11. atha dhātuśodhanamāraṇakalpanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
ekādaśo'dhyāyaḥ | athedānīṃ dhātūnāṃ samudāyena śodhanamāraṇaṃ darśayannāha - svarṇatārāratāmrāṇi nāgavaṅgau ca tīkṣṇakam | dhātavaḥ sapta vijñeyāstatastān śodhayedbudhaḥ ||1|| idānīṃ tacchodhanamāraṇamāha -- svarṇatārāratāmrāyaḥpatrāṇyagnau pratāpayet| | niṣiñcettaptataptāni taile takre ca kāñjike || 2 || gomūtre ca kulatthānāṃ kaṣāye ca tridhā tridhā | evaṃ svarṇādilohānāṃ viśuddhiḥ saṃprajāyate || 3 || nāgavaṅgau prataptau ca gālitau tau niṣiṃcayet | tridhā tridhā viśuddhiḥ syādravidugdhena ca tridhā ||4||
Āḍhamalla. tāvat pūrvaṃ tatsaṃkhyāha yathā svarṇeti | svarṇāditīkṣṇāntāḥ sapta dhātavo vijñeyāḥ | viśeṣeṇa sapta dhātavo boddhavyā: | yatastantrāntare aṣṭa dhātava iti manyante tatrā'ṣṭadhā lohasaṃjñā | tathāhi - ‘svarṇaṃ tāraṃ tāmranāgaṃ raṅgaṃ kāntaṃ ca tīkṣṇakaṃ | muṇḍāntamaṣṭadhā lohaṃ kāṃsyāraṃ ghoṣakaṃ tridhā | upalohaṃ samākhyātam’ ityādi | tatastān śodhayedadha iti budhastadviśeṣajñaḥ | tān svarṇādīn atra svarṇaṃ prasiddham, tāraṃ raupyam, āraṃ pītalohaṃ tacca tāmraghoṣabhedābhyāṃ saṃjātamityeke bhāṣante | atraiva ghoṣabhedo loke jasada iti vācyaḥ | śivamate tu devajātatvena ṣaḍeva grāhyāḥ | tathāhi - śivasya tejaḥ prathito rasendro devībhavaṃ gandhamathābhrakaṃ ca | śulvaṃ tu sūryasya sahasraraśmeścandrasya raupyaṃ parameśvarasya || hemaṃ tu viṣṇoḥ prabhavaṃ vadanti nāgaṃ ca nāgasya tu vāsukeśca | lohaṃ yamasyaiva tu kālamūrtervaṅgaṃ ca śukrasya purāvido budhāḥ’ iti | tasmādārasaṃjñastvaupādhikaḥ || 1 || svarṇeti | suvarṇādīnāṃ caturṇāṃ patrāṇi kṛtvā tāni cāgnau punaḥ saṃtaptāni kṛtvā vakṣyamāṇadravyeṣu tridhā trivelaṃ yathā syānniṣiṃcayet pratyekamiti śeṣaḥ | evaṃ suvarṇādīnāṃ caturṇāṃ viśuddhirbhavati svarṇādilohānamiti grahaṇena tīkṣṇādīnāmapi śuddhirevaṃ boddhavyā | atra tailaṃ tilasaṃbhavaṃ ca takraṃ tribhāgabhinnaṃ kāñjikaṃ prasiddham kulattho'nnaviśeṣaḥ | atha nāgavaṅgayorviśeṣaśuddhiṃ darśayanāha - nāgeti | prataptāvityagnau saṃtāpitau ata eva gālitāviti dravībhūtau kṛtvā tairniṣiñcayediti1 , taiḥ pūrvoktatailatakrādidravaiḥ, tridhā tridheti pratyekaṃ tailādi- bhirniṣiñcayedityabhiprāyaḥ | viśeṣamapi na kevalaṃ pūrvoktadravyairniṣiñcayet kiṃtu ravidugdhenārkakṣīreṇā'pi tridhā kṛtvā śodhayediti pūrvaśodhanādayameva viśeṣaḥ || 2-4 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha dhātuśodhanam | svarṇādayaḥ ete saptadhātavo vijñeyāstān budhaḥ taddoṣaniḥsāraṇārthaṃ śodhayet | tāraḥ raupyam iti, pittalo nāgaḥ, sīsakaḥ sīsakaṃ, tīkṣṇaloham || 1 || atha dhātuśodhanaṃ | svarṇādidhātūnāṃ patrāṇi tailādau tridhā trivāraṃ agnau pratāpayet taptvā taptvā niṣiṃcayet nirvāpayet | evaṃ svarṇādilohānāṃ śuddhiḥ saṃprajāyate | nāgavaṅgayorviśeṣeṇa śodhanamāha - tadā viśuddhiḥ syāt| nanu pittalaḥ kṛtrimastatkathaṃ sapta ? -- ucyante, eke yaśadena saha sapta āhuḥ | tathāca ‘svarṇaṃ rūpyaṃ ca tāmraṃ ca raṅgaṃ yaśadameva ca | sīsaṃ lohaṃ ca saptaite dhātavo girisambhavā iti | athaṃ svarṇādidhātumāraṇaṃ tatrādau śārṅgadharānuktamapi svarṇotpattibhedaśuddhāśuddhalakṣaṇamāha - athotpattiḥ ‘purā nijāśramasthānāṃ saptarṣīṇāṃ jitātmanāṃ | patnyo vilokya lāvaṇyaṃ lakṣmīsampannayauvanāḥ || kandarpadarpavidhvastacetaso jātavedasaḥ | patitaṃ yaddharāpṛṣṭhe retaḥ sauvarṇatāmagāt ||’ atha bhedāḥ ‘prākṛtaṃ sahajaṃ vahnisaṃbhūtaṃ khanijaṃ tathā | rasendravedhasaṃjātaṃ svarṇaṃ pañcavidhaṃ mataṃ || brahmāṇḍaṃ saṃvṛtaṃ yena durlabhaṃ prākṛtaṃ hi tat | brahmavrataṃ tu sahajaṃ vahnijaṃ parikīrtitam | etatsvarṇatrayaṃ divyaṃ varṇairyaccāśubhiryutaṃ | dhāraṇādeva tatkuryāccharīramajarāmaraṃ || khanijaṃ khananājjātaṃ vedhajaṃ rasavedhataḥ | taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ bhakṣitaṃ sarvarogajit’ || athāśuddhasvarṇaparīkṣā - ‘śvetāṅgaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ vivarṇaṃ ca samardalam | dāhe cchede sitaṃ śvetaṃ gharṣe cāpi malaṃ tyajet’ ||2-4||
atha svarṇamāraṇam -- svarṇāñca dviguṇaṃ sūtamamlena saha mardayet | tadgolakasamaṃ gandhaṃ nidadhyādadharottaram || 5 || golakaṃ ca tato rundhyāccharāvadṛḍhasaṃpuṭe | triṃśadvanopalairdadyātpuṭānyevaṃ caturdaśa ||6 || nirutthaṃ jāyate bhasma gandho deyaḥ punaḥ punaḥ |
Āḍhamalla. atha dhātumadhye svarṇamāraṇamāha - svarṇācceti | sūtaṃ pāradaṃ tacca suvarṇaparimāṇāt dviguṇaṃ grāhyam | amlena bījapūrādinā tadgolakasamaṃ gandhamiti tat svarṇapāradakṛtena golakena sāmyaṃ śodhitagandhakaṃ saṃgṛhya tadgolakasyādhaḥ upari ca datvā śarāvasaṃpuṭe saṃdhārya puṭediti granthābhiprāyaḥ | sampradāye kiñcidgandhakaṃ datvā golakaṃ kāryaṃ paścāt śeṣaṃ gandhamupari deyam | dṛḍhasaṃpuṭa iti | dṛḍhagrahaṇena mṛtkarpaṭakaṃ sūcyate tena mṛtkarpaṭakenā'tra dṛḍhatā kāryā | evaṃ caturdaśapuṭaiḥ kṛtvā nirutthaṃ jāyate suvarṇamiti śeṣaḥ | nirutthatā'trātyarthamūrcchanā kathyate na tu svarṇasya mṛtirbhavati2 | puṭamatra triṃśadvanopalaiḥ kṛtvā deyam | tacca kukkuṭapuṭasaṃjñayā vihitam | vanopalaṃ śuṣkagomayam, tacca karaṇḍāśabdavācyam | gandho deyaḥ punaḥ punaḥ iti | śuddhagandhakaṃ ca pūrvoktavidhānena pratyekaṃ puṭaṃ yojyamityarthaḥ || 5 || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. svarṇasya bhūrjavatpatrīkṛtasya kuṭṭanenetyarthaḥ | sūtaṃ śuddhaṃ hiṅgulotthaṃ vā dviguṇam amlena nimbukādirasena saha mardayet | tadgolakasamaṃ gandhakam adharottaraṃ dadyāt ūrdhvādhaḥ sa eva madhye mudrayitvā triṃśadvanopalaiḥ puṭet | evaṃ caturdaśapuṭāt nirūtthaṃ jāyate | gandhakastulyaḥ puṭe puṭe deyaḥ || 5 || 6||
athāparo vidhiḥ- kāñcane gālite nāgaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet || 7 || cūrṇayitvā tathāmlena ghṛṣṭvā kṛtvā ca golakam | golakena samaṃ gandhaṃ dattvā caivādharottaram || 8 || śarāvasaṃpuṭe dhṛtvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ | evaṃ saptapuṭairhema nirūtthaṃ bhasma jāyate || 9 || anyacca svarṇamāraṇamāha - kāñcanārarasairghṛṣṭvā samasūtakagandhayoḥ | kajjalyā hemapatrāṇi lepayetsamamātrayā || 10 || kāñcanāratvacaḥ kalkairmūṣāyugmaṃ prakalpayet | dhṛtvā tatsaṃpuṭe golaṃ mṛnmūṣāsaṃpuṭe pacet || 11 || nidhāya saṃdhirodhaṃ ca kṛtvā saṃśoṣya kokilaiḥ | vahniṃ kharataraṃ kuryādevaṃ dadyātpuṭatrayam || 12 || nirutthaṃ jāyate bhasma sarvakāryeṣu yojayet | kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalī hanti kāñcanam || 13 || jvālāmukhī yathā hanyāttathā hanti manaḥśilā | athānyadapi svarṇamāraṇaprakāramāha - śilāsindūrayoścūrṇaṃ samayorarkadugdhakaiḥ ||14|| saptaiva bhāvanā dadyācchoṣayecca punaḥ punaḥ | tatastu gālite hemni kalko'yaṃ dīyate samaḥ || 15|| punardhamedatitarāṃ yathā kalko vilīyate | evaṃ velātrayaṃ3 dadyātkalkaṃ hemamṛtirbhavet || 16 || athānyaprakāramāha - pārāvatamalairlimpedathavā kukkuṭodbhavaiḥ | hemapatrāṇi teṣāṃ ca pradadyādantarāntaram ||17 || gandhacūrṇaṃ samaṃ dhṛtvā śarāvayugmasaṃpuṭe | pradadyātkukkuṭapuṭaṃ pañcabhirgomayopalaiḥ || 18 || evaṃ navapuṭāndadyāddaśamaṃ ca mahāpuṭam | triṃśadvanopalairdeyaṃ jāyate hemabhasmakam || 19 || (suvarṇaṃ4 ca bhavetsvādu tiktaṃ snigdhaṃ himaṃ guru | buddhividyāsmṛtikaraṃ viṣahāri rasāyanam || 20 ||
Āḍhamalla. aparamapi svarṇamāraṇamāha - kāñcana iti | kāñcane svarṇe gālite drāvite sati tatra nāgaṃ sīsakaṃ nikṣipet ṣoḍaśāṃśena kāñcanaparimāṇāt nāgaṃ grāhyam | amlaṃ mātuluṅgapratīkaṃ | adharottaramiti | golakasyopari cādhaśca gandhakaṃ deyam | saṃpuṭavidhānaṃ ca pūrvavat kāryam | kecidatra vanopalairviṃśatisaṃkhyakaireva manyante evamityanena prakāreṇa saptapuṭaiḥ kṛtvā hemabhasma bhavati ||7-5|| kāñcanāreti | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | tasya patrāṇāṃ tvaco vā rasaḥ svarasaḥ, sūtakaḥ pāradaḥ gandhakaśca samānastayoḥ kajjalī kāryeti sambandhaḥ | hemapatrāṇi svarṇapatrāṇi samamātrayeti | tayā kajjalyā samayā svarṇapatraparimāṇayā śeṣaṃ vidhānaṃ pūrvavat | kokilairiti śuṣkagomayasaṃjñaiḥ aṅgārairvā yataḥ vahniṃ kharataraṃ kuryāditi grahaṇāt evamityamunā prakāreṇa puṭatrayamityatrāgnerboddhavyam | athavā kāñcanāraprakāreṇa lāṅgalīprakāramapi jānīyāt | lāṅgalī kalihārī, athavā jvālāmukhīprakāramapi kāñcanāraprakāravadboddhavyam| jvālāmukhī jayantī sā caturvidhā bhavati ‘śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | etajjāticatuṣṭayaṃ śvetā raktā raktādikusumaiḥ kṛtvā jānīyāt || 10-13 | śileti | śilā manaḥśilā, sindūraḥ prasiddhaḥ, samayoḥ samānamānayoḥ, bhāvanāparimāṇaṃ ca yāvaddravyaṃ plutaṃ bhavati gālite pradrāvite hemni suvarṇe kalko'yamiti | ayaṃ kalkaḥ śilāsiṃdūrajaḥ | kalkagrahaṇena sāndro yojyaḥ | sama iti | svarṇamānasamaḥ kalka evamityamunā prakāreṇa velātrayaṃ trivāramityarthaḥ || 14-16 || pārāvateti | pārāvataḥ prasiddhaḥ malaṃ purīṣaṃ liṃpet iti hemapatrāṇītyarthaḥ | athavā kukkuṭodbhavairiti kukkuṭastāmracūḍaḥ tadudbhavairmalairiti sambandhaḥ, teṣāṃ svarṇapatrāṇāmantarāntarāntaraṃ yathā syāt tathā svarṇapatrasamaṃ gandhakacūrṇaṃ deyaṃ tāni ca śarāvayugmasaṃpuṭe dhṛtvā tatsaṃpuṭaṃ kukkuṭapuṭavidhānena pācyam, pañcabhirgomayopalairiti pañcasaṃkhyākaiḥ śuṣkagomayaiḥ evamityanena prakāreṇa navasaṃkhyākāni puṭāni dadyāt | daśamaṃ ca mahāpuṭamiti mahāpuṭaṃ triṃśadvanopalaiḥ kṛtvā deyam || 17-20 ||
