ekādaśo'dhyāyaḥ | athedānīṃ dhātūnāṃ samudāyena śodhanamāraṇaṃ darśayannāha -
svarṇatārāratāmrāṇi nāgavaṅgau ca tīkṣṇakam | dhātavaḥ sapta vijñeyāstatastān
śodhayedbudhaḥ ||1|| idānīṃ
tacchodhanamāraṇamāha -- svarṇatārāratāmrāyaḥpatrāṇyagnau pratāpayet| |
niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike
|| 2 || gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca
tridhā tridhā | evaṃ svarṇādilohānāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate
|| 3 || nāgavaṅgau prataptau ca gālitau tau
niṣiṃcayet | tridhā tridhā viśuddhiḥ syādravidugdhena ca tridhā
||4||
Āḍhamalla. tāvat pūrvaṃ tatsaṃkhyāha
yathā svarṇeti | svarṇāditīkṣṇāntāḥ sapta dhātavo vijñeyāḥ | viśeṣeṇa sapta
dhātavo boddhavyā: | yatastantrāntare aṣṭa dhātava iti manyante tatrā'ṣṭadhā
lohasaṃjñā | tathāhi - ‘svarṇaṃ tāraṃ tāmranāgaṃ raṅgaṃ kāntaṃ ca tīkṣṇakaṃ |
muṇḍāntamaṣṭadhā lohaṃ kāṃsyāraṃ ghoṣakaṃ tridhā | upalohaṃ samākhyātam’
ityādi | tatastān śodhayedadha iti budhastadviśeṣajñaḥ | tān svarṇādīn atra
svarṇaṃ prasiddham, tāraṃ raupyam, āraṃ pītalohaṃ tacca tāmraghoṣabhedābhyāṃ
saṃjātamityeke bhāṣante | atraiva ghoṣabhedo loke jasada iti vācyaḥ | śivamate
tu devajātatvena ṣaḍeva grāhyāḥ | tathāhi - śivasya tejaḥ prathito rasendro
devībhavaṃ gandhamathābhrakaṃ ca | śulvaṃ tu sūryasya sahasraraśmeścandrasya
raupyaṃ parameśvarasya || hemaṃ tu viṣṇoḥ prabhavaṃ vadanti nāgaṃ ca nāgasya
tu vāsukeśca | lohaṃ yamasyaiva tu kālamūrtervaṅgaṃ ca śukrasya purāvido
budhāḥ’ iti | tasmādārasaṃjñastvaupādhikaḥ
|| 1 || svarṇeti | suvarṇādīnāṃ caturṇāṃ
patrāṇi kṛtvā tāni cāgnau punaḥ saṃtaptāni kṛtvā vakṣyamāṇadravyeṣu tridhā
trivelaṃ yathā syānniṣiṃcayet pratyekamiti śeṣaḥ | evaṃ suvarṇādīnāṃ caturṇāṃ
viśuddhirbhavati svarṇādilohānamiti grahaṇena tīkṣṇādīnāmapi śuddhirevaṃ
boddhavyā | atra tailaṃ tilasaṃbhavaṃ ca takraṃ tribhāgabhinnaṃ kāñjikaṃ
prasiddham kulattho'nnaviśeṣaḥ | atha nāgavaṅgayorviśeṣaśuddhiṃ darśayanāha -
nāgeti | prataptāvityagnau saṃtāpitau ata eva gālitāviti dravībhūtau kṛtvā
tairniṣiñcayediti1
, taiḥ pūrvoktatailatakrādidravaiḥ, tridhā tridheti pratyekaṃ tailādi-
bhirniṣiñcayedityabhiprāyaḥ | viśeṣamapi na kevalaṃ pūrvoktadravyairniṣiñcayet
kiṃtu ravidugdhenārkakṣīreṇā'pi tridhā kṛtvā śodhayediti pūrvaśodhanādayameva
viśeṣaḥ || 2-4 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha dhātuśodhanam |
svarṇādayaḥ ete saptadhātavo vijñeyāstān budhaḥ taddoṣaniḥsāraṇārthaṃ śodhayet
| tāraḥ raupyam iti, pittalo nāgaḥ, sīsakaḥ sīsakaṃ, tīkṣṇaloham
|| 1 || atha dhātuśodhanaṃ |
svarṇādidhātūnāṃ patrāṇi tailādau tridhā trivāraṃ agnau pratāpayet taptvā
taptvā niṣiṃcayet nirvāpayet | evaṃ svarṇādilohānāṃ śuddhiḥ saṃprajāyate |
nāgavaṅgayorviśeṣeṇa śodhanamāha - tadā viśuddhiḥ syāt| nanu pittalaḥ
kṛtrimastatkathaṃ sapta ? -- ucyante, eke yaśadena saha sapta āhuḥ | tathāca
‘svarṇaṃ rūpyaṃ ca tāmraṃ ca raṅgaṃ yaśadameva ca | sīsaṃ lohaṃ ca saptaite
dhātavo girisambhavā iti | athaṃ svarṇādidhātumāraṇaṃ tatrādau
śārṅgadharānuktamapi svarṇotpattibhedaśuddhāśuddhalakṣaṇamāha - athotpattiḥ
‘purā nijāśramasthānāṃ saptarṣīṇāṃ jitātmanāṃ | patnyo vilokya lāvaṇyaṃ
lakṣmīsampannayauvanāḥ || kandarpadarpavidhvastacetaso jātavedasaḥ | patitaṃ
yaddharāpṛṣṭhe retaḥ sauvarṇatāmagāt ||’ atha bhedāḥ ‘prākṛtaṃ sahajaṃ
vahnisaṃbhūtaṃ khanijaṃ tathā | rasendravedhasaṃjātaṃ svarṇaṃ pañcavidhaṃ
mataṃ || brahmāṇḍaṃ saṃvṛtaṃ yena durlabhaṃ prākṛtaṃ hi tat | brahmavrataṃ tu
sahajaṃ vahnijaṃ parikīrtitam | etatsvarṇatrayaṃ divyaṃ
varṇairyaccāśubhiryutaṃ | dhāraṇādeva tatkuryāccharīramajarāmaraṃ || khanijaṃ
khananājjātaṃ vedhajaṃ rasavedhataḥ | taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ bhakṣitaṃ
sarvarogajit’ || athāśuddhasvarṇaparīkṣā - ‘śvetāṅgaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ vivarṇaṃ
ca samardalam | dāhe cchede sitaṃ śvetaṃ gharṣe cāpi malaṃ tyajet’
||2-4||
atha svarṇamāraṇam -- svarṇāñca dviguṇaṃ sūtamamlena saha mardayet |
tadgolakasamaṃ gandhaṃ nidadhyādadharottaram
|| 5 || golakaṃ ca tato
rundhyāccharāvadṛḍhasaṃpuṭe | triṃśadvanopalairdadyātpuṭānyevaṃ caturdaśa
||6 || nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ
punaḥ punaḥ |
Āḍhamalla. atha dhātumadhye
svarṇamāraṇamāha - svarṇācceti | sūtaṃ pāradaṃ tacca suvarṇaparimāṇāt dviguṇaṃ
grāhyam | amlena bījapūrādinā tadgolakasamaṃ gandhamiti tat svarṇapāradakṛtena
golakena sāmyaṃ śodhitagandhakaṃ saṃgṛhya tadgolakasyādhaḥ upari ca datvā
śarāvasaṃpuṭe saṃdhārya puṭediti granthābhiprāyaḥ | sampradāye kiñcidgandhakaṃ
datvā golakaṃ kāryaṃ paścāt śeṣaṃ gandhamupari deyam | dṛḍhasaṃpuṭa iti |
dṛḍhagrahaṇena mṛtkarpaṭakaṃ sūcyate tena mṛtkarpaṭakenā'tra dṛḍhatā kāryā |
evaṃ caturdaśapuṭaiḥ kṛtvā nirutthaṃ jāyate suvarṇamiti śeṣaḥ |
nirutthatā'trātyarthamūrcchanā kathyate na tu svarṇasya mṛtirbhavati2
| puṭamatra triṃśadvanopalaiḥ kṛtvā deyam | tacca kukkuṭapuṭasaṃjñayā vihitam
| vanopalaṃ śuṣkagomayam, tacca karaṇḍāśabdavācyam | gandho deyaḥ punaḥ punaḥ
iti | śuddhagandhakaṃ ca pūrvoktavidhānena pratyekaṃ puṭaṃ yojyamityarthaḥ
|| 5 || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. svarṇasya
bhūrjavatpatrīkṛtasya kuṭṭanenetyarthaḥ | sūtaṃ śuddhaṃ hiṅgulotthaṃ vā
dviguṇam amlena nimbukādirasena saha mardayet | tadgolakasamaṃ gandhakam
adharottaraṃ dadyāt ūrdhvādhaḥ sa eva madhye mudrayitvā triṃśadvanopalaiḥ
puṭet | evaṃ caturdaśapuṭāt nirūtthaṃ jāyate | gandhakastulyaḥ puṭe puṭe deyaḥ
|| 5 || 6||
athāparo vidhiḥ- kāñcane gālite nāgaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet
|| 7 || cūrṇayitvā tathāmlena ghṛṣṭvā kṛtvā
ca golakam | golakena samaṃ gandhaṃ dattvā caivādharottaram
|| 8 || śarāvasaṃpuṭe dhṛtvā puṭet
triṃśadvanopalaiḥ | evaṃ saptapuṭairhema nirūtthaṃ bhasma jāyate
|| 9 || anyacca svarṇamāraṇamāha -
kāñcanārarasairghṛṣṭvā samasūtakagandhayoḥ | kajjalyā hemapatrāṇi
lepayetsamamātrayā || 10 || kāñcanāratvacaḥ
kalkairmūṣāyugmaṃ prakalpayet | dhṛtvā tatsaṃpuṭe golaṃ mṛnmūṣāsaṃpuṭe pacet
|| 11 || nidhāya saṃdhirodhaṃ ca kṛtvā
saṃśoṣya kokilaiḥ | vahniṃ kharataraṃ kuryādevaṃ dadyātpuṭatrayam
|| 12 || nirutthaṃ jāyate bhasma
sarvakāryeṣu yojayet | kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalī hanti kāñcanam
|| 13 || jvālāmukhī yathā hanyāttathā hanti
manaḥśilā | athānyadapi svarṇamāraṇaprakāramāha - śilāsindūrayoścūrṇaṃ
samayorarkadugdhakaiḥ ||14|| saptaiva
bhāvanā dadyācchoṣayecca punaḥ punaḥ | tatastu gālite hemni kalko'yaṃ dīyate
samaḥ || 15|| punardhamedatitarāṃ yathā
kalko vilīyate | evaṃ velātrayaṃ3
dadyātkalkaṃ hemamṛtirbhavet
|| 16 || athānyaprakāramāha -
pārāvatamalairlimpedathavā kukkuṭodbhavaiḥ | hemapatrāṇi teṣāṃ ca
pradadyādantarāntaram ||17 || gandhacūrṇaṃ
samaṃ dhṛtvā śarāvayugmasaṃpuṭe | pradadyātkukkuṭapuṭaṃ pañcabhirgomayopalaiḥ
|| 18 || evaṃ navapuṭāndadyāddaśamaṃ ca
mahāpuṭam | triṃśadvanopalairdeyaṃ jāyate hemabhasmakam
|| 19 || (suvarṇaṃ4
ca bhavetsvādu tiktaṃ snigdhaṃ himaṃ guru | buddhividyāsmṛtikaraṃ viṣahāri
rasāyanam || 20 ||
Āḍhamalla. aparamapi svarṇamāraṇamāha -
kāñcana iti | kāñcane svarṇe gālite drāvite sati tatra nāgaṃ sīsakaṃ nikṣipet
ṣoḍaśāṃśena kāñcanaparimāṇāt nāgaṃ grāhyam | amlaṃ mātuluṅgapratīkaṃ |
adharottaramiti | golakasyopari cādhaśca gandhakaṃ deyam | saṃpuṭavidhānaṃ ca
pūrvavat kāryam | kecidatra vanopalairviṃśatisaṃkhyakaireva manyante
evamityanena prakāreṇa saptapuṭaiḥ kṛtvā hemabhasma bhavati
||7-5|| kāñcanāreti | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ
prasiddhaḥ | tasya patrāṇāṃ tvaco vā rasaḥ svarasaḥ, sūtakaḥ pāradaḥ
gandhakaśca samānastayoḥ kajjalī kāryeti sambandhaḥ | hemapatrāṇi
svarṇapatrāṇi samamātrayeti | tayā kajjalyā samayā svarṇapatraparimāṇayā śeṣaṃ
vidhānaṃ pūrvavat | kokilairiti śuṣkagomayasaṃjñaiḥ aṅgārairvā yataḥ vahniṃ
kharataraṃ kuryāditi grahaṇāt evamityamunā prakāreṇa
puṭatrayamityatrāgnerboddhavyam | athavā kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalīprakāramapi
jānīyāt | lāṅgalī kalihārī, athavā jvālāmukhīprakāramapi
kāñcanāraprakāravadboddhavyam| jvālāmukhī jayantī sā caturvidhā bhavati ‘śvetā
raktā tathā pītā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | etajjāticatuṣṭayaṃ śvetā raktā
raktādikusumaiḥ kṛtvā jānīyāt || 10-13 | śileti | śilā manaḥśilā, sindūraḥ
prasiddhaḥ, samayoḥ samānamānayoḥ, bhāvanāparimāṇaṃ ca yāvaddravyaṃ plutaṃ
bhavati gālite pradrāvite hemni suvarṇe kalko'yamiti | ayaṃ kalkaḥ
śilāsiṃdūrajaḥ | kalkagrahaṇena sāndro yojyaḥ | sama iti | svarṇamānasamaḥ
kalka evamityamunā prakāreṇa velātrayaṃ trivāramityarthaḥ
|| 14-16 || pārāvateti | pārāvataḥ
prasiddhaḥ malaṃ purīṣaṃ liṃpet iti hemapatrāṇītyarthaḥ | athavā
kukkuṭodbhavairiti kukkuṭastāmracūḍaḥ tadudbhavairmalairiti sambandhaḥ, teṣāṃ
svarṇapatrāṇāmantarāntarāntaraṃ yathā syāt tathā svarṇapatrasamaṃ
gandhakacūrṇaṃ deyaṃ tāni ca śarāvayugmasaṃpuṭe dhṛtvā tatsaṃpuṭaṃ
kukkuṭapuṭavidhānena pācyam, pañcabhirgomayopalairiti pañcasaṃkhyākaiḥ
