|| grahaṇīmaruciṃ śvāsaṃ kāsaṃ gulmaṃ bhagandaram | vātavyādhiṃ kṣayaṃ chardiṃ pāṇḍurogaṃ ca kāmalām ||90|| kuṣṭhānyarśāṃsi mehāṃśca mandāgnimudarāṇi ca | śarkarāmaśmarīṃ mūtrakṛcchraṃ dhātukṣayaṃ jayet || 91 || kṛśānāṃ puṣṭijanano vandhyānāṃ garbhadaḥ paraḥ | ariṣṭo daśamūlākhyastejaḥśukrabalapradaḥ ||92|| iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe āsavāriṣṭakalpanā nāma daśamo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. atha daśamūlāriṣṭamāha – daśamūlāni kurvīteti | daśamūlaṃ vikhyātameva | tathāhi - ‘parṇyau bṛhatyau gokaṇṭo bilvo'gnimanthano'ralu: | pāṭalā kāśmarī ceti daśamūlamihocyate’ iti | tacca pṛthak pañcapalamitaṃ bhavati | militvā pañcāśatpalāni ityarthaḥ | puṣkaraṃ tatheti puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ tadabhāve kuṣṭhaṃ grāhyam | tatheti grahaṇenaitadapi pañcaviṃśatipalamitaṃ syāt | guḍūcī tatsamā bhavediti | tatsamā lodhraparimāṇasamā tena viṃśatipalapramāṇeyamapi boddhavyā | ravisaṃkhyairdurālabheti durālabho dhanvayāsakaḥ | sa ca ravisaṃkhyairdvādaśakaiḥ palairiti śeṣaḥ | khadiraḥ khadirasāraḥ, bījasāraḥ, raktapītako vṛkṣaviśeṣaḥ, pathyā harītakī etattrayaṃ pṛthak palāṣṭakaṃ deyaṃ kuṣṭhapūrvakaṃ vṛddhiprāptaṃ dravyaṃ pañcatriṃśadgaṇitaṃ ca pṛthak dvipalapramāṇaṃ jñeyam | tatra madhukaṃ madhuyaṣṭī, ikṣuratra ikṣurasaḥ etanna pracarati | tatra ‘kapittho'kṣaḥ, punarnavā’ iti pāṭhaḥ | tenākṣaḥ vibhītakaṃ, priyaṅgurlatāviśeṣaḥ, sārivā āsphotā, trivṛnniśothaḥ, reṇukā svanāmataḥ khyātā, kramukaḥ pūgīphalaṃ, śaṭhī karcūrabhedaḥ, padmakaṃ kāṣṭhaṃ na tu kamalam | ihāṣṭavarge'syāprasiddhatvāt| samadravyāṇi yojyāni | aṣṭaguṇe jala iti sakalakvāthyadravyaparimāṇāt | śṛtaṃ kvathitaṃ caturthāṃśaṃ pādaśeṣam | tataḥ iti paścāt | ṣaṣṭipalamitāṃ drākṣāṃ caturguṇe pānīye kvāthayitvā tripādaśeṣaṃ grāhyaṃ pādahīnamityarthaḥ | caturguṇatā'tra drākṣāparimāṇāt etadapi pūrvakvāthe kṣipedityarthaḥ | dadyād guḍacatuḥśatamiti | guḍasya tulācatuṣkaṃ grāhyamityarthaḥ | kaṃkolaprabhṛtipippalīparyavasānaṃ daśadravyaṃ pṛthak dvipalamitaṃ bhavati tatra jalaṃ vālakaṃ, candanaṃ śvetam | jātarasaḥ jātarasatā'tra tatkarmakārakasakāśādavagantavyā | katakaphalaprakṣepaṃ tannirmalārtham | idānīmete ariṣṭādayo'pi kacchapayantreṇa sādhitā dṛśyante tadguṇā eva bhavanti ca atastajjñāpanārthaṃ yantravidhimāha - ‘āsavādikamuktaṃ yat sandhānaṃ cedvipācayet | kacchape7 bhiṣajāṃ śreṣṭhastadguṇaṃ tasya nirdiśet | samyak