Kāśīrāma Vaidya. kāñcane svarṇe gālite nāgaṃ sīsakaṃ ṣoḍaśāṃśena nikṣipet | taccūrṇayitvā amlena ghṛṣṭvā golakaṃ kṛtvā samaṃ gandhakaṃ ūrdhvādhaḥ śarāvasaṃpuṭe pūrvavat || 7-9 || anyacca kāñcanārarasaiḥ samasūtakagandhayoḥ kajjalī hemapatrāṇi lepayet | samamātrayā svarṇasamamātrayā, spaṣṭamanyat || 10-13 || anyadapi svarṇamāraṇaṃ | śilā manaḥśilā sindūraṃ tayoḥ samayostulyayoścūrṇam arkadugdhaṃ dadyāt | dhamettato hemni dugdhakaiḥ samaiva bhāgato dadyāt dhamettato hemni gālite samaḥ hemasamaḥ kalkaḥ dīyeta tato dhamet | yathā kalko na tiṣṭhati evaṃ kṣāratrayaṃ dadyāt svarṇamṛtirbhavet || 14-16 || tathāca pārāvateti sugamam | anyacca granthāntarāt | daradaṃ hiṃgulaṃ svarṇatulyaṃ nāgaṃ sīsakaṃ mṛtanāgacūrṇaṃ vajrīkṣīreṇa marditam asya madhye suvarṇasya kalkaśca mriyate iti svarṇamāraṇam || 17-20 ||
idānīṃ raupyamāraṇaṃ prakaṭayannāha - bhāgaikaṃ tālakaṃ mardyaṃ jambenāmlena kenacit | tena bhāgatrayaṃ tārapatrāṇi parilepayet || 21 || dhṛtvā mūṣāpuṭe ruddhvā puṭet triṃśadvanopalaiḥ | samuddhṛtya punastālaṃ dattvā ruddhvā puṭe pacet || 22 || evaṃ caturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate |
Āḍhamalla. bhāgaikamiti | tālakaṃ haritālaṃ bhāgaikaṃ tārapatrabhāgādityarthaḥ, jambena jambīrakarasena amlagrahaṇaṃ madhurajambīraniṣedhārthaṃ, kenacidityanena kenāpyamlena vā kutaḥ jambīrābhāvāt tena cukrādikamapi grāhyam, tena tālakena saha bhāgatrayamiti tārapatrāṇi raupyapatrāṇi pralepayet bhāgatrayaṃ tālakaparimāṇāt puṭavidhānaṃ pūrvavat triṃśadvanopalairityanena mahāpuṭaṃ darśitam | evamityuktapuṭavidhānena caturdaśapuṭakaṃ boddhavyam || 21 || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rajatotpattibhedānāha granthāntarāt - ‘tripurasya vadhārthāya nirnimeṣairvilocanaiḥ | nirīkṣayāmāsa śivaḥ krodhena paripūritaḥ || tatastūlkābhisamaye tasmāt kasmācca locanāt | tato rudraḥ samabhavadvaiśvānara iva jvalan || dvitīyasmāt paraṃ netrāddaśabindustu krāmukāt | tasmādrajatamudbhūtaṃ śukrakarmasu saṃsthitam’ iti | atha tadbhedāḥ - ‘sahajaṃ khanisaṃbhūtaṃ kṛtrimaṃ ca tridhā mataṃ | rajataṃ pūrvapūrvaṃ hi svaguṇairuttarottaraṃ | kṛtrimaṃ rasavādotthaṃ kiṃ vā rāmapadodbhavaṃ | ni:kalmaṣaṃ prabhāhīnaṃ dāhe cchede sitaṃ śubhaṃ | aśuddhaṃ sarvathā śodhyaṃ nāgaṃ dattvā vicakṣaṇaiḥ? iti | atha māraṇaṃ bhāgaikamiti | spaṣṭamanyat || 21 || 22 |
aparamapi tāramāraṇamāha - snuhīkṣīreṇa saṃpiṣṭaṃ mākṣikaṃ tena lepayet || 23 || tālakasya prakāreṇa tārapatrāṇi buddhimān | puṭeccaturdaśapuṭaistāraṃ bhasma prajāyate ||24 ||
Āḍhamalla. snuhīkṣīreṇeti | pūrvoktaharitālavidhānavanmākṣikavidhānena kṛtvā caturdaśapuṭāni yāvat bhavanti tāvat tāraṃ raupyaṃ bhasma syāt | mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ snuhīkṣīreṇeti snuhī sehuṇḍabhedaḥ || 23 || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | snuhīkṣīreṇa sehuṇḍadugdhena saṃpiṣṭamākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ mūtrādau śuddhaṃ tālakasya prakāreṇa bhāgaikatārapatrāṇi vibhāgaṃ trilepayet punaḥ mūṣāsaṃpuṭena ruddhvā caturdaśapuṭaiḥ puṭet | tāraṃ bhasma prajāyate | granthāntare pāradena māraṇaṃ kṛtaṃ tadapi likhyate tathāca ‘vidhāya piṣṭaṃ sūtena rajatasyātha melayet| | tālaṃ gandhaṃ samaṃ paścānmardayennimbukadravaiḥ | dvitripuṭairbhavedbhasma yojyametadrasādiṣu’ iti | atha guṇāḥ ‘rūpyaṃ śītaṃ kaṣāyāmlaṃ svādupākarasaṃ saraṃ | vayasaḥ sthāpanaṃ snigdhaṃ lekhanaṃ vātapittajit | pramehādikarogāṃśca nāśayatyaciraṃ dhruvam || 23 || 24 ||
pītalohamāraṇamāha - arkakṣīreṇa saṃpiṣṭo gandhakastena lepayet | samenārasya patrāṇi śuddhānyamladravairmuhuḥ || 25 || tato mūṣāpuṭe dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca | evaṃ puṭadvayenaiva bhasmāraṃ bhavati dhruvam || 26 || āravatkāṃsyamapyevaṃ bhasmatāṃ yāti niścitam | aparamapyāha - arkakṣīravadājaṃ5 syātkṣīranirguṇḍikā tathā || 27 || tāmrarītidhvanivadhe samagandhakayogataḥ |
Āḍhamalla. arkakṣīreṇeti | āraṃ pītalohaṃ tacca tāmrasaṃbhavaṃ vadantyeke, tena gandhakakalkena samenārasamānena śuddhānyamladravairmuhuriti pūrvam ārapatrāṇi amladravairjambīraprabhṛtikaiḥ muhuriti velātrayaṃ viśuddhāni kṛtvā paścādgandhakakalkena lepayedityabhiprāyaḥ | gajapuṭaṃ pūrvaṃ darśitameva evamityamunā prakāreṇa puṭadvayaṃ kāryam | āravadityādi | kāṃsyaṃ prasiddham | āravadityanena śodhanamāraṇe cāsya tadvadeveti boddhavyam | ekamiti grahaṇena ghoṣamapi āravaditi jñeyam | viśuddhau māraṇe ca | tathāhi ‘kāṃsyāraghoṣapatrāṇi tena kalkena lepayet | ruddhvā gajapuṭe paktvā śuddhimāyānti niścitam | tāmravacca mṛtiṃ teṣāṃ kṛtvā sarvatra yojayet’ iti | ghoṣaṃ kāṃsyabhedaḥ ‘jasada’ iti loke || 25 || 26 || arkakṣīravadityādi | arkakṣīraprakāravadajākṣīreṇa gandhakakalkaṃ kāryam | tathā'nena prakāreṇa nirguṇḍīsvarasena gandhakakalkaṃ kāryamiti prayogāntaram | tāmradīnāṃ vadhe māraṇe | tāmrārarītyāraṃ, dhvaniḥ kāṃsyaṃ, samagandhakayogata iti | dhātusamānagandhako grāhya ityabhiprāyaḥ || 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha āramāraṇam | ārasya pītalohasya patrāṇi amladravairnimbukādyaiḥ śuddhe mūṣāpuṭe pacet || 25 || 26 || nirguṇḍikā, tāmraṃ prasiddhaṃ, rītiḥ pittaliḥ, dhvaniḥ kāsyaṃ tadvadhe tanmāraṇe spaṣṭamanyat ||27 ||
samprati tāmramāraṇaṃ darśayannāha - sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kṛtvā saṃsvedayedbudhaḥ | vāsaratrayamamlena tataḥ khalve vinikṣipet || 28 || pādāṃśaṃ sūtakaṃ dattvā yāmamamlena mardayet | tata uddhṛtya patrāṇi lepayeddviguṇena ca || 29 || gandhakenāmlaghṛṣṭena tasya kuryācca golakam | tataḥ ṣiṣṭvā ca mīnākṣīṃ cāṅgerīṃ vā punarnavām ||30|| tatkalkena bahirgolaṃ lepayedaṅgulonmitam | dhṛtvā tadgolakaṃ bhāṇḍe śarāveṇa ca rodhayet ||31|| vālukābhiḥ prapūryātha vibhūtilavaṇāmbubhiḥ | dattvā bhāṇḍamukhe mudrāṃ tataścullyāṃ vipācayet||32|| kramavṛddhāgninā samyagyāvadyāmacatuṣṭayam | svāṅgaśītalamuddhṛtya mardayetsūraṇadravaiḥ || 33 || dinaikaṃ golakaṃ kuryādardhagandhena lepayet | saghṛtena tato mūṣāṃ puṭe gajapuṭe pacet || 34 || sāṅgaśītaṃ samuddhṛtya mṛtaṃ tāmraṃ śubhaṃ bhavet | vāntiṃ bhrāntiṃ klamaṃ mūrcchāṃ na karoti kadācana ||35||
Āḍhamalla. sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi iti | sūkṣmatvamatra kaṇṭakavedhisaṃjñam | saṃsvedayedbudha iti amlena kāñjikādinā vāsaratrayaṃ dinatritayaṃ yāvaddolāyantreṇa svedanaṃ kuryāditi bhāvaḥ | patrāṇāmiti śeṣaḥ | samyakgrahaṇaṃ tāmrasyātidoṣanivṛttiṃ sūcayati | yadyapi śuddhirasya pūrvaṃ kathitā, tathā'pi punaḥ śodhanamasya viṣanivṛttyarthaṃ kālimā'pagamārthaṃ ca vihitam, | yataḥ ‘na viṣaṃ6 viṣamityāhustāmrameva mahāviṣaṃ | viṣasya caikadoṣastu śulbadoṣo'ṣṭadhā mataḥ’| tadyathā - ‘viṣaṃ mūrcchā vidāhaśca chardiḥ kledanabhedane | santāpaścāruciścaiva śulbadoṣo viṣopamaḥ’ isi | kālimārahitamapi | ‘śukatuṇḍakiṃśukābhaṃ chede raktaṃ tathā mṛdusnigdham | tāmraṃ bhavati sakṛṣṇaṃ tacchuddhaṃ kālimārahitam’ ata evāmlena punaḥ śodhanamabhihitaṃ na doṣaḥ | budha iti tajjātyādiviśeṣajñaḥ | yatastat tāmraṃ dvividham | ekaṃ mlecchasaṃjñamaparaṃ nepālamiti | tathāhi - ‘mlecchaṃ nepālakaṃ tāmraṃ tayornepālamuttamam | nepālādanyadeśotthaṃ śulbaṃ mlecchamiti smṛtaṃ | sitakṛṣṇāruṇacchāyaṃ vāntibhedakaraṃ ca yat | kṣālanācca punaḥ kṛṣṇaṃ tāmraṃ mlecchamudāhṛtam | susnigdhaṃ mṛdulaṃ raktaṃ viśodhanakṣamaṃ guru | tridoṣaharaṇaṃ śreṣṭhaṃ kṣārāmlairnaiti vaikṛtim | tannepālakamityuktaṃ dehalohavidhāyakam | vāntibhrāntijvaraharaṃ kledabhedabhramāpaham’ iti | tata iti paścāt | pādāṃśaṃ sūtakamiti | sūtakaṃ pāradaṃ pādāṃśaṃ, tāmramānacaturthāśaṃ yāmaṃ praharamekaṃ yāvat amlena jambīranimbukaprabhūtirasena mardayet iti bhāvaḥ | punastenaivā'mlena ghṛṣṭena dviguṇagandhakena kṛtvā lepayet patrāṇīti śeṣaḥ | dviguṇatā rasaparimāṇāt | na tu tāmramānāt asmatsampradāye tu gandhakaṃ bahutaraṃ yojyaṃ tena tāmramānāddviguṇamityarthaḥ | anyatrā'pyuktam ‘tāmrapādena sūtena sārdhaṃ patraṃ pralepayet | tāmrāddviguṇagandhena hyamlapiṣṭena tat punaḥ | liptvā hyadhordhvagaṃ deyaṃ supiṣṭāṃ cāmlapatrikām | tat piṇḍaṃ bhāṇḍagarbhe tu ruddhvā cullyāṃ vipācayet ityādi | tasya kuryācca golakamiti tasya tāmramayadravyasya mīnākṣī ‘machechī’ śabdavācyā | cāṅgerī amlapatrikā prasiddhā tatkalkeneti trayāṇāṃ dravyāṇāṃ vyastānāṃ militānāṃ vā kalkaṃ vadanti tajjñāḥ | aṅgulonmitamiti aṅgulotsedhaṃ trayāṇāmekasya vā aṅgulamatra madhyamāṅgulimadhyaparvasaṃjñam | rodhayedityanena vibhūtilavaṇāmbubhiḥ kṛtvā śarāvasandhau mudrāṃ kārayediti bhāvaḥ | bhāṇḍamukhe ca kārayet | vibhūtirgomayabhasma lavaṇamatra pāṃśulavaṇam | ambu pānīyaṃ kramavṛddhāgnineti mṛdumadhyakharā'gninā śeṣaṃ subodham | (atha7 ca māritasyā'sya śuddhyarthaṃ vidhimapyāha -‘svāṃgaśītalamuddhṛtyetyādi tattāmraṃ svāṅgaśītalaṃ saṃgṛhya paścāt sūraṇadravaiḥ kṛtvā dinamekaṃ saṃmardya paścādgolakaṃ kṛtvā saghṛtenārdhagandhakakalkena golakaṃ lepayitvā tadanu mūṣāntardhṛtvā