śuṣkagomayaiḥ evamityanena prakāreṇa navasaṃkhyākāni puṭāni dadyāt | daśamaṃ
ca mahāpuṭamiti mahāpuṭaṃ triṃśadvanopalaiḥ kṛtvā deyam
|| 17-20 ||
Kāśīrāma Vaidya. kāñcane svarṇe gālite
nāgaṃ sīsakaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet | taccūrṇayitvā amlena ghṛṣṭvā golakaṃ
kṛtvā samaṃ gandhakaṃ ūrdhvādhaḥ śarāvasaṃpuṭe pūrvavat
|| 7-9 || anyacca kāñcanārarasaiḥ
samasūtakagandhayoḥ kajjalī hemapatrāṇi lepayet | samamātrayā
svarṇasamamātrayā, spaṣṭamanyat
|| 10-13 || anyadapi svarṇamāraṇaṃ | śilā
manaḥśilā sindūraṃ tayoḥ samayostulyayoścūrṇam arkadugdhaṃ dadyāt | dhamettato
hemni dugdhakaiḥ samaiva bhāgato dadyāt dhamettato hemni gālite samaḥ
hemasamaḥ kalkaḥ dīyeta tato dhamet | yathā kalko na tiṣṭhati evaṃ kṣāratrayaṃ
dadyāt svarṇamṛtirbhavet || 14-16 || tathāca
pārāvateti sugamam | anyacca granthāntarāt | daradaṃ hiṃgulaṃ svarṇatulyaṃ
nāgaṃ sīsakaṃ mṛtanāgacūrṇaṃ vajrīkṣīreṇa marditam asya madhye suvarṇasya
kalkaśca mriyate iti svarṇamāraṇam
|| 17-20 ||
idānīṃ raupyamāraṇaṃ prakaṭayannāha - bhāgaikaṃ tālakaṃ mardyaṃ jambenāmlena
kenacit | tena bhāgatrayaṃ tārapatrāṇi parilepayet
|| 21 || dhṛtvā mūṣāpuṭe ruddhvā puṭet
triṃśadvanopalaiḥ | samuddhṛtya punastālaṃ dattvā ruddhvā puṭe pacet
|| 22 || evaṃ caturdaśapuṭaistāraṃ bhasma
prajāyate |
Āḍhamalla. bhāgaikamiti | tālakaṃ
haritālaṃ bhāgaikaṃ tārapatrabhāgādityarthaḥ, jambena jambīrakarasena
amlagrahaṇaṃ madhurajambīraniṣedhārthaṃ, kenacidityanena kenāpyamlena vā kutaḥ
jambīrābhāvāt tena cukrādikamapi grāhyam, tena tālakena saha bhāgatrayamiti
tārapatrāṇi raupyapatrāṇi pralepayet bhāgatrayaṃ tālakaparimāṇāt puṭavidhānaṃ
pūrvavat triṃśadvanopalairityanena mahāpuṭaṃ darśitam |
evamityuktapuṭavidhānena caturdaśapuṭakaṃ boddhavyam
|| 21 || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
rajatotpattibhedānāha granthāntarāt - ‘tripurasya vadhārthāya
nirnimeṣairvilocanaiḥ | nirīkṣayāmāsa śivaḥ krodhena paripūritaḥ ||
tatastūlkābhisamaye tasmāt kasmācca locanāt | tato rudraḥ samabhavadvaiśvānara
iva jvalan || dvitīyasmāt paraṃ netrāddaśabindustu krāmukāt |
tasmādrajatamudbhūtaṃ śukrakarmasu saṃsthitam’ iti | atha tadbhedāḥ - ‘sahajaṃ
khanisaṃbhūtaṃ kṛtrimaṃ ca tridhā mataṃ | rajataṃ pūrvapūrvaṃ hi
svaguṇairuttarottaraṃ | kṛtrimaṃ rasavādotthaṃ kiṃ vā rāmapadodbhavaṃ |
ni:kalmaṣaṃ prabhāhīnaṃ dāhe cchede sitaṃ śubhaṃ | aśuddhaṃ sarvathā śodhyaṃ
nāgaṃ dattvā vicakṣaṇaiḥ? iti | atha māraṇaṃ bhāgaikamiti | spaṣṭamanyat
|| 21 || 22 |
aparamapi tāramāraṇamāha - snuhīkṣīreṇa saṃpiṣṭaṃ mākṣikaṃ tena lepayet
|| 23 || tālakasya prakāreṇa tārapatrāṇi
buddhimān | puṭeccaturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate
||24 ||
Āḍhamalla. snuhīkṣīreṇeti |
pūrvoktaharitālavidhānavanmākṣikavidhānena kṛtvā caturdaśapuṭāni yāvat
bhavanti tāvat tāraṃ raupyaṃ bhasma syāt | mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ
snuhīkṣīreṇeti snuhī sehuṇḍabhedaḥ
|| 23 || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | snuhīkṣīreṇa
sehuṇḍadugdhena saṃpiṣṭamākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ mūtrādau śuddhaṃ tālakasya
prakāreṇa bhāgaikatārapatrāṇi vibhāgaṃ trilepayet punaḥ mūṣāsaṃpuṭena ruddhvā
caturdaśapuṭaiḥ puṭet | tāraṃ bhasma prajāyate | granthāntare pāradena māraṇaṃ
kṛtaṃ tadapi likhyate tathāca ‘vidhāya piṣṭaṃ sūtena rajatasyātha melayet| |
tālaṃ gandhaṃ samaṃ paścānmardayennimbukadravaiḥ | dvitripuṭairbhavedbhasma
yojyametadrasādiṣu’ iti | atha guṇāḥ ‘rūpyaṃ śītaṃ kaṣāyāmlaṃ svādupākarasaṃ
saraṃ | vayasaḥ sthāpanaṃ snigdhaṃ lekhanaṃ vātapittajit | pramehādikarogāṃśca
nāśayatyaciraṃ dhruvam || 23 || 24 ||
pītalohamāraṇamāha - arkakṣīreṇa saṃpiṣṭo gandhakastena lepayet | samenārasya
patrāṇi śuddhānyamladravairmuhuḥ
|| 25 || tato mūṣāpuṭe dhṛtvā
puṭedgajapuṭena ca | evaṃ puṭadvayenaiva bhasmāraṃ bhavati dhruvam
|| 26 || āravatkāṃsyamapyevaṃ bhasmatāṃ yāti
niścitam | aparamapyāha - arkakṣīravadājaṃ5
syātkṣīranirguṇḍikā tathā
|| 27 || tāmrarītidhvanivadhe
samagandhakayogataḥ |
Āḍhamalla. arkakṣīreṇeti | āraṃ
pītalohaṃ tacca tāmrasaṃbhavaṃ vadantyeke, tena gandhakakalkena
samenārasamānena śuddhānyamladravairmuhuriti pūrvam ārapatrāṇi
amladravairjambīraprabhṛtikaiḥ muhuriti velātrayaṃ viśuddhāni kṛtvā
paścādgandhakakalkena lepayedityabhiprāyaḥ | gajapuṭaṃ pūrvaṃ darśitameva
evamityamunā prakāreṇa puṭadvayaṃ kāryam | āravadityādi | kāṃsyaṃ prasiddham |
āravadityanena śodhanamāraṇe cāsya tadvadeveti boddhavyam | ekamiti grahaṇena
ghoṣamapi āravaditi jñeyam | viśuddhau māraṇe ca | tathāhi
‘kāṃsyāraghoṣapatrāṇi tena kalkena lepayet | ruddhvā gajapuṭe paktvā
śuddhimāyānti niścitam | tāmravacca mṛtiṃ teṣāṃ kṛtvā sarvatra yojayet’ iti |
ghoṣaṃ kāṃsyabhedaḥ ‘jasada’ iti loke
|| 25 || 26 || arkakṣīravadityādi |
arkakṣīraprakāravadajākṣīreṇa gandhakakalkaṃ kāryam | tathā'nena prakāreṇa
nirguṇḍīsvarasena gandhakakalkaṃ kāryamiti prayogāntaram | tāmradīnāṃ vadhe
māraṇe | tāmrārarītyāraṃ, dhvaniḥ kāṃsyaṃ, samagandhakayogata iti |
dhātusamānagandhako grāhya ityabhiprāyaḥ
|| 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha āramāraṇam |
ārasya pītalohasya patrāṇi amladravairnimbukādyaiḥ śuddhe mūṣāpuṭe pacet
|| 25 || 26 || nirguṇḍikā, tāmraṃ
prasiddhaṃ, rītiḥ pittaliḥ, dhvaniḥ kāsyaṃ tadvadhe tanmāraṇe spaṣṭamanyat
||27 ||
samprati tāmramāraṇaṃ darśayannāha - sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kṛtvā
saṃsvedayedbudhaḥ | vāsaratrayamamlena tataḥ khalve vinikṣipet
|| 28 || pādāṃśaṃ sūtakaṃ dattvā yāmamamlena
mardayet | tata uddhṛtya patrāṇi lepayeddviguṇena ca
|| 29 || gandhakenāmlaghṛṣṭena tasya
kuryācca golakam | tataḥ ṣiṣṭvā ca mīnākṣīṃ cāṅgerīṃ vā punarnavām
||30|| tatkalkena bahirgolaṃ
lepayedaṅgulonmitam | dhṛtvā tadgolakaṃ bhāṇḍe śarāveṇa ca rodhayet
||31|| vālukābhiḥ prapūryātha
vibhūtilavaṇāmbubhiḥ | dattvā bhāṇḍamukhe mudrāṃ tataścullyāṃ vipācayet||32||
kramavṛddhāgninā samyagyāvadyāmacatuṣṭayam | svāṅgaśītalamuddhṛtya
mardayetsūraṇadravaiḥ || 33 || dinaikaṃ
golakaṃ kuryādardhagandhena lepayet | saghṛtena tato mūṣāṃ puṭe gajapuṭe pacet
|| 34 || sāṅgaśītaṃ samuddhṛtya mṛtaṃ tāmraṃ
śubhaṃ bhavet | vāntiṃ bhrāntiṃ klamaṃ mūrcchāṃ na karoti kadācana
||35||
Āḍhamalla. sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi iti |
sūkṣmatvamatra kaṇṭakavedhisaṃjñam | saṃsvedayedbudha iti amlena kāñjikādinā
vāsaratrayaṃ dinatritayaṃ yāvaddolāyantreṇa svedanaṃ kuryāditi bhāvaḥ |
patrāṇāmiti śeṣaḥ | samyakgrahaṇaṃ tāmrasyātidoṣanivṛttiṃ sūcayati | yadyapi
śuddhirasya pūrvaṃ kathitā, tathā'pi punaḥ śodhanamasya viṣanivṛttyarthaṃ
kālimā'pagamārthaṃ ca vihitam, | yataḥ ‘na viṣaṃ6
viṣamityāhustāmrameva mahāviṣaṃ | viṣasya caikadoṣastu śulbadoṣo'ṣṭadhā
mataḥ’| tadyathā - ‘viṣaṃ mūrcchā vidāhaśca chardiḥ kledanabhedane |
santāpaścāruciścaiva śulbadoṣo viṣopamaḥ’ isi | kālimārahitamapi |
‘śukatuṇḍakiṃśukābhaṃ chede raktaṃ tathā mṛdusnigdham | tāmraṃ bhavati
sakṛṣṇaṃ tacchuddhaṃ kālimārahitam’ ata evāmlena punaḥ śodhanamabhihitaṃ na
doṣaḥ | budha iti tajjātyādiviśeṣajñaḥ | yatastat tāmraṃ dvividham | ekaṃ
mlecchasaṃjñamaparaṃ nepālamiti | tathāhi - ‘mlecchaṃ nepālakaṃ tāmraṃ
tayornepālamuttamam | nepālādanyadeśotthaṃ śulbaṃ mlecchamiti smṛtaṃ |
sitakṛṣṇāruṇacchāyaṃ vāntibhedakaraṃ ca yat | kṣālanācca punaḥ kṛṣṇaṃ tāmraṃ
mlecchamudāhṛtam | susnigdhaṃ mṛdulaṃ raktaṃ viśodhanakṣamaṃ guru |
tridoṣaharaṇaṃ śreṣṭhaṃ kṣārāmlairnaiti vaikṛtim | tannepālakamityuktaṃ
dehalohavidhāyakam | vāntibhrāntijvaraharaṃ kledabhedabhramāpaham’ iti | tata
iti paścāt | pādāṃśaṃ sūtakamiti | sūtakaṃ pāradaṃ pādāṃśaṃ,
tāmramānacaturthāśaṃ yāmaṃ praharamekaṃ yāvat amlena
jambīranimbukaprabhūtirasena mardayet iti bhāvaḥ | punastenaivā'mlena ghṛṣṭena
dviguṇagandhakena kṛtvā lepayet patrāṇīti śeṣaḥ | dviguṇatā rasaparimāṇāt | na
tu tāmramānāt asmatsampradāye tu gandhakaṃ bahutaraṃ yojyaṃ tena
tāmramānāddviguṇamityarthaḥ | anyatrā'pyuktam ‘tāmrapādena sūtena sārdhaṃ
patraṃ pralepayet | tāmrāddviguṇagandhena hyamlapiṣṭena tat punaḥ | liptvā
hyadhordhvagaṃ deyaṃ supiṣṭāṃ cāmlapatrikām | tat piṇḍaṃ bhāṇḍagarbhe tu
ruddhvā cullyāṃ vipācayet ityādi | tasya kuryācca golakamiti tasya
tāmramayadravyasya mīnākṣī ‘machechī’ śabdavācyā | cāṅgerī amlapatrikā
prasiddhā tatkalkeneti trayāṇāṃ dravyāṇāṃ vyastānāṃ militānāṃ vā kalkaṃ
vadanti tajjñāḥ | aṅgulonmitamiti aṅgulotsedhaṃ trayāṇāmekasya vā aṅgulamatra
madhyamāṅgulimadhyaparvasaṃjñam | rodhayedityanena vibhūtilavaṇāmbubhiḥ kṛtvā
śarāvasandhau mudrāṃ kārayediti bhāvaḥ | bhāṇḍamukhe ca kārayet |
vibhūtirgomayabhasma lavaṇamatra pāṃśulavaṇam | ambu pānīyaṃ
kramavṛddhāgnineti mṛdumadhyakharā'gninā śeṣaṃ subodham | (atha7
ca māritasyā'sya śuddhyarthaṃ vidhimapyāha -‘svāṃgaśītalamuddhṛtyetyādi
tattāmraṃ svāṅgaśītalaṃ saṃgṛhya paścāt sūraṇadravaiḥ kṛtvā dinamekaṃ
saṃmardya paścādgolakaṃ kṛtvā saghṛtenārdhagandhakakalkena golakaṃ lepayitvā
tadanu mūṣāntardhṛtvā nirodhya ca gajapuṭe pacet | anena tat kṣaṇena
