dvādaśo'dhyāyaḥ athedānīṃ rasapraśaṃsāpūrvakaṃ tacchodhanamāraṇādikamāha -
pāradaḥ sarvarogāṇāṃ jetā puṣṭikaraḥ smṛtaḥ | sudine1
sādhitaḥ kuryātsaṃsiddhiṃ dehalohayoḥ || 1||
Āḍhamalla. pārada iti | bhavasindhoḥ
pāraṃ dadātīti pāradaḥ | ata eva rasapraśaṃsāyāmuktam ‘tejo mṛgāṅkamauleḥ
soḍhaṃ svenaiva tejasāṃ puñjaiḥ | ajarāmaratvavitaraṇakalpataruṃ taṃ
raseśvaraṃ vande’ | aparamapi - ‘aṇimādyaṣṭaguṇairvibhūtidoṣaṃ na
saṃsāramapārapāradaḥ | muktvaikaṃ rasarājaṃ konyo'thāste jarāpaho hyaparaḥ’
iti | īdṛk pāradaḥ sudine sādhitaḥ | sa ca dehalohayoḥ siddhiṃ kuryāditi
tātparyārthaḥ | dehasiddhirvyādhiharatvena | śarīrārogyatā lohasiddhiśca
svarṇarajataśodhanakaraṇādikaḥ | punaḥ kīdṛśo rasaḥ | sarvarogāṇāṃ jetā |
sarve ca te rogāḥ śarīramano'bhipannā jvaramadamūrcchādayaḥ, teṣāṃ jetā
vināśakara ityarthaḥ | punaḥ kiṃbhūto rasaḥ ? puṣṭikara iti |
puṣṭirdhātupoṣaṇaṃ tāṃ karoti iti puṣṭikaraḥ | ata eva
poṣaṇādvājīkaraṇaśaktyāyamapi vikhyātaḥ | sudine iti | śobhanadivase
jyotiḥśāstroktasaumyatithinakṣatrādiyukte dine ityarthaḥ | tathācoktam -
‘natvā guruṃ bhairavakanyakābaṭuṃ dvīpānanaṃ siddhamamuṣya rakṣitam | anta:
sunīlaṃ bahirujjvalaṃ rasaṃ niveśayet khalvatale śubhe dine’| anyatrāpyuktam -
‘vijane pavanādivarjite vā deśe saumyadine dinādikāle | balimatra vidhāya
pūjanaṃ ca tadanuvidhiḥ pratimantritaṃ vidhijñaiḥ’ iti | sādhita iti
parimāṇādikena saṃskāritaḥ | tadyathā - ‘raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ
śatamātrakaṃ | pañcāśatpa- ñcaviṃśadvā daśapañcaikameva vā | palānnyūnaṃ na
kartavyaṃ rasasaṃskāramuttamam | tasmāt sūtaviśuddhyarthaṃ
sahāyairnipuṇairyutaḥ | sarvopaskaramādāya rasakarma samārabhet’ ityādi |
saṃsiddhimiti | aihikīmāmuṣmikīṃ ca | uktaṃ ca yataḥ - ‘baddhaḥ khecaratāṃ
padaṃ nayeddharate vyādhisamūhaṃ mūrcchitaḥ | jārito janmajarāvināśanaḥ
krāmito rañjito bhaktimuktidaḥ || yadi pañcatvagataṃ hi sūtakaṃ bhakṣitaṃ
syādamaratvakārakam | jalaukāranibaddhaḥ sarvajo grathito manmatharasadāyakaḥ
| bhasmākā- ragataṃ girīśajam asitaṃ bhūcarabhūtisiddhidaṃ |
pārāpāramapārapāradaṃ tasmāt kaḥ karuṇākaro'paraḥ’ iti | deha- lohayoriti |
dehaṃ śarīraṃ tasya siddhirjarāvyādhirāhityaṃ lohaṃ suvarṇādi tasya siddhiḥ
saṃskāratvamatra vistarabhayānna likhitam
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rasakalpanā |
pāradaḥ sarvarogāṇāṃ jvarādīnāṃ jetā | tathā puṣṭikaraḥ smṛtaḥ | sujñena
tatsādhakena sādhitaḥ tadā dehalohayoḥ siddhaṃ kuryāt
|| 1 ||
idānīṃ rasarājasya paryāyanāmānyāha - rasendraḥ pāradaḥ sūto harajaḥ sūtako
rasaḥ | budhaistasyeti2
nāmani jñeyāni rasakarmasu || 2 ||
Āḍhamalla. rasendreti |
rasendretyādirasāntāni pāradasya nāmāni rasakarmasu jñeyāni | kaiḥ budhaiḥ |
tasyeti rasasya, iti grahaṇena saṃkṣepanāmānyabhihitāni | anyānyapi santi
vistareṇa | tathāhi - ‘raso mahārasaḥ sūtastrinetraśca trilocanaḥ |
harabījaścalaścaiva bījendro'tha rasāyanaḥ | pāradaśca suvarṇākhyo
mahāvahnistathaiva ca ||lokeśa: khecaro divyaḥ saubhāgyaḥ paramā'mṛtaḥ |
śaśihemanidhiścaiva ananto jñānameva ca || sūkṣmaḥ śāntaḥ prabhuścaiva
kalikāntakaraḥ smṛtaḥ | etāni rasanāmāni tathānyāni śive yathā’ iti
|| 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pāradanāmānyāha -
rasendraḥ rasānāmindra adhyakṣaḥ, rasendraḥ pāradaḥ |
rogādisamudrātpāradānātpāradaḥ sūtaḥ | svarṇādisiddhiprasavāt sūtaḥ | harajaḥ
harāt jāta iti harajaḥ | sūtakaḥ sūta eva sūtakaḥ svārthe kaḥ | rasyata
āsvādyate ṣaḍrasatvādrasaḥ | mukundaḥ mukunmokṣaṃ dadātīti mukundaḥ |
auṇādikatvādaḥ ||2||
tāmratārāranāgāśca hemavaṅgau ca tīkṣṇakam | kāṃsyakaṃ kāntalohaṃ ca dhātavo
nava ye smṛtāḥ ||3|| sūryādīnāṃ grahāṇāṃ te
kathitā nāmabhiḥ kramāt |
Āḍhamalla. pūrvaṃ dehalohayoriti
yallohagrahaṇaṃ, teṣāṃ lohānāṃ navagrahanāmāṅkitatvena navasaṃkhyākathanamāha
- tāmreti | tāmrādayo navasaṃkhyā dhātavo matāste sūryādīnāṃ navagrahāṇāṃ
nāmabhiḥ kṛtvā kramāt kathitāḥ | etena kim uktam - tāmramādityasaṃjñaṃ, tāraṃ
raupyaṃ somasaṃjñam, āraṃ pītalohaṃ tanmaṅgalasaṃjñaṃ, nāgaṃ sīsakaṃ
tadbudhasaṃjñaṃ, hemaṃ suvarṇaṃ tadbṛhaspatisaṃjñaṃ, vaṅgaṃ śukrasaṃjñaṃ,
tīkṣṇakamayastacchanisaṃjñaṃ, kāṃsyaṃ rāhusaṃjñaṃ, vṛttalohaṃ ketusaṃjñamiti
kramaḥ | ete dhātavo navagrahanāmabhirboddhavyā:
|| 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tāmrādidhātūnāṃ
sūryādīnāmadhiṣṭhānamāha - sugamam | āraḥ pittaliḥ, nāgaḥ sīsakaḥ, hema
svarṇaṃ, vaṅgaṃ raṅgaṃ, tīkṣṇaṃ tīkṣṇalohaṃ, kāntalohaṃ vṛtaloham
|| 3 ||
idānīṃ rasaśodhanakarmāha - rājīrasonamūṣāyāṃ rasaṃ kṣiptvā vibandhayet
|| 4 || vastreṇa dolikāyantre
svedayetkāñjikaistryaham | dinaikaṃ mardayetsūtaṃ kumārīsaṃbhavairdravaiḥ
|| 5 || tathā citrakajaiḥ
kvāthairmardayedekavāsaram | kākamācīrasaistadvaddinamekaṃ ca mardayet
|| 6 || triphalāyāstathā kvāthai raso
mardyaḥ prayatnataḥ | tatastebhyaḥ pṛthakkuryātsūtaṃ prakṣālya kāñjikaiḥ
|| 7 || tataḥ kṣiptvā rasaṃ khalve
rasādardhaṃ ca saindhavam | mardayennimbukarasairdinamekamanāratam
|| 8 || tato rājī rasonaśca mukhyaśca
navasādaraḥ | etai rasasamaistadvatsūto mardyastuṣāmbunā
|| 9 || tataḥ saṃśoṣya cakrābhaṃ kṛtvā
liptvā ca hiṅgunā | dvisthālīsaṃpuṭe dhṛtvā pūrayellavaṇena ca
|| 10 || adhaḥ sthālīṃ tato mudrāṃ
dadyādṛḍhatarāṃ budhaḥ | viśoṣyāgniṃ vidhāyādho niṣiñcedambunopari
|| 11 || tatastu kuryāttīvrāgniṃ tadadhaḥ
praharatrayam | evaṃ nipātayedūrdhvaṃ raso doṣavivarjitaḥ
|| 12 || athordhvapiṭharīmadhye lagno grāhyo
rasottamaḥ |
Āḍhamalla. rājīti | rājīrasonetyādinā
prathamataḥ svedanasaṃskāravidhirārabhyate | yato santi bhūyāṃsaḥ saṃskārāḥ,
te ke ityatrāha - ‘saṃsvedanaṃ mardanamūrcchane ca utthāpanaṃ pātanabodhane ca
| niyāmanaṃ dīpanameva cāṣṭau pūrve kṛtāḥ karmaṇi sūtakasya’ iti |
anyatrāpyuktam - ‘aṣṭau ca rasasaṃskārā dravye rāsāyane samāḥ | ete prathamaṃ
kāryāḥ syuḥ paścāt sarvatra yojayet’ | rasāditi rasaśodhanakarma
yatpūrvamuktaṃ tatkarmaśabdaḥ upaskārādīn praśaṃsayati | yataḥ -
‘sarvopaskaramādāya rasakarma samārabhet’ ityādivacanam | tathāhi - ‘upaskaraṃ
na yo vetti tasya siddhiḥ kathaṃ bhavet’ ityapi | tasmādupa- skarāṇi
katipayāni likhyante | tadyathā - tulābhājanaṃ tacca dvividhaṃ tulā ghaṇṭakaṃ
ceti; khalvabhājanaṃ tacca trividhaṃ pāṣāṇakhalvaṃ, lohakhalaṃ, tāmrakhalvaṃ
ca; kaṇḍanī sā ca dvividhā śilākaṇḍanī, pāṣāṇakaṇḍanī ca; vicitrakha- rparāṇi
tāmrādīnāṃ bhājanāni mṛṇmayāni ca; koṣṭhikā sā ca trividhā jālakoṣṭhikā
kharparakoṣṭhikā bhūmikoṣṭhikā ceti; bhasrikā sā ca trividhā carmabhastrikā,
karparabhastrikā, mukhabhastrikā ceti, nalikā sā ca dvividhā nalikā,
vakranalikā ceti | nalikā lohamayī vakranalikā mṛṇmayī, mūṣā sā ca dvividhā
pakvā apakvā ca, apakvāyā bhedo vajramūṣāyāḥ kumbhakāreṇa sumṛttikayā kṛtā sā
pakvamūṣā; tayorbhedā yathā mūṣā, gostanā, andhamūṣā, nalikāmūṣā, sampuṭīmūṣā,
ḍholīmūṣā, iṣṭikāmūṣā, kṣāramūṣā, saindhavādilavaṇamūṣā kharparamūṣā,
kokilākhyamūṣā, hematāratāmralohasīsakamūṣādayaḥ | saṇḍiśaśca taddvividhaḥ
patrasaṇḍiśaḥ, kākamukhasaṇḍiśaśceti | hastakuṭṭakanirghā- tādayaḥ sarvāṇi
suvarṇakāropaskarāṇi ca | puṭaṃ taccaturvidhaṃ tuṣapuṭaṃ, karīṣapuṭam,
upalapuṭaṃ, khadirādikāṣṭhapuṭaṃ ceti | yantrāṇi ca tadyathā - śilāyantraṃ,
pāṣāṇayantraṃ, bhūdharayantraṃ, vaṃśanalikāyantraṃ, gajadantabhājanayantraṃ,
dolāyantraṃ, adhaḥpātanayantram, ūrdhvapātanayantraṃ, niyāmakayantraṃ,
ḍamarukayantraṃ, kaṭāhayantraṃ, kāṃsyabhājanayantraṃ, pātālayantraṃ,
tulāyantraṃ, kacchapayantraṃ, cakrayantraṃ, cākīyantraṃ, vālukāyantram,
agnisomayantraṃ, gandhakaṭahikāyantraṃ, mūṣāyantraṃ, bāṇayantraṃ,
garuḍayantraṃ, sāraṇayantraṃ, jālikāyantraṃ, cāraṇayantrādīni anyānyapi
yathāyogyaṃ bhavanti | tatra tatra eva jñātavyāni | tatra teṣvādau
svedanavidhimāha - ‘rājīrasonamūṣāyāṃ rasaṃ kṣiptvā vibandhayet’
ityādivyākhyānaṃ sampradāyato likhyate | yathā rājīkādikalkena mūṣāṃ kṛtvā
tatra rasaṃ melayitvā upari kadalīdalairveṣṭayitvā tadupari caturguṇena
vastreṇa poṭṭalikāṃ baddhvā kāñjikādipūrite bhāṇḍe dolāyantravidhānena
svedayet | yāvaddinatrayaṃ bhavati | dinagrahaṇena rātrirapi gṛhyate
tenāhorātraṃ svedayedityabhiprāya:, etadapi vidhānaṃ tantrāntare coktaṃ
tadyathā - ‘rājikā lavaṇaṃ hiṅgu citrakaṃ vyoṣasaṃyutam | sūtapādamitaṃ sarvaṃ
svarjikākṣārasaṃyutam || śigrapatrarasenaiva piṣṭvā kuṇḍalikākṛtam |
kuryādbhūrjadale samyagathavā kadalīdale || supakve ca dṛḍhevā'pi vastrakhaṇḍe
caturguṇe | rasaṃ madhye vinikṣipya badhnīyāttu supoṭṭalīm ||
kṣārāmlamūtravargeṇa svedayecca dinatrayam | tathā svedaḥ prakartavyo majjitā
poṭṭalī yathā || bhavenna ca talasparśo bhāṇḍasyā'pi kadācana’ iti |
dolāyanttrapramāṇam | ‘dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūrito'rdhasya tasya ca | mukhe
tiryakkṛte daṇḍe rasaṃ sūtreṇa lambitam | taṃ svedayenmadhyagataṃ
dolāyantramiti smṛtam|’ atha pratyekasaṃskārānte mardanamuktaṃ tatkarma
darśayannāha - dinaikaṃ mardayet sūtaṃ kumārīsambhavairdravairityādi | eteṣāṃ
vakṣyamāṇadravyāṇāṃ dravaiḥ kṛtvā khalve sūtaṃ mardayet, tena pratyekarasena
kṛtvā dinaikaṃ mardayedityarthaḥ | kumārī prasiddhā, citrakaṃ citrakajaṭā,
kākamācī loke ‘kāmaiyā’śabdavācyā, triphalā harītakyādikam ebhiryantrapūrvakaṃ
saṃmardya paścāt kāñjikaiḥ prakṣālya śodhayedityarthaḥ| kāñjikairiti
bahuvacanatvena jalena takreṇa vā kṣālanīyam | tathāca -
tantrāntare-‘bhavedekaikasaṃskāraprānteṣu dṛḍhamardanam | marditaṃ
sthāpayeddharme yāvacchuṣkataro bhavet | takreṇa kāñjikenātha śuktenoṣṇodakena
vā | tataḥ sarvaṃ samānīya kṣālayediti buddhimān || tathā yantraṃ prakurvīta
yathā na kṣīyate rasaḥ’ iti | atha svedanasaṃskāramabhidhāya samprati
mardanasaṃskāraṃ darśayannāha - tataḥ kṣiptvā rasaṃ khalve rasādardhaṃ ca
saindhavamityādi | tata iti | svedanapūrvakamardanānantara tadrasaṃ khalve
kṣiptvā mardayediti | kaiḥ kṛtvā ? vakṣyamāṇasaindhavapramukhadravyaiḥ,
etanmardanaṃ taptakhalve'bhihitamiti sampradāyaḥ | tathāhi ‘yuktaṃ sūtasya
sarvasya taptakhalve vimardanam | ajāśakṛttuṣāgniṃ tu bhūgarbhe tritayaṃ
kṣipet || tasyopari sthitaṃ khalvaṃ taptakhalvamidaṃ bhavet’ iti | ‘athavā
tīvragharme ca kārayecca pramardanam’ iti sampradāyaḥ | anāratamiti anālasyaṃ
yathā bhavati tathā mardayediti bhāvaḥ | anāratagrahaṇenāpi
anyavihitadravyairapi mardanīyaṃ na doṣo granthāntare darśanāt | tathāhi
‘kṣārāmlairlavaṇairmūtrairviṣairupaviṣaistathā | divyauṣadhisamūhena
mardayeddivasatrayam’ | anuktamānānāṃ mardanārthadravyāṇāṃ ca parimāṇaṃ
granthāntarādavagantavyam | tadyathā - ‘pāradasya kalāṃśena bheṣajena
pramardayet | dravyeṇa yāvatā sarvaṃ plutaṃ bhavati mardane’ iti | idānīṃ
mardanasaṃskārādanantaraṃ mūrcchanasaṃskāravidhimāha - tato rājī
rasonaścetyādi | tata iti mardanasaṃskārādanantaram | rājī rājikā, rasonaḥ
lasuna iti prasiddhaḥ, mukhyaśca navasādara iti| navasādaraśculikālavaṇa:
mukhya: śreṣṭho grāhya ityarthaḥ | tasya śreṣṭhatā paigāmīśabdavācyā prasiddhā
| tadvaditi | mardanoktaprakāreṇa mardyaṃ tuṣāmbuneti | kāñjikena kṛtvā
kṣālanaṃ svedanaṃ ca pūrvavat kāryaṃ, rasasyotthāpanārthaṃ yato
mūrcchanānantaramutthāpanamapi kāryamiti sarvatra | tathāhi - ‘utthitaḥ
kāñjikasvedāt pātayet khalvasaṃyutam’ iti saṃpradāyaḥ | yathā - ‘dolāsvedaṃ
prakurvīta madhukṣārāmlamūtrakaiḥ | utthāpya mūrcchayet paścāt trivāraṃ ca
punaḥ punaḥ’ iti | athavā ‘tataḥ khalvena taptena amlenotthāpayedrasam | kṣārā
mukhakarāḥ sarve sarve hyamlāḥ prabodhakāḥ’ iti ||
mūrcchanotthāpanavidhimabhidhāya samprati pātanānyāha - tataḥ saṃśoṣya
cakrābhamityādi | tata iti mūrcchanotthāpanānantaram | saṃśoṣyeti | eke
saṃśoṣyetyanena mūrcchitameva rasaṃ cakrābhaṃ kṛtvā pātayediti vyākhyānayanti
tanna saṃmataṃ bahusampradāyeṣu, mūrcchitasyotthāpanaṃ kṛtvā
paścāduktadravyaiḥ saha piṣṭikāṃ kṛtvā cakrikāṃ kuryādityabhiprāyaḥ |
anyatrāpyuktam | ‘bhāgāstrayo rasasyārkacūrṇa- pādāṃśasaṃyutam | datvā'mlaṃ
mardayet - tāvadyāvat piṣṭiḥ prajāyate | yadā na jāyate piṣṭiḥ - kiñcittutthaṃ
tadā kṣipet’ iti sarvatra | piṣṭikṛtarasacakrī hiṅgunā liptvā dhāryā |
hiṅgumānamapi ṣoḍaśāṃśaṃ pāradaparimāṇāt, dvisthālīsampuṭa iti | vikhyātaṃ
lavaṇapūraṇaṃ sampradāyadarśanādboddhavyam | dṛḍhatarāṃ mudrāmiti mudrā'tra
sāmpradāyikī kāryā yathā gurusakāśādvā dṛṣṭvā | tathā athavā sadbuddhīnāṃ
jñāpanārthaṃ sadābhyastā mudrā'tra likhyante tathāca
‘valmīkamṛttikāpārapūraṇaṃ lohakiṭṭakam | śvetapāṣāṇakaṃ caiva tatsarvaṃ
cūrṇayet samam || sarvatulyaṃ viṣaṃ dagdhaṃ sarvaṃ toyairvimardayet |
mūṣādisampuṭaṃ kuryāt sarvasandhipralepane’ | athavā ‘tuṣaṃ bhāgadvayaṃ
grāhyaṃ, bhāgaikaṃ vastrakhaṇḍakaṃ | mṛdaścaturguṇo bhāgo jalaṃ datvā
pramardayet || narakeśaṃ śaṇaṃ kiñcit datvā tāvat prakuṭṭayet | yāvat
sikthasamābhāsaṃ mṛtpiṇḍaṃ jāyate tadā || yathā na śuṣkatāṃ yāti tathā yantraṃ
samācaret | evaṃ saptadinādūrdhvaṃ mṛdaṃ yoge prayojayet ||
kūpikādivilepārthaṃ yantrārthaṃ ca bhiṣak kramāt’ | aparamapi |
‘harītakīṭaṅkaṇaparṇacūrṇaṃ kharī guḍaṃ pāṃśu paṭuṃ samāṃśam| valmīkamṛt
sarvasamā tadardhaṃ vastraṃ tathā gomayakaṃ ca sarvam || jalena mardyaṃ
madanopamaṃ tad yantrādisandhau viniveśanīyam’ iti | aparāṇyapi - ‘lohakiṭṭaṃ
tuṣaṃ dagdhaṃ śukticūrṇaṃ ca karkarā | etāni samabhāgāni tāvadbhāgena mṛttikā
| karpaṭena samāyuktā sā hi vajropamā bhavet | dagdhatuṣasyaikabhāgo
mṛdbhāgatrayameva ca | karpaṭaṃ śaṇasaṃyuktaṃ vajramṛtsneti yojayet |
iṣṭakācūrṇabhāgaikaṃ samabhāgā tu mṛttikā || mūṣābandhaḥ prakartavyo
dhamanādvajratāṃ vrajet | bhāgaikaṃ lohakiṭṭasya tuṣadagdhadvayaṃ tathā ||
mṛdbhāgatrayasaṃyuktaṃ kiñcit kupyaṃ pradāpayet | ekatra kuṭṭayet sarvaṃ
mṛttikāvajravadbha- yet || niṣiñcedambunopari’ iti | upari ambunā niṣiñcediti
ko'rthaḥ ? tatsthālīsampuṭayantraṃ cullyāṃ nidhāyāgniṃ prajvālya tadupari
śītaṃ jalaṃ punaḥ punaḥ kṣipedityabhiprāyaḥ | sajalavastrakhaṇḍamapi tadupari
dhāryamiti sampradāyaḥ | anyatrāpyuktam - ‘saṃruddhya bhāṇḍadvayagarbhamadhye
piṣṭiṃ tataḥ sampuṭamavraṇaṃ tam | niveśya cullyāṃ tu śanaiḥ
pradīpapramāṇamasyādyatale vidadhyāt || agniṃ śirasyasya jalārdramekaṃ vastraṃ