nirodhya ca gajapuṭe pacet | anena tat kṣaṇena bhakṣaṇayogyaṃ bhavati ardhagandhakaṃ tāmraparimāṇāt | tena tāmraṃ bhāgadvayaṃ gandhakamekabhāgamityarthaḥ | ghṛtamapi gandhakasāmyaṃ bhavati) || 28-35 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tāmrādyutpattibhedamāraṇaguṇāḥ - ‘ulbaṃ yatkārtikeyasya patitaṃ dharaṇītale | tasmādetatsamudbhūtaṃ tāmramāhuḥ purāvidaḥ’ iti | atha bhedāḥ ‘dvāvarkau nepālamlecchau rase nepālamuttamaṃ | sitaṃ kṛṣṇāruṇacchāyaṃ mlecchakaṃ tvativāmi ca | susnigdhaṃ mṛdulaṃ śoṇaṃ nepālaṃ nirvikārakam | imaṃ rūkṣamatistabdhaṃ śvetaṃ vāpi ca vāsahaṃ | lohanāgayutaṃ ceti śrutvā tad doṣasaptakam | eko doṣo viṣe, tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ | bhramo mūrcchā vidāhaśca svedotkledanavāntayaḥ | aruciścittasaṃtāpaḥ pāne doṣā viṣopamāḥ | viṣavatsthāpitaṃ tāmraṃ yatnataḥ sādhyate hi tat’ iti | atha māraṇaṃ | mīnākṣī matsyagandhā cāṃgerī spaṣṭamanyat | anyacca ‘sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi paladvitayamātrayā | gomūtre svedayennityamekaviṃśativāsaraṃ || punaramle vinikṣipya sthāpayeddinasaptakaṃ | sūtatūryāṃśakaṃ datvā tattulyaṃ viḍacūrṇakaṃ || patrāṇi khalve nikṣipya mardayetsarvameva tat | dinasaptapramāṇena sarvatulyaṃ ca gandhakaṃ || kajjalīkṛtya patreṣu adha ūrdhvaṃ pradāpayet | haṃḍikāyāṃ śarāveṇa mudrayitvā vidhānataḥ || vālukābhiḥ prapūryātha pācayetpraharadvayaṃ | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya bhakṣayedraktikādvayam || lavaṅgaṃ pippalīsārdhaṃ kapharogavināśanam | śvāsakāsaharaṃ tāmraṃ vātaghnaṃ vahnimāṃdyajit || atyantakapharogeṣu vāsā kṣudrā pibedanu’ iti granthāntarāttāmreśvaraḥ | ‘tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ satiktamamlaṃ ca pāke kaṭu sārakaṃ ca | pittāpahaṃ śleṣmaharaṃ ca śītaṃ tadropaṇaṃ syāllaghulekhanaṃ vā || pāṇḍurarśo jvaraḥ kuṣṭhaṃ kāsaśca kṣatasakṣayān’ | ‘pītaṃ samastapittaṃ śothakaphaṃ śūlamupākaroti | prāhuḥ pare bṛṃhaṇamalpametat’ iti tāmraguṇāḥ || 28-35 ||
atha sīsakamāraṇamāha - tāmbūlīrasasaṃpiṣṭaśilālepātpunaḥ punaḥ || 36 || dvātriṃśadbhiḥ puṭairnāgo niruttho yāti bhasmatām |
Āḍhamalla. tāmbūlīti | tāmbūlī tāmbūlavallī prasiddhā | nāgaḥ sīsakam | śilā manaḥśilā, sā caturthāṃśā sampra- dāyāt | punaḥ punariti | pratyekapuṭe manaḥśilayā pralipya puṭet | evaṃ dvātriṃśatpuṭāni prasiddhāni bhavanti | na tu pratyekapuṭe vāraṃvāraṃ pralepanam | pralepanaṃ tvekavāramekapuṭaṃ pratītyarthaḥ || 36 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha nāgotpattibhedavivaraṇam ‘dṛṣṭvā bhogisutāṃ ramyāṃ vāsukirvyamucadyataḥ | vīryaṃ jātastato nāgaḥ sarvarogāpaho nṛṇāṃ || dravadrāvaṃ mahābhāraṃ chede kṛṣṇaṃ samujjvalaṃ | pūtigandhi bahiḥ kṛṣṇaṃ śuddhaṃ sīsamato'nyathā’ iti | atha māraṇaṃ | śilā manaḥśilā tāmbūlarasasaṃpiṣṭanāgapatralepaḥ triṃśadbhiḥ puṭairbhogī nirutthaṃ bhasmatāṃ yāti || 36 ||
aśvatthaciñcātvakcūrṇaṃ caturthāṃśena nikṣipet || 37 || mṛtpātre drāvite nāge lohadarvyā pracālayet | yāmaikena bhavedbhasma tattulyāṃ ca manaḥśilām ||38|| kāñjikena dvayaṃ piṣṭvā pacedṛḍhapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ punaḥ piṣṭvā śilayā kāñjikena ca ||39|| punaḥ puṭeccharāvābhyāmevaṃ ṣaṣṭipuṭairmṛtiḥ |
Āḍhamalla. aśvatthaciñcātvakcūrṇamiti | aśvatthaḥ, pippalaḥ, ciñcā amlikā, caturthāṃśaṃ bhasmataḥ sīsakaparimāṇāt, etena vāraṃvāraṃ bhasmanaḥ kṣepaṇamuktam, na tu ekavāraṃ, yato vakṣyamāṇavaṅgamāraṇe proktaṃ ‘kṣiptvā’ iti tadvadatrāpi | tena yāvannāgasya bhasma bhavati tāvat kṣāraṃ deyaṃ; paścānnāgabhasmanaḥ śilāṃ ca kāñjikena samaṃ piṣṭvā saha dṛḍhapuṭe gajapuṭasaṃjñake pacet | evaṃ ṣaṣṭipuṭaiḥ kṛtvā mṛtirbhavati | ṣaṣṭipuṭānyatra śilayaiva saha kāryāṇi na tu ciñcāśvatthayorbhasmanā, bhasmasaṃskārastvekadaiva ||37-39||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | aśvatthaḥ pippalaḥ, ciñcā amlikā, tasyostvakcūrṇam | anyacca ‘tribhiḥ kumbhipuṭairnāgo vāsārasavimarditaḥ | saśilo bhasmatāmeti tadrajaḥ sarvarogahṛt’ iti granthāntarāt | kumbhapuṭaiḥ gajapuṭaiḥ saśilaḥ manaḥśilayā sahitaḥ | iti nāgamāraṇam || 37-39 ||
idānīṃ vaṅgamāraṇaṃ darśayannāha - mṛtpātre drāvite baṅge ciñcāśvatthatvaco rajaḥ || 40 || kṣiptvā kṣiptvā caturthāṃśamayodarvyā pracālayet | tato dviyāmamātreṇa vaṅgabhasma prajāyate || 41 || atha bhasmasamaṃ tālaṃ kṣiptvāmlena pramardayet | tato gajapuṭe paktvā punaramlena mardayet || 42 || tālena daśamāṃśena yāmamekaṃ tataḥ puṭet | evaṃ daśapuṭaiḥ pakvo vaṅgastu mriyate dhruvam || 43 ||
Āḍhamalla. mṛtpatreti | mṛtpātraṃ kharparaṃ, ciñcā amlikā, aśvatthaḥ pippalaḥ, rajaścūrṇamanayorvalkalasya kṣiptvā kṣiptvā iti vāraṃvāraṃ caturthāṃśamiti vaṅgaparimāṇāt, valkalacūrṇasya etat parimāṇamekavāraṃ kṣepaṇārthaṃ atastāvat kṣipedyāvadbhasma bhavati tena vaṅgaparimāṇasamaṃ valkalarajaḥ kāryamiti sampradāyaḥ | ayodarvyā lohamayadaṇḍena atheti paścāt kāryakarmāha - bhasmasamamityādi | tālaṃ haritālaṃ, tadvaṅgabhasma sāmyaṃ bhavati, tena kimuktaṃ ? vaṅgabhasma haritālaṃ ca samamātraṃ saṃgṛhya amlena kāñjikādinā vimardya tadgolakākāraṃ kṛtvā śarāvasampuṭe dhāryaṃ saṃpuṭanirodhaṃ ca kṛtvā gajapuṭe pacet tatpaścāttamuddhṛtya punardaśamāṃśena tālakena saha saṃmardyāmlarasaiḥ kṛtvā tataḥ puṭet| daśa evaṃ sampuṭavidhānavaditi śeṣaḥ | agnipuṭaṃ tu kiñcinnyūnamiti sampradāyaḥ evaṃ daśapuṭaiḥ kṛtvā vaṅgo mṛto bhavati || 40-43 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vaṅgaṃ | ‘miśrakaṃ khurakaṃ ceti dvividhaṃ vaṅgamucyate | khurakaṃ tu guṇaiḥ śreṣṭhaṃ miśrakaṃ na rase hitaṃ || capalaṃ mṛdulaṃ snigdhaṃ drutadrāvaśca gauravaṃ | niḥśabdaṃ khuravaṅgaṃ syāt miśrakaṃ śyābhaśubhrakam’ iti | spaṣṭamanyat atha māraṇaṃ | ‘vaṅgo dāhakaraḥ śītaḥ kaphapīḍāmayān jayet | krimīnaṣṭādaśavidhān pramehānnātra saṃśayaḥ’ iti | keciddāhaharaḥ śīta’ iti paṭhanti tatra madanavinodapathyāpathyanighaṇṭvādau vaṅgasyoṣṇaguṇasya likhitatvāt| viśeṣatastālena mṛta uṣṇa eva bhavatīti | granthāntarāt vaṅgeśvaraḥ ‘śuddhaṃ sūtaṃ śuddhavaṅgaṃ drāvayitvaikataścaret | tālakaṃ tu dvayostulyaṃ śaṭhīdrāveṇa mardayet | śuṣkaṃ kācamaye pātre pacedyāmacatuṣṭayaṃ | turyāṃśaṃ tālakaṃ datvā punarvāratrayaṃ pacet | guñjārdhaṃ vātha guñjaikaṃ bala- mānena bhakṣayet | jayedvātaṃ kaphaśvāsaṃ kuṣṭhaṃ kāsaṃ bhagandaraṃ | vātaraktaṃ kṣayaṃ vāpi vahnimāṃdyaṃ tridoṣakaṃ | nāmnā vaṅgeśvaraḥ sūtaḥ sarvarogeṣu pūjitaḥ | pakṣāghātādivāteṣu prasūtyādau viśeṣataḥ’ iti vaṅgeśvaraḥ granthāntarāt | atha vaṅgaśodhanamāraṇānupānāśca viśeṣata ucyate ‘gomūtre prathamaṃ dadyāt takre dadyāddvitīyakaṃ | tṛtīyaṃ kāñjike deyaṃ caturthaṃ kaṭutailake | śubhalagnena yogena śodhanaṃ kārayedbhiṣak | nirliptaṃ drāvitaṃ vaṅgaṃ sarvarogeṣu yojayet’ iti vaṅgaśodhanam | athamāraṇaṃ ‘cullyupari sthitaṃ pātraṃ pācayedyāmakadvayaṃ | gharṣaṇaṃ lohadaṇḍena cūrṇaṃ deyaṃ punaḥ punaḥ | prathamaṃ rajanīcūrṇaṃ dīpyakaṃ ca dvitīyakaṃ | tṛtīyaṃ jīrakaṃ dvayaṃ caturthaṃ tiṃtiḍītvacam | evaṃ krameṇa cūrṇena vaṅgaṃ niścandrikaṃ bhavet | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya bhasma candrasamaṃ sitaṃ | guñjāmātraṃ pradātavyaṃ vaṅgabhasma subhakṣitam | anupānaṃ pravakṣyāmi yathāvyādhyanupānataḥ | dhātrīsvarasasaṃyuktaṃ pramehaṃ hanti dustaraṃ | śatāvarīrasenaiva mūtrakṛcchravināśanaṃ | bahumūtraharaṃ tattu pāribhadrarasena tu | rajanīcūrṇamadhukaṃ dhātrīphalarasena tu | catuḥprakāraṃ pradaraṃ nāśayennātra saṃśayaḥ | pañcatiktakaṣāyeṇa pāyayetsarvakuṣṭhajit | śarkarāmadhusaṃyuktaṃ kūṣṇāṃḍasya rasena tu | raktapittakṣayaṃ kāsaṃ śvāsaṃ hanti sudustaraṃ| kaṇṭakārīrasenaiva pātavyaṃ pañcakāsajit | mudgaṃ saśarkaraṃ kṣaudraṃ jāṃgalaṃ piśitaṃ rasam | uduṃbaraphalaṃ caiva tandulīyakavāstukaṃ | rambhāprasūtaṃ cāṅgerīmayakaṃ kadalīphalaṃ | navanītaṃ tathā kṣīramabhyaṅgasnānamācaret’ | iti vaṅgakalpaḥ || 40-43 ||
atha lohamāraṇamāha - śuddhaṃ lohabhavaṃ cūrṇaṃ pātālagaruḍīrasaiḥ | mardayitvā puṭedvahnau dadyādevaṃ puṭatrayam || 44 || puṭatrayaṃ kumāryā ca kuṭhārakulattharasaiḥ | puṭaṣaṭkaṃ tato dadyādevaṃ tīkṣṇamṛtirbhavet || 45 ||