bhakṣaṇayogyaṃ bhavati ardhagandhakaṃ tāmraparimāṇāt | tena tāmraṃ bhāgadvayaṃ
gandhakamekabhāgamityarthaḥ | ghṛtamapi gandhakasāmyaṃ bhavati)
|| 28-35 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
tāmrādyutpattibhedamāraṇaguṇāḥ - ‘ulbaṃ yatkārtikeyasya patitaṃ dharaṇītale |
tasmādetatsamudbhūtaṃ tāmramāhuḥ purāvidaḥ’ iti | atha bhedāḥ ‘dvāvarkau
nepālamlecchau rase nepālamuttamaṃ | sitaṃ kṛṣṇāruṇacchāyaṃ mlecchakaṃ
tvativāmi ca | susnigdhaṃ mṛdulaṃ śoṇaṃ nepālaṃ nirvikārakam | imaṃ
rūkṣamatistabdhaṃ śvetaṃ vāpi ca vāsahaṃ | lohanāgayutaṃ ceti śrutvā tad
doṣasaptakam | eko doṣo viṣe, tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ | bhramo mūrcchā
vidāhaśca svedotkledanavāntayaḥ | aruciścittasaṃtāpaḥ pāne doṣā viṣopamāḥ |
viṣavatsthāpitaṃ tāmraṃ yatnataḥ sādhyate hi tat’ iti | atha māraṇaṃ | mīnākṣī
matsyagandhā cāṃgerī spaṣṭamanyat | anyacca ‘sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi
paladvitayamātrayā | gomūtre svedayennityamekaviṃśativāsaraṃ || punaramle
vinikṣipya sthāpayeddinasaptakaṃ | sūtatūryāṃśakaṃ datvā tattulyaṃ
viḍacūrṇakaṃ || patrāṇi khalve nikṣipya mardayetsarvameva tat |
dinasaptapramāṇena sarvatulyaṃ ca gandhakaṃ || kajjalīkṛtya patreṣu adha
ūrdhvaṃ pradāpayet | haṃḍikāyāṃ śarāveṇa mudrayitvā vidhānataḥ || vālukābhiḥ
prapūryātha pācayetpraharadvayaṃ | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya
bhakṣayedraktikādvayam || lavaṅgaṃ pippalīsārdhaṃ kapharogavināśanam |
śvāsakāsaharaṃ tāmraṃ vātaghnaṃ vahnimāṃdyajit || atyantakapharogeṣu vāsā
kṣudrā pibedanu’ iti granthāntarāttāmreśvaraḥ | ‘tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ
satiktamamlaṃ ca pāke kaṭu sārakaṃ ca | pittāpahaṃ śleṣmaharaṃ ca śītaṃ
tadropaṇaṃ syāllaghulekhanaṃ vā || pāṇḍurarśo jvaraḥ kuṣṭhaṃ kāsaśca
kṣatasakṣayān’ | ‘pītaṃ samastapittaṃ śothakaphaṃ śūlamupākaroti | prāhuḥ pare
bṛṃhaṇamalpametat’ iti tāmraguṇāḥ
|| 28-35 ||
atha sīsakamāraṇamāha - tāmbūlīrasasaṃpiṣṭaśilālepātpunaḥ punaḥ
|| 36 || dvātriṃśadbhiḥ puṭairnāgo niruttho
yāti bhasmatām |
Āḍhamalla. tāmbūlīti | tāmbūlī
tāmbūlavallī prasiddhā | nāgaḥ sīsakam | śilā manaḥśilā, sā caturthāṃśā
sampra- dāyāt | punaḥ punariti | pratyekapuṭe manaḥśilayā pralipya puṭet |
evaṃ dvātriṃśatpuṭāni prasiddhāni bhavanti | na tu pratyekapuṭe vāraṃvāraṃ
pralepanam | pralepanaṃ tvekavāramekapuṭaṃ pratītyarthaḥ
|| 36 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
nāgotpattibhedavivaraṇam ‘dṛṣṭvā bhogisutāṃ ramyāṃ vāsukirvyamucadyataḥ |
vīryaṃ jātastato nāgaḥ sarvarogāpaho nṛṇāṃ || dravadrāvaṃ mahābhāraṃ chede
kṛṣṇaṃ samujjvalaṃ | pūtigandhi bahiḥ kṛṣṇaṃ śuddhaṃ sīsamato'nyathā’ iti |
atha māraṇaṃ | śilā manaḥśilā tāmbūlarasasaṃpiṣṭanāgapatralepaḥ triṃśadbhiḥ
puṭairbhogī nirutthaṃ bhasmatāṃ yāti
|| 36 ||
aśvatthaciñcātvakcūrṇaṃ caturthāṃśena nikṣipet
|| 37 || mṛtpātre drāvite nāge lohadarvyā
pracālayet | yāmaikena bhavedbhasma tattulyāṃ ca manaḥśilām
||38|| kāñjikena dvayaṃ piṣṭvā
pacedṛḍhapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā śilayā kāñjikena ca
||39|| punaḥ puṭeccharāvābhyāmevaṃ
ṣaṣṭipuṭairmṛtiḥ |
Āḍhamalla. aśvatthaciñcātvakcūrṇamiti |
aśvatthaḥ, pippalaḥ, ciñcā amlikā, caturthāṃśaṃ bhasmataḥ sīsakaparimāṇāt,
etena vāraṃvāraṃ bhasmanaḥ kṣepaṇamuktam, na tu ekavāraṃ, yato
vakṣyamāṇavaṅgamāraṇe proktaṃ ‘kṣiptvā’ iti tadvadatrāpi | tena yāvannāgasya
bhasma bhavati tāvat kṣāraṃ deyaṃ; paścānnāgabhasmanaḥ śilāṃ ca kāñjikena
samaṃ piṣṭvā saha dṛḍhapuṭe gajapuṭasaṃjñake pacet | evaṃ ṣaṣṭipuṭaiḥ kṛtvā
mṛtirbhavati | ṣaṣṭipuṭānyatra śilayaiva saha kāryāṇi na tu
ciñcāśvatthayorbhasmanā, bhasmasaṃskārastvekadaiva
||37-39||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | aśvatthaḥ
pippalaḥ, ciñcā amlikā, tasyostvakcūrṇam | anyacca ‘tribhiḥ kumbhipuṭairnāgo
vāsārasavimarditaḥ | saśilo bhasmatāmeti tadrajaḥ sarvarogahṛt’ iti
granthāntarāt | kumbhapuṭaiḥ gajapuṭaiḥ saśilaḥ manaḥśilayā sahitaḥ | iti
nāgamāraṇam || 37-39 ||
idānīṃ vaṅgamāraṇaṃ darśayannāha - mṛtpātre drāvite baṅge ciñcāśvatthatvaco
rajaḥ || 40 || kṣiptvā kṣiptvā
caturthāṃśamayodarvyā pracālayet | tato dviyāmamātreṇa vaṅgabhasma prajāyate
|| 41 || atha bhasmasamaṃ tālaṃ kṣiptvāmlena
pramardayet | tato gajapuṭe paktvā punaramlena mardayet
|| 42 || tālena daśamāṃśena yāmamekaṃ tataḥ
puṭet | evaṃ daśapuṭaiḥ pakvo vaṅgastu mriyate dhruvam
|| 43 ||
Āḍhamalla. mṛtpatreti | mṛtpātraṃ
kharparaṃ, ciñcā amlikā, aśvatthaḥ pippalaḥ, rajaścūrṇamanayorvalkalasya
kṣiptvā kṣiptvā iti vāraṃvāraṃ caturthāṃśamiti vaṅgaparimāṇāt, valkalacūrṇasya
etat parimāṇamekavāraṃ kṣepaṇārthaṃ atastāvat kṣipedyāvadbhasma bhavati tena
vaṅgaparimāṇasamaṃ valkalarajaḥ kāryamiti sampradāyaḥ | ayodarvyā
lohamayadaṇḍena atheti paścāt kāryakarmāha - bhasmasamamityādi | tālaṃ
haritālaṃ, tadvaṅgabhasma sāmyaṃ bhavati, tena kimuktaṃ ? vaṅgabhasma
haritālaṃ ca samamātraṃ saṃgṛhya amlena kāñjikādinā vimardya tadgolakākāraṃ
kṛtvā śarāvasampuṭe dhāryaṃ saṃpuṭanirodhaṃ ca kṛtvā gajapuṭe pacet
tatpaścāttamuddhṛtya punardaśamāṃśena tālakena saha saṃmardyāmlarasaiḥ kṛtvā
tataḥ puṭet| daśa evaṃ sampuṭavidhānavaditi śeṣaḥ | agnipuṭaṃ tu
kiñcinnyūnamiti sampradāyaḥ evaṃ daśapuṭaiḥ kṛtvā vaṅgo mṛto bhavati
|| 40-43 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vaṅgaṃ |
‘miśrakaṃ khurakaṃ ceti dvividhaṃ vaṅgamucyate | khurakaṃ tu guṇaiḥ śreṣṭhaṃ
miśrakaṃ na rase hitaṃ || capalaṃ mṛdulaṃ snigdhaṃ drutadrāvaśca gauravaṃ |
niḥśabdaṃ khuravaṅgaṃ syāt miśrakaṃ śyābhaśubhrakam’ iti | spaṣṭamanyat atha
māraṇaṃ | ‘vaṅgo dāhakaraḥ śītaḥ kaphapīḍāmayān jayet | krimīnaṣṭādaśavidhān
pramehānnātra saṃśayaḥ’ iti | keciddāhaharaḥ śīta’ iti paṭhanti tatra
madanavinodapathyāpathyanighaṇṭvādau vaṅgasyoṣṇaguṇasya likhitatvāt|
viśeṣatastālena mṛta uṣṇa eva bhavatīti | granthāntarāt vaṅgeśvaraḥ ‘śuddhaṃ
sūtaṃ śuddhavaṅgaṃ drāvayitvaikataścaret | tālakaṃ tu dvayostulyaṃ
śaṭhīdrāveṇa mardayet | śuṣkaṃ kācamaye pātre pacedyāmacatuṣṭayaṃ | turyāṃśaṃ
tālakaṃ datvā punarvāratrayaṃ pacet | guñjārdhaṃ vātha guñjaikaṃ bala- mānena
bhakṣayet | jayedvātaṃ kaphaśvāsaṃ kuṣṭhaṃ kāsaṃ bhagandaraṃ | vātaraktaṃ
kṣayaṃ vāpi vahnimāṃdyaṃ tridoṣakaṃ | nāmnā vaṅgeśvaraḥ sūtaḥ sarvarogeṣu
pūjitaḥ | pakṣāghātādivāteṣu prasūtyādau viśeṣataḥ’ iti vaṅgeśvaraḥ
granthāntarāt | atha vaṅgaśodhanamāraṇānupānāśca viśeṣata ucyate ‘gomūtre
prathamaṃ dadyāt takre dadyāddvitīyakaṃ | tṛtīyaṃ kāñjike deyaṃ caturthaṃ
kaṭutailake | śubhalagnena yogena śodhanaṃ kārayedbhiṣak | nirliptaṃ drāvitaṃ
vaṅgaṃ sarvarogeṣu yojayet’ iti vaṅgaśodhanam | athamāraṇaṃ ‘cullyupari
sthitaṃ pātraṃ pācayedyāmakadvayaṃ | gharṣaṇaṃ lohadaṇḍena cūrṇaṃ deyaṃ punaḥ
punaḥ | prathamaṃ rajanīcūrṇaṃ dīpyakaṃ ca dvitīyakaṃ | tṛtīyaṃ jīrakaṃ dvayaṃ
caturthaṃ tiṃtiḍītvacam | evaṃ krameṇa cūrṇena vaṅgaṃ niścandrikaṃ bhavet |
svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya bhasma candrasamaṃ sitaṃ | guñjāmātraṃ pradātavyaṃ
vaṅgabhasma subhakṣitam | anupānaṃ pravakṣyāmi yathāvyādhyanupānataḥ |
dhātrīsvarasasaṃyuktaṃ pramehaṃ hanti dustaraṃ | śatāvarīrasenaiva
mūtrakṛcchravināśanaṃ | bahumūtraharaṃ tattu pāribhadrarasena tu |
rajanīcūrṇamadhukaṃ dhātrīphalarasena tu | catuḥprakāraṃ pradaraṃ nāśayennātra
saṃśayaḥ | pañcatiktakaṣāyeṇa pāyayetsarvakuṣṭhajit | śarkarāmadhusaṃyuktaṃ
kūṣṇāṃḍasya rasena tu | raktapittakṣayaṃ kāsaṃ śvāsaṃ hanti sudustaraṃ|
kaṇṭakārīrasenaiva pātavyaṃ pañcakāsajit | mudgaṃ saśarkaraṃ kṣaudraṃ jāṃgalaṃ
piśitaṃ rasam | uduṃbaraphalaṃ caiva tandulīyakavāstukaṃ | rambhāprasūtaṃ
cāṅgerīmayakaṃ kadalīphalaṃ | navanītaṃ tathā kṣīramabhyaṅgasnānamācaret’ |
iti vaṅgakalpaḥ || 40-43 ||
atha lohamāraṇamāha - śuddhaṃ lohabhavaṃ cūrṇaṃ pātālagaruḍīrasaiḥ |
mardayitvā puṭedvahnau dadyādevaṃ puṭatrayam
|| 44 || puṭatrayaṃ kumāryā ca
kuṭhārakulattharasaiḥ | puṭaṣaṭkaṃ tato dadyādevaṃ tīkṣṇamṛtirbhavet
|| 45 ||
Āḍhamalla. śuddhamiti | śuddhaṃ
śodhitaṃ jātyutkṛṣṭaṃ vā śodhanamasya pūrvaṃ kathitameva | jātibhedāḥ
keṣāñcijjñāpanārthaṃ likhyante yathā - ‘devāḥ surasamājena mathyamāne
mahodadhau | samutpannaṃ purā tasminnamṛtaṃ devajīvanam ||
pīyamānātsuraistasmādutthitāḥ kṣudrabindavaḥ | jñātvā tān bhūgatān bindūn
yogamāsādya dhūrjaṭiḥ || lohapāṣāṇarūpeṇa kṛtvā tān vasudhātale |
pāparogābhibhūtā ye mānavāste bhajantu tān || ityevaṃ śivaguptā ye sudhāyā
bindavaḥ param | teṣāṃ mayā samāsena kathyate sādhanaṃ sphuṭam’ iti | atha
jātibhedā yathā yadyapi nāgārjunamate aṣṭādaśa lohajātayaḥ santi tadyathā
māṇḍūraṃ, māṇḍūkaṃ, sāraṃ, lohaṃ, madhyasāralohaṃ, sthūlasāralohaṃ,
cakramardalohaṃ, bandhalohaṃ, vajrakalohaṃ, surāyasaṃ, kaliṅgaṃ, bhadralohaṃ,
garalasthitalohaṃ, vajraṃ, pāṇḍiniravam, arbudakam, kāntaṃ, kuliśamiti
tathāpyanyeṣāṃ mate tvaṣṭaiva śreṣṭhatamā | tathāhi ‘sāmānyāddviguṇaṃ sāraṃ
tasmādaṣṭaguṇaṃ kaliḥ | kaleḥ śataguṇaṃ bhadraṃ bhadrādvajraṃ sahasradhā |
vajrāt ṣaṣṭiguṇaṃ pāṇḍinirivāddaśabhirguṇaiḥ | tataḥ koṭiguṇaṃ tasmādayasaḥ