kṣipedalpamanuṣṇameva’ iti | doṣavivarjita iti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ tatsarvaṃ
doṣarahitaḥ pāradaḥ ebhiḥ pañcabhiḥ saṃskāropāyaireva bhavatītyasyābhiprāyaḥ |
tasmāt pañcaiva saṃskārā anenā'tra svīkṛtāḥ | ke te doṣāḥ ? tathāhi - ‘malaṃ
viṣaṃ vahnigurutvacāpalaṃ naisargikaṃ doṣamuśanti tajjñāḥ | upādhikau dvau
trapunāgasambhavau rasendrarāje kathayanti vaidyāḥ’| nanu pātanatrayeṇaiva
nāgavaṅgakṛtadoṣo vinaṣṭo bhavati nānyaiḥ, tathāhi - ’miśritau cedrase
nāgavaṅgau vikrayahetunā | syāt tābhyāṃ kṛtrimo doṣastanmuktiḥ pātanatrayāt’
iti| tatkathamatra pañcabhireva sarvadoṣavivarjito bhavati ? satyam,
ūrdhvapātanāntargatamadhastiryakpātanamastīti tasyābhiprāyaḥ, tatpātanadvayaṃ
tantrāntarādavagantavyam | athavā ‘athordhvapiṭharīmadhye lagno grāhyo
rasottamaḥ’ ityatrā'thagrahaṇenāvaśiṣṭasaṃskārāṇi sūcyante tāni ca
pātanabodhananiyāmakānītyadoṣaḥ || atha keṣāṃcijjñāpanārthaṃ prasaṅgataḥ
pātanatrayamāha - ūrdhvapātanamatraiva kathitam | adhaḥpātanaṃ tiryakpātanaṃ
ca darśayannāha - tathāca tantrāntare -‘kaṭāhaṃ nūtanaṃ kṛtvā tasyādho
lepayedrasam | dviguṇena ca gandhena jārayedbradhnakādayaḥ || vastrāntāni mṛdā
liptvā jalaṃ sthālyupari nyaset | sthālīkaṭāhayoḥ sandhiṃ lepayet sudṛḍhaṃ
mṛdā || kaṭāhopari kartavyamupalāgnipradīpanam | jalamadhye raso yāti śuddhaṃ
tiṣṭhati bradhnake || śulbādraso rasāt tāmraṃ pātanīyaṃ pṛthak kṛtam |
sasūtabhāṇḍavadanepyanyanmilati bhāṇḍakam | tathā sandhirdvayoḥ kāryā
pātanatrayayantrake | jalasthāne kāñjikaṃ ca dāpayennātra saṃśayaḥ’ iti |
tiryakpātanamapyāha - tathāhi ‘ghaṭe rasaṃ vinikṣipya sajalaṃ ghaṭamanyakam |
tiryaṅmukhaṃ dvayoḥ kuryāt tanmukhaṃ rodhayet sudhīḥ || rasādho jvālayedagniṃ
yāvat sūto jalaṃ viśet | tiryakpātanamityuktaṃ siddhairnāgārjunādibhiḥ’ iti |
athāparāṇyapi prasaṅgato likhyante tathāhi - ‘sthūlasaindhavapoṭṭalyāṃ kāryaṃ
mūṣāpuṭadvayam | sthāpayitvā rasaṃ tatra navasāraṃ kalāṃśakam | sandhiṃ
nirudhya yatnena veṣṭayet karpaṭaṃ mṛdā | sthāpayedbhūdhare yantre vahniṃ
kuryāddinatrayam | yantrāduddhṛtya sūto'sau svedayet tadanantaram |
bījapūraphalaṃ vātha vṛntaṃ santyajya kārayet || saindhavena samaṃ sūtaṃ tasya
madhyaṃ vinikṣipet | svedayeddolikāyantre hyamlavarge dinatrayam || evaṃ
hyagnisaho jāto rasendraḥ sarvakarmasu’ iti niyāmakam | atha bodhanamāha -
‘atha sūtaṃ samuddhṛtya kācakūpye vinikṣipet | śuktāmlenātha sampūrya dvāre
mudrāṃ pradāpayet || sthāpayedbhūdhare yantre svedayeddinasaptakam |
svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya kaṣāyaiḥ svedayet punaḥ ||
karkoṭīkañcukīvahnisarpākṣyambujamādravaiḥ | dinatrayaṃ sāranālaiḥ
svedyaścāñcalyaśāntaye’ iti bodhanam | atha dīpanamāha - ‘lavaṇaṃ
rājikāhiṅgukanyākṣāracatuṣṭayam | tryūṣaṇaṃ lasunaṃ caiva mātuluṅgarasaplutam
|| piṇḍamadhye rasaṃ kṛtvā svedayet saptadhā punaḥ | anudgārī bhavettena
grāsājīrṇe'pi jīryati || anenaiva bhavecchuddhaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ’ | athavā
- ‘kīratuṇḍagaruḍī ṛṣicchaṭā kanyakā kumārikā ca vāyasī | āsurī ca vijayā jayā
tathā vahnidīpanakarāśca sūtake’ ityaṣṭau saṃskārāḥ saṃkṣepeṇoktāḥ3
|| 4-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rasaśodhanaṃ |
rājikā, rasono lasunaḥ, etayormūṣāyāṃ rasaṃ pāradaṃ vibandhayet | iti svedanam
| atha mardanaṃ | dinaikaṃ mardayet khalve iti | kākamācī prasiddhā |
ayānyairmardanaṃ mūrcchanaṃ vā ityūrdhvapātanam ||
|| 4-12 ||
atha gandhakaśodhanam - lohapātre vinikṣipya ghṛtamagnau pratāpayet
|| 13 || tapte ghṛte tatsamānaṃ
kṣipedgandhakajaṃ rajaḥ | vidrutaṃ gandhakaṃ jñātvā dugdhamadhye vini:kṣipet
|| 14|| evaṃ gandhakaśuddhiḥ
syātsarvakāryeṣu yojayet |
Āḍhamalla. idānīṃ gandhakaśodhanaṃ
darśayannāha - lohapātre iti | gandhakajaṃ raja iti | gandhājjāto gandhakaḥ|
tadyathā ‘śvetadvīpe purā devyāḥ krīḍantyāḥ prasṛtaṃ rajaḥ | kṣīrārṇave tu
snātāyā dukūlaṃ rajasā'nvitam || dhautaṃ yanmathitaṃ vastraṃ
gandhavadgandhakaṃ smṛtam | caturdhā gandhakaḥ prokto rakta: pīto'sitaḥ sitaḥ
||rakto hemakriyāsūkta: pītaścaiva rasāyane | vraṇādilepane śvetaḥ śreṣṭhaḥ
kṛṣṇaḥ sudurlabhaḥ | evaṃ gandhakaśuddhiḥ syāt sarvakarmasu yojayet’ iti |
evamiti grahaṇena śodhanāntaramapi darśitaṃ tadgranthāntarādavagantavyam |
yathā ‘kṣīreṇa bhāṇḍamāpūrya vastreṇāveṣṭya tanmukham | vastramadhye
kṣipedgandhaṃ mukhaṃ yatnāt pidhāpayet || śarāveṇa tato vahniṃ
prajvālyordhvamavasthitam | bhāṇḍake nipatedyāvat gandhastāvat samindhayet ||
kṛśānau tu svayaṃ nīte gandhakaṃ tu samuddharet’ iti
|| 13 || 14 ||
idānīṃ daradaśodhanamapyāha - meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam
|| 15 || saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti
niścitam |
Āḍhamalla. meṣīkṣīreṇeti | meṣī avi: |
amlavargaiśceti | ‘jambīramātuluṅgādyairamlavargagaṇo mataḥ’ iti |
amlavargaiścetyatra cakāragrahaṇenānyacchodhanamamumīyate | tathāca - ‘śuddha:
syāddaradaḥ saptakṛtvo lākṣāmbubhāvitaḥ | maladoṣādikaṃ nāsti sarvakāryeṣu
yojayet’ iti | asya jātyādikaṃ ca likhyate keṣāñcit subodhāryam | yathā
‘rasagandhakasambhūtaṃ hiṅgulaṃ procyate budhaiḥ | tasmātsūtaṃ ca yadgrāhyaṃ
sarvadoṣavivarjitam || daradastrividho jñeyaścarmāraḥ śukatuṇḍakaḥ |
haṃsapādastṛtīyaḥ syāt guṇavānuttarottaram || haṃsapādaṃ ca tatrādyaṃ
tārakarmaṇi yojayet | taddhemakiṭṭasadṛśaṃ tadanyastīkṣṇamāraṇe || carmāraḥ
kṛṣṇavarṇaḥ syāt sapītaḥ śukatuṇḍakaḥ | satvapāte ca tatproktaṃ
śodhyamaurabhradugdhake’ || tathāca - ‘japākusumasaṃkāśo haṃsapādo mahottamaḥ
| rasāyane sarvalohamāraṇe rasarañjane’ iti
|| 15 ||
atha daradādrasākṛṣṭirbhavati tāmapi darśayannāha -
nimbūrasairnimbapatrarasairvā yāmamātrakam
|| 16 || piṣṭvā daradamūrdhvaṃ ca
pātayetsūtayuktivat | tataḥ śuddharasaṃ tasmānnītvā kāryeṣu yojayet
||17 ||
Āḍhamalla. nimbūrasairiti |
nimbūrasanimbapatrarasamānaṃ bhāvanāyuktivadboddhavyam | kecittu nimbūrasaiḥ
nimbapa- trarasairityasya sthāne jambīraiḥ pāribhadrarasairiti paṭhanti
vyākhyānayanti ca granthāntaradarśanāt | tathāhi - ‘pāri- bhadrarasaiḥ peṣyaṃ
hiṅgulaṃ yāmamātrakam | jambīrāṇāṃ dravairvā'tha pātyaṃ pātanayantrake’ iti |
atra pāribhadraḥ ‘phalahadā’ śabdavācyo na tu nimbakaṇṭakapālāśa ityapare |
pātayet sūtayuktivaditi sūtayuktiḥ pūrvaṃ kathitā sā tu pātanayantrādhikṛtā
bhavati || 16 || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha daradāt
pāradānniṣkāsanaṃ | daradaṃ hiṅgulaḥ, daradaṃ ūrdhvaṃ pātayet ḍamaruyantre4
sūtavat | smaṣṭamanyat ||16 || 17 ||
athoddhṛtasya sukhakaraṇam - kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgakaśca pradīpaka: |
hālāhalo brahmaputro hāridraḥ saktukastathā
||18 || saurāṣṭrika iti proktā viṣabhedā amī
nava | arkasehuṇḍadhattūralāṅgalīkaravīrakam
|| 19 || guñjāhiphenāvityetāḥ
saptopaviṣajātayaḥ | etairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate
|| 20|| mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca
grasate kṣaṇāt |
Āḍhamalla. atha rasamukhakaraṇamāha -
kālakūṭa iti | kālakūṭaprabhṛtikaṃ viṣabhedaṃ tatparīkṣakasakāśādavagantavyam
| kiñcillakṣaṇamapi likhyate yathā - ‘ghanaṃ rūkṣaṃ ca kaṭhinaṃ
bhinnāñjanasamaprabham | kandākāraṃ samākhyātaṃ kālakūṭaṃ mahāviṣaṃ ||
vatsanābhaṃ pāṇḍuraṃ ca kiñcidrūkṣaṃ ghanaṃ tathā | ghanaṃ guru ca nibiḍaṃ
śṛṅgākāraṃ ca śṛṅgikaṃ || pradīpanaṃ śikhiśikhākāraṃ ca gurucikkaṇam |
cakrākāraṃ bhavedvakraṃ nīlaṃ hālāhalaṃ mataṃ || brahmaputraḥ pāṇḍuraḥ syāt
haridrābhaṃ haridrakam | citramutpalakandābhaṃ saktukaṃ saktuvadbhavet ||
saurāṣṭrikaṃ śaṅkhavarṇaṃ vijñeyaṃ viṣalakṣaṇam’ iti | eteṣāṃ madhye
ekadvitrisakalāni yathālābhaṃ saṃgṛhya rasasya ṣoḍaśāṃśena kṛtvā mardanīyāni |
ṣoḍaśāṃśatā'tra ekasyaivetyarthaḥ | upaviṣeṣu lāṅgalīkakaravīrakamahiphenamiti
| ahiphenaṃ viṣamatsyasamudbhavamiti jñeyam | tathāhi - ‘samudre caiva jāyante
viṣamatsyāścaturvidhāḥ | tebhyaḥ phenaṃ samutpannamahiphenaṃ caturvidham ||
kecidvadanti sarpāṇāṃ phenaṃ syādahiphenakam |’ yathā - ‘dhāraṇaṃ śvetavarṇaṃ
ca raktavarṇaṃ ca jārakam | sāraṇaṃ pītavarṇaṃ ca kṛṣṇavarṇaṃ ca māraṇam ||
viṣavaddhyuttamaṃ phenaṃ yujyate rasakarmaṇi’ iti | kecittu khākhasajaṃ
kṣīraviśeṣamiti manyante tadabhāvāt | evaṃ sarvatra śeṣaṃ sugamam |
mānamapyeteṣāṃ pūrvavat || 18-20 ||
Kāśīrāma Vaidya. amī kālakūṭādayo nava
viṣabhedāḥ prakīrtitāḥ kathitāḥ | eṣāṃ lakṣaṇaṃ viṣaparīkṣakebhyo jñeyam |
atha upaviṣāṇyāha - lāṅgalī kalihārī, karavīrakaḥ aśvamārajaṭārasaḥ, ahiphenam
āphūkam, etāḥ sapta upaviṣajātayaḥ | etairmarditaḥ sūtaḥ chinnapakṣaḥ jāyate
mukhaṃ dhātugrasanaśīlaṃ ato dhātūn tvarayā grasate || kālakūṭādīnāṃ dravaiḥ
sapta sapta dinaṃ mardanaṃ prakṣālanaṃ ca ||
|| 18-20 ||
anyadapi mukhakaraṇamāha - athavā kaṭukakṣārau rājī lavaṇapañcakam
|| 21 || rasono navasāraśca śigruścaikatra
cūrṇitaiḥ | samāṃśaiḥ pāradādetairjambīreṇa draveṇa vā
|| 22 || nimbutoyaiḥ kāñjikairvā soṣṇakhalve
vimardayet | ahorātratrayeṇa syādrase dhātucaraṃ mukham
|| 23 ||
Āḍhamalla. athavā kaṭukakṣārāviti |
kaṭukaṃ trikaṭukaṃ, kṣāro yavakṣāraprabhṛtikaḥ, lavaṇapañcakaṃ prasiddham |
rasona iti laśunaḥ, navasāraścūlikālavaṇaḥ, śigruḥ śobhāñjanam, etatsakalaṃ
samamātreṇa kṛtvā pāradasāmyaṃ grāhyam | śeṣaṃ sugamam | dhātucaramiti
ko'rthaḥ dhātugrasanārthamiti bhāvaḥ || 21 -2 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyadapi mukhakaraṇaṃ
| kṣārau svarjīyavakṣārau, rājī rājikā, rasonaṃ laśunaṃ, navasāro navasāgaraḥ,
śigruḥ śobhāñjanaṃ | dhātucaraṃ dhātugrasanaśāli||21-23||
aparamapi mukhakaraṃ darśayitumāha - athavā bindulīkīṭai raso
mardyastrivāsaram | lavaṇāmlairmukhaṃ tasya jāyate dhātuhṛttvarā5
|| 24 ||
Āḍhamalla. athaveti |
ebhirvakṣyamāṇadravyaistridinaṃ mardyam raso yadā bhavati tadā tasya tvarā
śīghraṃ dhātuhṛt suvarṇādidhātugrahaṇasamarthaṃ mukhaṃ bhavati | bindulīti
kaṭiviśeṣaḥ sa ca ṣaḍbinduriti prasiddhaḥ | tathāhi - ‘ṣaḍbindukasya kīṭasya
śvetāḥ syuḥ pañca bindavaḥ | bhinnavarṇastathā caikaḥ susnigdhaścātivarṇataḥ’
iti | lavaṇā- mlairiti | lavaṇaṃ pañcalavaṇam, amlo'mlavargaḥ sa ca
jambīramātuluṅgaprabhṛtikaḥ || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca |
bindulīkīṭaiḥ kīṭaviśeṣaiḥ, lavaṇaṃ saindhavam, amlairnimbukādyai:
dhātughasmaraṃ dhātubhakṣakaṃ mukhaṃ jāyate
||24 ||
idānīṃ gandhakajāraṇanimittaṃ karma darśayannāha - atha kacchapayantreṇa
gandhajāraṇamucyate | mṛtkuṇḍe nikṣipettoyaṃ tanmadhye ca śarāvakam||25||
mahatkuṇḍapidhānābhaṃ madhye mekhalayā yutam | liptvā ca mekhalāmadhyaṃ
cūrṇenātra rasaṃ kṣipet||2 6|| rasasyopari gandhasya rajo dadyātsamāṃśakam |
dattvopari śarāvaṃ ca bhasmamudrāṃ pradāpayet
|| 27 || tasyopari puṭaṃ
dadyāccaturbhirgomayopalaiḥ | evaṃ punaḥ punargandhaṃ ṣaḍguṇaṃ jārayedbudhaḥ
|| 28 || gandhe jīrṇe bhavetsūtastīkṣṇāgniḥ
sarvakarmasu |
Āḍhamalla. atheti | athaśabdo'tra
mukhakaraṇānantaryaḥ | kacchapayantraṃ prasiddham | tatsvarūpaṃ darśitameva |
tatparimāṇaṃ yathā ‘prasūtagopalonmānaṃ sūtakotpalakaḥ smṛtaḥ | lāvakaḥ puṭako
jñeyaḥ pradattaḥ saptadhāḍhakaiḥ | kacchapastriguṇaistaistu kaukkuṭaḥ
kacchapaistribhiḥ | kaukkuṭaiḥ pañcabhi: siṃho meghanādo'sya yugmakaiḥ | durge
gajapuṭaḥ khyāto deyaḥ ṣaṣṭikapālakaiḥ | taistu triguṇitairjñeyo dṛḍhāgniśca
mahāpuṭaḥ’ iti | cūrṇeneti śuktikācūrṇena samāṃśakamiti rasasāmyaṃ gandhakaṃ
yojyam | sāmyatā'tra pratyekapuṭamityarthaḥ | tena ṣaḍguṇagandhakaṃ ṣaṭpuṭaiḥ
kṛtvā bhavati pāradaparimāṇāt || bhasmamudrāmiti | vibhūtipāṃśulavaṇābhyāṃ
kṛtamiti sampradāyaḥ | śarāvo'tra lohamayaḥ | manyante kecit tathāhyuktam -
‘jalapūrṇaṃ dṛḍhaṃ pātraṃ suviśālaṃ samāharet | tadantaḥ kharparaṃ dadyāt
suvistīrṇaṃ dṛḍhaṃ navam || binduṃ datvā tadupari bījapūrarasaṃ kṣipet |
upariṣṭādbiḍaṃ dadyāt tato lohakaṭorikām || ayaskāntamayīṃ vāpi paittalīṃ
bhūtavigraham | upariṣṭādadhovakrāṃ datvā samyag vilepayet || khaṭīpuṭaṃ
śivībhaktaṃ samyaṅniṣpiṣya mudrayet | ūrdhvaṃ deyaṃ puṭaṃ tasya yantraṃ
kacchapasaṃjñakam || jāraṇārthaṃ rasasyoktaṃ gandhādīnāmaśeṣataḥ’ iti | atra
gandhakavidhānaṃ tu asyaiva sampradāyato vyākhyātam | anyatra rasasyopari
cādhaśceti | tīkṣṇāgniriti atyarthaṃ bubhukṣito bhavati rākṣasasaṃjñaka
ityapare sarvakarmasviti yojya ityabhiprāyaḥ
|| 25-28 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kacchapayantreṇa
gandhakajāraṇamucyate | tatrādau kacchapayantramāha - atheti, mṛtkuṇḍe nīraṃ
nikṣipet tanmadhye mṛtkuṇḍapidhānaṃ śarāvakaṃ sthāpāyet | kiṃbhūtaṃ ? madhyaṃ
mekhalayā yutaṃ tryaṅgulonnatā mṛdracitā mekhalā madhyaṃ cūrṇena lepayet |
tanmadhye pāradaṃ datvā tulyagandhakacūrṇaṃ datvā upari śarāvaṃ datvā
bhasmalavaṇamudrāḥ kāryāścaturbhirutpalaiḥ puṭet| evaṃ ṣaḍguṇaṃ gandhaṃ
jīryate | gandhakasaṃge viṣaṃ ca deyam | atra svarṇajāraṇaṃ noktaṃ
granthāntarāllikhyate abījajīrṇasya māritasya doṣarūpatvāt | tathāca ‘ajīrṇaṃ
śambhubījaṃ tu sūtakaṃ yastu jārayet| brahmahā sa durācārī mama drohī
maheśvari ||’ atha jāraṇaṃ - ‘catuḥṣaṣṭyāṃśaṃ hemapatraṃ māyūramāyunā |
viliptaṃ taptakhalvasthaṃ rasaṃ datvā vimardayet| punarjambīratoyena grāse
grāse tvayaṃ vidhiḥ | śanaiḥ saṃsvedayedbhūyo baddhvā sampuṭakāṃjike |
bhāṇḍike tridinaṃ sthāsya sūtaṃ jīrṇaṃ samuddharet | adhikaṃ tolitaṃ
cetsyātpunaḥ svedyaṃ samāvadhi | dvātriṃśat ṣoḍaśāṣṭāṃśaṃ krameṇa vasujāraṇaṃ
| rūpyādiṣu ca satveṣu vidhireva paraṃ smṛtaḥ’ | māyūramāyunā māyūrapittena ca
hemapatraṃ susvarṇam ||25-28||
atha pāradamāraṇam - dhūmasāraṃ rasaṃ torīṃ gandhakaṃ navasādaram
|| 29 || yāmaikaṃ mardayedamlairbhāgaṃ kṛtvā
samāṃśakam | kācakupyāṃ vinikṣipya tāṃ ca mṛdvastramudrayā
||30|| vilipya parito vakre mudrāṃ dattvā ca
śoṣayet | adhaḥsacchidrapiṭharīmadhye kūpīṃ niveśayet
|| 31 || piṭharīṃ vālukāpūrairbhṛtvā
cākūpikāgalam | niveśya cullyāṃ tadadhaḥ kuryādvahniṃ śanaiḥ śanaiḥ
||32|| tasmādapyadhikaṃ kiṃcitpāvakaṃ
jvālayetkramāt | evaṃ dvādaśabhiryāmairmriyate sūtakottamaḥ
|| 33 || sphoṭayetsvāṅgaśītaṃ tamūrdhvagaṃ
gandhakaṃ tyajet | adhaḥsthaṃ mṛtasūtaṃ ca sarvakarmasu yojayet
|| 34 ||
Āḍhamalla. saṃprati rasamāraṇavidhimāha