Āḍhamalla. śuddhamiti | śuddhaṃ śodhitaṃ jātyutkṛṣṭaṃ vā śodhanamasya pūrvaṃ kathitameva | jātibhedāḥ keṣāñcijjñāpanārthaṃ likhyante yathā - ‘devāḥ surasamājena mathyamāne mahodadhau | samutpannaṃ purā tasminnamṛtaṃ devajīvanam || pīyamānātsuraistasmādutthitāḥ kṣudrabindavaḥ | jñātvā tān bhūgatān bindūn yogamāsādya dhūrjaṭiḥ || lohapāṣāṇarūpeṇa kṛtvā tān vasudhātale | pāparogābhibhūtā ye mānavāste bhajantu tān || ityevaṃ śivaguptā ye sudhāyā bindavaḥ param | teṣāṃ mayā samāsena kathyate sādhanaṃ sphuṭam’ iti | atha jātibhedā yathā yadyapi nāgārjunamate aṣṭādaśa lohajātayaḥ santi tadyathā māṇḍūraṃ, māṇḍūkaṃ, sāraṃ, lohaṃ, madhyasāralohaṃ, sthūlasāralohaṃ, cakramardalohaṃ, bandhalohaṃ, vajrakalohaṃ, surāyasaṃ, kaliṅgaṃ, bhadralohaṃ, garalasthitalohaṃ, vajraṃ, pāṇḍiniravam, arbudakam, kāntaṃ, kuliśamiti tathāpyanyeṣāṃ mate tvaṣṭaiva śreṣṭhatamā | tathāhi ‘sāmānyāddviguṇaṃ sāraṃ tasmādaṣṭaguṇaṃ kaliḥ | kaleḥ śataguṇaṃ bhadraṃ bhadrādvajraṃ sahasradhā | vajrāt ṣaṣṭiguṇaṃ pāṇḍinirivāddaśabhirguṇaiḥ | tataḥ koṭiguṇaṃ tasmādayasaḥ kāntakaṃ matam’ iti | eteṣāṃ vyañjanaṃ ca tantrāntarādeva likhyate lakṣaṇaviśeṣaṃ vinā śreṣṭhamaśreṣṭhaṃ na jñāyate tasmāllikhyate | yathā ‘kṣamābhṛcchikharākāraliṅgānyevāmlite sati | dṛśyante yatra sūkṣmāṇi sāraṃ ca tadudāhṛtam || yatra kṛṣṇāyase viṃśallakṣaṇāni sitāni ca | pallavālpakṛtīnyāhustadbudhāḥ kṛṣṇavajrakam || yatra kṛṣṇatarā bhūmirvartulāṅgāni sarvaśaḥ | rekhā syāddhemavarṇā ca tatpiṇḍī ca vidhīyate || kalistarasamāvarto yaduktaṃ ca vicakṣaṇaiḥ | kiṃcittatsthe jale kṣiptaṃ tailabindurna sarpati || api kenāpi kālena nirmalatvaṃ na muñcati | bhraśyate yanna kālena nirdravaṃ tadayo matam | yena parvatasāreṇa bhidyante śuṣkakāṣṭhavat | anyāni girisārāṇi tattīkṣṇaṃ kāntamucyate’ || kāntasya lakṣaṇamanya- trāpyuktam | ‘pātre yasmin praviśati jale tailabindurniṣikto hiṅgurgandhaṃ visṛjati nijaṃ tiktatāṃ nimbakalkaḥ | pāke dugdhaṃ bhavati śikharākārakaṃ naiti bhūmau kāntaṃ lohaṃ bhavati tadidaṃ lakṣaṇoktaṃ na cānyat ||’ iti tasmādeteṣāṃ madhye kāntalohaṃ śreṣṭhatamaṃ, yataḥ - ‘kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāttīkṣṇaṃ śatonmitam | tīkṣṇāllakṣaguṇaṃ kāntaṃ bhakṣaṇātkurute guṇam || tasmāt kāntaṃ sadā sevyaṃ jarāmṛtyuharaṃ nṛṇām’ iti | tacca kāntaṃ caturvidhaṃ bhavati | tathāhi ‘bhrāmakaṃ śakaṭaṃ caiva cumbakaṃ drāvakaṃ tathā | caturvidhaṃ bhavet kāntamekaikaṃ dviguṇaṃ matam’ iti | jātibhedāḥ saṃkṣepeṇoktāḥ | samprati māraṇavidhirapi teṣāṃ kathyate - lohabhavaṃ cūrṇamityādi | pātālagaruḍī pātālamūlī prasiddhā sā ca cchinnaruhā'kṛtistadbhedaśca tadabhāve chirahaṇṭaiva grāhyā puṭamatra jagapuṭam | kumārī prasiddhā8 kuṭhārakulattharasairiti| kuṭhāraḥ9 kuṭhāracchinnā kuṭajabheda ityanye tadabhāve jambūtvak gṛhṇantyapare; asmatsampradāye kuṭhāracchinnā loke tipānītiśabdavācyo dravyaviśeṣo grāhyaḥ | kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | puṭaṣaṭkamityanena pratyekaṃ puṭatrayaṃ pūrvavadboddhyam || 44 || 45 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha lohamāraṇaṃ | pātālagaruḍī pātālamūlī kuṭhāraḥ anyacca daradaṃ hiṃgulaṃ tīkṣṇagatavallīcūrṇam ||||44 ||45||
anyaccetyaparamapi māraṇamāha - kṣipedvā daśamāṃśena daradaṃ tīkṣṇacūrṇataḥ | mardayetkanyakādrāvairyāmayugmaṃ tataḥ puṭet || 46 || evaṃ saptapuṭairmṛtyuṃ lohacūrṇamavāpnuyāt | rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāḥ pātālagaruḍīrasaiḥ ||47 || stanyena cārkadugdhena tīkṣṇasyaivaṃ mṛtirbhavet |
Āḍhamalla. kṣipediti | daradaṃ hiṅgulam | daśamāṃśaṃ daradaṃ lohacūrṇāt | kanyakā kumārī | puṭamatra gajapuṭavidhānaṃ yāmayugmamiti mardanaparimāṇam | evamityanena saptapuṭaiḥ kṛtvā siddhaṃ bhavati | athavā kuṭhāracchinnāyā rasaiḥ kṛtvā daradaṃ lohacarṇaṃ ca pūrvavat saṃmardya puṭet | anenāpi saptapuṭaiḥ siddhametat | athavā pātālagaruḍīrasaistadvadeva vā athavā stanyena pūrvavadyogaḥ kartavyaḥ | arkadugdhena tadvadeva pracāraḥ | etadyogacatuṣṭayaṃ daradasaṃbandhi bhavati | saptapuṭasaṃbandhi vā vijñeyam | atra kuṭhāracchinnā prasiddhā ‘tipānī’ śabdavācyetyapare, pātālagaruḍī chirahaṇṭaḥ stanyaṃ strībhavaṃ nānyat prayogāntaradarśanāt | tathāca ‘hiṅgulasya palān pañca nārīstanyena peṣayet | tena lohasya patrāṇi lepayet palapañcakam’ ityādi || 46 || 47 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | rasairiti | anyadapi sugamam ||46 || 47 ||
anyadapi māraṇamāha - sūtakāddviguṇaṃ gandhaṃ dattvā kuryācca kajjalīm ||48|| dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ | yāmayugmaṃ tataḥ piṇḍaṃ kṛtvā tāmrasya pātrake ||49|| gharme dhṛtvā rubūkasya patrairācchādayedbudhaḥ | yāmārdhenoṣṇatāṃ bhūyāddhānyarāśau nyasettataḥ ||50|| dattvopari śarāvaṃ tu tridinānte samuddharet | piṣṭvā ca gālayedvastrādevaṃ vāritaraṃ bhavet || 51 || evaṃ sarvāṇi lohāni svarṇādīnyapi mārayet | śilāgandhārkadugdhāktāḥ svarṇādyāḥ sarvadhātavaḥ||52|| mriyante dvādaśapuṭaiḥ satyaṃ guruvaco yathā |
Āḍhamalla. sūtakāditi | sūtaṃ pāradaṃ, gandhaṃ gandhakaṃ, dvayoriti pāradagandhakayoḥ | kanyakā kumārī, yāmārdhenoṣṇatā bhūyādityanena taddravyapiṇḍaṃ ghaṭikācatuṣṭayaṃ yāvaddharme dhārayedityarthaḥ | tata iti paścāt | dattvopari śarāvamityanena taddravyapiṇḍaṃ pūrvam | eraṇḍapatrairveṣṭayitvā paścāttāmrasaṃpuṭe mṛṇmayasaṃpuṭe vā sannidhāya tadanu dhānyarāśau sthāpayedityarthaḥ | tathāhi - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kṛtvā khalvena kajjalīm | dvayoḥ samaṃ lohacūrṇaṃ mardayet kanyakādravaiḥ|| yāmadvayāt samuddhṛtya tadgolaṃ tāmrapātrake | ācchādyairaṇḍapatraiśca yāmārdhenoṣṇatā bhavet’ ityādi | evamiti pūrvoktavidhinā sarvāṇi lohāni kāntatīkṣṇamuṇḍaprabhṛtīni svarṇādīni api anayā yuktyā ca mārayediti bhāvaḥ | ādiśabdagrahaṇāt raupyatāmrādayaḥ | aparamapi śilāgandhārkadugdhāktā ityādi sugamam | satyamityanena vāritaraṃ bhavedityarthaḥ | yathā guruvacastathā'tra boddhavyam | etena kimuktaṃ ? mṛtaṃ lohaṃ tu paścāt saṃskāritaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘ghṛtatulyaṃ mṛtaṃ lohaṃ lohapātragataṃ pacet | jīrṇe ghṛtaṃ samādāya yogavāheṣu yojayet | ityādi || 48-52||
Kāśīrāma Vaidya. atha lohakalpaḥ | ‘pātañjale tathā tantre lohā bahuvidhā matāḥ | duṣprāpyatvānniṣphalatvācca likhyate hi bhidā mayā| cārutvādbhadravajraṃ tu pāṇḍikāntādayo yathā | rūpairguṇaiśca kathyante te nāgārjunadeśataḥ || sāmānyāddviguṇaṃ proktaṃ tasmādaṣṭaguṇaṃ kaliḥ | kalerdaśaguṇa bhadraṃ bhadrādvajraṃ sahasradhā || vajrāt sahasraguṇitāt pāḍinī daśabhirguṇaiḥ | tataḥ koṭisahasratvādayaḥ kāntaṃ mahāphalam ||’ iti | tatra viśeṣa ucyate ‘kāñjījitaṃ tulāṅgaṃ syādājyavarṇamayo viduḥ | kāśatāḍaṃ kṛśāṅgaṃ ca śulāṃ gandho dudeśatam || paṃḍitaṃ dvividhaṃ kṛṣṇaṃ śuklañca samatārdrakaṃ | bhadrameraṇḍabījābhaṃ snuhīpatranibhaṃ tathā || vajraṃ damanapatrābhamīṣat svarṇacchavistathā | kāntaṃ mṛdutaraṃ tārarukmakānto sitākaraṃ || svāduryatra bhavennimbakalko rātridivoṣitaḥ | kāntaṃ taduttamaṃ yacca śilārūpeṇa vārtikaṃ || kahvoṇamuttamaṃ kāntamato'nyanmadhyamaṃ mataṃ | kṣudrāṃḍaṃ gurutāḍaṃ syātkaliṅgajamayo mataṃ || rukmārukmapratīkāśaṃ tīkṣṇaṃ mṛduphalaṃ mataṃ tattadā'karasaṃbhūtaṃ tattadrogavināśanaṃ || tena tasya parīkṣāyāṃ yāte madimadetakam’ iti | lohabhedāḥ| atha māraṇaṃ - ‘vajraṃ pañcādikaṃ teṣāṃ bhedā yājyatamaṃ śubhaṃ | prākpañcapalādūrdhvaṃ yāvadāṣoḍaśaṃ palam’ | atha lohaśodhanaṃ ‘triphalātriguṇaistoyaistriphalā ṣoḍaśaṃ palaṃ | tatkvāthe pādaśeṣe tu lohasya palapañcakaṃ || kṛtvā patrāṇi taptāni saptavāraṃ niṣecayet | evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasaṃbhavaḥ’ iti | atha māraṇe puṭapraśaṃsā - ‘puṭairdoṣavināśaḥ syāt puṭādeva guṇodayaḥ | mriyate ca puṭāllohaṃ puṭāṃstasmātsamācaret || yathā yathā pradīyante puṭāśca bahavo'yasi | tathā tathā pravardhante guṇāḥ śatasahasraśaḥ | tāvallohaṃ puṭedvaidyo yāvaccūrṇīkṛtaṃ jale | tannistarellaghutvena nīre tarati haṃsavat || tāvanna cūrṇayedevaṃ yāvatkajjalisaṃnibhaṃ | karoti nihitaṃ netre naiva pīḍāṃ manāgapi || puṭe puṭe kvāthayitvā sthālīpākaṃ pradāpayet | puṭaikamantare vāpi kṣālanaṃ vyayabhītitaḥ’ iti | atha doṣabhedena puṭānāha - ‘pākaḥ phalāmbudaśamūlarasena vāyau pitte tu śītamadhuraistriphalairvidāryāḥ | tajjñaiḥ śatāvarijaṭāsvarasena deyaḥ śleṣmāṇake tu daśamūlarasārdrakeṇa || vātaśleṣmavikāreṣu śvayathau vividhātmake | varṣābhūśṛṅgaverābhyāṃ māṇakena viśeṣataḥ’ iti | māṇakaḥ māṇakandaḥ, ‘pittānile pittayute ca rakte drākṣāvidārīśatamūlikābhiḥ | kṣīrakākolī kākolyā ca madhūkapuṣpaiḥ kharjūrakeṇāpi tathaiva deyāḥ | atha vyādhibhedena puṭānāha - ‘jīrṇajvare guḍūcī kāse śvāse ca śasyate vyāghrī| yakṣmā'sṛk pittarujorvāsā śastā balā nāma || nāsāvraṇaśoṇitaśāṃtyarthaṃ svarasayavadūrvāyāḥ| kaṅkellicchallasalilaṃ śastaṃ pradareṣu sarveṣu || niculadalodbhavasalilaiḥ pravāhikāyāṃ ca śasyate sutarāṃ | grahaṇīṣu mustakānāṃ kuṭajakvāthātisāreṣu || mehe varāvare kṛcchre pāṣāṇabhedikātivane | varṣābhūnāgarayoḥ kvāthaḥ śvayathupraśāntyarthaṃ || gomūtraṃ triṣu śastam udarāpasmārapāṇḍurogeṣu | astreṣu māṇakaṃdo gulme rohītakaḥ kvāthaḥ || hikvāśvāse brāhmībhārgīsvarasena śastaśca | eraṇḍanāgarayoḥ kvāthaḥ sāme'tiśastaḥ || śūleṣu daśamūlena gomūtreṇa phalāmbunā | yakṛti plīhni dātavyo gṛhanyārkajaṃ payaḥ || devadāruviḍaṅgena palāśena kṛmau mataḥ | kuṣṭhesaṃpākaniṃbena saptaparṇāṭarūṣakaiḥ|| bhallātakena bākucyavṛndārkeṇāśanena ca | madhurekṣurasaṃpākaiḥ abhīrūvaruṇena ca | eraṇḍatṛṇapañcānāṃ mūlai śailūṣakena ca | triphalena ca kartavyo mūlastambhe tridoṣaje || aśmarīṣu ca sarvāsu mūtrāghāte viśeṣataḥ | vṛkṣakṣīrāmṛtā drākṣā abhīrūdaśamūlakaiḥ || vājigandhānvitairebhiḥ kṣayeṣu ca nigadyate | amlapitte śatā- varyāḥ puṭā deyāśca sarvataḥ’ | muṇḍikā śatamūlī ca citrāṅgakarikarṇakeśarājaistu | madhukaguḍūcīmārkavamuśalībhallā- takaiḥ kalpe, rasāyane nāgabalā hayagandhā gokarṇakavṛddhadārakāmalakī, vājīkaraṇe vihitā vānarīśatamūlikā kṣurikā jñātvaivaṃ | rogaviśeṣānebhirvāratrayaṃ puṭena sthālīpāke adhikataḥ puruṣasvabhāvaṃ buddhimān kathitamapi hemamauṣadhamucitamupādeyamanyadapi | ‘yaḥ kalpakāmaḥ kurute ca lohaṃ sa sarvaśaṅkāparivarjitāṅgaḥ | dviraṣṭavarṣākṛtireṣa nityaṃ jīvet pṛthivyāmamaropamānaḥ’ iti | lohakalpaḥ samāptaḥ || atha kiṭṭaṃ - ‘gomūtratriphalākvāthe taptaṃ śodhyaṃ trisaptadhā | svarṇādisarvalohānāṃ kiṭṭasya ca guṇāvaham’ iti lohādikiṭṭamāraṇam | atha svarṇādidhātubhakṣaṇapramāṇaṃ - ‘yavadvayaṃ prayoktavyaṃ hemaguñjāṣṭakā'vadhi | tāraṃ taddviguṇaṃ lohamanyattattriguṇātmakam’ || 48-52 ||