kāntakaṃ matam’ iti | eteṣāṃ vyañjanaṃ ca tantrāntarādeva likhyate
lakṣaṇaviśeṣaṃ vinā śreṣṭhamaśreṣṭhaṃ na jñāyate tasmāllikhyate | yathā
‘kṣamābhṛcchikharākāraliṅgānyevāmlite sati | dṛśyante yatra sūkṣmāṇi sāraṃ ca
tadudāhṛtam || yatra kṛṣṇāyase viṃśallakṣaṇāni sitāni ca |
pallavālpakṛtīnyāhustadbudhāḥ kṛṣṇavajrakam || yatra kṛṣṇatarā
bhūmirvartulāṅgāni sarvaśaḥ | rekhā syāddhemavarṇā ca tatpiṇḍī ca vidhīyate ||
kalistarasamāvarto yaduktaṃ ca vicakṣaṇaiḥ | kiṃcittatsthe jale kṣiptaṃ
tailabindurna sarpati || api kenāpi kālena nirmalatvaṃ na muñcati | bhraśyate
yanna kālena nirdravaṃ tadayo matam | yena parvatasāreṇa bhidyante
śuṣkakāṣṭhavat | anyāni girisārāṇi tattīkṣṇaṃ kāntamucyate’ || kāntasya
lakṣaṇamanya- trāpyuktam | ‘pātre yasmin praviśati jale tailabindurniṣikto
hiṅgurgandhaṃ visṛjati nijaṃ tiktatāṃ nimbakalkaḥ | pāke dugdhaṃ bhavati
śikharākārakaṃ naiti bhūmau kāntaṃ lohaṃ bhavati tadidaṃ lakṣaṇoktaṃ na cānyat
||’ iti tasmādeteṣāṃ madhye kāntalohaṃ śreṣṭhatamaṃ, yataḥ - ‘kiṭṭāddaśaguṇaṃ
muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatonmitam | tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇātkurute
guṇam || tasmāt kāntaṃ sadā sevyaṃ jarāmṛtyuharaṃ nṛṇām’ iti | tacca kāntaṃ
caturvidhaṃ bhavati | tathāhi ‘bhrāmakaṃ śakaṭaṃ caiva cumbakaṃ drāvakaṃ tathā
| caturvidhaṃ bhavet kāntamekaikaṃ dviguṇaṃ matam’ iti | jātibhedāḥ
saṃkṣepeṇoktāḥ | samprati māraṇavidhirapi teṣāṃ kathyate - lohabhavaṃ
cūrṇamityādi | pātālagaruḍī pātālamūlī prasiddhā sā ca
cchinnaruhā'kṛtistadbhedaśca tadabhāve chirahaṇṭaiva grāhyā puṭamatra
jagapuṭam | kumārī prasiddhā8
kuṭhārakulattharasairiti| kuṭhāraḥ9
kuṭhāracchinnā kuṭajabheda ityanye tadabhāve jambūtvak gṛhṇantyapare;
asmatsampradāye kuṭhāracchinnā loke tipānītiśabdavācyo dravyaviśeṣo grāhyaḥ |
kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | puṭaṣaṭkamityanena pratyekaṃ puṭatrayaṃ
pūrvavadboddhyam || 44 || 45 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha lohamāraṇaṃ |
pātālagaruḍī pātālamūlī kuṭhāraḥ anyacca daradaṃ hiṃgulaṃ
tīkṣṇagatavallīcūrṇam ||||44 ||45||
anyaccetyaparamapi māraṇamāha - kṣipedvā daśamāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇataḥ |
mardayetkanyakādrāvairyāmayugmaṃ tataḥ puṭet
|| 46 || evaṃ saptapuṭairmṛtyuṃ
lohacūrṇamavāpnuyāt | rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāḥ pātālagaruḍīrasaiḥ
||47 || stanyena cārkadugdhena tīkṣṇasyaivaṃ
mṛtirbhavet |
Āḍhamalla. kṣipediti | daradaṃ hiṅgulam
| daśamāṃśaṃ daradaṃ lohacūrṇāt | kanyakā kumārī | puṭamatra gajapuṭavidhānaṃ
yāmayugmamiti mardanaparimāṇam | evamityanena saptapuṭaiḥ kṛtvā siddhaṃ
bhavati | athavā kuṭhāracchinnāyā rasaiḥ kṛtvā daradaṃ lohacarṇaṃ ca pūrvavat
saṃmardya puṭet | anenāpi saptapuṭaiḥ siddhametat | athavā
pātālagaruḍīrasaistadvadeva vā athavā stanyena pūrvavadyogaḥ kartavyaḥ |
arkadugdhena tadvadeva pracāraḥ | etadyogacatuṣṭayaṃ daradasaṃbandhi bhavati |
saptapuṭasaṃbandhi vā vijñeyam | atra kuṭhāracchinnā prasiddhā ‘tipānī’
śabdavācyetyapare, pātālagaruḍī chirahaṇṭaḥ stanyaṃ strībhavaṃ nānyat
prayogāntaradarśanāt | tathāca ‘hiṅgulasya palān pañca nārīstanyena peṣayet |
tena lohasya patrāṇi lepayet palapañcakam’ ityādi
|| 46 || 47 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | rasairiti |
anyadapi sugamam ||46 || 47 ||
anyadapi māraṇamāha - sūtakāddviguṇaṃ gandhaṃ dattvā kuryācca kajjalīm
||48|| dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ
mardayetkanyakādravaiḥ | yāmayugmaṃ tataḥ piṇḍaṃ kṛtvā tāmrasya pātrake
||49|| gharme dhṛtvā rubūkasya
patrairācchādayedbudhaḥ | yāmārdhenoṣṇatāṃ bhūyāddhānyarāśau nyasettataḥ
||50|| dattvopari śarāvaṃ tu tridinānte
samuddharet | piṣṭvā ca gālayedvastrādevaṃ vāritaraṃ bhavet
|| 51 || evaṃ sarvāṇi lohāni svarṇādīnyapi
mārayet | śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ sarvadhātavaḥ||52||
mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā |
Āḍhamalla. sūtakāditi | sūtaṃ pāradaṃ,
gandhaṃ gandhakaṃ, dvayoriti pāradagandhakayoḥ | kanyakā kumārī,
yāmārdhenoṣṇatā bhūyādityanena taddravyapiṇḍaṃ ghaṭikācatuṣṭayaṃ yāvaddharme
dhārayedityarthaḥ | tata iti paścāt | dattvopari śarāvamityanena
taddravyapiṇḍaṃ pūrvam | eraṇḍapatrairveṣṭayitvā paścāttāmrasaṃpuṭe
mṛṇmayasaṃpuṭe vā sannidhāya tadanu dhānyarāśau sthāpayedityarthaḥ | tathāhi -
śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kṛtvā khalvena kajjalīm | dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ
mardayet kanyakādravaiḥ|| yāmadvayāt samuddhṛtya tadgolaṃ tāmrapātrake |
ācchādyairaṇḍapatraiśca yāmārdhenoṣṇatā bhavet’ ityādi | evamiti
pūrvoktavidhinā sarvāṇi lohāni kāntatīkṣṇamuṇḍaprabhṛtīni svarṇādīni api anayā
yuktyā ca mārayediti bhāvaḥ | ādiśabdagrahaṇāt raupyatāmrādayaḥ | aparamapi
śilāgandhārkadugdhāktā ityādi sugamam | satyamityanena vāritaraṃ
bhavedityarthaḥ | yathā guruvacastathā'tra boddhavyam | etena kimuktaṃ ? mṛtaṃ
lohaṃ tu paścāt saṃskāritaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘ghṛtatulyaṃ mṛtaṃ
lohaṃ lohapātragataṃ pacet | jīrṇe ghṛtaṃ samādāya yogavāheṣu yojayet | ityādi
|| 48-52||
Kāśīrāma Vaidya. atha lohakalpaḥ |
‘pātañjale tathā tantre lohā bahuvidhā matāḥ | duṣprāpyatvānniṣphalatvācca
likhyate hi bhidā mayā| cārutvādbhadravajraṃ tu pāṇḍikāntādayo yathā |
rūpairguṇaiśca kathyante te nāgārjunadeśataḥ || sāmānyāddviguṇaṃ proktaṃ
tasmādaṣṭaguṇaṃ kaliḥ | kalerdaśaguṇa bhadraṃ bhadrādvajraṃ sahasradhā ||
vajrāt sahasraguṇitāt pāḍinī daśabhirguṇaiḥ | tataḥ koṭisahasratvādayaḥ kāntaṃ
mahāphalam ||’ iti | tatra viśeṣa ucyate ‘kāñjījitaṃ tulāṅgaṃ
syādājyavarṇamayo viduḥ | kāśatāḍaṃ kṛśāṅgaṃ ca śulāṃ gandho dudeśatam ||
paṃḍitaṃ dvividhaṃ kṛṣṇaṃ śuklañca samatārdrakaṃ | bhadrameraṇḍabījābhaṃ
snuhīpatranibhaṃ tathā || vajraṃ damanapatrābhamīṣat svarṇacchavistathā |
kāntaṃ mṛdutaraṃ tārarukmakānto sitākaraṃ || svāduryatra bhavennimbakalko
rātridivoṣitaḥ | kāntaṃ taduttamaṃ yacca śilārūpeṇa vārtikaṃ ||
kahvoṇamuttamaṃ kāntamato'nyanmadhyamaṃ mataṃ | kṣudrāṃḍaṃ gurutāḍaṃ
syātkaliṅgajamayo mataṃ || rukmārukmapratīkāśaṃ tīkṣṇaṃ mṛduphalaṃ mataṃ
tattadā'karasaṃbhūtaṃ tattadrogavināśanaṃ || tena tasya parīkṣāyāṃ yāte
madimadetakam’ iti | lohabhedāḥ| atha māraṇaṃ - ‘vajraṃ pañcādikaṃ teṣāṃ bhedā
yājyatamaṃ śubhaṃ | prākpañcapalādūrdhvaṃ yāvadāṣoḍaśaṃ palam’ | atha
lohaśodhanaṃ ‘triphalātriguṇaistoyaistriphalā ṣoḍaśaṃ palaṃ | tatkvāthe
pādaśeṣe tu lohasya palapañcakaṃ || kṛtvā patrāṇi taptāni saptavāraṃ niṣecayet
| evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasaṃbhavaḥ’ iti | atha māraṇe puṭapraśaṃsā -
‘puṭairdoṣavināśaḥ syāt puṭādeva guṇodayaḥ | mriyate ca puṭāllohaṃ
puṭāṃstasmātsamācaret || yathā yathā pradīyante puṭāśca bahavo'yasi | tathā
tathā pravardhante guṇāḥ śatasahasraśaḥ | tāvallohaṃ puṭedvaidyo
yāvaccūrṇīkṛtaṃ jale | tannistarellaghutvena nīre tarati haṃsavat || tāvanna
cūrṇayedevaṃ yāvatkajjalisaṃnibhaṃ | karoti nihitaṃ netre naiva pīḍāṃ manāgapi
|| puṭe puṭe kvāthayitvā sthālīpākaṃ pradāpayet | puṭaikamantare vāpi kṣālanaṃ
vyayabhītitaḥ’ iti | atha doṣabhedena puṭānāha - ‘pākaḥ phalāmbudaśamūlarasena
vāyau pitte tu śītamadhuraistriphalairvidāryāḥ | tajjñaiḥ
śatāvarijaṭāsvarasena deyaḥ śleṣmāṇake tu daśamūlarasārdrakeṇa ||
vātaśleṣmavikāreṣu śvayathau vividhātmake | varṣābhūśṛṅgaverābhyāṃ māṇakena
viśeṣataḥ’ iti | māṇakaḥ māṇakandaḥ, ‘pittānile pittayute ca rakte
drākṣāvidārīśatamūlikābhiḥ | kṣīrakākolī kākolyā ca madhūkapuṣpaiḥ
kharjūrakeṇāpi tathaiva deyāḥ | atha vyādhibhedena puṭānāha - ‘jīrṇajvare
guḍūcī kāse śvāse ca śasyate vyāghrī| yakṣmā'sṛk pittarujorvāsā śastā balā
nāma || nāsāvraṇaśoṇitaśāṃtyarthaṃ svarasayavadūrvāyāḥ| kaṅkellicchallasalilaṃ
śastaṃ pradareṣu sarveṣu || niculadalodbhavasalilaiḥ pravāhikāyāṃ ca śasyate
sutarāṃ | grahaṇīṣu mustakānāṃ kuṭajakvāthātisāreṣu || mehe varāvare kṛcchre
pāṣāṇabhedikātivane | varṣābhūnāgarayoḥ kvāthaḥ śvayathupraśāntyarthaṃ ||
gomūtraṃ triṣu śastam udarāpasmārapāṇḍurogeṣu | astreṣu māṇakaṃdo gulme
rohītakaḥ kvāthaḥ || hikvāśvāse brāhmībhārgīsvarasena śastaśca |
eraṇḍanāgarayoḥ kvāthaḥ sāme'tiśastaḥ || śūleṣu daśamūlena gomūtreṇa
phalāmbunā | yakṛti plīhni dātavyo gṛhanyārkajaṃ payaḥ || devadāruviḍaṅgena
palāśena kṛmau mataḥ | kuṣṭhesaṃpākaniṃbena saptaparṇāṭarūṣakaiḥ||
bhallātakena bākucyavṛndārkeṇāśanena ca | madhurekṣurasaṃpākaiḥ abhīrūvaruṇena
ca | eraṇḍatṛṇapañcānāṃ mūlai śailūṣakena ca | triphalena ca kartavyo
mūlastambhe tridoṣaje || aśmarīṣu ca sarvāsu mūtrāghāte viśeṣataḥ |
vṛkṣakṣīrāmṛtā drākṣā abhīrūdaśamūlakaiḥ || vājigandhānvitairebhiḥ kṣayeṣu ca
nigadyate | amlapitte śatā- varyāḥ puṭā deyāśca sarvataḥ’ | muṇḍikā śatamūlī
ca citrāṅgakarikarṇakeśarājaistu | madhukaguḍūcīmārkavamuśalībhallā- takaiḥ
kalpe, rasāyane nāgabalā hayagandhā gokarṇakavṛddhadārakāmalakī, vājīkaraṇe
vihitā vānarīśatamūlikā kṣurikā jñātvaivaṃ | rogaviśeṣānebhirvāratrayaṃ puṭena