- dhūmasāramiti | dhūmasāraṃ gṛhadhūmaṃ, rasaṃ pāradam, torī sphaṭikā
navasādaraṃ prasiddham | amlairiti | jambīranimbūkarasairityarthaḥ |
samāṃśakaṃ bhāgamiti | etena kimuktaṃ ? pūrvoktaṃ sakaladravyaṃ pratyekaṃ
rasamānaṃ melayediti krama iti bhāvaḥ | tathāhyuktaṃ ‘pṛthak samaṃ samaṃ kṛtvā
pāradaṃ gandhakaṃ tathā navasāraṃ dhūmasāraṃ sphaṭikaṃ yāmamātrakam ||
nimbūnīreṇa saṃmardya kācakūpyāṃ vipācayet | mukhe pāṣāṇakhaṭikāṃ datvā mudrāṃ
pradāpayet || saptabhirmṛttikāvastraiḥ pṛthak saṃśoṣya veṣṭayet | sachidrāyāṃ
mṛdaḥ sthālyāṃ kūpikāṃ sanniveśayet | pūrayet sikatāpūrairāgalaṃ matimān
bhiṣak | niveśya cullyāṃ dahanaṃ mandamadhyakharakramāt|| prajvālya
dvādaśayāmaṃ svāṅgaśītaṃ samuddharet | visphoṭayitvā'tha yuktyā ca
ūrdhvalagnaṃ baliṃ tyajet’ || ‘adhaḥsthaṃ6
rasasindūraṃ sarvakarmasu yojayet’ iti | kecittu dhūmasārasthāne sīsakaṃ
paṭhanti tacca saṅgataṃ tantrāntaradarśanāt ‘pṛthak pṛthak samaṃ kṛtvā pāradaṃ
gandhakaṃ tathā | navasāraṃ ca sphaṭikaṃ sanāgaṃ yāmamātrakaṃ || nimbūnīreṇa
saṃmardya kācakūpyāṃ vinikṣipet | budhaśca vālukāyantre yāmadvādaśakaṃ pacet
|| svāṅgaṃ śītaṃ sphoṭayitvā ūrdhvalagnaṃ baliṃ tyajet | adhaḥsthaṃ
rasasindūraṃ yojayedrasakarmaṇi’ iti | śeṣaṃ subodham
|| 29-34 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhūmasāram
aṅgāradhūmaṃ śuddhaṃ pāradaṃ torī gurjaradeśodbhavā sphaṭikā yā raktavarṇā
bhavati | gandhakaṃ śuddhaṃ, navasādaraṃ navasāgaraṃ | etatsarvaṃ samaṃ |
spaṣṭamanyat || 29-34 ||
anyadapi rasamāraṇamāha - apāmārgasya bījānāṃ mūṣāyugmaṃ prakalpayet |
tatsaṃpuṭe nyasetsūtaṃ malayūdugdhamiśritam
|| 35 || droṇapuṣpīprasūnāni
viḍaṅgamirimedakaḥ | etaccūrṇamadhordhvaṃ ca dattvā mudrāṃ pradīyate
|| 36 || taṃ golaṃ
sandhayetsamyagmṛnmūṣāsaṃpuṭe sudhīḥ | mudrāṃ dattvā śoṣayitvā tato gajapuṭe
pacet ||37|| ekamekapuṭenaiva jāyate bhasma
sūtakam |
Āḍhamalla. apāmārgeti | apāmārgaḥ
prasiddhaḥ tasya bījāni jalena piṣṭvā sampuṭākārā mūṣā kāryā tatsampuṭamadhye
sūtaṃ pāradaṃ malayūdugdhamardanaṃ kṛtvā nyaset pārayedityarthaḥ | malayū
kāṣṭhodumbarikā paścāduktadravyacūrṇaṃ tadupari adhaśca datvā saṃmardya
mṛṇmūṣāyāṃ mudrayet| droṇapuṣpī nahula iti prasiddhā | loke ‘gūmā’ śabdavācyā
| tasyāḥ prasūnāni puṣpāṇi viḍaṅgaṃ prasiddham | iti | irimedako viṭkhadiraḥ
tasya tvak grāhyā tadgolaṃ mardayediti | taṃ rasādijanitagolakaṃ
samyagavarodhayet mūṣāyāmiti śeṣaḥ
|| 35-37 ||
Kāśīrāma Vaidya. tathāparaṃ ca |
apāmārga urdhvakaṇṭakaḥ, malayūdugdhaṃ kāṣṭhodumbīrakādugdhaṃ, droṇapuṣpī
prasiddhā tatpuṣpaṇi, viḍaṅgam, irimedo viṭkhadiraḥ cūrṇam
etaccūrṇamūrdhvordhvaṃ dīyate spaṣṭamanyat
|| 35-37 ||
anyadapi rasamāraṇaṃ prakaṭayannāha - kāṣṭhodumbarikādugdhai rasaṃ
kiṃcidvimardayet
|| 38 || taddugdhaghṛṣṭahiṅgośca mūṣāyugmaṃ
prakalpayet | kṣiptvā tatsaṃpuṭe sūtaṃ tatra mudrāṃ pradāpayet
|| 39 || dhṛtvā taṃ golakaṃ prājño
mṛnmūṣāsaṃpuṭe'dhike | pacenmṛdupuṭenaiva sūtako yāti bhasmatām
||40||
Āḍhamalla. kāṣṭhodumbarikādugdhairiti |
kāṣṭhodumbarikā kuḍumbarī śabdavācyā | taddugdhaghṛṣṭahiṅgośceti kāṣṭhoḍu-
mbarikādugdhenaiva hiṅguṃ plāvya tena mūṣāṃ kṛtvā tanmadhye rasaṃ melayitvā
sarvaṃ golakaṃ kṛtvā paścāt mṛṇmayamūṣāyām andhayet avarodhayedityarthaḥ |
mṛdupuṭenaiveti laghugajapuṭenaivetyarthaḥ | laghugajapuṭalakṣaṇaṃ
tantrāntare'bhihitam | tadyathā -‘nipuṇavihitagartaḥ ṣoḍaśairaṅgulairyo
mitasakalavibhāgastasya madhye nidhāya | jvalanamativiśuṣkairgomayaiḥ
pāradasya laghugajapuṭametat proktamevaṃ munīndraiḥ’
|| 38-40 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyañca
|kāṣṭhodumbarikā prasiddhā ||38-40||
aparamapi pāradamāraṇaṃ darśayannāha - nāgavallīrasairghṛṣṭaḥ
karkoṭīkandagarbhitaḥ | mṛṇmūṣāsaṃpuṭe paktvā sūto vātyeva bhasmatām
|| 41||
Āḍhamalla. nāgavallīti | nāgavallī
tāmbūlavallī tasyāḥ patrarasena ghṛṣṭo marditaḥ pāradaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ
san mṛṇmūṣāsampuṭe nirudhya mudrayitvā gajapuṭe pacet | karkoṭī
vandhyākarkoṭakīvallī tasyāḥ kandam | śeṣaṃ subodham
||41||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | nāgavallīti
spaṣṭam || 41 ||
atha jvarādau rasāḥ procyante – jvarāṅkuśaḥ | khaṇḍitaṃ mṛgaśrṛṅgaṃ ca
jvālāmukhyā rasaiḥ samam | ruddhvā bhāṇḍe pacecculyāṃ yāmayugmaṃ tato nayet
||42|| aṣṭāṃśaṃ trikaṭuṃ dadyānniṣkamātraṃ
ca bhakṣayet | nāgavallīrasaiḥ sārdhaṃ vātapittajvarāpaham
|| 43 || ayaṃ jvarāṃkuśo nāma rasaḥ
sarvajvarāpahaḥ | aikāhikaṃ dvyāhikaṃ ca tryāhikaṃ vā na saṃśayaḥ
||44||
Āḍhamalla. idānīṃ
saṃsiddharasānāmadhyāyaṃ prakaṭayannāha - tatrādau jvarāṅkuśanāmarasaṃ
vyācaṣṭe - khaṇḍitamiti | hariṇasyedaṃ hāriṇaṃ śṛṅgaṃ viṣāṇaṃ tacca khaṇḍitaṃ
śakalīkṛtaṃ, saṃkṣuṇṇamityarthaḥ | jvālāmukhyā rasairiti jvālāmukhī jayantī
tasyāḥ patrāṇāṃ svarasaḥ | sā jvālāmukhī caturdhā bhavati | tathāhi - ‘śuklā
pītā tathā raktā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | loke ‘khasinī’śabdavācyā |
kecittu jvālāmukhītyanena bhallātakamiti vyākhyānayanti tanna sarvasaṃmatam |
samamityatra samaśabdo militārthe vartata iti kecit | na tu samamatra sāmyaṃ,
yataḥ sampradāyeṣvapi jvālāmukhyā rasaiḥ kṛtvā mṛgaśṛṅgaṃ bahuśo bhāvayitvā
jārayedityabhiprāyaḥ | yaduktam - ‘asakṛdbhāvitaṃ śṛṅgaṃ hāriṇaṃ kuṭṭitaṃ
rasaiḥ | jvālāmukhyāḥ pacedbhāṇḍagataṃ tadbhasma cūrṇayet’ ityādi | aṣṭāṃśaṃ
trikaṭuṃ dadyāditi śṛṅgabhāgānmilitakaṭutrayasya sarvajvarāpaha ityanenānvayaḥ
| tena sannipātajanitamapi nāśayedityarthaḥ
||42-44 ||
atha jvarārirasaḥ -- pāradaṃ rasakaṃ tālaṃ tutthaṃ ṭaṅkaṇagandhakaṃ |
sarvametatsamaṃ śuddhaṃ kāravellīrasairdinam
|| 45 || mardayellepayettena tāmrapātrodaraṃ
bhiṣak | aṅgulyardhapramāṇena tato ruddhvā ca tanmukham
|| 46 || pacettaṃ vālukāyanttre kṣiptvā
dhānyāni tanmukhe ||47|| yadā sphuṭanti
dhānyāni tadā siddhaṃ vinirdiśet | tato nayetsvāṅgaśītaṃ tāmrapātrodarādbhiṣak
||48|| rasaṃ jvarārināmānaṃ vicūrṇya
maricaiḥ samam | māṣaikaṃ parṇakhaṇḍena bhakṣayennāśayejjvaram
|| 49 || tridinairviṣamaṃ
tīvramekadvitricaturthakam |
Āḍhamalla. atha jvarārirasavivaraṇamāha
- pāradamiti | atra rasakaṃ kharparakaṃ, tālaṃ haritālaṃ, tutthaṃ prasiddham,
ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāram | eke ‘tutthakaṃ kaṇā gandham’ iti paṭhanti | tatra
kaṇā manaḥśilā | etadbahusthāneṣu na pracarati, anyato darśanāt | ‘rasaṃ ca
rasakaṃ tālaṃ śikhituṇḍaṃ ca ṭaṅkaṇaṃ | gandhakaṃ ca samaṃ piṣṭvā kāravellyā
rasairdinam’ ityādi | kāravellī loke ‘karelā’ śabdavācyā | hastaparipāṭyāṃ ca
pūrvoktaṃ sakaladravyaṃ samamātraṃ saṃgṛhya kāravellīpatrarasena trivāraṃ
rasaṃ saṃmardya tatkalkena tāmrapātrodaramaṅgulārdhapramāṇaṃ pralipya
haṇḍikāmadhye'dhomukhaṃ saṃsthāpya mudrāṃ kṛtvā tadanu vālukāyantre
pacedyāvattadupari vrīhayaḥ sphuṭanti, aṅgulamaṅguṣṭhodaramadhyam |
māsamānamatra viṣamatīvrajvaranimittamanyatrālpamiti | tathāhi - ‘raso
jvarārisiddho'yaṃ dviguñjo vātaje jvare | dātavyaḥ parṇakhaṇḍena
tatkṣaṇānnāśayejjvaram iti || || 45-49 ||
Kāśīrāma Vaidya. pāradaṃ śuddhaṃ,
rasakaṃ kharparaṃ, tālaṃ, tutthaṃ śuddhaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, kāravellī
śākaviśeṣaḥ | tāmrapātraṃ, gomūtrapañcāmṛtādau śuddhaṃ | spaṣṭamanyat |
pathyaṃ dugdhaudanaṃ mudgaṃ vā || 45-49 ||
atha śītajvarārirasaḥ | tālakaṃ tutthakaṃ tāmraṃ rasaṃ gandhaṃ manaḥśilām
||50|| karṣaṃ karṣaṃ prayoktavyaṃ
mardayettriphalāmbubhiḥ | golaṃ nyasetsaṃpuṭake puṭaṃ dadyātprayatnataḥ
|| 51 || tato nītvārkadugdhena vajrīdugdhena
saptadhā | kvāthena dantyāḥ śyāmāyā bhāvayetsaptadhā punaḥ
||52|| māṣamātraṃ rasaṃ divyaṃ
pañcāśanmaricairyutam | guḍaṃ gadyāṇakaṃ caiva tulasīdalayugmakam
|| 53 || bhakṣayettridinaṃ bhaktyā
śītārirdurlabhaḥ paraḥ | pathyaṃ dugdhaudanaṃ deyaṃ viṣamaṃ śītapūrvakam
|| 54 || dāhapūrvaṃ haratyāśu
tṛtīyakacaturthakau | dvyāhikaṃ satataṃ caiva vaivarṇyaṃ ca niyacchati
|| 55 ||
Āḍhamalla. idānīṃ śītajvarāriṃ
prakaṭayannāha - tālakamiti | tālakaṃ haritālaṃ, tāmramiti śuddhatāmrabhasma,
rasaṃ pāradam, gandhaṃ gandhakaṃ | karṣamiti dviruktena pratyekaṃ
karṣapramāṇamityarthaḥ | triphalāmbubhiriti triphalā harītakyādikaṃ tasyā
kvāthenetyarthaḥ | puṭaṃ dadyāditi | sakaladravyacūrṇaṃ triphalākvāthena
saṃmardya golakaṃ kṛtvā tadanu śarāvasampuṭe dhṛtvā tadupari mṛttikāṃ liptvā
gajapuṭe pacedityarthaḥ | prayatnata iti | gurusakāśātkarmanaipuṇyāt | paścāt
tadrasaṃ śarāvābhyantarāt saṃgṛhya arkadugdhena dantīmūlasvarasena śyāmārasena
ca saptadhā bhāvyaṃ saptadhā bhāvanā pratyekenetyarthaḥ | vajrī sehuṇḍabhedaḥ,
dantīmūlasvarasabhāve kvātho grāhyaḥ, śyāmā niśotha:, tasyā mūlasvarasabhāve
kvāthaṃ vā, evaṃ siddho bhavati | asmatsa- mpradāye'pi dravyacatuṣṭayena
bhāvanāṃ dattvā paścāt pūrvoktavidhānena gajapuṭe paktvā siddho bhavatīti |
anyatrāpi dṛśyate tathāhi - ‘paścādvajrīravikṣīrairdantīśyāmārasena ca |
saṃmardya saptadhā gharme śarāvapuṭakaṃ pacet’ ityādi | etanmāṣaparimitaṃ
pañcāśanmaricaiḥ saha guḍagadyānakayutaṃ ca tulasīpatradvayaṃ ca saṃveṣṭya
bhakṣayedityarthaḥ | divyamiti śreṣṭhaṃ ṛṣipraṇītatvāt | pañcāśanmaricairiti
gaṇanāmātram | gadyānakamiti ṣaṇmāsakasaṃjñam | eke guḍatulasī-
patrayoranupānamāhuḥ | bhaktyeti pūrvaṃ dvijagurupūjanaṃ sambhāvya
paścādāstikyapūrvakaṃ bhakṣayediti bhāvaḥ | vaivarṇyamatra jvarajanitam
anyarogajanitaṃ vā || 50-55 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāmraṃ mṛtaṃ, vajrī
sehuṇḍabhedaḥ, dantī jayapālamūlaṃ, trivṛnniśothaḥ, māṣamātraṃ siddhaṃ rasaṃ
pañcāśanmaricaṃ guḍaṃ gadyāṇakaṃ ṣaṇmāṣakaṃ tulasīdalapalaṃ dvayaṃ
dvigadyāṇakaṃ etatpramāṇaṃ tridinaṃ kṛtvā bhakṣayet | yadvā sapta-
dinamauṣadhabāhulyāt || 50-55 ||
jvaraghnī guṭikā | bhāgaikaḥ syādrasācchuddhādaileyaḥ pippalī śivā |
ākārakarabho gandhaḥ kaṭutailena śodhitaḥ
||56|| phalāni cendravāruṇyāścaturbhāgamitā
amī | ekatra mardayeccūrṇamindravāruṇikārasaiḥ
|| 57 || māṣonmitāṃ guṭīṃ kṛtvā
dadyātsarvajvare budha: | chinnārasānupānena jvaraghnī guṭikā matā
|| 58 ||
Āḍhamalla. atha jvaraghnīṃ guṭikāmāha -
bhāgaikaḥ syādrasācchuddhāditi | śuddhiścāsya pūrvaṃ kathitā | rasaṃ pāradaṃ
tasyaiko bhāgaḥ| elīyaḥ kumārīrasajanitaniryāsadravyaviśeṣaḥ ‘eluvā’ iti
prasiddhaḥ | tadabhāve kumārīpatrarasameva grāhyamityapare, kecidelīyaśabdena
elavālukaṃ vadanti | tacca kuṣṭhagandhikaphalasadṛśaṃ bhavati loke prasiddhaṃ
ca | etanna sarvamatam | śivā harītakī ākārakarabha iti ākallakaḥ prasiddhaḥ |
kaṭutailena śodhitagandhaka iti śeṣaḥ | kaṭutailaṃ sārṣapam | phalāni
cendravāruṇyā iti | indravāruṇī cirbhaṭī, tasyāḥ phalāni | eke mūlāni
cendravāruṇyā vadanti tadbahupustakeṣu na dṛśyate | tasmādasaṅgato'yaṃ pāṭhaḥ
| caturbhāgamitā amī iti | amī elīyapramukhaṣaṭdravyaviśeṣāścaturbhāgamitā
bhavanti bhāgo'tra pāradaparimāṇāt | etatsakalaṃ cūrṇībhūtaṃ kṛtvā
indravāruṇikāmūlarasena mardayedityarthaḥ | svarasaparimāṇamatra
dravyabhāvanāyogyaṃ deyam | tacca yāvaccūrṇaṃ plāvitaṃ bhavati tāvaddeyamiti
bhāvaḥ | chinnārasānupāneneti | chinnā guḍūcī tasyāḥ svarasenānupānam |
anupānamātrā'tra tantrāntarādavagantavyā | tadyathā ‘rasānāmanupānaṃ
syāddvipalaṃ palamardhakam | vātapittakaphaprāye yathāyogyamanukramāt’ iti |
jvaraghnīti sāmānyena sarvajvaraharetyarthaḥ
|| 56-58 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasāt pāradāt śuddhāt
bhāgaikaḥ, elīyaḥ elavālukaṃ, pippalī, śivā harītakī, ākārakarabhaḥ ākallakaḥ,
gandho gandhakaḥ kaṭutailena drāvayitvā śodhitaḥ, indravāruṇyāḥ phalāni, amī
elīyādayaḥ caturbhāgāḥ pratyekaṃ punaḥ indravāruṇikārasaiḥ mardayet,
māṣamātrāṃ vaṭīṃ khādet | indravāruṇikāphalaṃ śuṣkaṃ cūrṇaṃ kāryam
|| 56-58 ||
atha lokanātharasaḥ kṣayādau - śuddho bubhukṣitaḥ sūto bhāgadvayamito bhavet |
tathā gandhasya bhāgau dvau kuryātkajjalikāṃ tayoḥ
||59|| sūtāccaturguṇeṣveva kapardeṣu
vinikṣipet | bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā gokṣīreṇa vimardayet
|| 60 || tathā śaṅkhasya khaṇḍānāṃ
bhāgānaṣṭau prakalpayet | kṣipetsarvaṃ puṭasyāntaścūrṇaliptaśarāvayoḥ
|| 61 || garte hastonmite dhṛtvā
puṭedgajapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya piṣṭvā tatsarvamekataḥ
|| 62 || ṣaḍguñjāsaṃmitaṃ
cūrṇamekonatriṃśadūṣaṇaiḥ | ghṛtena vātaje dadyānnavanītena pittaje
|| 63 || kṣaudreṇa śleṣmaje dadyādatīsāre
kṣaye tathā | arucau grahaṇīroge kārśye mandānale tathā
|| 64 || kāsaśvāseṣu gulmeṣu lokanātharaso
hitaḥ | tasyopari ghṛtānnaṃ ca bhuñjīta kavalatrayam
|| 65 || mañce kṣaṇaikamuttānaḥ
śayītānupadhānake | anamlamannaṃ saghṛtaṃ bhuñjīta madhuraṃ dadhi
|| 66 || prāyeṇa jāṅgalaṃ māṃsaṃ pradeyaṃ
ghṛtapācitam | sudugdhabhaktaṃ dadyācca jāte'gnau sāṃdhyabhojane
||67||
saghṛtānmudgavaṭakānvyañjaneṣvavacārayet | tilāmalakakalkena
snāpayetsarpiṣā'thavā
|| 68 || abhyañjayetsarpiṣā ca snānaṃ
koṣṇodakena ca | kvacittailaṃ na gṛhṇīyānna bilvaṃ kāravellakam
||69|| vārtākaṃ śapharīṃ ciñcāṃ
tyajedvyāyāmamaithune | madyaṃ saṃdhānakaṃ hiṅgu śuṇṭhīṃ māṣānmasūrakān
||70|| kūṣmāṇḍaṃ rājikāṃ kopaṃ8
kāñjikaṃ caiva varjayet | tyajedayuktanidrāṃ ca kāṃsyapātre ca bhojanam
||71|| kakārādiyutaṃ sarvaṃ
tyajecchākaphalādikam | pathyo'yaṃ9
lokanāthastu śubhanakṣatravāsare
|| 72 || pūrṇātithau site pakṣe jāte
candrabale tathā | pūjayitvā lokanāthaṃ kumārī bhojayettataḥ
|| 73|| dānaṃ dattvā dvighaṭikāmadhye grāhyo
rasottamaḥ | rasāccejjāyate tāpastadā śarkarayā sutam
|| 74 || sattvaṃ guḍūcyā
gṛhṇīyādvaṃśarocanayā yutam | kharjūraṃ dāḍimaṃ drākṣāmikṣukhaṇḍāni
cārayet10
||75|| arucau nistuṣaṃ dhānyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ
saśarkaram | dadyāttathā jvare dhānyaguḍūcīkvāthamāharet
|| 76 || uśīravāsakakvāthaṃ
dadyātsamadhuśarkaram | raktapitte kaphe śvāse kāse ca svarasaṃkṣaye
|| 77 || agnibhṛṣṭajayācūrṇaṃ madhunā niśi
dīyate | nidrānāśe'tisāre ca grahaṇyāṃ mandapāvake
||78|| sauvarcalābhayākṛṣṇācūrṇamuṣṇodakaiḥ
pibet | śūle'jīrṇe tathā kṛṣṇā madhuyuktā jvare hitā
||79|| plīhodare vātarakte chardyāṃ caiva
gudāṅkure | nāsikādiṣu rakteṣu rasaṃ dāḍimapuṣpajam
|| 80 || dūrvāyāḥ svarasaṃ nasye
pradadyāccharkarāyutam | kolamajjā kaṇā barhipakṣabhasma saśarkaram