athopadhātuśodhanamāraṇaṃ, te ke upadhātavaḥ ? iti darśayannāha - mākṣikaṃ tutthakābhre ca nīlāñjanaśilālakāḥ ||53|| rasakaśceti vijñeyā ete saptopadhātavaḥ |
Āḍhamalla. mākṣikamiti | mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ | taddvividham ekaṃ svarṇamākṣikam aparaṃ tāramākṣikaṃ kāṃsyamākṣikamiti | tutthakaṃ prasiddham | abhram abhrakaṃ, nīlāñjanaṃ prasiddham, śilā manaḥśilā, tālakaṃ haritālaṃ, rasakaṃ kharparakaḥ, sa ca tutthakabhedaḥ | ete saptopadhātavaḥ kathitāḥ || 53 ||
Kāśīrāma Vaidya. athopadhātuśodhanaṃ māraṇaṃ | mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, tutthaṃ tutthakam, abhram abhrakaṃ, nīlāñjanaṃ kṛṣṇāñjanam, manaḥśilā, ālakaḥ haritālakaḥ, rasakaḥ kharparam | ete sapta upadhātavo jñeyāḥ || 53 ||
atha mākṣikaśodhanamāraṇam - mākṣikasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ saindhavasya ca ||54|| mātuluṅgadravairvātha jambīrotthadravaiḥ pacet | cālayellohaje pātre yāvatpātraṃ tu lohitam ||55|| bhavettatastu saṃśuddhiṃ svarṇamākṣikamṛcchati | kulatthasya kaṣāyeṇa ghṛṣṭvā tailena vā puṭet || 56 || takreṇa vājamūtreṇa mriyate svarṇamākṣikam | karkoṭīmeṣaśṛṅgyutthairdravairjambīrajairdinam || 57 || bhāvayedātape tīvre vimalā śudhyati dhruvam |
Āḍhamalla. idānī pratyekena śodhanamāraṇamāha - athetyādi | mākṣikasyeti spaṣṭam | karkoṭīti | vimalā svarṇa- mākṣikabhedaḥ, karkoṭī vandhyākarkoṭī grāhyā, meṣaśṛṅgī vallīsaṃjñā prasiddhā, etayordravaiḥ sadyorasaiḥ patrāṇāmiti śeṣaḥ | jambīrajairiti jambīraphalarasaiḥ dinamiti mardayet iti śeṣaḥ | tena pratyekarasena kṛtvā dinaikaṃ mardayedityarthaḥ | ātape tīvra iti tīvragharme | tīvragharmābhāve agnau śodhayedityapi sampradāyaḥ | uktaṃ ca ‘jambīrāṇāṃ rasaiḥ svinnaṃ meṣaśṛṅgīrase'thavā | rambhātoyena vā pācyaṃ ghasraṃ vimalaśodhanam’ iti || 54-57 ||
Kāśīrāma Vaidya. yāvat pātraṃ lohitaṃ raktaṃ bhavati tāvat pacet | tadā mākṣikaṃ śuddhimṛcchati śuddhiṃ prāpnoti | ṛ gatāvityasya ṛcchādeśe prayogaḥ | mākṣikaṃ kṛdbhūbhūtaṃ napuṃsakatvāt | atha māraṇaṃ | kulatthasyeti spaṣṭamanyat | atha tāramākṣikaśodhanamāraṇaṃ | karkoṭī vandhyākarkoṭī, meṣaśṛṃgī prasiddhā | atha māraṇaṃ svarṇamākṣikavat || 54-57 ||
atha tutthakaśodhanamāha -- viṣṭhayā mardayettutthaṃ mārjārakakapotayoḥ || 58 | daśāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā pacenmṛdupuṭena tu | puṭaṃ dadhnā puṭaṃ kṣaudrairdeyaṃ tutthaviśuddhaye || 59 ||
Āḍhamalla. viṣṭhayā mardayet iti viṣṭhā purīṣam | mārjārakakapotayoriti mārjārako biḍālaḥ, kapotaḥ prasiddhaḥ anayoḥ purīṣaṃ tvanumānato grāhyam, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ daśāṃśamiti tutthakaparimāṇāt | mṛdupuṭaṃ tu kukkuṭapuṭaprabhṛtikaṃ paścāddadhnā kṛtvā puṭamekaṃ deyam | tadanu kṣaudrairapi puṭamekaṃ dadyādityarthaḥ || 58 || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tutthaśodhanaṃ viṣṭhayeti | granthāntare caivaṃ śodhanam - ‘ataḥ viṣṭhāsamaṃ tutthaṃ sakṣaudraṃ ṭaṃkaṇaṃ kṛtam | trivāraṃ puṭitaṃ śuddhaṃ vāntibhrāntivivarjanam’ ||58||59||
athābhrakaśodhanam - kṛṣṇābhrakaṃ dhamedvahnau tataḥ kṣīre vinikṣipet | bhinnapatraṃ tu tatkṛtvā taṇḍulīyāmlayordravaiḥ ||60| bhāvayedaṣṭayāmaṃ tadevaṃ śuddhyati cābhrakam |
Āḍhamalla. adhunā abhrakaśodhanamāha - kṛṣṇeti | kṛṣṇābhrakaṃ vajrajātisaṃjñaṃ kathitam | yatastvabhrakaṃ tu caturvidhaṃ bhavati | tathāhi tantrāntarādutpattiprabhṛtikaṃ likhyate yathā ‘purā vadhāya vṛtrasya vajriṇā vajramuddhṛtam | visphuliṅgāstatastasya gaganaṃ parisarpitāḥ || nipeturmeghanirghoṣāt śikhareṣu mahībhṛtām | tebhya eva samutpannaṃ tattadgiriṣu cābhrakam || tadvajraṃ vajrajātatvādabhramabhraravodbhavāt | gaganacyutajātatvādūcire gaganaṃ surāḥ || tadbrāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrabhedāccaturvidhaṃ | krameṇaiva sitaṃ raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ ca varṇataḥ || pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajraṃ ceti caturvidham| pinākādyāstrayo varjyā vajrajātiṃ samāharet || muñcatyagnau vinikṣiptaṃ pinākaṃ dalasaṃcayam | darduraṃ nihitaṃ hyagnau kurute darduradhvanim || nāgaṃ cāgnau vinikṣiptaṃ phūtkāraṃ ca vimuñcati | vajrābhrakaṃ tu vahnisthaṃ na kvacidvikṛtiṃ vrajet || tasmādvajrābhrakaṃ yojyaṃ vyādhivārdhakyamṛtyujit | tatra dakṣiṇaśaile'rkaśoṣādalpaguṇaṃ hi tat || alpasatvaṃ tadā dhatte abhre satvaṃ guṇapradam | atha cottaraśailotthaṃ bahusatvaṃ guṇādhikaṃ | śaṃsanti munayaḥ sarve prayoge kṛṣṇamabhrakam’ iti | śodhanaṃ cāha - taṇḍulīyāmlayoriti | taṇḍulīyo10 meghanādaḥ, amlaḥ kāñjikaṃ, tadabhāve jambīraprabhṛtikaṃ grāhyam | aṣṭayāmaṃ dvayordravyayostena pratyekaṃ caturyāmamityarthaḥ ||60||
Kāśīrāma Vaidya. kṛṣṇābhrakamiti | nanu granthāntare caturvidhamabhrakamuktaṃ, tadyathā - ‘pinākaṃ darduraṃ nāgaṃ vajraṃ ceti caturvidham | tat punnapuṃsakaṃ jñeyaṃ pratyekaṃ tatra lakṣaṇaiḥ | vaṅgasenādāyastrividhamāhuḥ ‘vajraṃ bhekavapuḥ kṛṣṇābhrakaṃ ca trividhaṃ mataṃ | tataḥ kṛṣṇaṃ samādāya pācayetkāṃjike śubhe’ iti | etadvivṛṇoti trivikramaḥ | tataḥ kṛṣṇaṃ samādāyetyanena kṛṣṇatvasāmyādvajrakṛṣṇābhrayorgrahaṇaṃ | bhekavapuḥ haritapītādivarṇaṃ tyājyam | ataḥ śārṅgadhareṇa kṛṣṇasyaiva grahaṇaṃ kṛtam ||60||
atha māraṇam | kṛtvā dhānyābhrakaṃ tattu śoṣayitvātha mardayet || 61|| arkakṣīrairdinaṃ khalve cakrākāraṃ ca kārayet | veṣṭayedarkapatraiśca samyaggajapuṭe pacet || 62 || punarmardyaṃ punaḥ pācyaṃ saptavāraṃ prayatnataḥ | tato vaṭajaṭākvāthaistadvaddeyaṃ puṭatrayam || 63|| mriyate nātra saṃdehaḥ sarvayogeṣu yojayet | tulyaṃ ghṛtaṃ mṛtābhreṇa lohapātre vipācayet || 64 || ghṛte jīrṇe tadabhraṃ tu sarvayogeṣu yojayet | mṛtaṃ tvabhraṃ harenmṛtyuṃ jarāpalitanāśanam || 65 || anupānaiśca saṃyuktaṃ tattadrogaharaṃ param |
Āḍhamalla. atha māraṇaṃ yathā - kṛtvā dhānyābhrakamityādi | dhānyābhrakavidhānaṃ tu tantrāntarādavagantavyaṃ | tadyathā -‘baddhvā dhānyayute vastre mardayet kāñjikaiḥ saha | ādāyā'dhogataṃ śuddhaṃ śuṣkaṃ dhānyābhrakaṃ bhavet’ iti | athavā ‘cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ baddhvā kambalake tathā trirātraṃ kāṃjike sthāpyaṃ tat klinnaṃ mardayeddṛḍham | kambalādgalitaṃ ślakṣṇo māraṇādau praśasyate iti | veṣṭayedarkapatraiścetyanena cakrākāraṃ dravyaṃ patrairveṣṭayitvā'gnau puṭet | samyagiti grahaṇena tat patraveṣṭitaṃ cakrākāraṃ dravyaṃ kharpare nidhāya, upari ca kharparaṃ datvā tadūrdhvādhaḥ āraṇyakopalāni ca dattvāgniṃ prajvālya gajapuṭe puṭediti tātparyārthaḥ | evaṃ saptavāraṃ yāvat puṭet | arkakṣīrairevetyarthaḥ | tataḥ paścādvaṭajaṭākvāthaiḥ kṛtvā puṭatrayameva deyam | atha mṛtābhrasyā'pi śuddhimāha - tulyamityādi sugamam | adhunā mṛtābhrasya guṇamapyāha - mṛtamiti | kecidamuṃ ślokaṃ na paṭhanti, bahusthāneṣvapracāratvāt || 61-65 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 61-65 ||
athānyaprakāro'bhrakamāraṇasya tamapi vyācaṣṭe - śuddhaṃ dhānyābhrakaṃ mustaṃ śuṇṭhīṣaḍbhāgayojitam||66|| mardayetkāñjikenaiva dinaṃ citrakajai rasaiḥ | tato gajapuṭaṃ dadyāttasmāduddhṛtya mardayet || 67 || triphalāvāriṇā tadvatpuṭedevaṃ puṭaistribhiḥ | balāgomūtramusalītulasīsūraṇadravaiḥ || 68 || marditaṃ puṭitaṃ vahnau tritrivelaṃ vrajenmṛtim |
Āḍhamalla. śuddhaṃ dhānyābhrakamiti | śuddhiḥ pūrvaṃ kathitā | dhānyābhrakavidhānaṃ pūrvameva pradarśitam | mustaṃ śuṇṭhī ca ṣaḍbhāgayojitaṃ pratyekaṃ | ṣaḍbhāgatā'tra abhrakaparimāṇāt | kāñjikena mardanaṃ caikadinamityarthaḥ | triphalāvāriṇā triphalākvāthenetyarthaḥ | tadvat puṭediti gajapuṭavidhānena | evaṃ puṭaistribhiriti triphalākvāthena puṭatrayaṃ dadyā- dityabhiprāyaḥ | evamiti gajapuṭavidhānādinā balāprabhṛtīnāṃ pañcadravyāṇāṃ dravaiḥ kṛtvā pratyekena trivelaṃ marditaṃ pañcādvahnau puṭitaṃ cābhrakaṃ mṛtiṃ vrajedityarthaḥ | eke cātra yogatrayaṃ manyante tanmate tu mustaprabhṛti citrakāntaireko yogaḥ | kevalatriphalāyā dvitīyaḥ | balāprabhṛti sūraṇāntaistṛtīya iti || 66-68 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānyaprakāraḥ | puṭe saṃpuṭe puṭatrayaṃ deyaṃ | balā prasiddhā | spaṣṭamanyat | ityabhrakamāraṇam || || 66-68 ||
abhrasatvaprakāraḥ |11 dhānyābhrakasya bhāgaikaṃ dvau bhāgau ṭaṅkaṇasya na | piṣṭvā tadandhamūṣāyāṃ ruddhvā tīvrāgninā pacet ||69|| svabhāvaśītalaṃ cūrṇaṃ sarvayogeṣu yojayet |
atha nīlāñjanam - nīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradravabhāvitam || 70 || dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu yojayet | evaṃ gairikakāsīsaṭaṅkaṇāni varāṭikā || 71|| taurī śaṅkhaṃ ca kaṅkuṣṭhaṃ śuddhimāyāti niścitam |