sthālīpāke adhikataḥ puruṣasvabhāvaṃ buddhimān kathitamapi
hemamauṣadhamucitamupādeyamanyadapi | ‘yaḥ kalpakāmaḥ kurute ca lohaṃ sa
sarvaśaṅkāparivarjitāṅgaḥ | dviraṣṭavarṣākṛtireṣa nityaṃ jīvet
pṛthivyāmamaropamānaḥ’ iti | lohakalpaḥ samāptaḥ || atha kiṭṭaṃ -
‘gomūtratriphalākvāthe taptaṃ śodhyaṃ trisaptadhā | svarṇādisarvalohānāṃ
kiṭṭasya ca guṇāvaham’ iti lohādikiṭṭamāraṇam | atha
svarṇādidhātubhakṣaṇapramāṇaṃ - ‘yavadvayaṃ prayoktavyaṃ hemaguñjāṣṭakā'vadhi
| tāraṃ taddviguṇaṃ lohamanyattattriguṇātmakam’
|| 48-52 ||
athopadhātuśodhanamāraṇaṃ, te ke upadhātavaḥ ? iti darśayannāha - mākṣikaṃ
tutthakābhre ca nīlāñjanaśilālakāḥ
||53|| rasakaśceti vijñeyā ete
saptopadhātavaḥ |
Āḍhamalla. mākṣikamiti | mākṣikaṃ
dhātumākṣikaṃ | taddvividham ekaṃ svarṇamākṣikam aparaṃ tāramākṣikaṃ
kāṃsyamākṣikamiti | tutthakaṃ prasiddham | abhram abhrakaṃ, nīlāñjanaṃ
prasiddham, śilā manaḥśilā, tālakaṃ haritālaṃ, rasakaṃ kharparakaḥ, sa ca
tutthakabhedaḥ | ete saptopadhātavaḥ kathitāḥ
|| 53 ||
Kāśīrāma Vaidya. athopadhātuśodhanaṃ
māraṇaṃ | mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, tutthaṃ tutthakam, abhram abhrakaṃ,
nīlāñjanaṃ kṛṣṇāñjanam, manaḥśilā, ālakaḥ haritālakaḥ, rasakaḥ kharparam | ete
sapta upadhātavo jñeyāḥ || 53 ||
atha mākṣikaśodhanamāraṇam - mākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ saindhavasya ca
||54|| mātuluṅgadravairvātha
jambīrotthadravaiḥ pacet | cālayellohaje pātre yāvatpātraṃ tu lohitam
||55|| bhavettatastu saṃśuddhiṃ
svarṇamākṣikamṛcchati | kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet
|| 56 || takreṇa vājamūtreṇa mriyate
svarṇamākṣikam | karkoṭīmeṣaśṛṅgyutthairdravairjambīrajairdinam
|| 57 || bhāvayedātape tīvre vimalā śudhyati
dhruvam |
Āḍhamalla. idānī pratyekena
śodhanamāraṇamāha - athetyādi | mākṣikasyeti spaṣṭam | karkoṭīti | vimalā
svarṇa- mākṣikabhedaḥ, karkoṭī vandhyākarkoṭī grāhyā, meṣaśṛṅgī vallīsaṃjñā
prasiddhā, etayordravaiḥ sadyorasaiḥ patrāṇāmiti śeṣaḥ | jambīrajairiti
jambīraphalarasaiḥ dinamiti mardayet iti śeṣaḥ | tena pratyekarasena kṛtvā
dinaikaṃ mardayedityarthaḥ | ātape tīvra iti tīvragharme | tīvragharmābhāve
agnau śodhayedityapi sampradāyaḥ | uktaṃ ca ‘jambīrāṇāṃ rasaiḥ svinnaṃ
meṣaśṛṅgīrase'thavā | rambhātoyena vā pācyaṃ ghasraṃ vimalaśodhanam’ iti
|| 54-57 ||
Kāśīrāma Vaidya. yāvat pātraṃ lohitaṃ
raktaṃ bhavati tāvat pacet | tadā mākṣikaṃ śuddhimṛcchati śuddhiṃ prāpnoti | ṛ
gatāvityasya ṛcchādeśe prayogaḥ | mākṣikaṃ kṛdbhūbhūtaṃ napuṃsakatvāt | atha
māraṇaṃ | kulatthasyeti spaṣṭamanyat | atha tāramākṣikaśodhanamāraṇaṃ |
karkoṭī vandhyākarkoṭī, meṣaśṛṃgī prasiddhā | atha māraṇaṃ svarṇamākṣikavat
|| 54-57 ||
atha tutthakaśodhanamāha -- viṣṭhayā mardayettutthaṃ mārjārakakapotayoḥ || 58
| daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā pacenmṛdupuṭena tu | puṭaṃ dadhnā puṭaṃ
kṣaudrairdeyaṃ tutthaviśuddhaye || 59 ||
Āḍhamalla. viṣṭhayā mardayet iti viṣṭhā
purīṣam | mārjārakakapotayoriti mārjārako biḍālaḥ, kapotaḥ prasiddhaḥ anayoḥ
purīṣaṃ tvanumānato grāhyam, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ daśāṃśamiti
tutthakaparimāṇāt | mṛdupuṭaṃ tu kukkuṭapuṭaprabhṛtikaṃ paścāddadhnā kṛtvā
puṭamekaṃ deyam | tadanu kṣaudrairapi puṭamekaṃ dadyādityarthaḥ
|| 58 || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tutthaśodhanaṃ
viṣṭhayeti | granthāntare caivaṃ śodhanam - ‘ataḥ viṣṭhāsamaṃ tutthaṃ
sakṣaudraṃ ṭaṃkaṇaṃ kṛtam | trivāraṃ puṭitaṃ śuddhaṃ vāntibhrāntivivarjanam’
||58||59||
athābhrakaśodhanam - kṛṣṇābhrakaṃ dhamedvahnau tataḥ kṣīre vinikṣipet |
bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā taṇḍulīyāmlayordravaiḥ ||60| bhāvayedaṣṭayāmaṃ
tadevaṃ śuddhyati cābhrakam |
Āḍhamalla. adhunā abhrakaśodhanamāha -
kṛṣṇeti | kṛṣṇābhrakaṃ vajrajātisaṃjñaṃ kathitam | yatastvabhrakaṃ tu
caturvidhaṃ bhavati | tathāhi tantrāntarādutpattiprabhṛtikaṃ likhyate yathā
‘purā vadhāya vṛtrasya vajriṇā vajramuddhṛtam | visphuliṅgāstatastasya gaganaṃ
parisarpitāḥ || nipeturmeghanirghoṣāt śikhareṣu mahībhṛtām | tebhya eva
samutpannaṃ tattadgiriṣu cābhrakam || tadvajraṃ
vajrajātatvādabhramabhraravodbhavāt | gaganacyutajātatvādūcire gaganaṃ surāḥ
|| tadbrāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrabhedāccaturvidhaṃ | krameṇaiva sitaṃ raktaṃ
pītaṃ kṛṣṇaṃ ca varṇataḥ || pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajraṃ ceti caturvidham|
pinākādyāstrayo varjyā vajrajātiṃ samāharet || muñcatyagnau vinikṣiptaṃ
pinākaṃ dalasaṃcayam | darduraṃ nihitaṃ hyagnau kurute darduradhvanim || nāgaṃ
cāgnau vinikṣiptaṃ phūtkāraṃ ca vimuñcati | vajrābhrakaṃ tu vahnisthaṃ na
kvacidvikṛtiṃ vrajet || tasmādvajrābhrakaṃ yojyaṃ vyādhivārdhakyamṛtyujit |
tatra dakṣiṇaśaile'rkaśoṣādalpaguṇaṃ hi tat || alpasatvaṃ tadā dhatte abhre
satvaṃ guṇapradam | atha cottaraśailotthaṃ bahusatvaṃ guṇādhikaṃ | śaṃsanti
munayaḥ sarve prayoge kṛṣṇamabhrakam’ iti | śodhanaṃ cāha - taṇḍulīyāmlayoriti
| taṇḍulīyo10
meghanādaḥ, amlaḥ kāñjikaṃ, tadabhāve jambīraprabhṛtikaṃ grāhyam | aṣṭayāmaṃ
dvayordravyayostena pratyekaṃ caturyāmamityarthaḥ
||60||
Kāśīrāma Vaidya. kṛṣṇābhrakamiti | nanu
granthāntare caturvidhamabhrakamuktaṃ, tadyathā - ‘pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ
vajraṃ ceti caturvidham | tat punnapuṃsakaṃ jñeyaṃ pratyekaṃ tatra lakṣaṇaiḥ |
vaṅgasenādāyastrividhamāhuḥ ‘vajraṃ bhekavapuḥ kṛṣṇābhrakaṃ ca trividhaṃ mataṃ
| tataḥ kṛṣṇaṃ samādāya pācayetkāṃjike śubhe’ iti | etadvivṛṇoti trivikramaḥ |
tataḥ kṛṣṇaṃ samādāyetyanena kṛṣṇatvasāmyādvajrakṛṣṇābhrayorgrahaṇaṃ |
bhekavapuḥ haritapītādivarṇaṃ tyājyam | ataḥ śārṅgadhareṇa kṛṣṇasyaiva
grahaṇaṃ kṛtam ||60||
atha māraṇam | kṛtvā dhānyābhrakaṃ tattu śoṣayitvātha mardayet
|| 61|| arkakṣīrairdinaṃ khalve cakrākāraṃ
ca kārayet | veṣṭayedarkapatraiśca samyaggajapuṭe pacet
|| 62 || punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ
saptavāraṃ prayatnataḥ | tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam
|| 63|| mriyate nātra saṃdehaḥ sarvayogeṣu
yojayet | tulyaṃ ghṛtaṃ mṛtābhreṇa lohapātre vipācayet
|| 64 || ghṛte jīrṇe tadabhraṃ tu
sarvayogeṣu yojayet | mṛtaṃ tvabhraṃ harenmṛtyuṃ jarāpalitanāśanam
|| 65 || anupānaiśca saṃyuktaṃ
tattadrogaharaṃ param |
Āḍhamalla. atha māraṇaṃ yathā - kṛtvā
dhānyābhrakamityādi | dhānyābhrakavidhānaṃ tu tantrāntarādavagantavyaṃ |
tadyathā -‘baddhvā dhānyayute vastre mardayet kāñjikaiḥ saha | ādāyā'dhogataṃ
śuddhaṃ śuṣkaṃ dhānyābhrakaṃ bhavet’ iti | athavā ‘cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ
baddhvā kambalake tathā trirātraṃ kāṃjike sthāpyaṃ tat klinnaṃ mardayeddṛḍham
| kambalādgalitaṃ ślakṣṇo māraṇādau praśasyate iti |
veṣṭayedarkapatraiścetyanena cakrākāraṃ dravyaṃ patrairveṣṭayitvā'gnau puṭet |
samyagiti grahaṇena tat patraveṣṭitaṃ cakrākāraṃ dravyaṃ kharpare nidhāya,
upari ca kharparaṃ datvā tadūrdhvādhaḥ āraṇyakopalāni ca dattvāgniṃ prajvālya
gajapuṭe puṭediti tātparyārthaḥ | evaṃ saptavāraṃ yāvat puṭet |
arkakṣīrairevetyarthaḥ | tataḥ paścādvaṭajaṭākvāthaiḥ kṛtvā puṭatrayameva
deyam | atha mṛtābhrasyā'pi śuddhimāha - tulyamityādi sugamam | adhunā
mṛtābhrasya guṇamapyāha - mṛtamiti | kecidamuṃ ślokaṃ na paṭhanti,
bahusthāneṣvapracāratvāt || 61-65 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 61-65 ||
athānyaprakāro'bhrakamāraṇasya tamapi vyācaṣṭe - śuddhaṃ dhānyābhrakaṃ mustaṃ
śuṇṭhīṣaḍbhāgayojitam||66||
mardayetkāñjikenaiva dinaṃ citrakajai rasaiḥ | tato gajapuṭaṃ
dadyāttasmāduddhṛtya mardayet
|| 67 || triphalāvāriṇā tadvatpuṭedevaṃ
puṭaistribhiḥ | balāgomūtramusalītulasīsūraṇadravaiḥ
|| 68 || marditaṃ puṭitaṃ vahnau tritrivelaṃ
vrajenmṛtim |
Āḍhamalla. śuddhaṃ dhānyābhrakamiti |
śuddhiḥ pūrvaṃ kathitā | dhānyābhrakavidhānaṃ pūrvameva pradarśitam | mustaṃ
śuṇṭhī ca ṣaḍbhāgayojitaṃ pratyekaṃ | ṣaḍbhāgatā'tra abhrakaparimāṇāt |
kāñjikena mardanaṃ caikadinamityarthaḥ | triphalāvāriṇā
triphalākvāthenetyarthaḥ | tadvat puṭediti gajapuṭavidhānena | evaṃ
puṭaistribhiriti triphalākvāthena puṭatrayaṃ dadyā- dityabhiprāyaḥ | evamiti
gajapuṭavidhānādinā balāprabhṛtīnāṃ pañcadravyāṇāṃ dravaiḥ kṛtvā pratyekena
trivelaṃ marditaṃ pañcādvahnau puṭitaṃ cābhrakaṃ mṛtiṃ vrajedityarthaḥ | eke
cātra yogatrayaṃ manyante tanmate tu mustaprabhṛti citrakāntaireko yogaḥ |
kevalatriphalāyā dvitīyaḥ | balāprabhṛti sūraṇāntaistṛtīya iti
|| 66-68 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānyaprakāraḥ | puṭe
saṃpuṭe puṭatrayaṃ deyaṃ | balā prasiddhā | spaṣṭamanyat | ityabhrakamāraṇam
|| || 66-68 ||
abhrasatvaprakāraḥ |11
dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṅkaṇasya na | piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ
ruddhvā tīvrāgninā pacet
||69|| svabhāvaśītalaṃ cūrṇaṃ sarvayogeṣu
yojayet |
atha nīlāñjanam - nīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradravabhāvitam
|| 70 || dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu
yojayet | evaṃ gairikakāsīsaṭaṅkaṇāni varāṭikā