|| 81 || madhunā
lehayecchardihikkākopopaśāntaye | vidhireṣa prayojyastu sarvasminpoṭṭalīrase
|| 82 || mṛgāṅke hemagarbhe ca
mauktikākhye'pareṣu ca | ityayaṃ lokanāthākhyo rasaḥ sarvarujo jayet
||83|| (varāṭabhasma maṇḍūraṃ cūrṇayitvā
ghṛte pacet | tatsamaṃ maricaṃ cūrṇaṃ nāgavallyā vibhāvitam
|| 84 || taccūrṇaṃ madhunā lehyamathavā
navanītakaiḥ | māṣamātraṃ kṣayaṃ hanti yāme yāme ca bhakṣitam
||85|| lokanātharaso hyeṣa
maṇḍalādrājayakṣmanut |)
Āḍhamalla. idānīṃ lokanātharasaṃ
prakaṭayannāha - śuddha iti | sūtaḥ pāradaḥ śuddhaḥ saṃskāritaḥ, saṃskārā
hyasya pūrvaṃ kathitāḥ, bubhukṣitaḥ kṣudhitaḥ, kāritaḥ dravyairiti śeṣaḥ, sa
ca bhāgadvayaparimitaḥ, tathā gandhasya dvau bhāgau tatheti grahaṇena
gandhakasyāpi śodhanaṃ darśitam | tayoriti gandhakapāradayoḥ,
sūtāccaturguṇeṣvevetyādi sūtāt sūtaparimāṇāt | kapardakeṣu varāṭakeṣu
kapardakalakṣaṇaṃ ca tantrāntarādavagantavyam | tadyathā - ‘tulanāyāṃ
gurutarān pañca gulmān daśa dvijān | varāṭān sthūlapītāṃśca rasakarmaṇi
yojayet’ iti | bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ dadyāditi ko'rthaḥ
pāradaparimāṇādardhabhāgaṃ saubhāgyakṣāraṃ saṃgṛhya gokṣīreṇa saha
kalkīkṛtyānenaiva kalkena tān rasagarbhitavarāṭān vimudrayedityabhiprāyaḥ |
tathā śaṅkhasya khaṇḍānāmiti śodhitaśaṅkhasya khaṇḍānāṃ śakalānāṃ bhāgā aṣṭau
grāhyāḥ | pāradasyaikabhāgāpekṣayetyarthaḥ | saṃpradāyastu śaṅkhaśakalāni
kṣīre saṃśodhya paścāttenaiva kṣīreṇa saha ślakṣṇāni sampiṣya paścādanenaiva
kalkena tān varāṭān lepayedityabhiprāyaḥ | anye tu śaṅkhaśakalāni varāṭikābhiḥ
saha puṭet| cūrṇaliptaśarāvayoriti | cūrṇaṃ śuktikādisaṃbhavaṃ tacca
kaliśabdavācyaṃ tenāliptaśarāvakau kṛtvā tābhyāṃ sampuṭaṃ kārayedityarthaḥ |
śarāvasampuṭasandhiṣu sāmpradāyikī mudrā kāryeti vyavahāraḥ | tadupari ca
mṛllepaḥ kārya ityapi vyavahāraḥ | gajapuṭeneti | yathā gajapuṭavidhānaṃ
tathaivā'tra puṭedityarthaḥ | tacca gomayādinā garte kṛtam |
ekonatriṃśadūṣaṇairiti ekena yadūnaṃ maricānāṃ triśattena saha
ṣaḍraktikapramāṇaṃ bhakṣayet| ghṛtena vātaje dadyādityādi | atra vātaje
pittaje kaphaje ca atīsārādāvagre vakṣyamāṇā niyamā boddhavyāḥ | tasyopari
ghṛtānnamiti pūrvaṃ rasaṃ bhakṣayitvā paścāttadupari kavalatrayaṃ ghṛtānnaṃ
bhuñjīta ghṛtena yuktamannaṃ ghṛtānnam | annamatrodanam | mañce khaṭvāyām |
anupadhānake upadhānaṃ gendukaṃ tena rahite mañce iti śeṣaḥ | etena
samyaguttānaṃ yathā syāttathā saṃviśedityarthaḥ | paścāt pathyāpathyamāha -
anamlamityādi | anamlam amlarasarahitam amlañca mātuluṅgaprabhṛtikam | annaṃ
saṃskṛtamannaṃ tena bhaktādikam | ghṛtamiti ghṛtayuktaṃ | madhuraṃ dadhīti |
madhuraṃ komalajīvitaṃ yadvā madhurayuktaṃ tattu rasālādi | prāyeṇa jāṅgalaṃ
māṃsamiti māṃsabhakṣaṇaṃ cātra vihitaṃ bāhulyena jāṅgalaṃ pradhānatamaṃ tadapi
ghṛtapācitaṃ kāryaṃ | yadyapi jāṅgalavargo'ṣṭavidhaḥ | tadyathā - jāṅgalā
viṣkarāḥ pratudā guheśayāḥ prasahā parṇamṛgā bileśayāḥ grāmyāśceti |
tathāpyete tu rogāpekṣayā deyāḥ, ghṛtapācitamiti tailaniṣedhāt guṇādhikyācca |
tathāhi - ‘māṃsaṃ yattailasiddhaṃ tu vīryoṣṇaṃ pittakṛdguru | laghvagnidīpanaṃ
grāhyaṃ ruciṃ dṛṣṭiprasādanam | anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ
ghṛtasādhitam’ iti | ghṛtāniti ghṛtasādhitān athavā sarpiṣā ghṛtena snānaṃ
kuryāt, koṣṇodakena snānaṃ tu adhaḥkāyasyeti | yataḥ ‘uṣṇāmbunādha:kāyasya
pariṣeko balāvahaḥ | tenaiva tūttamāṅgasya balahṛt keśacakṣuṣām’ iti | kvacit
tailaṃ na gṛhṇīyāditi kvacit kutrāpi tailagrahaṇaṃ na kāryaṃ tena dīpādiṣvapi
tailaṃ niṣiddhaṃ syāt | atha tyājyamāha -bilvamiti| bilvaphalaṃ, kāravellakaṃ
loke ‘karelā’śabdavācyam | phalamiti | vārtākaṃ vṛntākaṃ, śapharīṃ
kṣudramatsyān, ciñcā prasiddhā, vyāyāmaṃ śarīrāyāsajananaṃ karma, maithunaṃ
strīsevā, madyādikamiti sugamam | tyajedayuktanidrāṃ ceti ayuktanidrā
divānidrādikaṃ | kakārādiyutaṃ sarvamiti sarvamāhāranimittaṃ kakārapūrvakaṃ
śākaphalādikaṃ tyajet | site pakṣe śukle pakṣe agnibhṛṣṭaṃ | jayācūrṇamiti
jayābhaṅgā, barhipakṣabhasmeti barhī mayūra: | mṛgāṅke mṛgāṅkapoṭṭalike,
hemagarbhe hemagarbhapoṭṭalike, mauktikākhye mauktikākhyapoṭṭalike apareṣvapi
pañcarajapoṭṭalikaprabhṛtiṣu eṣa vidhiḥ prayojya iti
|| 59-85 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddho sūtaḥ pāradaḥ
bhāgadvayamiti ṭaṃkadvayaṃ karṣadvayaṃ tathā gandhakasya śuddhasya dvau bhāgau
tayoḥ pāradagandhakayoḥ kajjalikāṃ kuryāt | sūtāt caturguṇeṣu aṣṭabhāgeṣu
kapardeṣu kṣipet bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ datvā gokṣīreṇa mardayitvā
varāṭānāṃ mukhaṃ mudrayet, śaṃkhasya śaṃkhānām aṣṭau bhāgān śarāvamadhye
varāṭakānām adha ūrdhvaṃ datvā mudrāṃ vidhāya gajapuṭe pacet kapardo
varāṭakaḥ11
puṭasyāntaḥ saṃpuṭasyāntaḥ sarvaṃ kṣipet cūrṇaṃ kajjalīcūrṇaṃ
talliptaśarāvayoḥ saṃpuṭasyāntaḥ madhye ṣaṅguñjāsammite rasaṃ siddham
ekonatriṃśat ūṣaṇairmaricairdeyaṃ vātaroge ghṛtena dadyāt | śapharī
kṣudramatsyaḥ | pathyavarge hi tasya gṛhītatvāt | ‘varo matsyeṣu rohita’ iti
suśrutokteḥ | ayuktanidrāṃ divājanyāṃ jayā vijayā taccūrṇaṃ kolamajjāṃ
badaramajjāṃ kaṇā pippalī barhirmayūrastatpakṣabhasma
|| 59-85 ||
atha mṛgāṅkapoṭṭalīrasaḥ kṣayādau - bhūrjavattanupatrāṇi hemnaḥ sūkṣmāṇi
kārayet ||86|| tulyāni tāni sūtena khalve
kṣiptvā vimardayet | kāñcanārarasenaiva jvālāmukhyā rasena vā
|| 87 || lāṅgalyā vā rasaistāvadyāvadbhavati
piṣṭikā | tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet
|| 88 || piṣṭemauktikacūrṇaṃ ca
hemadviguṇamāvapet | teṣu sarvasamaṃ gandhaṃ kṣiptvā caikatra mardayet
|| 89 || teṣāṃ kṛtvā tato golaṃ vāsobhiḥ
pariveṣṭayet | paścānmṛdā veṣṭayitvā śoṣayitvā ca dhārayet||90||
śarāvasaṃpuṭasyāntastatra mudrāṃ pradāpayet | lavaṇāpūrite bhāṇḍe dhārayettaṃ
ca saṃpuṭam || 91 || mudrāṃ dattvā śoṣayitvā
bahubhirgomayaiḥ puṭet | tataḥ śīte samāhṛtya gandhaṃ sūtasamaṃ kṣipet
||92|| ghṛṣṭvā ca pūrvavatkhalve
puṭedgajapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ tato nītvā guñjāyugmaṃ prayojayet
||93 || aṣṭabhirmaricairyuktaḥ
kṛṣṇātrayayuto'thavā | vilokya deyo doṣādīnekaikā rasaraktikā
|| 94 || sarpiṣā madhunā vāpi
dadyāddoṣādyapekṣayā | lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryātsvasthamanāḥ śuciḥ
||95|| śleṣmāṇaṃ grahaṇīṃ kāsaṃ śvāsaṃ
kṣayamarocakam | mṛgāṅko'yaṃ raso hanyātkṛśatvaṃ balahīnatām
||96||
Āḍhamalla. atha mṛgāṅkapoṭṭalīrasaṃ
vyācaṣṭe - bhūrjavaditi | bhūrjo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak tadākārāṇi
tanupatrāṇi | tanugrahaṇena yathā aṅgādīnāṃ manoharārthaṃ svarṇakārāḥ kurvanti
tadvadatrāpi kāryāṇītyarthaḥ | sūkṣmāṇīti tāni tanupatrāṇi tilavat khaṇḍitāni
kṛtvetyartha: | sūtena pāradena samaṃ saṃgṛhya khalve kṣiptvā mardanīyam |
kathaṃ yathā kāñcanārarasenetyādi | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva
jvālāmukhī jayantī sā caturvidhā bhavati | tathāhi -‘śvetā raktā tathā pītā
kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | lāṅgalī kalahārikā, yāvadbhavati piṣṭiketi
ko'rthaḥ ? tatsuvarṇarasadravyaṃ yāvaddravatvaṃ prāpya piṣṭikā syāt
tāvadrasairmardanīyam | asmatsampradāye tu pūrvoktaśodhitarase suvarṇapatrāṇi
datvā tadanu īṣadgandharajo datvā upari pātraṃ saṃsthāpya gāḍhaṃ mardayet,
yāvaddhanabhasmavadbhavati paścāduktarasaiḥ saha saṃmardya golakārthaṃ
piṣṭikāṃ kārayedityarthaḥ | tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet
iti | tataḥ piṣṭīkaraṇānantaraṃ tatra piṣṭīkṛtadravye ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ
hemnaḥ suvarṇasya caturthāṃśaṃ kṣipet, tena yadā suvarṇaṃ catuḥśāṇaṃ bhavati
tadā ṭaṅkaṇaṃ śāṇamekamityarthaḥ | piṣṭamauktikacūrṇamiti |
śodhitamauktikacūrṇaṃ suvarṇaparimāṇāddviguṇaṃ saṃgṛhya melayediti bhāvaḥ |
teṣu pūrvoktadravyeṣu sarvasamaṃ samastadravyasāmyaṃ gandhakaṃ kṣiptvā
sarvamekatra mardayedityabhiprāyaḥ | mardanamatra pūrvoktarasairiti vyavahāraḥ
| sarvasamamiti sarvaṃ pāradasuvarṇaṭaṅkaṇamauktikamityartha:| teṣāṃ kṛtvā
tato golaṃ vāsobhiḥ pariveṣṭayediti hastapāṭyāṃ tuṃ tadgolakarūpaṃ dravyaṃ
pūrvaṃ śarāvasampuṭe kṛtvā tatsandhau sāmpradāyikīṃ mudrāṃ ca datvā tadbhāṇḍaṃ
gajapuṭavidhānena puṭet | paścāt svāṅgaśītatvaṃ dravyaṃ saṃgṛhya yāvat
parimāṇaṃ pāradaṃ pūrvaṃ tāvat parimāṇamanyadgandhakaṃ ca datvā saṃmardya ca
pūrvavat puṭet mardanamatra pūrvoktarasaiḥ evaṃ siddho bhavati | śeṣaṃ
subodhanam || 86- 96 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhūrjapatravattanu
sūkṣmaṃ yathā syāttathā hemnaḥ suvarṇasya patrāṇi kārayet | tāni sūtena
śuddhapāradena tulyāni khalve kṛtvā mardayet | kāñcanārastadrasena jvālāmukhī
jayantī tadrasena vā lāṃgalyā kalihāryā vā rasena yāvat piṣṭikā bhavati tato
hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyapiṣṭamauktikācūrṇaṃ hema dviguṇam āvapet
melayet teṣu sarvasamaṃ svarṇādisamaṃ gandhaṃ gandhakaṃ kṣipet śuddhaṃ teṣāṃ
sarveṣāṃ golaṃ vāsobhirveṣṭayitvā śoṣayitvā ca dhārayet | kutra ?
śarāvasaṃpuṭasya ante madhye tatra mudrāṃ pradāpayet lavaṇapūrite bhāṇḍe taṃ
saṃpuṭaṃ dhārayet | mudrāṃ datvā śoṣayitvā bahubhirgomayaiḥ puṭet cullyāṃ vā
agniṃ dāpayet tataḥ śīte samākṛṣya gandhasūtaṃ samaṃ golakaṃ samaṃ kṣipet
pūrvavat khalve piṣṭvā gajapuṭe pacet svāṅgaśītaṃ guñjayugmam atra yojayet |
aṣṭābhiḥ maricairvā tribhi: sarpiṣā ghṛtena madhunā vā doṣāpekṣayā deyā |
pathyaṃ lokanāthasamaṃ | svacchamanāḥ punaḥ śuciḥ pavitro rogī ayaṃ mṛgāṅkaḥ
śleṣmādīn hanyāt mṛgāṅkaścandrastannāmā mṛtāmayatvādroganāśakaḥ | yadvā pūrve
mṛgāṅke ca kṣayarogatvāt pūrvaṃ dattastasmādayaṃ mṛgāṅkaḥ | kecit mṛtasvarṇena
mṛtapāradena gaṃdhakaṃ ṭaṅkaṇaṃ muktācūrṇena mṛgāṅkasādhanamāhuḥ | tacca yathā
“bhasmīkṛtasvarṇasamaṃ rasasya bhasmāsureṇāpi rasena tulyaṃ | dinauktikaṃ
pādikaṭaṅkaṇaṃ ca jambīranīre vaṭakīkṛtaṃ tat | mṛttakarpaṭairāvṛtavajrayantre
pakvoditaṃ syāt kṣayajinmṛgāṅkaḥ”| rasarājasya asureśo gaṃdhakaḥ |
granthāṃtare kumudeśvaratvena kathitaḥ | tathāca ‘hemabhasma rasabhasma
mauktikaṃ pāradaṃ kaṇakagandhakaṃ ca kuru sarvatulyakaṃ | kāñjikena parimardya
golakaṃ mūṣayā ca pariveṣṭya pācayet | uddharettamatha sampuṭāttataḥ
siddhimeti kumudeśvaro rasaḥ | pītamasya tu kaṇairmadhuplutai rājadugdhamatha
yojayettathā | pathyamatra ghṛtapācitopari kṣārahiṃgurahite himaṃ mataṃ’|
bhasmīkṛtasvarṇaṃ tolakaṃ, mṛtapāradaṃ tolakaṃ, mṛtamauktikaṃ tolakaṃ,
kāñjikena nimbūkena vā golaṃ kṛtvā mūṣābhyantare niruddhya lavaṇena pūrya
haṇḍikāyāṃ madhye sthāpayitvā vahniṃ jvālayet | śīte raktikaikāṃ madhunā
khādet | chāgadugdhaṃ pibet pathyaṃ yathoktaṃ kumudeśvara eva mṛgāṅkaḥ
||86-96||
kṣayaśvāsādau hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ | sūtātpādapramāṇena hemnaḥ piṣṭaṃ
prakalpayet | tayoḥ syāddviguṇo gandho mardayetkāñcanārakaiḥ
||97|| kṛtvā golaṃ kṣipenmūṣāsaṃpuṭe
mudrayettataḥ | pacedbhūdharayantreṇa vāsaratritayaṃ budhaḥ
|| 98 || tata uddhṛtya tatsarvaṃ
dadyādgandhaṃ ca tatsamam | mardayedārdrakarasaiścitrakasvarasena ca
|| 99 || sthūlapītavarāṭāṃśca pūrayettena
yuktitaḥ | etasmādauṣadhātkuryādaṣṭamāṃśena ṭaṅkaṇam
|| 100|| ṭaṅkaṇārdhaṃ viṣaṃ dattvā piṣṭvā
sehuṇḍadugdhakaiḥ | mudrayettena kalkena varāṭānāṃ mukhāni ca
|| 101|| bhāṇḍe cūrṇapralipte ca dhṛtvā
mudrāṃ pradāpayet | garte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca
|| 102 || svāṅgaśītaṃ rasaṃ jñātvā
pradadyāllokanāthavat | pathyaṃ mṛgāṅkavajjñeyaṃ tridinaṃ lavaṇaṃ tyajet
|| 103 || yadā chardirbhavettasya
dadyācchinnāśṛtaṃ12
tadā | madhuyuktaṃ tathā śleṣmakope dadyāduḍārdrakam
|| 104 || vireke bharjitā bhaṅgā pradeyā
dadhisaṃyutā | jayetkāsaṃ kṣayaṃ śvāsaṃ grahaṇīmaruciṃ tathā
|| 105 || agniṃ ca kurute dīptaṃ kaphavātaṃ
niyacchati | hemagarbhaḥ paro jñeyo rasaḥ poṭṭalikābhidhaḥ
|| 106 ||
Āḍhamalla. atha
hemagarbhapoṭṭalīnāmakarasaṃ prakaṭayannāha - sūtāt pādapramāṇenetyādi | sūtaḥ
pāradaḥ sa ca śodhito grāhyastasya pādaścaturthāṃśastena samaṃ hema grāhyam |
hemna iti grahaṇenāsya patrāṇi kāryāṇītyarthaḥ | tāni pūrvoktānīti sambandhaḥ
| piṣṭīvidhānaṃ tu pūrvavadboddhavyam | tayoḥ syāt dviguṇo gandha iti | tayoḥ
pāradasuvarṇayordviguṇaḥ parimāṇāt tena pāradasuvarṇayoreko bhāgaḥ,
gandhakasya dvau bhāgau, kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya patrāṇāṃ svarasena
mardayet yāvat piṣṭikākāraṃ bhavati, mūṣāsampuṭe śarāvasampuṭe sandhau ca
mudrāṃ kārayet, mudrā sāmpradāyikī kāryā | tata iti grahaṇena tatsampuṭaṃ
mṛtkarpaṭakaiśca lepayediti bhāvaḥ | pacedbhūdharayantreṇa vāsaratritayaṃ
budha iti | vāsaratrayaṃ yāvadbhūdharayantreṇa kṛtvā pacet |
asmatsampradāye'pi gomayaiḥ kṛtvā punaḥ punaragniṃ prajvālayet yāvaddinatrayaṃ
bhavati ityabhiprāyaḥ | tatastu puṭaṣaṭkaṃ dadyādityarthaḥ | puṭaṣaṭkaṃ ca
gomayāgninā na tu śarāvasampuṭaṃ ṣaḍvāraṃ kāryaṃ tadekavārameva |
paścātkāryamāha - tata uddhṛtyetyādi tatsarvaṃ dravyaṃ gandhakena samaṃ kṛtvā
paścādārdrakarasena citrakajaṭāsvarasena ca saṃmardya tena piṣṭadravyeṇa
varāṭakān pūrayet, paścāttanmukhāni ṭaṅkaṇaviṣaṃ sehuṇḍadugdhena piṣṭvā tena
mudrayet ṭaṅkaṇamānaṃ pūrvadravyasambhārādaṣṭamāṃśaṃ grāhyaṃ viṣaṃ tu
ṭaṅkaṇārdhamityarthaḥ | śeṣaṃ subodham
||97-106 ||
atha dvitīyo hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ - rasasya bhāgāścatvārastāvantaḥ kanakasya
ca | tayośca ṣiṣṭikāṃ kṛtvā gandho dvādaśabhāgikaḥ
||107 || kuryātkajjalikāṃ teṣāṃ
muktābhāgāśca ṣoḍaśa | caturviṃśacca śaṅkhasya bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇasya ca
|| 108 || ekatra mardayetsarvaṃ
pakvanimbūkajai rasaiḥ | kṛtvā teṣāṃ tato golaṃ mūṣāsaṃpuṭake nyaset
||109|| mudrāṃ dattvā tato hastamātre garte
ca gomayaiḥ | puṭedgajapuṭenaiva svāṅgaśītaṃ samuddharet
|| 110 || piṣṭvā guñjācaturmānaṃ
dadyādgavyājyasaṃyutam | ekonatriṃśadunmānamaricaiḥ saha dīyate
|| 911 || rājate mṛnmaye pātre kācaje13
vā'valehayet | lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryācca svasthamānasaḥ14
|| 112|| kāse śvāse kṣaye vāte kaphe
grahaṇikāgade | sūtīsāre prayoktavyā poṭṭalī hemagarbhikā
|| 113 ||
Āḍhamalla. atha dvitīyā