pakvaṃ tato jñātvā nyasedyantre prasādhayet | dravyaṃ saugandhikaṃ yacca nyaset paścācca pātayet | dhārā'dho dāpayedanyaṃ mṛganābhiṃ ca kuṅkumam | tenāsau tu bhavennūnaṃ sugandhaśca manoramaḥ | kledadāhādidoṣaṃ yacchīghraṃ tenopaśāmyati | iti āsavādikasidhyarthamayameva vidhiḥ smṛtaḥ| kāñcane rājate pātre kāce vāpi manohare | rakṣaṇīyaḥ prayatnena vṛddhavaidyopadeśataḥ’ iti | saugandhikaṃ dravyamiti candanādi prabhṛtikaṃ nyasediti | ‘saṃdhānapātre kecidāsavādikamuktaṃ yat’ ityādi pāṭhaṃ na paṭhanti ākṣepako'yamiti vadanti yato bahupustakeṣu na dṛśyate ||77 -92 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe saṃdhānakalpanādhyāyo daśamaḥ || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. parṇyau śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī, bṛhatyau kaṇṭakārīdvayaṃ kṣudrā bṛhatī ca, gokaṇṭakaḥ gokṣuraḥ, bilvaḥ, agnimanthaḥ araṇiḥ, araluḥ syonākaḥ, pāṭalā, kāśmarī gambhārī, idaṃ daśaṃmūlaṃ daśamūlāni pañcapalaiḥ, pratyekamardhapalaṃ, pañcaviśatpalaṃ citrakaḥ tāvat, puṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ, guḍūcī viṃśatpalā, dhātrī āmalakī ṣoḍaśapalaiḥ, durālabhā yavāsā ravisaṃkhyairdvādaśapalaiḥ, khadiraḥ, vijayasāraḥ, pampā harītakī, ete pṛthak aṣṭabhiḥ palairgaṇitāḥ | kuṣṭhādyai: ṛddhivṛddhyantaiḥ pṛthak dvipalaiḥ | granthāntare - ‘āsavādikamuktaṃ yatsaṃdhānaṃ cedvipācitaṃ | kacchape bhiṣajā śreṣṭhaṃ tadguṇaṃ tasya nirdiśet | samyakpakvaṃ tato jñātvā nyasedyaṃtre prasādhayet | dravyaṃ saugandhikaṃ yacca nyaset paścācca pācayet | dhārādho dāpayennūnaṃ mṛganābhiṃ ca kuṃkumam | tena saumyaṃ bhavennūnaṃ sugandhaṃ ca manoramam | kledadāhādidoṣaṃ yat śīghraṃ tenopaśāmyati | āsavādikasiddhyarthamayameva vidhiḥ smṛtaḥ | kāñcane rajate pātre kāce vāpi manohare | rakṣaṇīyaṃ prayatnena ādivaidyopadeśataḥ’ iti | āsavādyariṣṭasattvapātanam || 77-92 || iti śrīkāśīrāmavaidyakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne āsavāriṣṭādhyāyaḥ || 10 ||

Editor's notes

  1. 1 ‘tacca’ māṣāṃśakavācyam | ↩
  2. 2 loke ‘thānu’ śabdavācya iti vadanti | dī. | ↩
  3. 3 kāpi śabdavācyā dī. | ↩
  4. 4 prakṣiptam | mākṣikaṃ madhu na tu mākṣikadhātu:, pakvalohaṃ lohacūrṇaṃ, cāturjātakaṃ cūrṇādhyāyoktaṃ, kramukaṃ pūgīphalaṃ, phalatrikaṃ harītakyādikaṃ, madhurasā drākṣā|| ↩
  5. 5 prakṣiptam| tatra mṛdvīkā gostanīṃ, kesaraṃ nāgakesaram| ↩
  6. 6 ’dadrukuṣṭhanivāraṇaḥ pāya- ↩
  7. 7 kacchapayantraṃ ‘bhaṭṭī’ śabdavācyam | ↩