|| 71|| taurī śaṅkhaṃ ca kaṅkuṣṭhaṃ
śuddhimāyāti niścitam |
Āḍhamalla. samprati
nīlāñjanaśodhanavidhimāha - nīlāñjanamiti | nīlāñjanaṃ prasiddham | asya
bhedaḥ sauvīrāñjanaṃ śvetakṛṣṇavarṇabhedāt | etasmādapi sīsakotpattirjāyate |
jambīradravabhāvitamiti jambīraphalarasena bhāvitaṃ śeṣaṃ sugamam | evamityādi
| evaṃ nīlāñjanaśodhanaprakāreṇaiva gairikādayo viśodhyāḥ | gairikaṃ
prasiddham | gairikaṃ svarṇagairikaṃ ca | kāsīsamiti | tacca dvividhaṃ |
kāsīsaṃ puṣpakāsīsaṃ ca | kāsīsaṃ bhasmavadalpamṛt puṣpakāsīsaṃ tadbhedaḥ
kiñcitpītaḥ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraḥ, varāṭikā kapardikā, śeṣaṃ prasiddham |
taurī sphaṭikā ‘phiṭkārī’ śabdavācyo mṛdbhedaḥ | kaṅguṣṭhaṃ suvarṇakṣīrī, asya
bhedaḥ coka iti prasiddhaḥ | sa ca raktakṣīrasehuṇḍa iti pratīteḥ |
niścitamityanenānyat śodhanamapi nāpekṣayet | yatastanttrāntareṣvapi
nānāprakāreṇa śodhanamasti tasmādanenaivā'tra śodhanameteṣāṃ pratipāditam
|| 70 || 71 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
gairikakāsīsaṭaṃkaṇavarāṭakāśaṅkhatorīśodhanaṃ sugabham | evaṃ
nīlāñjanaprakāreṇa jambīrabhāvanayetyarthaḥ | gairikaṃ prasiddhaṃ, kāsīsaṃ
prasiddhaṃ, ṭaṅkaṇaṃ kṣāraḥ, varāṭikā, śaṅkhaṃ, torī sphaṭikā, kaṅkuṣṭhaṃ
cokaniryāsaḥ||70|| 71||
atha manaḥśilāśodhanam -- pacettryahamajāmūtrairdolāyantre manaḥśilām
|| 72 || bhāvayetsaptadhā pittairajāyāḥ
śuddhimṛcchati |
Āḍhamalla. atha mana:śilāśodhanamāha -
pacediti | manaḥśilā prasiddhā | dolāyanttravidhānaṃ ca sampradāyato likhyate
| manaḥśilāṃ kaṇaśaḥ kṛtvā kadalīdalaiḥ saṃveṣṭya tadanu caturguṇena vastreṇa
ca poṭṭalīṃ baddhvā mūtrapūrite bhāṇḍe vidhivat svedayet yāvaddinatrayaṃ
bhavati | dinagrahaṇena rātrirapi gṛhyate | tenāhorātramapi svedayet
ityabhiprāyaḥ eke tu dinatrayameva na tu rātrau svedanaṃ vihitam, yato
rātrāvadṛḍhatve dagdhādibhayāt tathāhi - ‘sudṛḍhe kadalīpatre vastrakhaṇḍe
caturguṇe | tanmadhye tān vinikṣipya badhnīyācca supoṭṭalīm |
kṣārāmlamūtravargeṇa svedayecca dinatrayam | tathā svedaḥ prakartavyo majjayet
poṭalī yathā | bhavenna ca talasparśā bhāṇḍasyāpi kadācana’ iti manyante |
tato dolāyantrapramāṇamapi | ‘dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhasya tasya ca |
mukhe tiryakkṛte daṇḍe yaddravyaṃ sūtralambitam | svedayettanmadhyagataṃ
dolāyanttramiti smṛtam’ iti | bhāvayet saptadhā12
pittairiti | tadanu sveditā manaḥśilā ajāyāḥ pittadravaiḥ kṛtvā saptadhā
gharme bhāvayet| bhāvanārthadravastu yāvaddravyaṃ drāvitaṃ bhavati evaṃ
śuddhimṛcchatīti | eke ‘kṣālayedāranāle vā sarvayogeṣu yojayet’ iti paṭhanti
tathā vyākhyānayanti ca || 72 ||
Kāśīrāma Vaidya. pacettryahamiti | anye
evamāhuḥ - ‘jayantīrasasaṃpiṣṭhā śilā śuddhyati gharmaṇā | viṣaghnī ca
tridoṣaghnī sā śuddhā parikīrtitā ’|| 72 ||
atha tālakaśuddhiḥ - tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā sacūrṇaṃ kāñjike kṣipet
||73|| dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ
kūṣmāṇḍajairdravai | tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ ca triphalājalaiḥ
|| 74 || evaṃ yantre caturyāmaṃ pācyaṃ
śudhyati tālakam |
Āḍhamalla. idānīṃ tālakaśodhanaṃ
prakaṭayannāha - tālakamiti | tālakaṃ haritālaṃ sacūrṇakāñjike kṣipediti
cūrṇaṃ kaṇikābhāvamityarthaḥ | kathaṃ ? yathā īṣaccūrṇayuktaṃ kāñjikaṃ bhāṇḍe
kṣiptvā dolāyantravidhānena svedayet| dolāyantravidhistu pūrvaṃ darśita eva |
tata ityanena yāmaikaṃ svedanaṃ sūcitam | kūṣmāṇḍajairdravairiti
kūṣmāṇḍaphalasya sadyorasaiḥ kvāthairvā | triphalājalairiti |
kvathitatriphalājalaiḥ kvathitatriphalātoyaiḥ | śeṣaṃ sugamam
||73||74||
Kāśīrāma Vaidya. kaṇaśaḥ khaṇḍaśastālaṃ
haritālacūrṇaṃ kalicūrṇasahitakāñjike kṣipet | dolāpātre yāmaṃ pacet
haṇḍikāyāṃ kāṣṭhaṃ datvā kāṣṭhe lambamānāṃ poṭṭalikāṃ sthāpayet | idaṃ
dolāyantraṃ | spaṣṭamanyat ||73||74||
atha rasakaśuddhiḥ -- naramūtraiśca gomūtraiḥ saptāhaṃ rasakaṃ pacet
|| 75 || dolāyantreṇa śuddhiḥ syāttataḥ
kāryeṣu yojayet |
Āḍhamalla. atha rasakaśodhanaṃ vyācaṣṭe
- naramūtrairiti | rasakaṃ kharparakaṃ, tacca tutthabhedaḥ |
naramūtrairgomūtraiśca pṛthak pacet na tu militamūtradvayaiḥ | naramūtraṃ
saptāhaṃ yāvat cet dolāyantreṇa athavā gomūtraiḥ ‘saptāhāt sveditaḥ śuddho
rasako naravāriṇā’ ityādi vacanāt || 75 ||
athedānīṃ samudāyena sattvanirgamaṃ prakaṭayannāha - lākṣā mīnā payaśchāgaṃ
ṭaṅkaṇaṃ mṛgaśṛṅgakam ||76|| piṇyākaṃ
sarṣapāḥ śigrurguñjorṇāguḍasaindhavāḥ | yavāstiktā ghṛtaṃ kṣaudraṃ yathālābhaṃ
vicūrṇayet ||77|| ebhirvimiśritāḥ sarve
dhātavo gāḍhavahninā | mūṣādhmātāḥ prajāyante muktasatvā na saṃśayaḥ
||78||
Āḍhamalla. lākṣeti | lākṣā prasiddhā |
śigrurśobhāñjanatvak mūlaṃ vā | guñjāphalāni, ūrṇā meṣaromāṇi, guḍasaindhave
prasiddhe | yavatiktā sarpākṣī | yathālābhamiti vyastaṃ samastaṃ vā grāhyam |
sarve dhātava iti dhātugrahaṇena upadhātava uparasāśca grāhyāḥ | yataḥ
‘yantropari svabhāge'sti rase tatsarvabhājane | kartavyaṃ
tadguṇādhikyādrasajñairiti niścitam’ iti | gāḍhavahninā mūṣādhmātā iti | tena
pātālayantreṇa vā yathāyogyaṃ satvanirgamaṃ kārayedityarthaḥ | tathāhi
-‘sarvatulyaṃ ca dhānyāmlaṃ bhūnāgaṃ mṛttikā punaḥ | tathā pāṣāṇacūrṇāni
kaṭhinoparasāśca ye | melayenmāhiṣaiḥ pañcadugdhādiśakṛdantakaiḥ| dṛḍhaṃ
mardya vaṭīṃ kuryāt karṣamātraṃ ca śoṣayet | koṭīyantrairdhamedvahnāvaṅgāre
khādirodbhavaiḥ | trivāraṃ dhmāpayedevaṃ satvaṃ patati nirmalam |
asādhyānmocayet satvamabhrakādestu kā kathā’ koṭīyantraṃ prasiddhametat |
pātālayantranalikāyantrayoḥ svarūpaṃ likhyate - nāla sāgaragolikā bhū- |
mūṣāsatva. garta nalikāsampuṭayantrametat atrāgniḥ bhū bhū kṣīram ga.
pātālayantram eteṣāṃ satvanirgamaḥ sampradāyato yathā gurusakāśaṃ dṛṣṭvā vā
kāryo na doṣaḥ || 76-78 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha satvanirgamaḥ |
dhamanadravyāt lākṣādayaḥ pratyekamaṣṭamāṃśāḥ ṭaṅkaṇaṃ caturthāṃśamiti
grathāntarāt | dhamanāddhātava iti nirukteḥ | abhrādisatvadravyāṇi tena
nāgatāmrādidravyāṇi grāhyāṇi | mīnāḥ kṣudramatsyāḥ | yavattiktā sarpākṣī |
yadvā yavaḥ prasiddhaḥ | tiktā kaṭukī || 76 -78 ||
atha ratnānāṃ śodhanamāraṇam - kulatthakodravakvāthairdolāyantre vipācayet |
vyāghrīkandagataṃ vajraṃ tridinaṃ tadviśudhyati
|| 79 || taptaṃ taptaṃ tu tadvajraṃ
kharamūtrairniṣecayet | punastapyaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā
|| 80 || matkuṇaistālakaṃ piṣṭvā
yāvadbhavati golakam | tadgole nihitaṃ vajraṃ tadgolaṃ vahninā dhamet
|| 81 || siñcayedaśvamūtreṇa tadgole ca
kṣipetpunaḥ | ruddhvā dhmātaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā
||82|| evaṃ ca mriyate vajraṃ cūrṇaṃ
sarvatra yojayet |
Āḍhamalla. ratnānāṃ
śodhanamāraṇamapyāha - tāvatpūrvaṃ vajrasya śodhanamāha - kulatthaketi |
vajraṃ hīrakaṃ | taccaturvidhaṃ bhavati | tathāhi -
‘śvetaraktapītakṛṣṇāścaturdhā vajrajātayaḥ | rasāyane bhavedvipraḥ śubhraḥ
siddhyaṣṭadāyakaḥ || kṣatriyo mṛtyujidrakto valīpalitarogahā | dhanaprado
bhavedvaiśyaḥ pīto dehasya dārḍhyakṛt || kṛṣṇaḥ śūdro rujāṃ hantā vapustambhaṃ
karoti ca | puṃstrīnapuṃsakāścaite lakṣaṇena tu lakṣayet|| suvṛttāḥ
phalasaṃpūrṇāstejovanto bṛhattarāḥ | puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitā:
|| rekhābindusamāyuktāḥ ṣaḍasrāstāḥ striyaḥ smṛtāḥ | trikoṇadehadīrghaṃ ca
tannapuṃsakameva ca || pūrvapūrvaṃ tu te śreṣṭhāḥ puruṣā rasabandhakāḥ |
śarīrakāntijanakā bhogadā vajrayoṣitaḥ | napuṃsakāstvalpavīryā akāmā:
satvavarjitāḥ | striyaḥ strīṇāṃ pradātavyāḥ klībe klībaṃ tathaiva ca ||
sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ’ iti | anyatrā'pi ‘pañca doṣā
guṇāḥ pañca chāyā caiva caturvidhā | śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā caiva
nigṛhyate || ṣaṭkoṇaṃ laghu tīkṣṇaṃ ca bṛhadaṣṭadalaṃ ca yat | jale tarati
tadvajraṃ tadgrāhyaṃ rasakarmaṇi’ iti | etasya śodhanādikamapyāha -
kulatthetyādi | kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | kodravo'pyannaviśeṣaḥ |
kvāthena kṛtvā dolāyantre vipācayedityabhiprāyaḥ | taptamiti
dolāyantrasveditaṃ tadvajraṃ paścādagnau saṃtaptaṃ kṛtvā tadanu kharamūtre
niṣecayet | evaṃ trisaptadhā kṛtvā mṛtaṃ vajraṃ śreṣṭhaṃ bhavatītyarthaḥ |
kecittu dolāyantre svedanam ahorātreṇaiva bhavati | tathāca tantrāntare
‘kulatthakodravakvāthe dolāyantreṇa pācayet | ahorātrāt samuddhṛtya
hayamūtreṇa bhāvayet’ iti || 79-82 ||
Kāśīrāma Vaidya. athetyanantaraṃ
śārṅgadharānuktamapi ratnasaṃkhyāmāha - tatra pañca navaratnāni bhavanti
tānyāha - ‘pañcaratnāni mukhyāni uparatnacatuṣṭayaṃ | vajraṃ muktāphalaṃ caiva
pravālaṃ mārkataṃ tathā | puṣparāgaṃ nīlavajraṃ gomedaṃ ca viḍūryakaṃ |
navaratnāni caitāni śodhayenmārayedbhiṣak’ iti | vajraṃ hīrakaṃ, pravālaṃ
vidrumaṃ, marakataḥ taddharitavarṇaṃ, puṣparāgaṃ campakahemavarṇābhaṃ, nīlaṃ
indranīlaṃ nīlavarṇaṃ, vaiḍūryakaṃ vaidūryamaṇirbiḍālanetravarṇaṃ
nīlapītavarṇam | atha vajraśodhanaṃ -vyāghrīkandaṃ guharīkandam iti śodhanam |
atha māraṇaṃ | kharo gardabhaḥ | matkuṇaḥ khaṭvamallaḥ | anyadapi hiṃgviti |
anyacca sugamam ||79-82||
athānyadapi vajramāraṇamāh14
- hiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthaje kṣipet
|| 83 || taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ
bhūryāccūrṇaṃ trisaptadhā | aparamapi vajramāraṇamāha - maṇḍūkaṃ kāṃsyaje
pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ ||84|| sa
bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet | taptaṃ taptaṃ ca bahudhā
vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet || 85 ||
Āḍhamalla. hiṅgusaindhaveti | kulatthaṃ
prasiddham | tadbhave kvāthe hiṅgusaindhavakalkena vajraṃ liptvā'gnau saṃtāpya
kula- tthakvāthenaiva secayediti sampradāyaḥ
|| 83 || maṇḍūkamiti | maṇḍūkānāṃ
mūtravidhānamatra subodhaṃ jñātavyam | tatrādau vajramagnau saṃtaptaṃ kṛtvā
tanmaṇḍūkamūtre āvapet | secayedityarthaḥ | taptaṃ ca bahudhā iti ko'rthaḥ
saptavāraṃ yāvatkuryādityarthaḥ ||84||85||
idānīṃ vaikrāntamāraṇamāha - vaikrāntaṃ vajravacchodhyaṃ nīlaṃ vā lohitaṃ
tathā | hayamūtreṇa tatsecyaṃ taptaṃ taptaṃ dvisaptadhā
|| 86 || tatastu meṣadugdhasya pañcāṅge
golakaṃ kṣipet | puṭenmūṣāpuṭe ruddhvā kuryādevaṃ ca saptadhā
|| 87 || vaikrāntaṃ bhasmatāṃ yāti
vajrasthāne niyojayet |
Āḍhamalla. vaikrāntamiti |
vajravacchodhyamiti | yathā, vajraṃ pūrvaṃ śodhitaṃ kulatthādikvāthena tathā
vaikrāntamapi saṃśodhya paścānmārayedityabhiprāyaḥ | yato ‘vaikrāntaṃ
vajrabhedaṃ syāt’ iti | keṣāṃcinmate caturvidhaṃ bhavati | vajram atra
dvividhameva grāhyaṃ śreṣṭhatvāt hayamūtreṇa ghoṭakamūtreṇa | taptaṃ taptamiti
ko'rthaḥ ? taptvāgnau saṃtāpya mūtre āvapedityarthaḥ | evaṃ caturdaśavāraṃ
yāvat kuryāt | tataḥ paścāt | vaikrāntaṃ meṣadugdhaṃ tasya pañcāṅgaṃ tasya
golakaṃ kṛtvā tatra vaikrāntaṃ melayitvā paścānmūṣāpuṭe saṃrudhyā'gnau pacet |
meṣadugdhaṃ meṣadugdhikā tasyāḥ pañcāṅgamityarthaḥ, pañcāṅgaṃ
tvakpatrapuṣpaphalamūlāni | evaṃ saptadhā kṛtvā bhasmatāṃ yāti | kecittu
meṣadugdhasyetyasya sthāne ‘latāstvottara- vāruṇyā’ iti paṭhanti tasmāt
pañcāṅgaṃ laghvindravāruṇyā grāhyam | granthāntaradarśanācca | (tathāhi
‘tataścottaravā- ruṇyā pañcāṅgaṃ golakaṃ kṣipet | ruddhvā mūṣāpuṭe
paścātpaceduddhṛtya golakāt | kṣiptvā ruddhvā paceścaivaṃ saptadhā bhasmatāṃ
nayet’ iti | vajrasthāne niyojayediti tadvaikrāntaṃ tasya kārye
niyojayedityabhiprāyaḥ | ata eva vaikrāntaṃ vajravacchodhyamiti kathitam
|| 86 || 87 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vaikrāntamāraṇaṃ
| vaikrāntaṃ vikṛtimāpannaṃ hīrakaṃ hīrakajātiviśeṣaḥ | kapha iti
ratnaparīkṣakāḥ prāñcaḥ | meṣadugdhī prasiddhā
|| 86 || 87 ||
idānīṃ śeṣaratnaśodhanamāraṇamapyāha -- svedayeddolikāyantre jayantyāḥ
svarasena ca || 88 || maṇimuktāpravālāni
yāmaikaṃ śodhanaṃ bhavet | kumāryāstaṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet
||89|| pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni
kṛtsnaśaḥ | mauktikāni pravālāni tathā ratnānyaśeṣataḥ
|| 90 || kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra
saṃśayaḥ | uktamākṣikavanmuktāḥ pravālāni ca mārayet
||91|| vajravatsarvaratnāni
śodhayenmārayettathā |
Āḍhamalla. svedayediti | jayantī
śākabhedaḥ | maṇimuktapravālānīti | maṇayo nānāvidhāste māṇikyapuṣpa-
rāganīlamaṇivaidūryagārutmataprabhṛtayaḥ | muktā mauktikaṃ | te'pi bahudhā
bhavanti | pravālaṃ vidrumaṃ tadapi bahuvidham, kumārī nārīśabdavācyā,
taṇḍulīyo meghanādaḥ15
, stanyaṃ kṣīraṃ, tena kimuktam | ratnādīni pūrvaṃ dolāyantre jayantyāḥ
svarasena saṃsvedya yāmaikaṃ yāvat paścāt tadagnau saṃtaptaṃ kṛtvā
kumāryādīnāmekatamarasena niṣiṃcayet | evaṃ saptadhā kṛtvā mṛtāni
bhavantītyarthaḥ | mauktānīti bahuvacanatvenāṣṭaprakārāṇi teṣāmucyante |
tadyathā - ‘meghānāmatha śaṅkhānāṃ varāhasya ca dantinaḥ | mīnajaṃ vaṃśajaṃ
caiva phaṇijaṃ śuktijaṃ tathā | aṣṭau muktāphalānyeva sadā jāraṇakarmaṇi |
guṇayuktāni gṛhyante doṣayuktāni varjayet’ | yataḥ - ‘sthūlaṃ vṛttaṃ guru
snigdhaṃ raśmitārajalānvitam | śvetamāhlādakaṃ svacchaṃ muktāyāśca guṇā daśa’
iti | pravālānīti bahuvacanenā'trāpi jātiguṇadoṣādikaṃ sūcayati | tathāhi
‘atiriktaṃ ca dīptaṃ ca vidrumaṃ parimaṇḍalam | snigdhaṃ ca svaccharūpaṃ ca
baddhaṃ śuddhaṃ samaṃ guru || aṅgārasadṛśaṃ piṇḍaṃ pravāle'mī guṇā daśa |
gauraṃ raṅgajalākrāntaṃ sūkṣmaṃ vakraṃ sakoṭaraṃ || rukṣaṃ kṛṣṇaṃ laghu śvetaṃ
pravālamaśubhaṃ tyajet | tathā ratnānyaśeṣata’ iti | aśeṣato'pi
tajjñasakāśādavagantavyāni | teṣāṃ ca lakṣaṇāni likhyante yathā - ‘padmarāgaṃ
kuruvindaṃ sugandhaṃ nīlagandhakam | māṇikyaṃ caiva vijñeyaṃ
brāhmaṇādikrameṇatu || nirdhūmaṃ jvaladaṅgāramindrago- pasamaprabham |
guñjārāgapratīkāśaṃ māṇikyaṃ rasakarmaṇi || cāmpeyakasamo varṇairhemavarṇaḥ
sunirmalaḥ | atidīpto bhavedyastu padmarāgaḥ sa ucyate |
sthūlavṛddhamadhucchāyaṃ bhrājiṣṇu śvetamujjvalam || guru snigdhaṃ tathā
proktaṃ rasarājasya karmaṇi | indranīlo mahānīlo nīlaśca kṛṣṇanīlakaḥ | ete
nīlāstu catvāro brāhmaṇādikrameṇa tu | atasīpuṣpasaṅkāśaṃ
nīlajīmūtasannibham|| yaḥkaroti payonīlaṃ mahānīlaṃ taducyate |
biḍālanetrasaṃkāśaṃ nīlapītaṃ sunirmalam || calaṃ lasunamadhyasthaṃ vaidūryaṃ
rasakarmaṇi | vijñeyo garuḍodgāraḥ kīrapakṣo dvitīyakaḥ || tṛtīyo
vaṃśapatraśca caturtho dhūlidhūsaraḥ | khadyotadyutisaṃkāśo
mayūrakaṃṭhasannibhaḥ || komalatvaṃ caturṇāṃ supraśastaṃ rasakarmaṇi, iti |
kimuktaṃ bahunā ‘pañcadoṣā guṇāḥ pañca cchāyā caiva caturvidhā | śvetā pītā
tathā raktā kṛṣṇā caiva nigṛhyate || sarve bhānunibhā dīptā doṣāḥ
paṭalavarjitāḥ | nijairvarṇaiḥ samāyuktā utkṛṣṭā rasakarmaṇi’ iti | atha
prayogāntaramāha -uktamākṣikavadityādi |
pūrvoktasvarṇamākṣikaśodhanavidhānavat muktāpravālāni śodhayet sarvaratnāni ca
vajraśodhanamāraṇavidhivat samprasādhayedityabhiprāyaḥ
|| 88-91 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
śeṣaratnaśodhanamāraṇaṃ | jayantīsvarasena dolāyantre maṇikādīni svedayet |
maṇiḥ sūryacandrakāntādimaṇiḥ | yadvā maṇiḥ | tathāca
‘bhramaraśikhikaṇṭhavarṇaśikhā samaprabho bhujaṅgānāṃ bhavati maṇiḥ kila
mūrdhapriyo'narghyaguṇaḥ sa vijñeya’ iti | pravālaṃ vidrumam | atha māraṇaṃ
tandulīyakaḥ meghanādaḥ śākaḥ, stanyena strīdugdhena uktamākṣikavat
svarṇamākṣikavat māraṇaṃ jambīrarasādau
|| 88-91 ||
athedānīṃ śilājatuśodhanaprakāraṃ darśayannāha -- śilājatu samānīya
grīṣmataptaśilācyutam
||92||
godugdhaistriphalākvāthairbhṛṅgadrāvaiśca mardayet | ātape dinamekaikaṃ
tacchuddhaṃ śuddhatāṃ vrajet || 93 ||
Āḍhamalla. śilājatvityādi | jaturlākṣā
tatprakāśavat śilābhyaḥ prasrutaṃ dravaviśeṣaṃ tat śilājatuśabdavācyam |
tantrāntare'pi ‘māsi śukre śucau caiva śilāḥ sūryāṃśutāpitāḥ | catuḥprakāśaṃ
svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi | śilājatviti vikhyātaṃ
sarvavyādhivināśanam’ iti | nanu rūkṣakaṭhinānāṃ śilānāṃ kathaṃ snigdhadravaḥ
svarasaḥ saṃbhavati ? | satyam | atra śilopalakṣitatvāt tattaddhātava eva
prasravanti | tathācoktam ‘śailasya dhātoḥ svarasaṃ śilābhyaḥ
sūryapratāpājjatusaṃprakāśam | kṛṣṇaṃ bhavenmūtrasamānagandhi tadeva ramyaṃ tu
śilājatu syāt’ iti | matāntare'pi ‘hemādyāḥ sūryasaṃtaptāḥ sravanti
giridhātavaḥ| jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu’ iti | iti
tantrāntare'pi prasiddhametat| tadyathā ‘taptādīnāṃ tu lohānāṃ
ṣaṇṇāmanyatamānvayam | jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoniprathitaṃ kṣitau’ iti |
yataḥ lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabhaṃ | tasya lohasya yadvīryaṃ
rasaṃ vāpi bibharti tat’ iti | prasaṅgato'pi catuṣṭayaṃ yathā - ‘hemno vai
rajatāt tāmrāt tathā syādayasādapi | gomūtragandhi sarveṣāṃ
yathāpūrvamanuttamam’ iti | anyatrāpyuktam ‘trapusīsāyasādīni
pradhānānyuttarottaram | yathā tathā prayoge'pi śreṣṭhāḥ śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ’
iti | caturṇāmapi mukhyānāṃ prasravaṃ śilājatu catuṣṭayamatra guṇakhyāpanāya
cānyayonivāraṇāya ca bhavatīti| samānīyeti atra samyag grahaṇaṃ
śreṣṭhagrahaṇanimittamavagantavyam | kathamasya śreṣṭhatvamityatrāha kaścit -
‘teṣu kṛṣṇaṃ malaṃ snigdhaṃ laghu ni:śarkaraṃ bhavet| gomūtragandhavaccāpi tat
pradhānaṃ pracakṣate’ iti | grīṣmataḥ praśilācyutamiti yadyapyanyasmin kāle
śilājatuprasravaṃ dṛśyate tathāpi grīṣme kharatarakiraṇatāpitābhyaḥ śilābhyo
guṇavattaraṃ bhavati | godugdhairityādibahuvacanāntaiḥ kṛtvā bahuvāraṃ
bhāvayedityabhiprāyaḥ | bhṛṅgo mārkavaḥ ‘ghamarā’ iti loke | atra
bhāvyasamānakvathanīyaṃ dravyaṃ grāhyam | kvathanīyadravyamaṣṭaguṇe jale
niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe kaṣāye bhāvayet | tacchuddhaṃ śuddhatāṃ vajrediti
| nanu pūrvaṃ yacchuddhaṃ syāt tat kathaṃ paścācchuddhatāṃ vrajedityatra
śuddhaśabdadvayaṃ ca kimartham ? ucyate, pūrvaṃ śilājatupiṇḍaṃ dhūpādinā
saṃśodhya paścādanena vidhinā śodhayedityadoṣaḥ | tathāhi -
‘duṣṭauṣadhikīṭapataṅgadaṃśasaṃtālikādoṣanivāraṇārtham | lohāḍhakau
nimbaguḍūcisarpiryavairyathāvat paridhūpayecca’ iti | pūrvaśodhitameveti
sarvasaṃmatam || 92 || 93 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śilājatuśodhanaṃ
| grīṣme grīṣmakāle taptaśilācyutaṃ śilājatu samānīya yathā bhūmau na patati
godugdhādibhirmardayet śuddhyatīti | atha bhūmipati tasya śodhanaṃ mukhyam |