hebhagarbhapoṭṭalī tāmapi darśayannāha - rasasyeti | vyākhyāyāmasyābhiprāyaḥ
sakalaṃ svasvaparimitaṃ rasasuvarṇādikamekatra saṃmardya pacediti
tātparyārthaḥ | keṣāñciddhastapāṭyāmeva yathā śuddhapāradaṃ prathamato
mūrcchitaṃ kṛtvā paścāttaduktadravyai: golakaṃ kārayet | asmatsampradāye tu
lokanāthapoṭṭalīvat kartavyā, sā ca pūrvaṃ kathitaiva muktāścātra śaṅkhavat
prakṣiptā jñeyāḥ | śeṣaṃ sugamam
|| 107-113 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasasya
śuddhapāradasya catvāro bhāgāḥ kanakasya svarṇasya tāvantaḥ, spaṣṭamanyat
|| 107-116 ||
atha mahājvarāṅkuśaḥ viṣamajvarādau - śuddhasūto viṣaṃ gandhaḥ pratyekaṃ
śāṇasaṃmitam | dhūrtabījaṃ triśāṇaṃ syātsarvebhyo dviguṇā bhavet
||114|| hemāhvā kārayedeṣāṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ
prayatnataḥ | deyaṃ jambīramajjābhiścūrṇaṃ guñjādvayonmitam
|| 115|| ārdrakasvarasairvāpi jvaraṃ hanti
tridoṣajam | aikāhikaṃ dvyāhikaṃ vā tryāhikaṃ vā caturthakam
||116|| viṣamaṃ ca jvaraṃ hanyādvikhyāto'yaṃ
jvarāṅkuśaḥ |
Āḍhamalla. atha
dvitīyajvarāṅkuśarasamāha - śuddhasūta iti | śuddhaḥ saṃskāritaḥ | saṃskārā
hyasya pūrvaṃ kathitāḥ, viṣamapi śuddhaṃ taccāpi pūrvaṃ vihitameva,
gandhogandhakastamapi śuddhaṃ kṛtvā grāhyam, śāṇaṃ ṭaṅkaikaṃ
pratyekamityarthaḥ | dhūrtabījamiti dhattūrabījāni tāni triṭaṅkamitāni,
hemāhvā svarṇakṣīrī sā ca cokaśabdavācyā | eṣā tu sarvebhyaścaturdravyebhyo
dviguṇā grāhyā tena ṣaṭśāṇadviguṇitetyarthaḥ | jambīraphalamajjārdrakaraso'pi
doṣāpekṣayā boddhavyaḥ | parasparābhāve'pi tridoṣajamiti vyastaṃ samastaṃ,
viṣamajvaramiti punargrahaṇena prāyaśo viṣamajvaranāśanārthamasya prabhāvo na
doṣaḥ; kutaḥ? vikhyātatvāt || 114-116 ||
Kāśīrāma Vaidya. śāṇasaṃmitaḥ
ṭaṃkaṇapramāṇaḥ śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ ceti, dhattūrabījaṃ triśāṇaṃ
sarvebhyo dviguṇā dvādaśabhāgā hemāhvā hemakṣīrī tasya sthāne vyoṣaṃ
trikaṭurityeke | spaṣṭamanyat || 114-116 ||
daradaṃ vatsanābhaṃ ca maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām
|| 117 || cūrṇayetsamabhāgena raso
hyānandabhairavaḥ | guñjaikaṃ vā dviguñjaṃ vā balaṃ jñātvā prayojayet
||118 || madhunā lehayeccānu kuṭajasya
phalaṃ tvacam | cūrṇitaṃ karṣamātraṃ tu tridoṣotthātisārajit
|| 119|| dadhyannaṃ dāpayetpathyaṃ gavājyaṃ
takrameva ca | pipāsāyāṃ jalaṃ śītaṃ vijayā ca hitā niśi
||120||
Āḍhamalla. athānandabhairavarasasya
vyākhyānaṃ darśayitumāha - daradamiti | daradaṃ hiṅgulaṃ, vatsanābhaṃ viṣaṃ,
ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, kuṭajasya phalamindrayavaṃ tvak challī kuṭajasyaiva
militvā karṣamityarthaḥ | etadanupānaṃ pathyaṃ ca prāyaśo'tīsāre praśastam |
gavyājaṃ gosambhavam ajāsambhavaṃ ca takraṃ tattu tribhāgabhinnam | tathāhi -
‘udaśvitvardhavārikam | takraṃ tribhāgabhinnaṃ tu kevalaṃ mathitaṃ smṛtam’ iti
| kevalo'yaṃ kaphāgnimadhye yojyaḥ iti vyavahāro vṛddhavaidyānāṃ dṛśyate |
pipāsāyāṃ satyāṃ śītalaṃ jalaṃ deyaṃ, na tūṣṇaṃ rasanimittatvāt | niśi rātrau
vijayā bhaṅgā hitā pathyā atraiva prayoge tena prātarevāyaṃ rasaḥ śīlanīya iti
bhāvaḥ || 117-120 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānandabhairavaḥ
atīsārādau - daradaṃ hiṃgulaṃ, vatsanābhaṃ viṣaṃ, maricaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ
samabhāgaṃ cūrṇaṃ guñjaikaṃ deyam, anupānaṃ kuṭajasya phalam indrayavaṃ tathā
kuṭajatvacaṃ karṣamātraṃ madhunā deyaṃ gavyam ājyaṃ vā takram | sugamamanyat
|| 117-120 ||
atha laghusūcikābharaṇo rasastridoṣe - viṣaṃ palamitaṃ sūtaḥ
śāṇikaścūrṇayeddvayam | taccūrṇaṃ saṃpuṭe kṣiptvā kācaliptaśarāvayoḥ
|| 121 || mudrāṃ dattvā ca saṃśoṣya
tataśculyāṃ niveśayet | vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryātpraharadvayasaṃkhyayā
|| 122 || tata udghāṭayenmudrāmuparisthāṃ
śarāvakāt | saṃlagno yo bhavetsūtastaṃ gṛhṇīyācchanaiḥ śanaiḥ
|| 123|| vāyusparśo yathā na syāttathā
kupyāṃ niveśayet | yāvatsūcyā mukhe lagnaṃ kupyā niryāti bheṣajam
||124|| tāvanmātro raso deyo mūrcchite
saṃnipātini | kṣureṇa pracchite mūrdhni tatrāṅgulyā ca gharṣayet||125||
raktabheṣajasaṃparkānmūrcchito'pi hi jīvati | tathaiva sarpadaṣṭastu
mṛtāvastho'pi jīvati || 126 || yadā tāpo
bhavettasya madhuraṃ tatra dīyate |
Āḍhamalla. atha laghusūcikābharaṇarasaṃ
vyākhyāsyāmaḥ | viṣamiti | viṣaṃ prasiddhaṃ palamitaṃ ṣoḍaśaśāṇamitaṃ, sūtaḥ
pāradaḥ śāṇikaṣṭaṅkaikaḥ, prathamato'bhyantare kācaliptaṃ kṛtvā tayoḥ sampuṭe
cūrṇaṃ melayitvā sāmpradāyikī mudrā tatsandhau kāryā tataścullyāṃ niveśayet |
iti ko'rthaḥ ? tadrasagarbhasampuṭaṃ vālukāyantre nidhāyādhaḥ śarāvalagnaṃ
yathā syādvipacedityabhiprāyo'smatsāmpradāyikaḥ | yathā karpūrapākārthaṃ
yantravidhistadvadatrāpi uparisthasarāvakalagno dhūmasadṛśaḥ kajjalavadrasaḥ,
sūcī tu rasagrahaṇārthaṃ śalākā kathyate sā tu masūradalasaṃsthā mukhī bhavati
tanmukhe yāvallagno raso bhavati tāvaddeyo rasa iti rasavādināṃ vyavahāraḥ
mūrcchite mṛtaprāye sannipātini puruṣe tathaiva sarpadaṣṭe'pīti | yathā
sannipāte bhakṣaṇaṃ mūrdhni mardanaṃ cābhihitaṃ tathaiva sarpadaṣṭe ityarthaḥ
| tāpaḥ santāpo rasajanita ityādi | madhuramikṣuvikāraṃ drākṣā
dāḍimakharjūrādikamapi sampradāyataḥ
|| 121-126 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 121-126 ||
atha jalabandhurasaḥ sannipāte - sūtabhasmasamaṃ gandhaṃ dhātryā
dadyānmanaḥśilā || 127|| mākṣikaṃ pippalī
vyoṣaṃ pratyekaṃ śilayā samam | cūrṇayedbhāvayetpittairmatsyamāyūrasaṃbhavaiḥ
|| 128 || saptadhā bhāvayecchuṣkaṃ deyaṃ
guñjādvayaṃ hitam | tālaparṇīrasaścānu pañcakolaśṛto'thavā
|| 129 || jalabandhuraso nāma saṃnipātaṃ
niyacchati | jalayogaśca kartavyastena vīryaṃ bhavedrase
|| 130 ||
Āḍhamalla. idānīṃ jalabandhusaṃjñako
nāma rasastamāha - bhasmasūtasamaṃ gandhamiti | sūtasya pāradasya bhasma
tatsamānaṃ gandhakamityarthaḥ | dhātryā dantyāḥ phalānyatra yojyāni
etanmanoharam | atra gandhātpādaṃ mana:śilā iti pāṭhaḥ saṅgataḥ | tena
gandhakaparimāṇasya caturthāṃśasamānā manaḥśilā grāhyā, ata eva ‘pratyekaṃ
śilayā samam’ iti vacanam | mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, vyoṣaṃ
śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñakam | pippalī dviruktatayā dviguṇā grāhyā |
ekadravyaparimāṇāt, eke jalapippalītyatra vyākhyānayanti tanna sarvamatam |
matsyo mīnaḥ sāmānyatvena parijñātamatsyo grāhyaḥ, sa ca rohitaḥ,
tādṛśaścānyo'pi | mayūro nīlakaṇṭhaḥ | ‘saptadhā bhāvayet’ iti pratyekaṃ
saptavāramityarthaḥ | hitamiti doṣānupāne yojyam | pañcakolaṃ yathā - ‘pippalī
pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ | pañcakolamiti khyātam’ ityādi |
jalayogaśca kartavya iti | etena śītalajalapānaṃ tajjalenā'pi
hṛdayanetraproñchanamiti sampradāyaḥ ||
|| 127-130||
Kāśīrāma Vaidya. tālaparṇī musalīraso
deyaḥ | pañcakolaśṛto vā kvātho deyaḥ | kaphādhikāḥ sannipātāḥ ||
|| 127-130 ||
pañcavakrarasaḥ | śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām |
mardayeddhūrtajadrāvairdinamekaṃ ca śoṣayet
|| 131 || pañcavakro raso nāma dviguñjaḥ
saṃnipātajit | arkamūlakaṣāyaṃ tu satryūṣamanupāyayet
|| 132 || yuktaṃ dadhyodanaṃ pathyaṃ
jalayogaṃ ca kārayet | rasenānena śāmyanti sakṣaudreṇa kaphodbhavāḥ
|| 133|| madhvārdrakarasaṃ cānu
pibedagnivivṛddhaye | yatheṣṭaṃ ghṛtamāṃsāśī śakto bhavati pāvakaḥ
|| 134 ||
Āḍhamalla. adhunā pañcavakrarasaṃ
darśayannāha - śuddhamityādi | sūtaṃ pāradaṃ, viṣaṃ prasiddham, gandhaṃ
gandhakam etattrayaṃ śuddhamapi boddhavyam | śuddhireṣā pūrvakathitaiva |
ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāram etasyāpi śodhanaṃ vihitaṃ tadbharjitameke bhāṣante |
dhūrto dhattūrastasya patrāṇāṃ svarasairityarthaḥ | dhattūraphalarasairvā
vadanti | parato vakṣyamāṇonmattarase dhattūraphalarasairiti vacanāt |
dinamekaṃ ca śoṣayediti | tatsakalaṃ dravyaṃ vastragālitaṃ kṛtvā
paścāddhattūrarasena saptavāraṃ bhāvayedityabhiprāyaḥ | pratyekabhāvanāyāṃ
mardanaṃ ca kāryam | tryūṣamiti | tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ tacca
śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñam | eteṣāṃ cūrṇena saṃyuktamarkamūlakaṣāyaṃ
tvanupānamāhuḥ | yuktaṃ dadhyodanaṃ pathyamiti doṣāgnibalādikānurūpam |
jalayogaścātra jalabandhurasavatkāryaḥ | tatpūrvaṃ pratipāditameva |
sakṣaudreṇeti | kṣaudraṃ madhu tena sahāvalehitaḥ | kaphodbhavāḥ
śophakṣayādaya iti | agnivṛddhaye tu madhvārdrakarasamanu pibet |
rasaparimāṇaṃ tu pūrvoktameva | anena pāvako'gniḥ śaktaḥ samartho bhavati
pākārthamiti yāvat || 131-134 ||
athonmatto rasaḥ sannipāte - rasaṃ gandhakatulyāṃśaṃ dhattūraphalajadravaiḥ |
mardayeddinamekaṃ tu tattulyaṃ trikaṭu kṣipet
|| 135 || unmattākhyo raso nāmnā nasye
syātsaṃnipātajit |
Āḍhamalla. athonmattarasastamapi
darśayannāha - rasagandhakatulyāṃśamiti | ayaṃ raso nāvane yojyaḥ | sa tu
pradhamanarūpo jñeyaḥ | utkaṭasannipāte raktikādvayaparimitaṃ ca, bhakṣaṇe'pi
deyamityasmatsaṃpradāye'nubhūtam | tattulyaṃ trikaṭu kṣipediti tattulyaṃ
rasagandhakasamam | trikaṭu śuṇṭhīmaricapippalīkaṃ | śeṣaṃ subodham
|| 135||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
||135||
atha sannipāte'ñjanaṃ rasāḥ - nistvagjaipālabījaṃ ca daśaniṣkaṃ vicūrṇayet
||136|| maricaṃ pippalīṃ sūtaṃ pratiniṣkaṃ
vimiśrayet | bhāvyo jambīrajairdrāvaiḥ saptāhaṃ saṃprayatnataḥ
|| 137 || raso'yamañjane dattaḥ saṃnipātaṃ
vināśayet |
Āḍhamalla. atha sannipātāñjanaṃ
vyācaṣṭe - nistvagjaipālabījamiti | jaipālabījaṃ tannistvak nistuṣaṃ
kṛtvetyarthaḥ | etādṛśaṃ daśaṭaṅkamitaṃ grāhyam | maricapippalīsūtaṃ ca
pratyekaṃ ṭaṅkaikaṃ sūtaṃ pāradaṃ taccātra mūrcchitaṃ grāhyam |
jambīrajairiti| jambīraphalarasaiḥ sannipātamiti sāmānyena sarvaṃ sannipātaṃ
viśeṣeṇa tāndrike yojyo'yamityabhiprāyaḥ
||136|| 137 ||
Kāśīrāma Vaidya. nistvak tvacārahitaṃ
jaipālaṃ daśaniṣkaṃ daśaṭaṅkaṃ maricaṃ pippalīmūlaṃ pāradaṃ gandhamūrcchitaṃ
pratiniṣkaṃ pratyekaṃ ṭaṅkaṃ | saptāhaṃ saptadinaṃ jambīrajairdrāvairbhāvyaṃ |
tadā vaṭī kāryā sā añjanena sannipātaṃ hanti ||
||136 ||137||
atha mahānārācarasaḥ śūlādau - sūtaṃ ṭaṅkaṇakaṃ tulyaṃ maricaṃ sūtatulyakam
|| 138 || gandhakaṃ pippalīṃ śuṇṭhīṃ dvau
dvau bhāgau vicūrṇayet| sarvatulyaṃ kṣipeddantībījaṃ nistuṣitaṃ bhiṣak
|| 139|| dviguñjaṃ recanaṃ siddhaṃ
nārāco'yaṃ mahārasaḥ | ādhmānaṃ malaviṣṭambhānudāvartaṃ ca nāśayet
|| 140||
Āḍhamalla. atha mahānārāco'yaṃ rasaḥ
sūtamiti | sūtaṃ pāradaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ tulyaṃ samaṃ maricamapi
pāradasamamiti, gandhakaḥ, pippalī, śuṇṭhī ca dvibhāgā jñeyā |
tenaikadravyabhāgāpekṣayā pratyekaṃ dvau bhāgau sarvatulyaṃ dantībījamiti
pūrvoktaṣaḍdravyasāmyaṃ dantībījaṃ grāhyamityarthaḥ | nistuṣitaṃ tuṣarahitaṃ
jaipālamiti yāvat | recanamiti bhedanaparyāyam| nanu recanabhedanayoḥ ko
bhedaḥ ? ucyate, tatraiva dīpanapācanādhyāye yadapakvaṃ cetyādi boddhavyam
|| 138-140 ||
Kāśīrāma Vaidya. ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ
bharjitaṃ ca | sugamamanyat || 138-140 ||
atha icchābhedī rasaḥ śūlādau -- daradaṃ ṭaṅkaṇaṃ śuṇṭhī pippalī caikakārṣikā
| hemāhvā palamātrā syāddantībījaṃ ca tatsamam
||141 || vicūrṇyaikatra sarvāṇi
godugdhenaiva sādhayet | triguñjaṃ recanaṃ dadyādviṣṭambhādhmānarogiṣu
|| 142 ||
Āḍhamalla. athecchābhedīnāmarasastamāha
- daradamiti | ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, hemāhvā svarṇakṣīrī loke coka iti
prasiddhā | dantībījaṃ ca tatsamamiti | svarṇakṣīrīparimāṇasamam etatsarvaṃ
saṃcūrṇya godugdhena kṛtvā sādhayet | sādhanaṃ tu vahnau tāvaduktaṃ
yāvatkṣīrahīnaṃ bhavati | kṣīraparimāṇaṃ tu dravyasambhārāccaturguṇaṃ
grāhyamiti sampradāyaḥ || 141 || 142 ||
Kāśīrāma Vaidya. daradaṃ hiṅgulaṃ,
hemāhvā cokapatramātraṃ, hiṅgulādyā: karṣamātraṃ, dantībījaṃ tatsamaṃ
godugdhena triguñjaṃ pibet | spaṣṭamanyat
|| 140 || 141 ||
vasantakusumākararasaḥ15
| dvau bhāgau hemabhūteśca gaganaṃ cāpi tatsamam | lohabhasma
trayobhāgāścatvāro rasabhasmanaḥ
|| 143 || vaṅgabhasma tribhāgaṃ
syātsarvamekatra mardayet | pravālaṃ mauktikaṃ caiva rasasāmyena dāpayet
||144|| bhāvanāṃ gavyadugdhena
rasairghṛṣṭvāṭarūṣakaiḥ | haridrāvāriṇā caiva mocakandarasena ca
|| 145 || śatapatrarasenāpi mālatyāḥ
svarasena ca | paścānmṛgamadaścandratulasīrasabhāvitaḥ
||146 || kusumākara ityeṣa
vasantapadapūrvaka: | guñjādvayaṃ dadītāsya madhunā sarvamehanut
|| 147 ||
sitācandanasaṃyuktaścāmlapittādirogajit |
kṣayādau rājamṛgāṅkarasaḥ | sūtabhasma trayo bhāgā bhāgaikaṃ hemabhasmakam
||148 || mṛtatāmrasya bhāgaikaṃ
śilāgandhakatālakam | pratibhāgadvayaṃ śuddhamekīkṛtya vicūrṇayet
|| 149 || varāṭānpūrayettena chāgīkṣīreṇa
ṭaṅkaṇam | piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā mṛdbhāṇḍe tannirodhayet
||150|| śuṣkaṃ gajapuṭaṃ paktvā
cūrṇayetsvāṅgaśītalam | raso rājamṛgāṅko'yaṃ caturguñjaḥ kṣayāpahaḥ
|| 151 ||
daśapippalikākṣaudrairekonatriṃśadūṣaṇaiḥ | saghṛtaṃ16
dāpayetpathyaṃ strīkopāgniśramāṃstyajet
|| 152 || pathyaṃ vā laghumāṃsāni
rājarogapraśāntaye |
Āḍhamalla. atha rājamṛgāṅkarasamāha -
sūtabhasmeti | atra mṛtapāradasya trayo bhāgāḥ, mṛtasvarṇasya bhāgaikaṃ,
mṛtatāmrasya ca bhāgaikam | eke mṛtābhrakasya bhāgaikamiti paṭhanti | tanna
sarvasaṃmatam | śilāgandhakaṃ tālakamiti śilā manaḥśilā, gandhakaṃ pratītaṃ,
tālakaṃ haritālaṃ, śuddhānāmeteṣāṃ ca bhāgadvayaṃ pratyekam | varāṭīlakṣaṇaṃ
ca pūrvoktalokanātharase draṣṭavyam | tena pūrvoktasakaladravyacūrṇena
ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ mṛdbhāṇḍe mṛtkarpaṭanirmite pātre
gajapuṭopalakṣaṇatvāt ṣoḍaśāṅgulagarte pacediti sampradāyaḥ | anyathā
bahutarajvalanasamparkāddagdhena tvanarthakaro bhavati anupānaṃ doṣāpekṣayā
pṛthageva; tena daśapippalikākṣaudraiḥ sahāvaleho rasasya jñātavyaḥ |
ekonatriṃśadūṣaṇairiti, athavā ekahīnatriṃśatsaṃkhyākamaricaiḥ
sakṣaudraiścāvaleho boddhavyam | eke ‘sājyena triṃśadūṣaṇai’riti paṭhanti,
tatra ghṛtamaricaiḥ saha pracāraḥ sādhuḥ | kevalakṣaudreṇāpīti kecit | tathāca
bhinnaṃ mṛgāṅkaṃ tantrāntare dṛṣṭvā pratipāditam | yataḥ
‘aṣṭabhirmaricairyuktā kṛṣṇātrayayutā'thavā | vilokya deyā doṣādi
hyekaikarasaraktikā | sarpiṣā madhunā vā'pi dadyāddoṣādyapekṣayā’ ityādi