Āḍhamalla. samprati nīlāñjanaśodhanavidhimāha - nīlāñjanamiti | nīlāñjanaṃ prasiddham | asya bhedaḥ sauvīrāñjanaṃ śvetakṛṣṇavarṇabhedāt | etasmādapi sīsakotpattirjāyate | jambīradravabhāvitamiti jambīraphalarasena bhāvitaṃ śeṣaṃ sugamam | evamityādi | evaṃ nīlāñjanaśodhanaprakāreṇaiva gairikādayo viśodhyāḥ | gairikaṃ prasiddham | gairikaṃ svarṇagairikaṃ ca | kāsīsamiti | tacca dvividhaṃ | kāsīsaṃ puṣpakāsīsaṃ ca | kāsīsaṃ bhasmavadalpamṛt puṣpakāsīsaṃ tadbhedaḥ kiñcitpītaḥ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraḥ, varāṭikā kapardikā, śeṣaṃ prasiddham | taurī sphaṭikā ‘phiṭkārī’ śabdavācyo mṛdbhedaḥ | kaṅguṣṭhaṃ suvarṇakṣīrī, asya bhedaḥ coka iti prasiddhaḥ | sa ca raktakṣīrasehuṇḍa iti pratīteḥ | niścitamityanenānyat śodhanamapi nāpekṣayet | yatastanttrāntareṣvapi nānāprakāreṇa śodhanamasti tasmādanenaivā'tra śodhanameteṣāṃ pratipāditam || 70 || 71 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha gairikakāsīsaṭaṃkaṇavarāṭakāśaṅkhatorīśodhanaṃ sugabham | evaṃ nīlāñjanaprakāreṇa jambīrabhāvanayetyarthaḥ | gairikaṃ prasiddhaṃ, kāsīsaṃ prasiddhaṃ, ṭaṅkaṇaṃ kṣāraḥ, varāṭikā, śaṅkhaṃ, torī sphaṭikā, kaṅkuṣṭhaṃ cokaniryāsaḥ||70|| 71||
atha manaḥśilāśodhanam -- pacettryahamajāmūtrairdolāyantre manaḥśilām || 72 || bhāvayetsaptadhā pittairajāyāḥ śuddhimṛcchati |
Āḍhamalla. atha mana:śilāśodhanamāha - pacediti | manaḥśilā prasiddhā | dolāyanttravidhānaṃ ca sampradāyato likhyate | manaḥśilāṃ kaṇaśaḥ kṛtvā kadalīdalaiḥ saṃveṣṭya tadanu caturguṇena vastreṇa ca poṭṭalīṃ baddhvā mūtrapūrite bhāṇḍe vidhivat svedayet yāvaddinatrayaṃ bhavati | dinagrahaṇena rātrirapi gṛhyate | tenāhorātramapi svedayet ityabhiprāyaḥ eke tu dinatrayameva na tu rātrau svedanaṃ vihitam, yato rātrāvadṛḍhatve dagdhādibhayāt tathāhi - ‘sudṛḍhe kadalīpatre vastrakhaṇḍe caturguṇe | tanmadhye tān vinikṣipya badhnīyācca supoṭṭalīm | kṣārāmlamūtravargeṇa svedayecca dinatrayam | tathā svedaḥ prakartavyo majjayet poṭalī yathā | bhavenna ca talasparśā bhāṇḍasyāpi kadācana’ iti manyante | tato dolāyantrapramāṇamapi | ‘dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūritārdhasya tasya ca | mukhe tiryakkṛte daṇḍe yaddravyaṃ sūtralambitam | svedayettanmadhyagataṃ dolāyanttramiti smṛtam’ iti | bhāvayet saptadhā12 pittairiti | tadanu sveditā manaḥśilā ajāyāḥ pittadravaiḥ kṛtvā saptadhā gharme bhāvayet| bhāvanārthadravastu yāvaddravyaṃ drāvitaṃ bhavati evaṃ śuddhimṛcchatīti | eke ‘kṣālayedāranāle vā sarvayogeṣu yojayet’ iti paṭhanti tathā vyākhyānayanti ca || 72 ||
Kāśīrāma Vaidya. pacettryahamiti | anye evamāhuḥ - ‘jayantīrasasaṃpiṣṭhā śilā śuddhyati gharmaṇā | viṣaghnī ca tridoṣaghnī sā śuddhā parikīrtitā ’|| 72 ||
atha tālakaśuddhiḥ - tālakaṃ kaṇaśaḥ kṛtvā sacūrṇaṃ kāñjike kṣipet ||73|| dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍajairdravai | tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ ca triphalājalaiḥ || 74 || evaṃ yantre caturyāmaṃ pācyaṃ śudhyati tālakam |
Āḍhamalla. idānīṃ tālakaśodhanaṃ prakaṭayannāha - tālakamiti | tālakaṃ haritālaṃ sacūrṇakāñjike kṣipediti cūrṇaṃ kaṇikābhāvamityarthaḥ | kathaṃ ? yathā īṣaccūrṇayuktaṃ kāñjikaṃ bhāṇḍe kṣiptvā dolāyantravidhānena svedayet| dolāyantravidhistu pūrvaṃ darśita eva | tata ityanena yāmaikaṃ svedanaṃ sūcitam | kūṣmāṇḍajairdravairiti kūṣmāṇḍaphalasya sadyorasaiḥ kvāthairvā | triphalājalairiti | kvathitatriphalājalaiḥ kvathitatriphalātoyaiḥ | śeṣaṃ sugamam ||73||74||
Kāśīrāma Vaidya. kaṇaśaḥ khaṇḍaśastālaṃ haritālacūrṇaṃ kalicūrṇasahitakāñjike kṣipet | dolāpātre yāmaṃ pacet haṇḍikāyāṃ kāṣṭhaṃ datvā kāṣṭhe lambamānāṃ poṭṭalikāṃ sthāpayet | idaṃ dolāyantraṃ | spaṣṭamanyat ||73||74||
atha rasakaśuddhiḥ -- naramūtraiśca gomūtraiḥ saptāhaṃ rasakaṃ pacet || 75 || dolāyantreṇa śuddhiḥ syāttataḥ kāryeṣu yojayet |
Āḍhamalla. atha rasakaśodhanaṃ vyācaṣṭe - naramūtrairiti | rasakaṃ kharparakaṃ, tacca tutthabhedaḥ | naramūtrairgomūtraiśca pṛthak pacet na tu militamūtradvayaiḥ | naramūtraṃ saptāhaṃ yāvat cet dolāyantreṇa athavā gomūtraiḥ ‘saptāhāt sveditaḥ śuddho rasako naravāriṇā’ ityādi vacanāt || 75 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasakaṃ kharparam13 || 75 ||
athedānīṃ samudāyena sattvanirgamaṃ prakaṭayannāha - lākṣā mīnā payaśchāgaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛgaśṛṅgakam ||76|| piṇyākaṃ sarṣapāḥ śigrurguñjorṇāguḍasaindhavāḥ | yavāstiktā ghṛtaṃ kṣaudraṃ yathālābhaṃ vicūrṇayet ||77|| ebhirvimiśritāḥ sarve dhātavo gāḍhavahninā | mūṣādhmātāḥ prajāyante muktasatvā na saṃśayaḥ ||78||
Āḍhamalla. lākṣeti | lākṣā prasiddhā | śigrurśobhāñjanatvak mūlaṃ vā | guñjāphalāni, ūrṇā meṣaromāṇi, guḍasaindhave prasiddhe | yavatiktā sarpākṣī | yathālābhamiti vyastaṃ samastaṃ vā grāhyam | sarve dhātava iti dhātugrahaṇena upadhātava uparasāśca grāhyāḥ | yataḥ ‘yantropari svabhāge'sti rase tatsarvabhājane | kartavyaṃ tadguṇādhikyādrasajñairiti niścitam’ iti | gāḍhavahninā mūṣādhmātā iti | tena pātālayantreṇa vā yathāyogyaṃ satvanirgamaṃ kārayedityarthaḥ | tathāhi -‘sarvatulyaṃ ca dhānyāmlaṃ bhūnāgaṃ mṛttikā punaḥ | tathā pāṣāṇacūrṇāni kaṭhinoparasāśca ye | melayenmāhiṣaiḥ pañcadugdhādiśakṛdantakaiḥ| dṛḍhaṃ mardya vaṭīṃ kuryāt karṣamātraṃ ca śoṣayet | koṭīyantrairdhamedvahnāvaṅgāre khādirodbhavaiḥ | trivāraṃ dhmāpayedevaṃ satvaṃ patati nirmalam | asādhyānmocayet satvamabhrakādestu kā kathā’ koṭīyantraṃ prasiddhametat | pātālayantranalikāyantrayoḥ svarūpaṃ likhyate - nāla sāgaragolikā bhū- | mūṣāsatva. garta nalikāsampuṭayantrametat atrāgniḥ bhū bhū kṣīram ga. pātālayantram eteṣāṃ satvanirgamaḥ sampradāyato yathā gurusakāśaṃ dṛṣṭvā vā kāryo na doṣaḥ || 76-78 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha satvanirgamaḥ | dhamanadravyāt lākṣādayaḥ pratyekamaṣṭamāṃśāḥ ṭaṅkaṇaṃ caturthāṃśamiti grathāntarāt | dhamanāddhātava iti nirukteḥ | abhrādisatvadravyāṇi tena nāgatāmrādidravyāṇi grāhyāṇi | mīnāḥ kṣudramatsyāḥ | yavattiktā sarpākṣī | yadvā yavaḥ prasiddhaḥ | tiktā kaṭukī || 76 -78 ||
atha ratnānāṃ śodhanamāraṇam - kulatthakodravakvāthairdolāyantre vipācayet | vyāghrīkandagataṃ vajraṃ tridinaṃ tadviśudhyati || 79 || taptaṃ taptaṃ tu tadvajraṃ kharamūtrairniṣecayet | punastapyaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā || 80 || matkuṇaistālakaṃ piṣṭvā yāvadbhavati golakam | tadgole nihitaṃ vajraṃ tadgolaṃ vahninā dhamet || 81 || siñcayedaśvamūtreṇa tadgole ca kṣipetpunaḥ | ruddhvā dhmātaṃ punaḥ secyamevaṃ kuryāttrisaptadhā ||82|| evaṃ ca mriyate vajraṃ cūrṇaṃ sarvatra yojayet |
Āḍhamalla. ratnānāṃ śodhanamāraṇamapyāha - tāvatpūrvaṃ vajrasya śodhanamāha - kulatthaketi | vajraṃ hīrakaṃ | taccaturvidhaṃ bhavati | tathāhi - ‘śvetaraktapītakṛṣṇāścaturdhā vajrajātayaḥ | rasāyane bhavedvipraḥ śubhraḥ siddhyaṣṭadāyakaḥ || kṣatriyo mṛtyujidrakto valīpalitarogahā | dhanaprado bhavedvaiśyaḥ pīto dehasya dārḍhyakṛt || kṛṣṇaḥ śūdro rujāṃ hantā vapustambhaṃ karoti ca | puṃstrīnapuṃsakāścaite lakṣaṇena tu lakṣayet|| suvṛttāḥ phalasaṃpūrṇāstejovanto bṛhattarāḥ | puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitā: || rekhābindusamāyuktāḥ ṣaḍasrāstāḥ striyaḥ smṛtāḥ | trikoṇadehadīrghaṃ ca tannapuṃsakameva ca || pūrvapūrvaṃ tu te śreṣṭhāḥ puruṣā rasabandhakāḥ | śarīrakāntijanakā bhogadā vajrayoṣitaḥ | napuṃsakāstvalpavīryā akāmā: satvavarjitāḥ | striyaḥ strīṇāṃ pradātavyāḥ klībe klībaṃ tathaiva ca || sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ’ iti | anyatrā'pi ‘pañca doṣā guṇāḥ pañca chāyā caiva caturvidhā | śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā caiva nigṛhyate || ṣaṭkoṇaṃ laghu tīkṣṇaṃ ca bṛhadaṣṭadalaṃ ca yat | jale tarati tadvajraṃ tadgrāhyaṃ rasakarmaṇi’ iti | etasya śodhanādikamapyāha - kulatthetyādi | kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | kodravo'pyannaviśeṣaḥ | kvāthena kṛtvā dolāyantre vipācayedityabhiprāyaḥ | taptamiti dolāyantrasveditaṃ tadvajraṃ paścādagnau saṃtaptaṃ kṛtvā tadanu kharamūtre niṣecayet | evaṃ trisaptadhā kṛtvā mṛtaṃ vajraṃ śreṣṭhaṃ bhavatītyarthaḥ | kecittu dolāyantre svedanam ahorātreṇaiva bhavati | tathāca tantrāntare ‘kulatthakodravakvāthe dolāyantreṇa pācayet | ahorātrāt samuddhṛtya hayamūtreṇa bhāvayet’ iti || 79-82 ||
Kāśīrāma Vaidya. athetyanantaraṃ śārṅgadharānuktamapi ratnasaṃkhyāmāha - tatra pañca navaratnāni bhavanti tānyāha - ‘pañcaratnāni mukhyāni uparatnacatuṣṭayaṃ | vajraṃ muktāphalaṃ caiva pravālaṃ mārkataṃ tathā | puṣparāgaṃ nīlavajraṃ gomedaṃ ca viḍūryakaṃ | navaratnāni caitāni śodhayenmārayedbhiṣak’ iti | vajraṃ hīrakaṃ, pravālaṃ vidrumaṃ, marakataḥ taddharitavarṇaṃ, puṣparāgaṃ campakahemavarṇābhaṃ, nīlaṃ indranīlaṃ nīlavarṇaṃ, vaiḍūryakaṃ vaidūryamaṇirbiḍālanetravarṇaṃ nīlapītavarṇam | atha vajraśodhanaṃ -vyāghrīkandaṃ guharīkandam iti śodhanam | atha māraṇaṃ | kharo gardabhaḥ | matkuṇaḥ khaṭvamallaḥ | anyadapi hiṃgviti | anyacca sugamam ||79-82||