uttamaśilājatupāṣāṇaṃ sūkṣmakhaṇḍaprakalpitaṃ kṛtam atyuṣṇapānīye nikṣipya
yāmaikaṃ sthāpayet | mardayitvā tannīraṃ vastragālitaṃ gṛhṇīyāt, mṛtpātre
sthāpayitvā ātape dhārayet | granthāntare lohapātre niṣkāsanamuktaṃ | catvāri
pātrāṇyasitāyasānītyuktatvāt | uparisthe yat ghanaṃ tat anyapātre kṣipet |
tatra jalaṃ datvā tasmādanyasmin evaṃ dvimāsābhyāṃ jveṣṭhāṣāḍhābhyāṃ
niḥsārayet tato vahnikṣiptau liṅgopamaṃ liṅgākāraṃ bhavet tadā kāryakṣamaṃ
kāryasādhakaṃ bhūyāditi parīkṣā | spaṣṭamanyat
|| 92 || 93 ||
athānyakaraṇaprakāramāha -- mukhyāṃ śilājatuśilāṃ sūkṣmakhaṇḍaprakalpitām |
nikṣipyātyuṣṇapānīye yāmaikaṃ sthāpayetsudhīḥ
|| 94 || mardayitvā tato nīraṃ
gṛhṇīyādvastragālitam | sthāpayitvā ca mṛtpātre dhārayedātape budhaḥ
|| 95 || uparisthaṃ dhanaṃ
yatsyāttatkṣipedanyapātrake | dhārayedātape tasmāduparisthaṃ ghanaṃ nayet
|| 96 || evaṃ punaḥ punarnītvā dvimāsābhyāṃ
śilājatu | bhūyātkāryakṣamaṃ vahnau kṣiptaṃ liṅgopamaṃ bhavet
|| 97 || nirdhūmaṃ ca tataḥ śuddhaṃ
sarvakarmasu yojayet | adhaḥsthitaṃ ca yaccheṣaṃ tasminnīraṃ vinikṣipet
|| 98 || vimardya dhārayeddharme
pūrvavaccaiva tannayet |
Āḍhamalla. mukhyāṃ śilājatuśilamiti |
mukhyā pūrvaṃ darśitā tajjātiṣu śreṣṭhā | śilājatuśilāmiti śilājatoḥ śilāvat
saghanapiṇḍaṃ saṃgṛhya paścāt pūrvoktavidhinā saṃśoṣya tadanu sūkṣmakhaṇḍaṃ
yathā syāt prakalpyātyuṣṇapānīyaṃ prakṣipya yāmaikaṃ yāvat sthāpayet |
tatastapyate sudhīriti sadvaidyaḥ | sudhīriti grahaṇamatra
sukaraṇavidhānārthaṃ | yato'sya karaṇaṃ kālādikamapekṣate | yathoktam
‘athoṣṇakāle ravitāpayukte vyabhre vivāte samabhūmibhāge | pātreṣu
kṛṣṇāyasanirmiteṣu vidhānavaddrāvayituṃ pacettu’ | katham ? yathā ‘śilājatu
śreṣṭhamavāpya pātre prakṣipya tasmādviguṇaṃ ca toyam | uṣṇaṃ tadartha
bhṛśamatra dattvā viśoṣayet tanmṛditaṃ yathāvat || tatastu yatkṛṣṇamupaiti
cordhvaṃ vilīyamānaṃ raviraśmitaptam | tat kācapātre'nyatame vidhāya
tatrāparaṃ koṣṇajalaṃ kṣipettu || punaśca tasmādaparantu pātrādasmācca
pātrādaparantu bhūyaḥ | punastato'rdhvaṃ tu nidhāya kṛṣṇaṃ yaduddhṛtaṃ tat
punarāharecca || yadā viśuddhaṃ jalamacchamardya pracchannabhāvān malayettu
tasmāt | tadā tyajet tacchrimalaṃ śilājatu syājjalamaśuddhamevamiti bhūyāt |
kāryakṣamamiti anena prakāreṇa yacchilājatu snehaṃ śuddhaṃ (kṛtaṃ16
tat sarvakāryeṣu yojayedityabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘śuddhaṃ bhāvitayuktaṃ tu
vidhinānena mānavaḥ | śilājatu prayuñjānaḥ sarvarogaiḥ pramucyate’ iti |
vahnau kṣiptamiti evaṃ saṃskāritasyā'sya śreṣṭhatvaṃ tadā syād yadā'gnau
kṣipte sati nirdhūmaṃ bhavati | liṅgopamaṃ ca bhavati | tathāhi - ‘vahnau
kṣiptaṃ tu nirdhūmaṃ yacca liṅgopamaṃ bhavet | śuddhaṃ yojyaṃ samuddiṣṭaṃ
hārītādyairmaharṣibhiḥ’ || 94-58 ||
atha maṇḍūrakaraṇam - akṣāṅgārairdhametkiṭṭaṃ lohajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ
|| 99 || secayettaptataptaṃ ca saptavāraṃ
punaḥ punaḥ | cūrṇayitvā tataḥ kvāthairdviguṇaistriphalābhavai:
||100|| āloḍya bharjayedvahnau maṇḍūraṃ
jāyate varam |
Āḍhamalla. atha
maṇḍūrakaraṇavidhānamāha - akṣeti | akṣāṅgārairiti
bahuvacanatvenānyakāṣṭhodbhavairapi dhamediti na doṣaḥ | kiṭṭaṃ lohamalaṃ
tadbahuvārṣikaṃ grāhyaṃ śreṣṭhatvāt| tathāhi - ‘śatotthamuttamaṃ kiṭṭaṃ
madhyaṃ cāśītivārṣikam | adhamaṃ ṣaṣṭivarṣīyaṃ tato hīnaṃ viṣopamam’ iti |
lohajamiti sāmānyalohagrahaṇena muṇḍādisamastalohasaṃbhavaṃ tadguṇamapi ca
jñātavyaṃ | yataḥ - ‘yāni lohāni tat saṃjñālakṣaṇāni guṇāni ca | maṇḍūraṃ
tadguṇaṃ dṛṣṭaṃ yallohamapi yadguṇam | ata eva ‘kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāt
tīkṣṇaṃ śatonmitam’ ityādi | anyacca - ‘ye guṇā mārite muṇḍe te guṇā
muṇḍakiṭṭake | tasmāt sarvatra maṇḍūraṃ rogaśāntau niyojayet’ iti |
gavāṃjalairgomūtraiḥ | tathāca nirvāpya bahumūtre secayediti | evaṃ saptavāraṃ
kuryāt | punaḥ punariti grahaṇenā'tra saptavāraṃ niyataṃ, kiṃtu yāvat śīryate
tāvannirvāpayedityabhiprāyaḥ | tathācoktaṃ ‘lohakiṭṭaṃ susaṃtaptaṃ yāvat tat
śīryate svayaṃ | tacchīrṇaṃ grāhayet teṣāṃ maṇḍūraṃ tu prayojayet’ iti | evaṃ
saptavāraṃ kuryāt triphalākvāthasya dviguṇitā'tra | maṇḍūraṃ cūrṇayet varamiti
śreṣṭhaṃ | śreṣṭhatā'syāñjanasādṛśyāt bhavati
||99 ||100||
Kāśīrāma Vaidya.
aṅgārairbibhītakāṅgāraistriphalākvāthairmaṇḍūradviguṇaḥ
|| 99 || 100 ||
atha kṣārakalpanāṃ darśayitumāha -- kṣīravṛkṣasya kāṣṭhāni śuṣkāṇyagnau
pradīpayet || 101|| nītvā tadbhasma mṛtpātre
kṣiptvā nīre caturguṇe | vimardya dhārayedrātrau prātaracchaṃ jalaṃ nayet
|| 102 || tannīraṃ kvāthayedvahnau
yāvatsarvaṃ viśuṣyati | tataḥ pātrātsamullikhya kṣāro grāhyaḥ sitaprabhaḥ
|| 103|| cūrṇābhaḥ pratisāryaḥ syātpeyaḥ
syātkvāthavatsthitaḥ | iti kṣāradvayaṃ dhīmānyuktakāryeṣu yojayet
|| 104 || iti śrīdāmodarasūnunā
śārṅgadharācāryeṇa viracittāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe
dhātuśodhanamāraṇaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. kṣīravṛkṣasyeti |
kṣīravṛkṣo'tra muṣkakaḥ kathitaḥ; sa ca parvatajaḥ morava iti loke | kecit
sāmā- nyagrahaṇenaivānye kṣīravṛkṣā api gṛhyante ityāhuḥ | tadyathā -
‘kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrabibhītakāragvadha-
bilvakā'rkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛkṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāśca-tasraḥ
kośātakī samūlaphalapatraśākhā dahet’ iti | kāṣṭhānīti bahuvacanenātra
kṣīravṛkṣasya kāṣṭhānāṃ bahūn khaṇḍān kṛtvā pāṭya dahedityabhiprāyaḥ | tathā
tantrāntare ‘taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste'hani
praśastadeśajātamanupahatamadhyamavayasaṃ
mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya
nivātadeśe nicitaṃ kṛtvā tilanālairādīpayet | athopaśānte'gnau tadbhasma
pṛthag gṛhṇīyāt’ iti | cūrṇābhaḥ pratisārya iti pratisāryaḥ pratisāraṇīyaḥ |
yaḥ kvāthavat sthitaḥ peyaḥ sa pānīya iti saṃjñaḥ | evaṃ kṣārasya dvaividhyaṃ
bhavati | iti yuktakāryeṣu yuktavyādhiṣu yathāyogyaṃ yojayedityarthaḥ |
yuktavyādhiṣu yathā tatra pratisāraṇīyaḥ |
kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmi-viṣādiṣūcyate
| saptasu ca mukharogeṣūpajihvā'dhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca
rohiṇīṣvete- ṣvanuśastravidhānamuktam| pānīyastu gulmodaragarāgniśūlājīrṇānāha
śarkarāśmaryābhyantaravidradhiḥ kṛmiviṣārśaḥ - sūpayujyate iti | pānīyaḥ
pānārhaḥ kṣārodakamityarthaḥ | ye cānye'pi pākyasvarjikāyavakṣārā yathāyogyaṃ
vaktavyā- steṣāṃ cūrṇavaṭakāvalehādiṣu prayogaḥ kartavyaḥ | dhīmāniti |
grahaṇaṃ kṣārakarmaṇi caturo bhiṣak tathā prayateta na yathā kṣāro'guṇo
bhavati | tadyathā ‘naivātitīkṣṇe na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ |
abhiṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ’ iti | doṣāścāsya yathā -
‘atyauṣṇyamatipaicchilyamatitīkṣṇavisarpitā | atyarthaṃ mārdavaṃ śaityama-
tyarthaṃ sāndrameva ca | nyūnauṣadhavipakvatvaṃ kṣāradoṣā nava smṛtāḥ’ iti
|| 101-104 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe śodhanamāraṇakalpanaikādaśo'dhyāyaḥ
||11||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣārakalpanā |
kṣīravṛkṣasya kāṣṭhāni
apāmārgaciṃcākadalīpalāśasehuṇḍacitrakaśigrūkaṇṭakārīprabhṛtīni | pradīpayet
jvālayet, acchaṃ nirmalaṃ jalaṃ lohapātre kvāthayet| yastu cūrṇābhaḥ kṣāraḥ sa
pratisāryaḥ, masakādau prayojyaḥ, yastu kvāthavat dravarūpaḥ sthitaḥ, sa
gulmādau peyaḥ ityuktaṃ kṣāradvayaṃ | cūrṇalakṣaṇaṃ yuktakāryeṣu gulmādau
cārayet| tathāca vāgbhaṭaḥ - ‘peyokṣārāgnisādāśmagulmodarajarādiṣu | yojyaḥ
sākṣo masaścitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu’
|| 101-104 || iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ
gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne dhātuśodhanamāraṇakalpanādhyāyaḥ
|| 11 ||
Editor's notes
- 1 haṃḍikāyāṃ dravāṇi pūrayitvā haṃḍikāmukhe ‘cilama’ saṃjñakaṃ dhūmrapānayantroparyagnipātramadhonālīṃ kṛtvā bandhayet, tacchidreṇaiva nāgavaṅgau punaḥpunaḥ nirvāpyau na tu drāvite vaṅge dravāṇi sphuṭatayā niṣiṃcayet | utplutya hi tau upadravaṃ kurutaḥ | ↩
- 2 ādhunikā rasāyanaśāstrajñāḥ svarṇasyātyantamūrcchanaiva bhavati na tu bhasma iti vadanti | vividhaprakāraiḥ niṣpannasvarṇavibhūte rasāyanaśāstrato viśleṣaṇāt parīkṣāyāṃ jīvatyeva | kevalaṃ tu cikkaṇaprastara(saṅgamarmara) caṇakāmlalavaṇayogataścotpannaṃ svarṇāmlaṃ nirutthaṃ bhavati iti vadanti | ↩
- 3 kṣāratrayaṃ iti pā. | ↩
- 4 kecidimaṃ na paṭhanti | ↩
- 5 arkakṣīraṃ vaṭakṣīraṃ nirguṇḍī kṣīrikā tathā i. pā. | ↩
- 6 ‘na viṣaṃ viṣamityāhustāmraṃ tu viṣamucyate | eka eva viṣe tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ | bhramo mūrcchā vidāhaśca svedaḥ kledo vamistathā | aruciścittasaṃtāpa iti doṣā viṣopamāḥ | tasmāt śuddhaṃ tu saṃgrāhyaṃ tāmraṃ rogapraśāntaye ||’ i. pā. | ↩
- 7 nāsti ‘kha’ pustake| ↩
- 8 sā ca vāri śabdavācyā dī. | ↩
- 9 sā ca kuraiyā śabdavācyo dravyaviśeṣaḥ | ↩
- 10 caurāīśabdavācya:| ↩
- 11 kṣepakamidam| ↩
- 12 nāsti khapustake | ↩
- 13 saṃgavasarīti loke | ↩
- 14 vajrakamṛtirnaiva sugamā | kharadaṃṣṭrāmadhye bhavatyeva iti kecana | ↩
- 15 caurāīśabdavācyaḥ| ↩
- 16 nāsti khapustake ↩