|| 148-152 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rājamṛgāṅko rasaḥ
kṣayādau | śilā manaḥśilā, tālakaṃ haritālaṃ, varāṭīḥ kapardikāstena pūrayet |
chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇaṃ piṣṭvā mukhaṃ rundhayet | punaḥ mṛdbhāṇḍe ruddhvā
gajapuṭe pacet, spaṣṭamanyat ||148 - 152||
athāgnināmā rasa kṣayaśvāsādau - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kuryātkhalvena
kajjalīm ||153|| tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ
mardayetkanyakādravaiḥ | dviyāmānte kṛtaṃ golaṃ tāmrapātre vinikṣipet
||154|| ācchādyairaṇḍapatreṇa
yāmārdhe'tyuṣṇatā bhavet | dhānyarāśau nyasetpaścādahorātrātsamuddharet
|| 155|| saṃcūrṇya gālayedvastre satyaṃ
vāritaraṃ bhavet | (bhāvayetkanyakādrāvaiḥ17
saptadhā bhṛṅgajaistathā
||156||
kākamācīkuraṇṭotthadravairmuṇḍyāpunarnavaiḥ |
sahadevyamṛtānīlīnirguṇḍīcitrajaistathā
|| 157 || saptadhā tu pṛthagdrāvairbhāvyaṃ
śoṣyaṃ tathātape | siddhayogo hyayaṃ khyātaḥ siddhānāṃ ca mukhāgataḥ
||158|| anubhūto mayā satyaṃ
sarvarogagaṇāpahaḥ | svarṇādīnmārayedevaṃ cūrṇīkṛtya tu lohavat
||159||) triphalāmadhusaṃyuktaḥ sarvarogeṣu
yojayet| trikaṭutriphalailābhirjātīphalalavaṅgakaiḥ
|| 160 || navabhāgonmitairetaiḥ samaḥ
pūrvaraso bhavet | saṃcūrṇya loḍayetkṣaudrairbhakṣyaṃ niṣkadvayaṃ dvayam
|| 161|| svayamagniraso nāmnā
kṣayakāsanikṛntanaḥ |
Āḍhamalla. atha agnirasavivaraṇamāha -
śuddhaṃ sūtamiti| dvidhā gandhamiti | śuddhapāradaparimāṇāt | gandhakamapyatra
śodhitaṃ grāhyaṃ, tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇamiti tīkṣṇacūrṇaṃ
pāṣāṇādigharṣaṇānniṣpannaṃ mṛtalohacūrṇaṃ ceti; tayoḥ samamiti
gandhakapāradasāmyaṃ bhavati | kanyakā kumārī, mardanasya yāvat ślakṣṇatvaṃ
syāt bahutarāyāsenetyarthaḥ | hastapāṭyāṃ tu pūrvoktadravyapiṇḍaṃ saṃgṛhya
eraṇḍapatrairāveṣṭya paścāttāmrasampuṭake dhṛtvā tadanu sampuṭamapi
patrairācchādya gharme dhārayedyāvaduṣṇaṃ bhavati paścāt tatsampuṭaṃ
yathoktameva dhānyarāśau saṃsthāpayet | ahorātraṃ yāvat sampradāye tu
tridinaparyantaṃ dhārayet | vakṣyamāṇaloharasāyane vihitatvāt | evaṃ siddho
raso'paradravyaiḥ saha sāmyo bhakṣyaḥ | tadyathā - ‘trikaṭukaṃ prasiddham,
triphalā harītakyādikam, elā bṛhadelā, jātīphalaṃ pratītam, lavaṅgamapi
vikhyātam, etacca navadravyaṃ pūrvarasasāmyaṃ saṃcūrṇya niṣkadvayaṃ
ṭaṅkadvayaṃ kṣaudraiḥ sahāvalehyamityarthaḥ
|| 153-161 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhaṃ sūtaṃ pāradaṃ
bhāgaikaṃ, dvidhā dvibhāgaṃ gandhakaṃ, tīkṣṇacūrṇaṃ dvayoḥ samaṃ tribhāgaṃ,
bhṛṅgajo bhṛṅgarājaḥ, kākamācī prasiddhā, kuraṇṭaḥ pītavāsā | muṇḍī punarnavā,
sahadevī, amṛtā guḍūcī, nīlapuṣpī parājitā, nirguṇḍī, citraṃ citrakaṃ, teṣāṃ
dravaiḥ sapta sapta bhāvanā deyā | elā bṛhadelā niṣkadvayaṃ ṭaṅkadvayaṃ
bhakṣyam || 153-161 ||
amṛtārṇavarasaḥ18
| pāradaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ mṛtalohaṃ ca ṭaṅkaṇam
|| 162 || rāsnāviḍaṅgatriphalā devadāru
kaṭutrayam| amṛtā padmakaṃ kṣaudraṃ viśvaṃ tulyāṃśacūrṇitam||166||
triguñjaṃ sarvakāsārtaḥ sevayedamṛtārṇavam | atha sūryāvarto rasaḥ śvāse -
sūtārdho gandhako mardyo yāmaikaṃ kanyakādravaiḥ
|| 164 || dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ
pūrvakalkena lepayet | dinaikaṃ sthālikāyantre pakvamādāya cūrṇayet
|| 165 || sūryāvarto raso hyeṣa dviguñjaḥ
śvāsajidbhavet |
Āḍhamalla. atha sūryāvartarasamāha -
sūtārdho gandhako mardya iti | sūtaḥ pāradaḥ sa ca gandhakaparimāṇādardho
grāhya ityabhiprāyaḥ | tathāca tantrāntare - ‘sūtamekaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaṃ
kanyāvimarditam | dvayostulye tāmrapātre sthālyāṃ garbhe nirodhayet |
samyaṅmṛllavaṇaiḥ sārdhaṃ caturyāmaṃ pacet sudhīḥ’ ityādi | śeṣaṃ subodham |
anupānamapyatra doṣaviśeṣeṇa deyaṃ na doṣa:
|| 164 || 165 ||
Kāśīrāma Vaidya. sthālikāyantre
dvihaṇḍikāsampuṭe kayacīyantre || 164 || 165
||
atha svacchandabhairavaraso vātaroge - śuddhaṃ sūtaṃ mṛtaṃ lohaṃ tāpyaṃ
gandhakatālake || 166 || pathyāgnimanthaṃ
nirguṇḍī tryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam | tulyāṃśaṃ mardayetkhalve dinaṃ
nirguṇḍikādravaiḥ
||167|| muṇḍīdrāvairdinaikaṃ tu dviguñjaṃ
vaṭakīkṛtam | bhakṣayedvātarogārto nāmnā svacchandabhairava:
|| 168|| rāsnāmṛtādevadāruśuṇṭhīvātārijaṃ
śṛtam | lagugguluṃ pibetkoṣṇamanupānaṃ sukhāvaham
|| 169 ||
Āḍhamalla. atha
svacchandabhairavarasamāha - śuddhaṃ sūtamiti | saṃskāritaṃ rasaṃ
mūrcchitamityarthaḥ | tāpyaṃ svarṇamākṣikam, etadapi śodhitaṃ grāhyam |
gandhakatālakamapi śuddhamatra deyam | tālakaṃ haritālaṃ, pathyā harītakī,
agnimantho'raṇibhedaḥ, tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ,
taccātra bharjitaṃ grāhyaṃ, viṣamapi ekadravyabhāgasāmyaṃ sakaladravyamapi
samamātram | nirguṇḍikādravairiti nirguṇḍīpatrasvarasaiḥ, muṇḍī kedāramuṇḍī
vikhyātā, asyāḥ svarasairapi dinaikaṃ mardanīyam | anupānamāha - rāsnā
surabhī, amṛtā guḍūcī, vātārijameraṇḍamūlaṃ, devadāru, śuṇṭhī ca prasiddhā
eteṣāṃ samānāṃ śṛtaṃ kvathitamityarthaḥ | guggulumatra prakṣepamāhuḥ
|| 166-169 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ
śuddhaṃ, pathyā harītakī, agnimanthaḥ araṇī, nirguṇḍī prasiddhā, ṭaṅkaṇaṃ
saubhāgyaṃ tacca bharjitaṃ, viṣaṃ śuddhaṃ dviguñjaṃ bhakṣayet
rāsnādikvāthānupānaṃ vā | vātāriḥ eraṇḍamūlam
||166-169||
atha haṃsapoṭṭalīrasaḥ grahaṇīroge - dagdhvā kapardakaṃ piṣṭvā tryūṣaṇaṃ
ṭaṅkaṇaṃ viṣam | gandhakaṃ śuddhasūtaṃ ca tulyaṃ jambīrajairdravaiḥ
|| 170 || mardayedbhakṣayenmāṣaṃ maricājyaṃ
lihedanu | nihanti grahaṇīrogaṃ pathyaṃ takraudanaṃ hitam
||171 ||
Āḍhamalla. atha haṃsapoṭṭalīrasaḥ |
dagdhvā kapardakamiti | kapardakaṃ varāṭakaṃ tadabhāve śaṅkho'pyatra grāhyaḥ |
mardanamatra yāmacatuṣṭayaṃ yāvaditi sampradāyaḥ | maricājyapramāṇaṃ tu
doṣāpekṣayā'vagantavyam | atrājyaṃ ghṛtam | takraudanamiti takraṃ
tribhāgabhinnam | tathāhi - ‘tripādāmbūddhṛtasnehaṃ takraṃ grāhi laghu smṛtam’
iti | nihanti rogamiti rogamatīsāraprabhṛtikam
|| 170|| 171||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 170 || 171 ||
atha trivikramarasaḥ aśmaryāṃ - mṛtaṃ tāmramajākṣīraiḥ pācyaṃ
tulyairgatadravam | tattāmraṃ śuddhasūtaṃ ca gandhakaṃ ca samaṃ samam
||172|| nirguṇḍīsvararasairmardyaṃ tadgolaṃ
sandhayeddinam | yāmaikaṃ vālukāyantre pācyaṃ bhojyaṃ dviguñjakam
||173 || bījapūrakamūlaṃ tu sajalaṃ
cānupāyayet | rasastrivikramo nāmnā māsaikenāśmarīpraṇut
||174||
Āḍhamalla. atha trivikramarasamāha -
mṛtaṃ tāmramajākṣīrairiti | mṛtaṃ tāmraṃ tāmrabhasma, chāgīkṣīreṇa sāmyaṃ
kṛtvā lohapātre mṛṇmayapātre vā sampācayet | yāvadgatadravaṃ bhavati ityanena
mṛtatāmraśuddhiḥ kathitetyabhiprāyaḥ | tadgolaṃ sandhayediti taddravyagolakaṃ
mūṣāsampuṭe melayitvā tanmukhaṃ saṃmudya vālukayantre saṃpācya siddho bhavati
| vālukāyantraṃ rasamāraṇādhyāye proktam | bhojyaṃ dviguñjakamiti bhojyaṃ
bhakṣyaṃ dviguñjamityarthaḥ | bījapūrajaṭākalkānupānamatra doṣādyapekṣayā
|| 172-174 ||
Kāśīrāma Vaidya. mṛtaṃ tāmram ajākṣīraṃ
tulyaṃ pācyaṃ tolakamitaṃ dugdhaṃ tulyādaṣṭaguṇam adhikaṃ deyam anyathā pākaḥ
samyagbhavati | gatadravaistu tāmraṃ śuddhasūtaṃ gandhakaṃ ca samaṃ tolakaṃ
vālukāyantre pācyaṃ | haṇḍikāyāṃ golakaṃ sthāpya upari śarāvakaṃ datvā
lavamudrā deyā uparivālukāṃ datvā mudrāṃ dāpayet | idaṃ vālukāyantram | śeṣaṃ
sugamam || 172-174||
sarvakuṣṭhādau mahātāleśvararasaḥ - tālaṃ19
tāpyaṃ śilā sūtaṃ śuddhaṃ saindhavaṭaṅkaṇe | samāṃśaṃ cūrṇayetkhalve
sūtāddviguṇagandhakam ||175|| gandhatulyaṃ
mṛtaṃ tāmraṃ jambīrairdinapañcakam | mardyaṃ ṣaḍbhiḥ puṭaiḥ pācyaṃ bhūdhare
saṃpuṭodare ||176|| puṭe puṭe dravairmardyaṃ
sarvametattu ṣaṭpalam | dvipalaṃ māritaṃ20
tāmraṃ lohabhasma catuṣpalam
||177|| jambīrāmlena tatsarvaṃ dinaṃ mardyaṃ
puṭellaghu | triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ cāsya kṣiptvā sarvaṃ vicūrṇayet
||178 || māhiṣājyena saṃmiśraṃ niṣkārdhaṃ
bhakṣayetsadā | madhvājyairbākucīcūrṇaṃ karṣamātraṃ lihedanu
|| 179 || sarvakuṣṭhāni hantyāśu
mahātāleśvaro rasaḥ |
Āḍhamalla. atha mahātāleśvararasamāha -
tāramiti | tāraṃ raupyaṃ, tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ, śilā manaḥśilā, sūtaṃ
pāradaṃ, śuddhaśabdaḥ tārādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; ṭaṅkaṇaṃ
saubhāgyakṣāram eteṣāṃ sāmyamānamityartha: | śodhitaṃ gandhakam | mṛtatāmraṃ
ca dviguṇaṃ grāhyaṃ parimāṇāt | jambīrairiti jambīraphalarasairdinapañcakaṃ
yāvat | puna:punarjambīrarasaṃ datvā mardanīyaṃ gharme iti śeṣaḥ |
paścādbhūdharayantre mṛṇmayamūṣāsampuṭodare kṣiptaṃ mudritaṃ ca sakalaṃ
dravyaṃ pācitamityarthaḥ | evaṃ ṣaḍvāraṃ yāvat puṭaṃ deyaṃ pratipuṭe tu
jambīrarasaiḥ kṛtvā mardanīyam | etanmardanaṃ yathākālaṃ nātra
pañcadinamardanaṃ niyatamiti sampradāyaḥ | athavā vakṣyamāṇamardanābhiprāyeṇa
dinamekaṃ yāvat | bhūdharayantraṃ tu pūrvoktahemagarbharase draṣṭavyam | evaṃ
saṃsiddhamidaṃ ṣaṭpalapramitaṃ saṃgṛhya vakṣyamāṇadravyai: saha punarmardayet
| dinamekaṃ tu jambīrarasenetyarthaḥ | tudanu laghupuṭaṃ pūrvoktena vidhānena
deyam | kukkuṭapuṭamityanye | punarapi evaṃ siddhasyāsya yattriṃśadbhāgaṃ tena
samaṃ viṣaṃ yojyamityarthaḥ | māhiṣaṃ ghṛtaṃ cātra cūrṇatvāllehyaparimāṇaṃ
deyam | ṭaṅkārdhaṃ māṣakadvayam | sadā śabdo'tra rasasaṃsevyaviṣayaṃ sūcayati
tena sevyo'yaṃ rasa iti tātparyārthaḥ | anupāne tu bākucī somarājīphalāni
ājyamatrāpi māhiṣam || 175-179||
Kāśīrāma Vaidya. atha mahātāleśvaro
rasaḥ kuṣṭhādau | tālaṃ haritālaṃ śuddhaṃ, tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ śuddham |
śilā manaḥśilā, sūtaṃ pāradaṃ, saindhavaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ bhūdhare
kacchapayantre saṃpuṭe saṃpuṭodare śarāvasaṃpuṭamadhye etatsiddhaṃ rasaṃ
ṣaṭpalaṃ gṛhītvā tatpaścādagnau melayet | dvipalaṃ tāmraṃ catuḥpalaṃ
lohabhasma jambīrāmlena mardyaṃ laghupuṭena vahnau saṃyojya triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ
melayet | mahiṣājyena mahiṣīghṛtena niṣkārdhaṃ ṭaṅkārdhaṃ bhakṣayet |
bākucīcūrṇaṃ karṣamātram anulihet
||175-179||
atha kuṣṭhakuṭhāro rasaḥ - bhasmasūtasamo gandho mṛtāyastāmraguggulūn
||180|| triphalā ca mahānimbaścitrakaśca
śilājatu | ityeccūrṇitaṃ kuryātpratyekaṃ śāṇaṣoḍaśa
||181 || catuḥṣaṣṭhiḥ karañjasya bījacūrṇaṃ
prakalpayet | catuḥṣaṣṭirmṛtaṃ cābhraṃ madhvājābhyāṃ viloḍayet
||982|| snigdhabhāṇḍe dhṛtaṃ khādeddviniṣkaṃ
sarvakuṣṭhanut | rasaḥ kuṣṭhakuṭhāro'yaṃ galatkuṣṭhanivāraṇa:
||183 ||
Āḍhamalla. atha kuṣṭhakuṭhārarasamāha -
bhasmasūtasama mata | bhasmasūtasamo gandha ityanena rasādiśilājatuparyantaṃ
dravyaṃ pṛthakṣoḍaśaśāṇamitaṃ grāhyaṃ tatra mṛtāyo māritalohacūrṇaṃ
mṛtatāmracūrṇaṃ ca triphalāharītakyādikaṃ mahānimbo loke ‘vakāina’ śabdavācyaḥ
| karañjo bṛhatkarañja: asya bījaṃ phalaṃ catuḥṣaṣṭiśāṇamityarthaṃ: |
madhughṛtaparimāṇaṃ tu yāvat sakalaṃ dravyam āloḍitaṃ syāt | tāvanmānaṃ
yojyamiti | dviniṣkaṃ ṭaṅkadvayaṃ dviniṣkādadhikamānamapi deyaṃ na doṣa: |
uktamanyatrāpi ‘raso balistāmramayaḥ purāgnī śilājatuḥ syādviṣatindukaśca |
varā ca tulyaṃ gaganaṃ karañjaṃ pṛthak pṛthak śāṇacatuṣṭayaṃ ca || saṃmardya
sarvaṃ madhunā ghṛtena ghṛtasya pātre nihitaṃ prayatnāt | kathaṃ bhajet
pratyahamasya yasya śālyodanaṃ dugdhamadhutrayaṃ ca |
viśīrṇakarṇāṅgulināsiko'pi bhavedanena smaratulyamūrti:| dārāparityāga iha
praviṣṭo jalodare vāyubaddhamūle’ ||iti
|| 180-183 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhasmasūtaṃ mṛtaṃ
pāradaṃ tatsamo gandhaḥ gandhakaṃ, mṛtāya: mṛtalohaṃ, mṛtatāmraṃ, gugguluḥ,
mahānimba iti, citrakaḥ prasiddhaḥ, śilājatusatvam etatpratyekaṃ ṣoḍaśaśāṇaṃ
catuḥṣaṣṭiśāṇaṃ mṛtam abhraṃ sarvaṃ madhvājyābhyāṃ viloḍayet | snigdhabhāṇḍe
sacikkaṇabhāṇḍe dhṛtaṃ sāritaṃ khādet | dviniṣkaṃ ṭaṅkam
||180-183 ||
athodayādirasaḥ śvetakuṣṭhādau - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ mardyaṃ
kanyādravairdinam | tadgolaṃ piṭharīmadhye tāmrapātreṇa rodhayet
|| 184 || sūtakāddviguṇenaiva
śuddhenādhomukhena ca | pārśve bhasma nidhāyātha pātrordhvaṃ gomayaṃ jalam
||185 || kiṃcitkiṃcitpradātavyaṃ cullyāṃ
yāmadvayaṃ pacet | caṇḍāgninā taduddhṛtya svāṅgaśītaṃ vicūrṇayet
|| 186||
kāṣṭhodumbarikāvahnitriphalārājavṛkṣakam | viḍaṅgaṃ bākucībījaṃ kvāthayettena
bhāvayet || 187 || dinaikamudayādityo raso
deyo dviguñjakaḥ | vicarcikāṃ dadrukuṣṭhaṃ vātaraktaṃ ca nāśayet
|| 188 || anupānaṃ ca kartavyaṃ
bākucīphalacūrṇakam | khadirasya kaṣāyeṇa samena paripācitam
|| 189 || triśāṇaṃ tadgavāṃ kṣīraiḥ
kvāthairvā traiphalaiḥ pibet | tridinānte bhavetsphoṭaḥ saptāhādvā kilāsake
||190|| nīlīṃ guñjāṃ ca kāsīsaṃ dhattūraṃ
haṃsapādikām | sūryabhaktāṃ ca cāṅgerīṃ piṣṭvā mūlātpralepayet
|| 191 || sphoṭasthānapraśāntyarthaṃ
saptarātraṃ punaḥ punaḥ | śvetakuṣṭhaṃ nihantyāśu sādhyāsādhyaṃ na
saṃśayaḥ||192|| aparaḥ śvitralepo'pi
kathyate'tra bhiṣagvaraiḥ | guñjāphalāgnicūrṇaṃ ca lepitaṃ śvetakuṣṭhanut
|| 193 || śilāpāmārgabhasmāpi liptaṃ śvitraṃ
vināśayet |
Āḍhamalla. athodayādityarasamāha -
śuddhaṃ sūtamiti | dvidhā gandhaṃ dviguṇitaṃ gandhakaṃ pāradabhāgāditi śeṣaḥ |
kanyā kumārī, dinaṃ dinamekaṃ yāvat piṭharī mṛdānirmitapātraviśeṣaḥ |
sūtakāttriguṇeneti | etena tāmraśarāvakaṃ pāradaparimāṇāt | triguṇitamānena
ghaṭitaṃ vidyāt śuddheneti | śuddhatāmranirmitena athavā'mladravyādinā
śodhitaśarāvakeṇetyarthaḥ | śuddhaṃ tāmraṃ svasvajātyutkṛṣṭam | yataḥ
tattāmraṃ dvividham ekaṃ mlecchasaṃjñam | aparaṃ naipālamiti | tathāhi -
‘mlecchaṃ naipālakaṃ tāmraṃ tayornepālamuttamam’ hati | kartavyavidhirapyasya
yathā tadgolakākāraṃ dravyaṃ dṛḍhatalahaṇḍikānte niveśya tadupari
tāmrapidhānakaṃ datvā paścātsandhiṃ mudrayitvā viśoṣya tadanu mudropari
aṅguladvayotsedhaṃ sarvato bhasmāvakīrya paścāt tāmraśarāvoparyeva
sajalagomayaṃ kiñcit kiñciditi vāraṃvāraṃ dāpayet | yāvad yāmadvayaṃ bhavati
tāvat kharāgninā pacedityabhiprāyaḥ | atha paścātkāryamāha - evaṃ niṣpanno'yaṃ
rasaḥ saṃcūrṇya paścāt kāṣṭhodumbarikādīnāṃ kvāthena bhāvayet tena siddho
bhavati dinaikamiti pratyekaṃ dravyamekaikaṃ dinaṃ bhāvayet | kāṣṭhodumbarikā
loke ‘kaṭgulari’ śabdavācyā | rājavṛkṣakaḥ kṛtamālakaḥ tasya patrāṇi |