athānyadapi vajramāraṇamāh14 - hiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthaje kṣipet || 83 || taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhūryāccūrṇaṃ trisaptadhā | aparamapi vajramāraṇamāha - maṇḍūkaṃ kāṃsyaje pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ ||84|| sa bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet | taptaṃ taptaṃ ca bahudhā vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet || 85 ||
Āḍhamalla. hiṅgusaindhaveti | kulatthaṃ prasiddham | tadbhave kvāthe hiṅgusaindhavakalkena vajraṃ liptvā'gnau saṃtāpya kula- tthakvāthenaiva secayediti sampradāyaḥ || 83 || maṇḍūkamiti | maṇḍūkānāṃ mūtravidhānamatra subodhaṃ jñātavyam | tatrādau vajramagnau saṃtaptaṃ kṛtvā tanmaṇḍūkamūtre āvapet | secayedityarthaḥ | taptaṃ ca bahudhā iti ko'rthaḥ saptavāraṃ yāvatkuryādityarthaḥ ||84||85||
idānīṃ vaikrāntamāraṇamāha - vaikrāntaṃ vajravacchodhyaṃ nīlaṃ vā lohitaṃ tathā | hayamūtreṇa tatsecyaṃ taptaṃ taptaṃ dvisaptadhā || 86 || tatastu meṣadugdhasya pañcāṅge golakaṃ kṣipet | puṭenmūṣāpuṭe ruddhvā kuryādevaṃ ca saptadhā || 87 || vaikrāntaṃ bhasmatāṃ yāti vajrasthāne niyojayet |
Āḍhamalla. vaikrāntamiti | vajravacchodhyamiti | yathā, vajraṃ pūrvaṃ śodhitaṃ kulatthādikvāthena tathā vaikrāntamapi saṃśodhya paścānmārayedityabhiprāyaḥ | yato ‘vaikrāntaṃ vajrabhedaṃ syāt’ iti | keṣāṃcinmate caturvidhaṃ bhavati | vajram atra dvividhameva grāhyaṃ śreṣṭhatvāt hayamūtreṇa ghoṭakamūtreṇa | taptaṃ taptamiti ko'rthaḥ ? taptvāgnau saṃtāpya mūtre āvapedityarthaḥ | evaṃ caturdaśavāraṃ yāvat kuryāt | tataḥ paścāt | vaikrāntaṃ meṣadugdhaṃ tasya pañcāṅgaṃ tasya golakaṃ kṛtvā tatra vaikrāntaṃ melayitvā paścānmūṣāpuṭe saṃrudhyā'gnau pacet | meṣadugdhaṃ meṣadugdhikā tasyāḥ pañcāṅgamityarthaḥ, pañcāṅgaṃ tvakpatrapuṣpaphalamūlāni | evaṃ saptadhā kṛtvā bhasmatāṃ yāti | kecittu meṣadugdhasyetyasya sthāne ‘latāstvottara- vāruṇyā’ iti paṭhanti tasmāt pañcāṅgaṃ laghvindravāruṇyā grāhyam | granthāntaradarśanācca | (tathāhi ‘tataścottaravā- ruṇyā pañcāṅgaṃ golakaṃ kṣipet | ruddhvā mūṣāpuṭe paścātpaceduddhṛtya golakāt | kṣiptvā ruddhvā paceścaivaṃ saptadhā bhasmatāṃ nayet’ iti | vajrasthāne niyojayediti tadvaikrāntaṃ tasya kārye niyojayedityabhiprāyaḥ | ata eva vaikrāntaṃ vajravacchodhyamiti kathitam || 86 || 87 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vaikrāntamāraṇaṃ | vaikrāntaṃ vikṛtimāpannaṃ hīrakaṃ hīrakajātiviśeṣaḥ | kapha iti ratnaparīkṣakāḥ prāñcaḥ | meṣadugdhī prasiddhā || 86 || 87 ||
idānīṃ śeṣaratnaśodhanamāraṇamapyāha -- svedayeddolikāyantre jayantyāḥ svarasena ca || 88 || maṇimuktāpravālāni yāmaikaṃ śodhanaṃ bhavet | kumāryāstaṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet ||89|| pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni kṛtsnaśaḥ | mauktikāni pravālāni tathā ratnānyaśeṣataḥ || 90 || kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra saṃśayaḥ | uktamākṣikavanmuktāḥ pravālāni ca mārayet ||91|| vajravatsarvaratnāni śodhayenmārayettathā |
Āḍhamalla. svedayediti | jayantī śākabhedaḥ | maṇimuktapravālānīti | maṇayo nānāvidhāste māṇikyapuṣpa- rāganīlamaṇivaidūryagārutmataprabhṛtayaḥ | muktā mauktikaṃ | te'pi bahudhā bhavanti | pravālaṃ vidrumaṃ tadapi bahuvidham, kumārī nārīśabdavācyā, taṇḍulīyo meghanādaḥ15 , stanyaṃ kṣīraṃ, tena kimuktam | ratnādīni pūrvaṃ dolāyantre jayantyāḥ svarasena saṃsvedya yāmaikaṃ yāvat paścāt tadagnau saṃtaptaṃ kṛtvā kumāryādīnāmekatamarasena niṣiṃcayet | evaṃ saptadhā kṛtvā mṛtāni bhavantītyarthaḥ | mauktānīti bahuvacanatvenāṣṭaprakārāṇi teṣāmucyante | tadyathā - ‘meghānāmatha śaṅkhānāṃ varāhasya ca dantinaḥ | mīnajaṃ vaṃśajaṃ caiva phaṇijaṃ śuktijaṃ tathā | aṣṭau muktāphalānyeva sadā jāraṇakarmaṇi | guṇayuktāni gṛhyante doṣayuktāni varjayet’ | yataḥ - ‘sthūlaṃ vṛttaṃ guru snigdhaṃ raśmitārajalānvitam | śvetamāhlādakaṃ svacchaṃ muktāyāśca guṇā daśa’ iti | pravālānīti bahuvacanenā'trāpi jātiguṇadoṣādikaṃ sūcayati | tathāhi ‘atiriktaṃ ca dīptaṃ ca vidrumaṃ parimaṇḍalam | snigdhaṃ ca svaccharūpaṃ ca baddhaṃ śuddhaṃ samaṃ guru || aṅgārasadṛśaṃ piṇḍaṃ pravāle'mī guṇā daśa | gauraṃ raṅgajalākrāntaṃ sūkṣmaṃ vakraṃ sakoṭaraṃ || rukṣaṃ kṛṣṇaṃ laghu śvetaṃ pravālamaśubhaṃ tyajet | tathā ratnānyaśeṣata’ iti | aśeṣato'pi tajjñasakāśādavagantavyāni | teṣāṃ ca lakṣaṇāni likhyante yathā - ‘padmarāgaṃ kuruvindaṃ sugandhaṃ nīlagandhakam | māṇikyaṃ caiva vijñeyaṃ brāhmaṇādikrameṇatu || nirdhūmaṃ jvaladaṅgāramindrago- pasamaprabham | guñjārāgapratīkāśaṃ māṇikyaṃ rasakarmaṇi || cāmpeyakasamo varṇairhemavarṇaḥ sunirmalaḥ | atidīpto bhavedyastu padmarāgaḥ sa ucyate | sthūlavṛddhamadhucchāyaṃ bhrājiṣṇu śvetamujjvalam || guru snigdhaṃ tathā proktaṃ rasarājasya karmaṇi | indranīlo mahānīlo nīlaśca kṛṣṇanīlakaḥ | ete nīlāstu catvāro brāhmaṇādikrameṇa tu | atasīpuṣpasaṅkāśaṃ nīlajīmūtasannibham|| yaḥkaroti payonīlaṃ mahānīlaṃ taducyate | biḍālanetrasaṃkāśaṃ nīlapītaṃ sunirmalam || calaṃ lasunamadhyasthaṃ vaidūryaṃ rasakarmaṇi | vijñeyo garuḍodgāraḥ kīrapakṣo dvitīyakaḥ || tṛtīyo vaṃśapatraśca caturtho dhūlidhūsaraḥ | khadyotadyutisaṃkāśo mayūrakaṃṭhasannibhaḥ || komalatvaṃ caturṇāṃ supraśastaṃ rasakarmaṇi, iti | kimuktaṃ bahunā ‘pañcadoṣā guṇāḥ pañca cchāyā caiva caturvidhā | śvetā pītā tathā raktā kṛṣṇā caiva nigṛhyate || sarve bhānunibhā dīptā doṣāḥ paṭalavarjitāḥ | nijairvarṇaiḥ samāyuktā utkṛṣṭā rasakarmaṇi’ iti | atha prayogāntaramāha -uktamākṣikavadityādi | pūrvoktasvarṇamākṣikaśodhanavidhānavat muktāpravālāni śodhayet sarvaratnāni ca vajraśodhanamāraṇavidhivat samprasādhayedityabhiprāyaḥ || 88-91 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śeṣaratnaśodhanamāraṇaṃ | jayantīsvarasena dolāyantre maṇikādīni svedayet | maṇiḥ sūryacandrakāntādimaṇiḥ | yadvā maṇiḥ | tathāca ‘bhramaraśikhikaṇṭhavarṇaśikhā samaprabho bhujaṅgānāṃ bhavati maṇiḥ kila mūrdhapriyo'narghyaguṇaḥ sa vijñeya’ iti | pravālaṃ vidrumam | atha māraṇaṃ tandulīyakaḥ meghanādaḥ śākaḥ, stanyena strīdugdhena uktamākṣikavat svarṇamākṣikavat māraṇaṃ jambīrarasādau || 88-91 ||
athedānīṃ śilājatuśodhanaprakāraṃ darśayannāha -- śilājatu samānīya grīṣmataptaśilācyutam ||92|| godugdhaistriphalākvāthairbhṛṅgadrāvaiśca mardayet | ātape dinamekaikaṃ tacchuddhaṃ śuddhatāṃ vrajet || 93 ||
Āḍhamalla. śilājatvityādi | jaturlākṣā tatprakāśavat śilābhyaḥ prasrutaṃ dravaviśeṣaṃ tat śilājatuśabdavācyam | tantrāntare'pi ‘māsi śukre śucau caiva śilāḥ sūryāṃśutāpitāḥ | catuḥprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi | śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam’ iti | nanu rūkṣakaṭhinānāṃ śilānāṃ kathaṃ snigdhadravaḥ svarasaḥ saṃbhavati ? | satyam | atra śilopalakṣitatvāt tattaddhātava eva prasravanti | tathācoktam ‘śailasya dhātoḥ svarasaṃ śilābhyaḥ sūryapratāpājjatusaṃprakāśam | kṛṣṇaṃ bhavenmūtrasamānagandhi tadeva ramyaṃ tu śilājatu syāt’ iti | matāntare'pi ‘hemādyāḥ sūryasaṃtaptāḥ sravanti giridhātavaḥ| jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu’ iti | iti tantrāntare'pi prasiddhametat| tadyathā ‘taptādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam | jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoniprathitaṃ kṣitau’ iti | yataḥ lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabhaṃ | tasya lohasya yadvīryaṃ rasaṃ vāpi bibharti tat’ iti | prasaṅgato'pi catuṣṭayaṃ yathā - ‘hemno vai rajatāt tāmrāt tathā syādayasādapi | gomūtragandhi sarveṣāṃ yathāpūrvamanuttamam’ iti | anyatrāpyuktam ‘trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram | yathā tathā prayoge'pi śreṣṭhāḥ śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ’ iti | caturṇāmapi mukhyānāṃ prasravaṃ śilājatu catuṣṭayamatra guṇakhyāpanāya cānyayonivāraṇāya ca bhavatīti| samānīyeti atra samyag grahaṇaṃ śreṣṭhagrahaṇanimittamavagantavyam | kathamasya śreṣṭhatvamityatrāha kaścit - ‘teṣu kṛṣṇaṃ malaṃ snigdhaṃ laghu ni:śarkaraṃ bhavet| gomūtragandhavaccāpi tat pradhānaṃ pracakṣate’ iti | grīṣmataḥ praśilācyutamiti yadyapyanyasmin kāle śilājatuprasravaṃ dṛśyate tathāpi grīṣme kharatarakiraṇatāpitābhyaḥ śilābhyo guṇavattaraṃ bhavati | godugdhairityādibahuvacanāntaiḥ kṛtvā bahuvāraṃ bhāvayedityabhiprāyaḥ | bhṛṅgo mārkavaḥ ‘ghamarā’ iti loke | atra bhāvyasamānakvathanīyaṃ dravyaṃ grāhyam | kvathanīyadravyamaṣṭaguṇe jale niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe kaṣāye bhāvayet | tacchuddhaṃ śuddhatāṃ vajrediti | nanu pūrvaṃ yacchuddhaṃ syāt tat kathaṃ paścācchuddhatāṃ vrajedityatra śuddhaśabdadvayaṃ ca kimartham ? ucyate, pūrvaṃ śilājatupiṇḍaṃ dhūpādinā saṃśodhya paścādanena vidhinā śodhayedityadoṣaḥ | tathāhi - ‘duṣṭauṣadhikīṭapataṅgadaṃśasaṃtālikādoṣanivāraṇārtham | lohāḍhakau nimbaguḍūcisarpiryavairyathāvat paridhūpayecca’ iti | pūrvaśodhitameveti sarvasaṃmatam || 92 || 93 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śilājatuśodhanaṃ | grīṣme grīṣmakāle taptaśilācyutaṃ śilājatu samānīya yathā bhūmau na patati godugdhādibhirmardayet śuddhyatīti | atha bhūmipati tasya śodhanaṃ mukhyam | uttamaśilājatupāṣāṇaṃ sūkṣmakhaṇḍaprakalpitaṃ kṛtam atyuṣṇapānīye nikṣipya yāmaikaṃ sthāpayet | mardayitvā tannīraṃ vastragālitaṃ gṛhṇīyāt, mṛtpātre sthāpayitvā ātape dhārayet | granthāntare lohapātre niṣkāsanamuktaṃ | catvāri pātrāṇyasitāyasānītyuktatvāt | uparisthe yat ghanaṃ tat anyapātre kṣipet | tatra jalaṃ datvā tasmādanyasmin evaṃ dvimāsābhyāṃ jveṣṭhāṣāḍhābhyāṃ niḥsārayet tato vahnikṣiptau liṅgopamaṃ liṅgākāraṃ bhavet tadā kāryakṣamaṃ kāryasādhakaṃ bhūyāditi parīkṣā | spaṣṭamanyat || 92 || 93 ||