asyānupānamāha - khadirasya khadirasārasya kaṣāyeṇa kvathitarūpeṇa samena
bākucīphalacūrṇasamānamānena saha paripācitaṃ taditi bākucīcūrṇaṃ tacca
triśāṇaṃ ṭaṅkatrayaṃ saṃgṛhya gavāṃ kṣīraiḥ triphalaiḥ kvāthairvā pibet |
rasamiti kilāsake kuṣṭhaviśeṣe | śvitrabhedo vā kilāsa iti vācyaḥ | eke kilāsa
ityasya sthāne na saṃśayamiti paṭhanti tathā vyākhyānayanti ca | paścāt te
sphoṭā vakṣyamāṇapralepāt āmūlaṃ yathā syāt tathā pralepitā kāryāḥ | tena
sakalasphoṭāḥ saghanaṃ pralepitāḥ kāryā iti bhāvaḥ | kecit ‘piṣṭvā mūlāt
pralepayet’ ityasya sthāne ‘tulyaṃ piṣṭvā pralepayet’ iti paṭhanti | lepārthaṃ
dravyāṇyāha - nīlīmityādi | nīlīsthāne tila iti | kecit ‘athāparau
vakṣyamāṇapralepau kṣepakau’ iti manyamānāḥ paṭhanti
|| 184-193 ||
Kāśīrāma Vaidya. piṭharīmadhye
haṇḍikāmadhye tāmrapātreṇa sūtakāttriguṇena punaḥ adhomukhena pārśve tatpārśve
bhasma utpalādijā jāritaṃ sthāpayet | upari pātraṃ datvā mudrathitvā tadupari
gomayaṃ jalaṃ kiñcit pradātavyaṃ yāmadvayaṃ cullyāṃ pacet | spaṣṭamanyat |
atha citralepaḥ guñjāphalaṃ agniścitrakastaccūrṇaṃ lepitaṃ
śvetakuṣṭhanudbhavati | śilā manaḥśilā apāmārgastadbhasmāpi liptaḥ śvitraṃ
vināśayet || 184-193 ||
atha kuṣṭhādau sarveśvaro rasaḥ -- śuddhaṃ sūtaṃ caturgandhaṃ palaṃ yāmaṃ
vicūrṇeyet || 194|| mṛtatāmrābhralohānāṃ
daradasya palaṃ palam | suvarṇaṃ rajataṃ caiva pratyekaṃ daśaniṣkakam
|| 195 || māṣaikaṃ mṛtavajraṃ ca tālaṃ
śuddhaṃ paladvayam | jambīronmattavāsābhiḥ snuhyarkaviṣamuṣṭhibhi:
||196|| mardyaṃ hayārijairdrāvaiḥ pratyekena
dinaṃdinam | evaṃ saptadinaṃ mardyaṃ tadgolaṃ vastraveṣṭitam
||197 || vālukāyantragaṃ svedyaṃ tridinaṃ
laghuvahninā | ādāya cūrṇayecchlakṣṇaṃ palaikaṃ yojayedviṣam
|| 198|| dvipalaṃ pippalīcūrṇaṃ miśraṃ
sarveśvaro rasaḥ | dviguñjo lihyate kṣaudraiḥ suptimaṇḍalakuṣṭhanut
|| 199|| bākucī devakāṣṭhaṃ ca karṣamātraṃ
sucūrṇayet | lihedairaṇḍatailāktamanupānaṃ sukhāvaham
|| 200||
Āḍhamalla. atha sarveśvararasamāha -
śuddhaṃ sūtamityādi | śodhitaṃ pāradaṃ palapramāṇaṃ grāhyam | gandhaṃ
gandhakaṃ caturiti catuṣpalaṃ vakṣyamāṇapalagrahaṇāt | tena raso'pi
palapramāṇa iti bhāvaḥ | yāmaṃ vicūrṇayediti tayoḥ śuddharasagandhakayoḥ
kajjalīṃ kuryādityabhiprāyaḥ | mṛtatāmrābhralohānāmiti mṛtatāmraṃ
mṛtamabhrakaṃ mṛtalohamiti mṛtagrahaṇena daradaṃ hiṅgulamapi śodhitaṃ grāhyam
| suvarṇaṃ rajataṃ caiveti cakāragrahaṇāt suvarṇaraupyamapi mṛtaṃ deyam |
mṛtavajraṃ mṛtahīrakaṃ tālasatvaṃ haritālasatvam | atha bhāvanārthaṃ
dravyamāha - jambīretyādi | unmatto dhattūrakaḥ snuhyarkayoḥ patrarasaḥ snuhī
sehuṇḍā, viṣamuṣṭiḥ kucalabhedaśabdavācyaḥ | eke viṣamuṣṭiśabdena mahānimba
iti manyaṃte tanna sarvamatam | hayāriḥ karavīraḥ vālukāyantragaṃ svedyamiti |
vālukāyantraṃ prasiddham | asmatsaṃpradāye tu tat poṭṭalīkam uktadravyakalkena
pralepitaṃ kṛtvā paścādvālukāyāṃ bhūmigatāyāṃ madhye kṣiptvā tadupari
saptāṣṭabhirgomayairādīpayet | tena siddho bhavati | evaṃ tridinamityanena
trivelamiti vyākhyātam | śeṣaṃ sugamam
|| 194-200 ||
Kāśīrāma Vaidya. unmatto dhattūraḥ,
snuhī sehuṇḍabhedaḥ, arkaḥ raviḥ, viṣamuṣṭirmahānimbam | hayāriḥ karavīraḥ |
pratyekena auṣadharasena dinaṃ dinaṃ mardyam evaṃ saptadinaṃ mardyaṃ
vastraveṣṭitaṃ tadgolaṃ vālukāyantragaṃ ca svedyaṃ pācyamityarthaḥ |
devakāṣṭhaṃ devadāru, spaṣṭamanyat
|| 194-200 ||
atha suptyādau svarṇakṣīrīrasaḥ - hemāhvāṃ pañcapalikāṃ kṣiptvā takraghaṭe
pacet | takre jīrṇe samuddhṛtya punaḥ kṣīraghaṭe pacet
||201|| kṣīre jīrṇe samuddhṛtya kṣālayitvā
viśodhayet | taccūrṇaṃ pañcapalikaṃ maricānāṃ paladvayam||202||
palaikaṃ mūrcchitaṃ sūtamekīkṛtya tu bhakṣayet | niṣkaikaṃ suptikuṣṭhārtaḥ
svarṇakṣīrīraso hyayam ||203||
Āḍhamalla. atha
svarṇakṣīrīrasavivaraṇamāha - hemāhvā svarṇakṣīrī ‘coka’ iti prasiddhaḥ |
takraghaṭādividhānañcāsya śuddhau kathitam | mūrcchitaṃ21
sūtamiti rujāharatvāt | tathāhi ‘mṛto hanti jarāmṛtyuṃ mūrcchito
vyādhighātakaḥ | vaddhaṃ khecaratāṃ dadyāt ko'nyaḥ sūtāt kṛpākara:’ iti |
kṣālayitvā viśodhayedityasya sthāne jalaiḥ prakṣālya viśoṣayediti pāṭhaḥ ||
201- 203 ||
Kāśīrāma Vaidya. hemāhvā svarṇakṣīrī
mūrcchitaṃ sūtaṃ | spaṣṭamanyat
|| 201-203 ||
atha mehabaddho rasaḥ pramehe - bhasmasūtaṃ mṛtaṃ kāntaṃ muṇḍabhasma śilājatu
| śuddhaṃ tāpyaṃ śilā vyoma triphalāṃ kolabījakam
||204|| kapitthaṃ rajanīcūrṇaṃ bhṛṅgarājena
bhāvayet | triṃśadvāraṃ viśoṣyātha madhuyuktaṃ lihetsadā
||205|| niṣkamātro harenmehānmehabaddho raso
mahān | mahānimbasya bījāni piṣṭvā ṣaṭsaṃmitāni ca
||206|| palataṇḍulatoyena ghṛtaniṣkadvayena
ca | ekīkṛtya pibeccānu hanti mehaṃ ciratanam
||207||
Āḍhamalla. idānīṃ mehabaddharasamāha -
bhasmasūtamiti | bhasmasūtaṃ pāradabhasma, mṛtaṃ kāntamiti mṛtakāntalohacūrṇaṃ
kāntalohaṃ lohamāraṇe pūrvaṃ darśitam | muṇḍabhasmeti muṇḍamapi lohaviśeṣaḥ |
etadapi pūrvaṃ kathitameva eke muṇḍamiti kiṭṭaviśeṣaṃ manyante tanna
sarvamatam | kecinmuṇḍasthāne uragabhasmeti paṭhanti | tatra uragabhasma
nāgabhasmeti kasyacinmatam | śuddhaṃ tāpyamiti | tāpyaṃ suvarṇamākṣikaṃ śilā
manaḥśilā, vyoma abhrakam eke vyomasthāne vyoṣamiti paṭhanti, vyākhyānayanti
ca tathā | tatra vyoṣaṃ trikaṭukam, triphalā harītakyādikaṃ, kaṅkolabījaṃ
prasiddhaṃ, kapitthaṃ kapitthaphalaṃ, rajanī haridrā, bhṛṅgarājo
mārkavaśabdavācyaḥ etat sakalaṃ dravyaṃ samamātraṃ grāhyamiti sampradāyaḥ |
eke bhṛṅgarājena bhāvayedityasya sthāne ‘samaṃ bhāvyaṃ ca bhṛṅginā’miti
paṭhanti | niṣkamātra iti | caturmāṣakaḥ anupāne tu mahānimbo ‘bakāina’
saṃjñakaḥ | tasya bījāni phalāni tāni ca ṣaṭsaṃkhyāni grāhyāṇi taṇḍulatoyaṃ
palapramāṇam | śeṣaṃ sugamam || 204-207 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhasmasūtaṃ, mṛtaṃ
kāntalohaṃ, muṇḍo'pi lohaviśeṣaḥ | tāpyaṃ, śilā manaḥśilā, vyoṣaṃ trikaṭu,
triphalā, kolabījaṃ, kapittham | etatsarvaṃ tulyaṃ bhṛṅgarājena
ekaviṃśatirbhāvayet, niṣkaṃ ṭaṅkamātraṃ madhuyuktaṃ lihet | spaṣṭamanyat
|| 204-207 ||
atha mahāvahnirasamāha - catuḥsūtasya gandhāṣṭau rajanī triphalā śivā |
pratyekaṃ na dvibhāgaṃ syāttrivṛjjaipālacitrakam
||208|| pratyekaṃ ca tribhāgaṃ syātryūṣaṃ
dantī ca jīrakam | pratyekamaṣṭabhāgaṃ syādekīkṛtya vicūrṇayet
||209||
jayantīsnukpayobhṛṅgavahnivātāritailakaiḥ | pratyekena kramādbhāvyaṃ
saptavāraṃ pṛthakpṛthak
|| 210|| mahāvahniraso nāma niṣkamuṣṇajalaiḥ
pibet | virecanaṃ bhavettena takrabhaktaṃ sasaindhavam
|| 211 || dinānte dāpayetpathyaṃ
varjayecchītalaṃ jalam | sarvodaraharaḥ prokto mūḍhavātaharaḥ paraḥ
|| 212||
Āḍhamalla. catuḥsūtasyeti | sūtasya
pāradasya catvāro bhāgāḥ, gandhakasya cāṣṭau bhāgāḥ |
rajanīprabhūtipañcadravyāṇi pṛthag dvibhāgayutāni bhavanti | rajanī haridrā,
triphalā harītakyādikaṃ, śivā harītakī anena harītakīdviruktena bhāgāt saiva
dviguṇā kāryā | kecicchivāsthāne śilā iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | tatra
śilā manaḥśilā, trivṛjjaipālacitrakaṃ pratyekaṃ tribhāgayutaṃ grāhyam |
trivṛnniśothaḥ | jaipālaṃ dantibījaṃ, citrakaṃ citrakajaṭātvak, tryūṣaṇaṃ
dantī ca jīrakamapi pratyekamaṣṭabhāgaṃ jñeyam | tryūṣaṃ tryūṣaṇaṃ tacca
śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñam | dantī prasiddhā, jīrakaṃ śvetam | atha
bhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - jayantītyādi | jayantī śākabhedaḥ jīvantītyapare,
snukpayaḥ sehuṇḍakṣīraṃ, bhṛṅgaṃ mākavaṃ tacca ghamarāśavdavācyam, na tu
bhṛṅgamatra guḍatvak, vahniścitrakaḥ, vātāritailameraṇḍatailam | śeṣaṃ
subodham || || 208-212 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vahniraso
jalodarādau - śivā harītakī dviguṇā punaruktatvāt | trivṛt nisotaḥ, dantībījaṃ
jaipālaṃ, citrakaṃ prasiddham etattribhāgaṃ pratyekaṃ | tryūṣaṇaṃ trikaṭu,
dantījaṭā, jīrakaṃ pratyekamaṣṭabhāgaṃ, jayantī śākaviśeṣaḥ, snuk
sehuṇḍadugdhaṃ, bhṛṅgaṃ mārkavaḥ, vahniścitrakaḥ, vātāritailam eraṇḍatailaṃ,
pratyekena rasena saptasaptavāraṃ bhāvyam
||208-212 ||
atha vidyādharo rasaḥ gulmaplīhādau - gandhakaṃ tālakaṃ tāpyaṃ mṛtatāmraṃ
manaḥśilām | śuddhaṃ sūtaṃ ca tulyāṃśaṃ mardayedbhāvayeddinam
||213|| pippalyāstu kaṣāyeṇa vajrīkṣīreṇa
bhāvayet | niṣkārdhaṃ bhakṣayetkṣaudrairgulmaṃ plīhādikaṃ jayet||214||
raso vidyādharo nāma gomūtraṃ ca pibedanu |
Āḍhamalla. atha vidyādhararasamāha -
gandhamiti | tāpyamatra suvarṇamākṣikaṃ | śuddhasūtamiti | saṃskāritasūtam
etatsakalaṃ samamātraṃ mardayet| bhāvayeddinamiti pūrvaṃ dravyaṃ sakalaṃ
saṃmardya paścāduktadraveṇa bhāvayet | dinamiti pratyekaṃ śeṣaṃ sugamam
|| 213 || 214 ||
Kāśīrāma Vaidya. vajrī sehuṇḍaḥ | śeṣaṃ
sugamam ||213||214||
atha trinetro rasaḥ paktiśūlādau - ṭaṅkaṇaṃ hāriṇaṃ śṛṅgaṃ svarṇaṃ śulbaṃ
mṛtaṃ rasam
||215|| dinaikamārdrakadrāvairmardyaṃ
ruddhvā puṭe pacet | trinetrākhyarasasyaikaṃ māṣaṃ madhvājyakairlihet
|| 216|| saindhavaṃ jīrakaṃ hiṅgu
madhvājyābhyāṃ lihedanu | paktiśūlaharaḥ khyāto māsamātrānna saṃśayaḥ
||217||
Āḍhamalla. saubhāgyakṣāraṃ taccātra
bharjitaṃ deyaṃ, svarṇaṃ śulbamapi mṛtamatra deyaṃ | rodhanamatra
śarāvasampuṭavidhānaṃ puṭamatra gajapuṭam | śeṣaṃ sugamam
|| 215-217 ||
Kāśīrāma Vaidya. ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ,
hāriṇaṃ śṛṅgaṃ, svarṇaṃ mṛtaṃ, śuddhaṃ tāmraṃ mṛtaṃ, ruddhvā śarāvasaṃpuṭe
vanopalaiḥ pacet | spaṣṭamanyat
|| 215-217 ||
atha śūlagajakesarīrasaḥ śūle - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaikaṃ
mardayeddṛḍham | dvayostulyaṃ śuddhatāmraṃ saṃpuṭe tannirodhayet
||218|| ūrdhvādho lavaṇaṃ dattvā mṛdbhāṇḍe
dhārayedbhiṣak | tato gajapuṭe paktvā svāṅgaśītaṃ samuddharet
||219|| saṃpuṭaṃ cūrṇayetsūkṣmaṃ parṇakhaṇḍe
dviguñjakam | bhakṣayetsarvaśūlārto hiṅgu śuṇṭhī ca jīrakam
||220|| vacāmaricajaṃ cūrṇaṃ
karṣamuṣṇajalai: pibet | asādhyaṃ nāśayecchūlaṃ raso'yaṃ gajakesarī
||221 ||
Āḍhamalla. atha gajakesarīrasamāha -
śuddhaṃ sūtamiti | dṛḍhamardanenātra rasagandhakayoḥ kajjalīṃ
kuryādityabhiprāyaḥ | sampradāyastu amlarasaiḥ saha dṛḍhamardanaṃ kāryaṃ na
doṣaḥ | dvayostulyaṃ śuddhatāmramiti | dvayoḥ pāradagandhakayoḥ śuddhatāmraṃ
mṛtatāmram | eke dvayostulye śuddhatāmrasampuṭe iti paṭhanti vyākhyānayanti ca
| sampuṭaṃ cūrṇayediti vacanādayameva pakṣaḥ samīcīnaḥ| tena tāmrasampuṭe eva
rasagandhakabhasma rodhayedityartham iti | anupānaṃ hiṃgvādicūrṇaṃ vakṣyamāṇaṃ
karṣamānaṃ saṃgṛhya caturguṇenoṣṇodakena saha pibet
||218-221||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 218-221 ||
athāgnituṇḍavaṭīsarasaḥ agnimāndyādau - śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhamajamodāṃ
phalatrayam | svarjikṣāraṃ yavakṣāraṃ vahnisaindhavajīrakam
|| 222 || sauvarcalaṃ viḍaṅgāni sāmudraṃ
tryūṣaṇaṃ samam | viṣamuṣṭiṃ sarvatulyaṃ jambīrāmlena mardayet
|| 223 || maricābhāṃ vaṭīṃ
khādedvahnimāndyapraśāntaye |
Āḍhamalla. athāgnituṇḍavaṭīrasamāha -
śuddhasūtamityādi | eke śuddhasūtasamaṃ gandhamiti paṭhanti viṣaṃ na paṭhanti
tadasaṅgataṃ | bahusthāneṣu dṛṣṭatvāt | viṣamuṣṭiḥ kucelāśabdavācyaḥ sa ca
sakaladravyaparimāṇena sāmyo yojyaḥ | eke vahnimāndyapraśāntaye ityasyānte
tadanupānaślokamekaṃ paṭhanti mānayanti ca ‘pathyā śuṇṭhī guḍaṃ cānu palārdhaṃ
bhakṣayet sadā | agnituṇḍā vaṭī khyātā sarvarogakulāntakā’
|| 222 || 223 ||
Kāśīrāma Vaidya. vahniścitrakaḥ,
viṣamuṣṭiḥ mahānimbaphalaṃ kucelaṃ vā dvayorabhāve samudraphalaṃ vā deyam
|| 222 ||
|| 223 ||
athājīrṇakaṇṭako rasaḥ - śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ samaṃ sarvaṃ vicūrṇayet
|| 224 || maricaṃ sarvatulyāṃśaṃ kaṇṭakāryāḥ
phaladravaiḥ | mardayedbhāvayetsarvamekaviṃśativārakam
|| 225 || vaṭīṃ guñjātrayaṃ
khādetsarvājīrṇapraśāntaye | ajīrṇakaṇṭakaḥ so'yaṃ raso hanti viṣūcikā
|| 226 ||
Āḍhamalla. athājīrṇakaṇṭakarasamāha -
śuddhasūtamityādi | śuddharasaṃ śuddhaviṣaṃ śuddhagandhakaṃ ca etattrikaṃ ca
samamātraṃ saṃgṛhya tadanu ebhistribhiḥ sāmyaṃ ca maricacūrṇaṃ kṛtvā khalve
taccatuṣkaṃ saṃcūrṇya paścāduktadraveṇa bhāvayet | yāvadekaviṃśatisaṃkhyakaṃ
bhavati tāvadbhāvayedityarthaḥ | kaṇṭakāryā iti laghukaṇṭakāriphalāni |
kecidanupānārthaṃ ślokamekaṃ paṭhanti | ‘anu syādīśvarīmūlaṃ toyapiṣṭaṃ ca
pāyayet | śaṅkhaṃ cāśvatthamūlaṃ vā vāriṇā'jīrṇajidbhavet’ etanna pracarati
|| 224-226 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 224-226 ||
kaphādau manthānabhairavarasaḥ | mṛtaṃ sūtaṃ mṛtaṃ tāmraṃ hiṅgu puṣkaramūlakam
| saindhavaṃ gandhakaṃ tālaṃ kaṭukīṃ cūrṇayetsamam
||227||
punarnavādevadālīnirguṇḍītaṇḍulīyakaiḥ | tiktakośātakīdrāvairdinaikaṃ
mardayeddṛḍham || 228 || māṣamātraṃ
lihetkṣaudrai rasaṃ manthānabhairavam | kapharogapraśāntyarthaṃ nimbakvāthaṃ
pibedanu || 229 ||
Āḍhamalla. atha
manthānabhairavarasamāha - mṛtaṃ sūtamityādi | atra puṣkaramūlābhāve kuṣṭhaṃ
grāhyam | gandhakaṃ tālamapi śodhitaṃ grāhyam | tālaṃ haritālaṃ taṇḍulīyo
meghanādaḥ || 227-229 ||
Kāśīrāma Vaidya. tālaṃ haritālaṃ kaṭukī
etatsamaṃ mṛtsūtādyam aṣṭauṣadhaṃ cūrṇitam ebhiḥ punarnavādibhirbhāvayet |
punarnavā varṣābhūḥ devadālī nirguṇḍī taṇḍulīyakaṃ meghanādaḥ tiktakośātakī
jālinī eṣāṃ drāvairdinaikaṃ mardayet | punardugdhena mardayet | māṣamātraṃ
kṣaudrairlihet upari nimbapatrakvāthaṃ pibet | eraṇḍanālena vānti kārayet |
kaphakṣayakāsādayo yānti || 227-229 ||
atha vātanāśano rasaḥ - sūtahāṭakavajrāṇi tāmraṃ lohaṃ ca mākṣikam| tālaṃ
nīlāñjanaṃ tutthamahiphenaṃ samāṃśakam
||230|| pañcānāṃ lavaṇānāṃ ca bhāgamekaṃ
vimardayet | vajrīkṣīrairdinaikaṃ tu ruddhvādho bhūdhare pacet
|| 231 ||
māṣaikamārdrakadrāvairlehayedvātanāśanam | pippalīmūlajakvāthaṃ
sakṛṣṇamanupāyayet
|| 232 || sarvānvātavikārāṃstu
nihantyākṣepakādikān|
Āḍhamalla. atha vātanāśanarasamāha -
sūtahāṭakavajrāṇīti | sūtaṃ pāradaṃ, hāṭakaṃ suvarṇaṃ, vajraṃ hīrakaṃ | eke
mākṣikasthāne gandhakamiti paṭhanti etanmanoharam | tālaṃ haritālaṃ,
nīlāñjanaṃ prasiddhaṃ tadabhāve sīsakaṃ grāhyam | tatsambhavatvāt abdhiphenaṃ
samudraphenam | etatsakalaṃ samamātram | pañcānāṃ lavaṇānāṃ pañcabhāgā
ityarthaḥ | ‘sindhusauvarcalopetaṃ biḍaṃ sāmudrajaṃ gaḍam’ iti pañcalavaṇam |
ruddhvādho bhūdhare pacediti | tatsakalaṃ dinaikam ekadinaṃ saṃmardya