athānyakaraṇaprakāramāha -- mukhyāṃ śilājatuśilāṃ sūkṣmakhaṇḍaprakalpitām | nikṣipyātyuṣṇapānīye yāmaikaṃ sthāpayetsudhīḥ || 94 || mardayitvā tato nīraṃ gṛhṇīyādvastragālitam | sthāpayitvā ca mṛtpātre dhārayedātape budhaḥ || 95 || uparisthaṃ dhanaṃ yatsyāttatkṣipedanyapātrake | dhārayedātape tasmāduparisthaṃ ghanaṃ nayet || 96 || evaṃ punaḥ punarnītvā dvimāsābhyāṃ śilājatu | bhūyātkāryakṣamaṃ vahnau kṣiptaṃ liṅgopamaṃ bhavet || 97 || nirdhūmaṃ ca tataḥ śuddhaṃ sarvakarmasu yojayet | adhaḥsthitaṃ ca yaccheṣaṃ tasminnīraṃ vinikṣipet || 98 || vimardya dhārayeddharme pūrvavaccaiva tannayet |
Āḍhamalla. mukhyāṃ śilājatuśilamiti | mukhyā pūrvaṃ darśitā tajjātiṣu śreṣṭhā | śilājatuśilāmiti śilājatoḥ śilāvat saghanapiṇḍaṃ saṃgṛhya paścāt pūrvoktavidhinā saṃśoṣya tadanu sūkṣmakhaṇḍaṃ yathā syāt prakalpyātyuṣṇapānīyaṃ prakṣipya yāmaikaṃ yāvat sthāpayet | tatastapyate sudhīriti sadvaidyaḥ | sudhīriti grahaṇamatra sukaraṇavidhānārthaṃ | yato'sya karaṇaṃ kālādikamapekṣate | yathoktam ‘athoṣṇakāle ravitāpayukte vyabhre vivāte samabhūmibhāge | pātreṣu kṛṣṇāyasanirmiteṣu vidhānavaddrāvayituṃ pacettu’ | katham ? yathā ‘śilājatu śreṣṭhamavāpya pātre prakṣipya tasmādviguṇaṃ ca toyam | uṣṇaṃ tadartha bhṛśamatra dattvā viśoṣayet tanmṛditaṃ yathāvat || tatastu yatkṛṣṇamupaiti cordhvaṃ vilīyamānaṃ raviraśmitaptam | tat kācapātre'nyatame vidhāya tatrāparaṃ koṣṇajalaṃ kṣipettu || punaśca tasmādaparantu pātrādasmācca pātrādaparantu bhūyaḥ | punastato'rdhvaṃ tu nidhāya kṛṣṇaṃ yaduddhṛtaṃ tat punarāharecca || yadā viśuddhaṃ jalamacchamardya pracchannabhāvān malayettu tasmāt | tadā tyajet tacchrimalaṃ śilājatu syājjalamaśuddhamevamiti bhūyāt | kāryakṣamamiti anena prakāreṇa yacchilājatu snehaṃ śuddhaṃ (kṛtaṃ16 tat sarvakāryeṣu yojayedityabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘śuddhaṃ bhāvitayuktaṃ tu vidhinānena mānavaḥ | śilājatu prayuñjānaḥ sarvarogaiḥ pramucyate’ iti | vahnau kṣiptamiti evaṃ saṃskāritasyā'sya śreṣṭhatvaṃ tadā syād yadā'gnau kṣipte sati nirdhūmaṃ bhavati | liṅgopamaṃ ca bhavati | tathāhi - ‘vahnau kṣiptaṃ tu nirdhūmaṃ yacca liṅgopamaṃ bhavet | śuddhaṃ yojyaṃ samuddiṣṭaṃ hārītādyairmaharṣibhiḥ’ || 94-58 ||
atha maṇḍūrakaraṇam - akṣāṅgārairdhametkiṭṭaṃ lohajaṃ tadgavāṃ jalaiḥ || 99 || secayettaptataptaṃ ca saptavāraṃ punaḥ punaḥ | cūrṇayitvā tataḥ kvāthairdviguṇaistriphalābhavai: ||100|| āloḍya bharjayedvahnau maṇḍūraṃ jāyate varam |
Āḍhamalla. atha maṇḍūrakaraṇavidhānamāha - akṣeti | akṣāṅgārairiti bahuvacanatvenānyakāṣṭhodbhavairapi dhamediti na doṣaḥ | kiṭṭaṃ lohamalaṃ tadbahuvārṣikaṃ grāhyaṃ śreṣṭhatvāt| tathāhi - ‘śatotthamuttamaṃ kiṭṭaṃ madhyaṃ cāśītivārṣikam | adhamaṃ ṣaṣṭivarṣīyaṃ tato hīnaṃ viṣopamam’ iti | lohajamiti sāmānyalohagrahaṇena muṇḍādisamastalohasaṃbhavaṃ tadguṇamapi ca jñātavyaṃ | yataḥ - ‘yāni lohāni tat saṃjñālakṣaṇāni guṇāni ca | maṇḍūraṃ tadguṇaṃ dṛṣṭaṃ yallohamapi yadguṇam | ata eva ‘kiṭṭāddaśaguṇaṃ muṇḍaṃ muṇḍāt tīkṣṇaṃ śatonmitam’ ityādi | anyacca - ‘ye guṇā mārite muṇḍe te guṇā muṇḍakiṭṭake | tasmāt sarvatra maṇḍūraṃ rogaśāntau niyojayet’ iti | gavāṃjalairgomūtraiḥ | tathāca nirvāpya bahumūtre secayediti | evaṃ saptavāraṃ kuryāt | punaḥ punariti grahaṇenā'tra saptavāraṃ niyataṃ, kiṃtu yāvat śīryate tāvannirvāpayedityabhiprāyaḥ | tathācoktaṃ ‘lohakiṭṭaṃ susaṃtaptaṃ yāvat tat śīryate svayaṃ | tacchīrṇaṃ grāhayet teṣāṃ maṇḍūraṃ tu prayojayet’ iti | evaṃ saptavāraṃ kuryāt triphalākvāthasya dviguṇitā'tra | maṇḍūraṃ cūrṇayet varamiti śreṣṭhaṃ | śreṣṭhatā'syāñjanasādṛśyāt bhavati ||99 ||100||
Kāśīrāma Vaidya. aṅgārairbibhītakāṅgāraistriphalākvāthairmaṇḍūradviguṇaḥ || 99 || 100 ||
atha kṣārakalpanāṃ darśayitumāha -- kṣīravṛkṣasya kāṣṭhāni śuṣkāṇyagnau pradīpayet || 101|| nītvā tadbhasma mṛtpātre kṣiptvā nīre caturguṇe | vimardya dhārayedrātrau prātaracchaṃ jalaṃ nayet || 102 || tannīraṃ kvāthayedvahnau yāvatsarvaṃ viśuṣyati | tataḥ pātrātsamullikhya kṣāro grāhyaḥ sitaprabhaḥ || 103|| cūrṇābhaḥ pratisāryaḥ syātpeyaḥ syātkvāthavatsthitaḥ | iti kṣāradvayaṃ dhīmānyuktakāryeṣu yojayet || 104 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracittāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe dhātuśodhanamāraṇaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. kṣīravṛkṣasyeti | kṣīravṛkṣo'tra muṣkakaḥ kathitaḥ; sa ca parvatajaḥ morava iti loke | kecit sāmā- nyagrahaṇenaivānye kṣīravṛkṣā api gṛhyante ityāhuḥ | tadyathā - ‘kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrabibhītakāragvadha- bilvakā'rkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛkṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāśca-tasraḥ kośātakī samūlaphalapatraśākhā dahet’ iti | kāṣṭhānīti bahuvacanenātra kṣīravṛkṣasya kāṣṭhānāṃ bahūn khaṇḍān kṛtvā pāṭya dahedityabhiprāyaḥ | tathā tantrāntare ‘taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste'hani praśastadeśajātamanupahatamadhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivātadeśe nicitaṃ kṛtvā tilanālairādīpayet | athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthag gṛhṇīyāt’ iti | cūrṇābhaḥ pratisārya iti pratisāryaḥ pratisāraṇīyaḥ | yaḥ kvāthavat sthitaḥ peyaḥ sa pānīya iti saṃjñaḥ | evaṃ kṣārasya dvaividhyaṃ bhavati | iti yuktakāryeṣu yuktavyādhiṣu yathāyogyaṃ yojayedityarthaḥ | yuktavyādhiṣu yathā tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmi-viṣādiṣūcyate | saptasu ca mukharogeṣūpajihvā'dhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣvete- ṣvanuśastravidhānamuktam| pānīyastu gulmodaragarāgniśūlājīrṇānāha śarkarāśmaryābhyantaravidradhiḥ kṛmiviṣārśaḥ - sūpayujyate iti | pānīyaḥ pānārhaḥ kṣārodakamityarthaḥ | ye cānye'pi pākyasvarjikāyavakṣārā yathāyogyaṃ vaktavyā- steṣāṃ cūrṇavaṭakāvalehādiṣu prayogaḥ kartavyaḥ | dhīmāniti | grahaṇaṃ kṣārakarmaṇi caturo bhiṣak tathā prayateta na yathā kṣāro'guṇo bhavati | tadyathā ‘naivātitīkṣṇe na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'tha picchilaḥ | abhiṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ’ iti | doṣāścāsya yathā - ‘atyauṣṇyamatipaicchilyamatitīkṣṇavisarpitā | atyarthaṃ mārdavaṃ śaityama- tyarthaṃ sāndrameva ca | nyūnauṣadhavipakvatvaṃ kṣāradoṣā nava smṛtāḥ’ iti || 101-104 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe śodhanamāraṇakalpanaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣārakalpanā | kṣīravṛkṣasya kāṣṭhāni apāmārgaciṃcākadalīpalāśasehuṇḍacitrakaśigrūkaṇṭakārīprabhṛtīni | pradīpayet jvālayet, acchaṃ nirmalaṃ jalaṃ lohapātre kvāthayet| yastu cūrṇābhaḥ kṣāraḥ sa pratisāryaḥ, masakādau prayojyaḥ, yastu kvāthavat dravarūpaḥ sthitaḥ, sa gulmādau peyaḥ ityuktaṃ kṣāradvayaṃ | cūrṇalakṣaṇaṃ yuktakāryeṣu gulmādau cārayet| tathāca vāgbhaṭaḥ - ‘peyokṣārāgnisādāśmagulmodarajarādiṣu | yojyaḥ sākṣo masaścitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu’ || 101-104 || iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne dhātuśodhanamāraṇakalpanādhyāyaḥ || 11 ||

Editor's notes

  1. 1 haṃḍikāyāṃ dravāṇi pūrayitvā haṃḍikāmukhe ‘cilama’ saṃjñakaṃ dhūmrapānayantroparyagnipātramadhonālīṃ kṛtvā bandhayet, tacchidreṇaiva nāgavaṅgau punaḥpunaḥ nirvāpyau na tu drāvite vaṅge dravāṇi sphuṭatayā niṣiṃcayet | utplutya hi tau upadravaṃ kurutaḥ | ↩
  2. 2 ādhunikā rasāyanaśāstrajñāḥ svarṇasyātyantamūrcchanaiva bhavati na tu bhasma iti vadanti | vividhaprakāraiḥ niṣpannasvarṇavibhūte rasāyanaśāstrato viśleṣaṇāt parīkṣāyāṃ jīvatyeva | kevalaṃ tu cikkaṇaprastara(saṅgamarmara) caṇakāmlalavaṇayogataścotpannaṃ svarṇāmlaṃ nirutthaṃ bhavati iti vadanti | ↩
  3. 3 kṣāratrayaṃ iti pā. | ↩
  4. 4 kecidimaṃ na paṭhanti | ↩
  5. 5 arkakṣīraṃ vaṭakṣīraṃ nirguṇḍī kṣīrikā tathā i. pā. | ↩
  6. 6 ‘na viṣaṃ viṣamityāhustāmraṃ tu viṣamucyate | eka eva viṣe tāmre tvaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ | bhramo mūrcchā vidāhaśca svedaḥ kledo vamistathā | aruciścittasaṃtāpa iti doṣā viṣopamāḥ | tasmāt śuddhaṃ tu saṃgrāhyaṃ tāmraṃ rogapraśāntaye ||’ i. pā. | ↩
  7. 7 nāsti ‘kha’ pustake| ↩
  8. 8 sā ca vāri śabdavācyā dī. | ↩
  9. 9 sā ca kuraiyā śabdavācyo dravyaviśeṣaḥ | ↩
  10. 10 caurāīśabdavācya:| ↩
  11. 11 kṣepakamidam| ↩
  12. 12 nāsti khapustake | ↩
  13. 13 saṃgavasarīti loke | ↩
  14. 14 vajrakamṛtirnaiva sugamā | kharadaṃṣṭrāmadhye bhavatyeva iti kecana | ↩
  15. 15 caurāīśabdavācyaḥ| ↩
  16. 16 nāsti khapustake ↩