paścādbhūdharayantre pacedityabhiprāyaḥ | bhūdharayantraṃ tu pūrvaṃ
darśitameva | anupāne sakṛṣṇamiti pippalīcūrṇaṃ, prakṣepaṇaṃ kuryāt | ayameva
raso granthāntare bhūtonmādārthaṃ paṭhitaḥ | atra kvacidviparītatā dṛśyate
tathāhi - sūtāyastāmramabhraṃ ca mṛtaṃ svarṇaṃ samaṃ samam | sūtapādaṃ mṛtaṃ
vajraṃ tālaṃ gandhaṃ manaḥśilām || tutthaṃ nīlāñjanaṃ śuddhamabdhiphenaṃ samaṃ
rasāt | pañcānāṃ lavaṇānāṃ ca pratibhāgaṃ rasonmitam ||
citrakairbhṛṅgarājaiśca vajrīdugdhaiśca mardayet | dinānte golakaṃ kṛtvā
ruddhvā gajapuṭe pacet|| mahābhūtāṅkuśo nāma raso guñjādvayaṃ lihet |
ārdrakasya rasaireva bhūtonmādapraśāntaye || pippalyā'ktaṃ pibeccānu daśamūlaṃ
kaṣāyakam’ (iti) || 230-232 ||
Kāśīrāma Vaidya. sūtaṃ mṛtaṃ pāradaṃ,
hāṭakaṃ svarṇaṃ, vajraṃ hīrakaṃ, mṛtamabhrakaṃ vā, lohaṃ, mākṣikaṃ
svarṇamākṣikaṃ, tālaṃ haritālaṃ, nīlāñjanaṃ, tutthaṃ śuddhaṃ māritaṃ,
tadabhāve tāmraṃ vā deyaṃ vamanabhayāt | ahiphenam akūkam etatsamaṃ
vajrakṣāraiḥ vimardayet ||230-232 ||
atha kanakasundaraḥ sannipātādau - kanakasyāṣṭaśāṇāḥ syuḥ sūto
dvādaśabhirmataḥ ||233 || gandho'pi dvādaśa
proktastāmraṃ śāṇadvayonmitam | abhrakaṃ syāccatuḥśāṇaṃ mākṣikaṃ ca dviśāṇikam
||234|| vaṅgo dviśāṇaḥ sauvīraṃ triśāṇaṃ
lohamaṣṭakam | viṣaṃ triśāṇikaṃ kṛtvā lāṅgalī palasaṃmitā
||235|| mardayeddinamekaṃ tu
rasairamlaphalodbhavaiḥ | dadyānmṛdupuṭaṃ vahnau tataḥ sūkṣmaṃ vicūrṇayet
||236|| māṣamātro raso deyaḥ saṃnipāte
sudāruṇe | ārdrakasvarasenaiva rasonasya rasena vā
|| 237 || kilāsaṃ sarvakuṣṭhāni visarpaṃ ca
bhagandaram | jvaraṃ garamajīrṇaṃ ca jayedrogaharo rasaḥ
||238 ||
Āḍhamalla. atha kanakasundararasamāha -
kanakasyetyādi | kanakādīnyatra mṛtāni grāhyāṇi śāṇopalakṣitatvādatra bhāga
eva boddhavyaḥ yathāsambhavatvāt | kanakamatra suvarṇaṃ, sūtaḥ pāradaḥ, gandho
gandhakaḥ, sauvīraṃ sauvīrāñjanaṃ,lohaṃ sārasaṃjñam, lāṅgalī kalihārikā,
amlaphalāni bījapūrajambīraprabhṛtīni | mṛdupuṭamatra gajapuṭaviśeṣam | śeṣaṃ
sugamam || 233-238 ||
Kāśīrāma Vaidya. kanakasya
dhattūrabījasya aṣṭa śāṇāḥ aṣṭa ṭaṅkāḥ, sūtaḥ śuddhaḥ dvādaśa ṭaṅkaḥ, tāmraṃ
mṛtaṃ dviśāṇam, abhrakaṃ catuḥśāṇaṃ, mākṣikaṃ mṛtaṃ dviśāṇaṃ, vaṅgo mṛtaḥ
dviśāṇaḥ, sauvīraḥ añjanaṃ triśāṇaṃ, lohaṃ mṛtam aṣṭaśāṇam | viṣaṃ triśāṇaṃ,
lāṅgalī kalihārī palapramāṇā, amlavetasādyai: mṛdupuṭaṃ dadyāt | punaḥ
māṣamātro deyaḥ | ādrakarasena rasonarasena vā kilāsaṃ citrakuṣṭhāni
visarpabhagaṃdaraṃ jvaraṃ viṣam ajīrṇaṃ jayet etadrogaharo rasaḥ
kanakasundaraḥ || 233-238 ||
atha sannipātabhairavo rasaḥ -- raso gandhastrikarṣaḥ syāt kuryātkajjalikāṃ
tayoḥ | tāmratārāravaṅgāhisārāścaikaikakārṣikāḥ
||239||
śigrujvālāmukhīśuṇṭhībilvebhyastaṇḍulīyakān | pratyekaṃ svarasaiḥ
kuryādyāmaikaikaṃ vimardanam || 240 || kṛtvā
golaṃ vṛtaṃ vastre lavaṇāpūrite nyaset | kācabhāṇḍe tataḥ sthālyāṃ kācakūpīṃ
niveśayet || vālukābhiḥ prapūryātha vahniryāmadvayaṃ bhavet | tata uddhṛtya
taṃ golaṃ cūrṇayitvā vimiśrayet
||242|| pravāṇacūrṇakarṣeṇa śāṇamātraviṣeṇa
ca | kṛṣṇasarpasya garalairdvivelaṃ bhāvayettathā
|| 243 || tagaraṃ muśalī māṃsī hemāhvā
cetasaḥ kaṇā | nīlinī patrakaṃ cailā citrakaśca kuṭherakaḥ
|| 244 || śatapuṣpā devadālī
dhattūrāgastyamuṇḍikāḥ | madhūkajātīmadanarasaireṣāṃ vimardayet
|| 245 || pratyekamekavelaṃ ca tataḥ
saṃśoṣya dhārayet | bījapūrārdrakadrāvairmaricaiḥ ṣoḍaśonmitaiḥ
|| 246 || raso dviguñjāpramitaḥ saṃnipāteṣu
dīyate | prasiddho'yaṃ raso nāmnā saṃnipātasya bhairavaḥ
||247||
Āḍhamalla. atha
sannipātabhairavarasamāha - raso gandhastrikarṣaḥ syādityādi | rasaḥ pāradaḥ,
gandho gandhakaḥ etaddvayaṃ militaṃ trikarṣaṃ syādityarthaḥ |
tāmratārāravaṅgāhisārāścaikaikakārṣikā iti | tāmraṃ prasiddham | tāraṃ
raupyam, āraṃ pītalohaṃ, vaṅgaṃ raṅgavācyam, ahiḥ sīsakaṃ | sāro lohaḥ
etattāmrādikaṃ sarvaṃ mṛtaṃ grāhyamiti sampradāyaḥ | ekaikakārṣikā iti |
pratyekaṃ karṣasaṃmitā ityabhiprāyaḥ | aparamapi śigru śobhāñjanaṃ jvālāmukhī
jayantī bilvebhya iti | bilvamūlādrasairiti śeṣaḥ | taṇḍulīyaḥ
meghanādaśabdavācyaḥ | svarasamatra sadyaskaṃ kvathitarasaṃ vā | atha
prakṣepārthaṃ dravyāṇyāha - tatra siddharase pravāṇacūrṇakarṣeṇeti |
pravāṇacūrṇaṃ viṣacūrṇaṃ ca miśrayet | pravāṇacūrṇaṃ karṣapramāṇaṃ, viṣacūrṇaṃ
śāṇamātramiti | pravāṇamiti prakarṣeṇa vāṇaṃ sudhācūrṇamityarthaḥ | eke
pravālacūrṇaṃ paṭhanti tatra pravālacūrṇaṃ vidrumacūrṇaṃ|
śuktikācūrṇamityapare tadabhāve śaṅkhacūrṇamityasmadīyaḥ sampradāyaḥ |
bhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - kṛṣṇasarpasya garalaiḥ kṛtvā tatpūrvoktaṃ dravyaṃ
dvivelaṃ yāvadbhāvayet | garalaṃ tadviṣaṃ viśeṣam | tagarādibhiśca
tadvāramekaṃ bhāvayet | pratyekamiti pṛthak pṛthak | tagaraṃ prasiddham |
māṃsī jaṭākhyā, hemāhvā svarṇakṣīrī, vetaso jalavetasaḥ, kaṇā pippalī,
nīlinīpatrakamiti nīlikāpatram eke nīlinī patrakaṃ ca dravyadvayaṃ
vyākhyānayanti tacca na sarvamataṃ, kuṭherakaḥ22
prasiddhaḥ, devadālī vallīviśeṣaḥ, muṇḍikā kedāramuṇḍī, madhūkaṃ
madhūkavṛkṣaḥ, jātī mālatīraso'tra sadyaskaḥ kvathito vā yathālābhāt | ayaṃ
siddharaso dviguñjāpramitaḥ ṣoḍaśamaricānvito bījapūrārdrakarasena saha
bhakṣayet ||239|| 247 ||
Kāśīrāma Vaidya. pāradaḥ, gandhakaḥ
trikarṣau etau, mṛtaṃ tāraṃ mṛtaṃ rūpyam | abhram abhrakaṃ, vaṅgam, ahiḥ
nāgaṃ, sāraṃ loham ete ekaikakarṣakāḥ | śigru śobhāñjanam, jvālāmukhī jayantī,
taṇḍulīyakaḥ, ebhirgolakaṃ kṛtvā punarvastrairvṛtaṃ kācapātrasthaṃ
lavaṇapūrite bhāṇḍe nyaset | vahniṃ dadyāt | yāmadvayam | tataḥ punaḥ
pravālacūrṇakarṣeṇa śāṇamātraviṣeṇa melayitvā kṛṣṇasarpasya garalairbhāvayet
divasamekaṃ dinaṃ paścātsthālikāyāṃ haṇḍikāyāṃ ca kupīṃ niveśayet | hemāhvā
svarṇakṣīrī, nīlinī aparājitā, kuṭherakaḥ śvetatulasī, devadālī | madhūkaṃ
guḍapuṣpaṃ, jātī mālatī, madanaphalaṃ, spaṣṭamanyat
|| 239-247 ||
atīsārādau grahaṇīkapāṭaḥ - tāramauktikahemāni sāraścaikaikabhāgikāḥ |
dvibhāgo gandhakaḥ sūtastribhāgo mardayedimān||248||
kapitthasvarasairgāḍhaṃ mṛgaśṛṅge tataḥ kṣipet | puṭenmadhyapuṭenaiva tata
udbhṛtya mardayet ||249|| balārasaiḥ
saptavelamapāmārgarasaistridhā | lodhraprativiṣāmustadhātakīndrayavāmṛtāḥ
|| 250 || pratyekameṣāṃ svarasairbhāvanā
syāttridhā tridhā | māṣamātro raso deyo madhunā maricaistathā
|| 251 || hanyātsarvānatīsārāngrahaṇīṃ
sarvajāmapi | kapāṭo grahaṇīroge raso'yaṃ vahnidīpanaḥ
|| 252 ||
Āḍhamalla. atha grahaṇīkapāṭarasamāha -
tāramauktikahemānītyādi sugamam | madhyapuṭaṃ tu laghupuṭasaṃjñaṃ tacca
ṣoḍaśāṅgulagarte pratipāditam | tathāhi - ‘nipuṇavihitagartaḥ
ṣoḍaśairaṅgulairvā mitasakalavibhāgastasya madhye nidhāya |
jvalanamativiśuṣkairgomayaiḥ sūtasiddhyai laghugajapuṭamevaṃ pūrvamuktaṃ
munīndraiḥ’ iti | maricamānamapyatra māṣamātram | athavā doṣāpekṣayā deyam
|| 248-252 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ
mauktikaṃ, muktāphalaṃ, hema svarṇaṃ mṛtaṃ, sāro mṛtalohaḥ, ete
pratyekabhāgikāḥ | dvibhāgo gandhaḥ, sūtaḥ pāradaḥ śuddhatribhāgaḥ | etān
kajjalīkṛtya kapitthaphalasvarasairmardya mṛgaśṛṅge sthāpayet | mṛtkarpaṭaṃ
datvā madhyapuṭe puṭet | balā prasiddhā tadrasaiḥ saptavelaṃ saptavāraṃ
bhāvayet | apāmārga ūrdhvakaṇṭakaḥ tadrasaistridhā bhāvayet | lodhraṃ
prasiddhaṃ, prativiṣā ativiṣā, mustaṃ nāgaraṃ, dhātakīpuṣpāṇi, indrayavaḥ,
amṛtā guḍūcī eṣāṃ svarasaiḥ pratyekaṃ tridhā bhāvanā syāt | tadādisiddho
māṣamātro deyaḥ | madhunā tathā maricairapi māṣamātraiḥ sarvānatīsārān tathā
sarvajāṃ grahaṇīṃ hanyāt || 248-252 ||
atha grahaṇīvajrakapāṭaḥ - mṛtasūtābhrakaṃ gandhaṃ yavakṣāraṃ saṭaṅkaṇam |
agnimanthaṃ vacāṃ kuryātsūtatulyānimānsudhīḥ
||253|| tato
jayantījamvīrabhṛṅgadrāvairvimardayet | trivāsaraṃ tato golaṃ kṛtvā saṃśoṣya
dhārayet ||254|| lohapātre śarāvaṃ ca
dattvopari vimudrayet | adho vahniṃ śanaiḥ kuryādyāmārdhaṃ tata uddharet||255||
rasatulyāṃ prativiṣāṃ dadyānmocarasaṃ tathā |
kapitthavijayādrāvairbhāvayetsaptadhā pṛthak
||256|| dhātakīndrayavā mustā lodhraṃ bilvaṃ
guḍūcikā | etadrasairbhāvayitvā velaikaikaṃ ca śoṣayet
|| 257|| rasaṃ vajrakapāṭākhyaṃ śāṇaikaṃ
madhunā lihet | vahniṃ śuṇṭhīṃ biḍaṃ bilvaṃ lavaṇaṃ cūrṇayetsamam
||258|| pibeduṣṇāmbunā cānu sarvajāṃ
grahaṇīṃ jayet |
Āḍhamalla. atha
grahaṇīvajrakapāṭarasamāha - mṛtasūtābhrakamiti | mṛtasūtaṃ pāradaṃ bhavati
tāvat parimāṇaṃ pṛthak ṣaḍdravyāṇi grāhyāṇi | eke ṣaḍdravyaṃ tu pāradasāmyaṃ
deyamiti manyaṃte tanna sarvamatam| kiṃtu mṛtapāradasyaiko bhāgaḥ |
abhrakādīnāṃ ṣaḍbhāgā iti sarvamatam | tatastasmāt | jayantī śākabhedaḥ |
jambīraṃ jambīraphalarasaḥ | bhṛṅgo mārkavaḥ |
trivāsaramityanenaikadravyasyaikāhameva bhāvanā deyetyabhiprāyaḥ | lohapātra
ityādinā piṭharīyaṃ vālukābhiḥ prapūryetyasmadīyasampradāyāt kāryo na doṣaḥ |
yāmārdhamityanena ghaṭikācatuṣṭayaṃ yāvat etatsiddhaṃ bhavati tadā prativiṣāṃ
mocarasaṃ ca pṛthaksiddhaṃ rasatulyaṃ melayitvā paścāduktadravyasya rasaiḥ
kṛtvā bhāvayet | prativiṣā ativiṣāśabdavācyā | mocarasaṃ śālmalīniryāsam | eke
prativiṣāmocarasayorapi bhāvanāmāhuḥ | vijayā'tra bhaṅgā, saptadhā bhāvanā
ekadravyeṇa kāryā, anyeṣāṃ vakṣyamāṇānāṃ pṛthagekavāraṃ tatra dhātakī
dhātakīkusumāni, indrayavaṃ kuṭajabījaṃ, rāsnā surabhī, madhvatra lehane
yāvattāvanmānaṃ deyam | anupānārthadravyeṣu vahniścitrakajaṭā, biḍaṃ
biḍalavaṇaṃ, lavaṇaṃ saindhavam
|| 253-258 ||
Kāśīrāma Vaidya. mṛtasūtaṃ mṛtapāradam,
abhrakaṃ, gandhakaṃ, yavakṣāraṃ, saubhāgyam, agnimantho, vacā etāni
sūtatulyāni kuryāt | yāvat sūtaṃ pratyekabhāgaṃ mataḥ | tato
jayantyādibhirvimardayet | trivāsaraṃ tridinaṃ tato golaṃ kṛtvā saṃśoṣya
lohapātre kaṭāhikādau dhṛtvā upari śarāvaṃ datvā mudrayet | śanairyāmārdhaṃ
vahṇiṃ kuryāt | golakatulyāṃ prativiṣāṃ tathā mocarasaṃ datvā kapitthādibhiḥ
saptasapta bhāvayet | vijayā bhaṅgā, kapitthaṃ prasiddhaṃ,
tairdhātakyādibhirvāraikaṃ bhāvayet | dhātakīpuṣpāṇi, indrayavaḥ mustaṃ,
lodhraṃ, bilvaṃ, guḍūcī etaiḥ śāṇaṃ ṭaṅkaṃ madhunā lihet | vahniścitrakaṃ,
śuṇṭhī, biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, saindhavam etadanupānaṃ pibet
|| 253-258 ||
atha madanakāmadevo vājīkaraṇe - tāraṃ vajraṃ suvarṇaṃ ca tāmraṃ
sūtakagandhakam || 259 || lohaṃ
kramavivṛddhāni kuryādetāni mātrayā | vimardya kanyakādrāvairnyasetkācamaye
ghaṭe || 260 || vimudrāṃ piṭharīmadhye
dhārayetsaindhavāvṛte | piṭharīṃ mudrayetsamyak tataścullyāṃ niveśayet||261 ||
vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryāddinaikaṃ tata uddharet | svāṅgaśītaṃ ca saṃcūrṇya
bhāvayedarkadugdhakaiḥ || 262 || aśvagandhā
ca kākolī vānarī muśalīkṣurā23
| tritrivelaṃ rasairāsāṃ śatāvaryāśca bhāvayet
|| 263 || padmakandakaserūṇāṃ rasaiḥ kāśasya
bhāvayet | kastūrī vyoṣakarpūrakaṅkolailālavaṅgakam
|| 264 || pūrvacūrṇādaṣṭamāṃśametaccūrṇaṃ
vimiśrayet | sarvai: samāṃ śarkarāṃ ca dattvā śāṇonmitāṃ pibet
||265 || godugdhadvipalenaiva
madhurāhārasevakaḥ | asya prabhāvātsaundaryaṃ balaṃ tejo'bhivardhate
||266|| taruṇī ramayedvahvīḥ śukrahānirna
jāyate |
Āḍhamalla. atha madanakāmadevarasamāha
- tāramityādi | tāraṃ raupyaṃ, vajraṃ hīrakaṃ, tadabhāve vaikrāntaṃ grāhyamiti
vyavahārāt | sūtakaḥ pāradaḥ lohaṃ sārasaṃjñam | atra kramavṛddhistu
pūrvadravyāduttaravṛddhirboddhavyā, asmatsampradāye tu rajatādīni dravyāṇi
atra mṛtāni deyānīti vyavahāro'pi dṛśyate | kanyakā kaumārī | vimudrāmiti
kācakupīmiti śeṣaḥ | saindhavacūrṇaṃ ca kācakupīmubhayato deyam |
siddharasasyabhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - arkadugdhamarkabhavaṃ kṣīraṃ, kālolī
prasiddhā, vānarī kapikacchūḥ, muśalī kandaviśeṣaḥ, ikṣukaḥ kokilākṣaḥ
tālamūlī, padmakandaḥ kamalakandaḥ kaseruko'pi vikhyātaḥ kāśatṛṇasaṃjñaḥ
prasiddhaḥ | paścāccūrṇārthaṃ dravyāṇyāha - kastūrītyādi | kastūrī
mṛganābhijā, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, pūrvacūrṇādbhāvanābhiḥ
pratipāditadravyādaṣṭamāṃśaṃ dadyāt | tena pūrvacūrṇaṃ saptabhāgaṃ
kastūrīpramukhaṃ caikabhāgamiti ||259-266 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ
vajraṃ hīrakam abhrakaṃ vā, suvarṇaṃ mṛtaṃ, gandhakaṃ, sūtakaṃ śuddhaṃ,
tīkṣṇam etāni kramavṛddhāni tāraṃ bhāgaikaṃ, vajraṃ dvibhāgaṃ, suvarṇaṃ
tribhāgaṃ, tāmraṃ caturbhāgaṃ, sūtaṃ saptabhāgaṃ, lohamaṣṭabhāgam evam
arkadugdhairmardya kācakupyāṃ vālukāyantre pācayet |
tato'śvagandhādibhirmardya bhakṣayet | arkadugdhaṃ yadyapi bhāvanādravye
likhitaṃ tathāpi kumāryā sahaiva deyam arkadugdhasya bhakṣaṇānucitatvāt |
vānarī kapikacchūḥ, muśalī, ikṣurā tālamūlī, spaṣṭamanyat
|| 259-266 ||
vājīkaraṇe kandarpasundararasamāha - sūto vajramahirmuktā tāraṃ
hemāsitābhrakam ||267|| rasaiḥ
karṣāṃśakānetānmardayedirimedajaiḥ | pravālacūrṇaṃ gandhaṃ ca dvidvikarṣaṃ
vimiśrayet
||268|| tato'śvagandhāsvarasairvimardya
mṛgaśṛṅgake | kṣiptvā mṛdupuṭe paktvā bhāvayeddhātakrīrasaiḥ
||269|| kākolī madhukaṃ māṃsī
balātrayabiseṅgude | drākṣāpippalavandākaṃ varī parṇīcatuṣṭayam
|| 270 || parūṣakaṃ kaseruśca madhūkaṃ
vānarī tathā | bhāvayitvā rasaireṣāṃ śoṣayitvā vicūrṇayet||271||
elātvakpatrakaṃ vāṃśī lavaṅgāgarukeśaram | mustaṃ mṛgamadaḥ kṛṣṇā jalaṃ
candraśca miśrayet ||272|| etaccūrṇaiḥ
śāṇamitai rasaṃ kandarpasundaram | khādecchāṇamitaṃ rātrau sitā dhātrī
vidārikā ||273|| etāsāṃ karṣacūrṇena
sarpiṣkarṣeṇa saṃyutam | tasyānu dvipalaṃ kṣīraṃ pibetsusthitamānasaḥ
||274|| ramaṇī ramayedbahvīrna hāniṃ kvāpi
gacchati |
Āḍhamalla. sūta ityādi | sūtaḥ pāradaḥ,
vajraṃ hīrakam, ahiḥ sīsakaṃ, muktā prasiddhā, tāraṃ raupyaṃ, hema suvarṇam,
asitābhrakaṃ kṛṣṇābhrakam etatsarvamapi māritaṃ grāhyamityatra vyavahāraḥ |
eteṣāṃ mānamapi karṣapramāṇaṃ pratyekam | irimedo viṭkhadiraḥ, sa ca loke
‘reoja’ śabdavācya tasya tvak grāhyā | aparadravyadvayamapi melanārthaṃ
dvidvikarṣaṃ pratyekaṃ deyam | tacca pravālacūrṇaṃ vidrumacūrṇaṃ, gandhaṃ
gandhakaṃ, mṛgaśṛṅgake mṛgaśṛṅgasampuṭe tadauṣadhaṃ dhāryamityabhiprāyaḥ |
mṛdusampuṭaṃ ca laghugajapuṭamityarthaḥ | paścādbhāvanārthaṃ dravyāṇyāha -
dhātakī dhātakīkusumāni, kākolī svanāmakhyātā, madhukaṃ madhukayaṣṭī, māṃsī
jaṭākhyaṃ sugandhadravyam | balātrayaṃ prasiddham tacca balā atibalā
nāgabaleti, bisaṃ mṛṇālaṃ, bhasīṇḍaśavdavācyaṃ loke, iṅgudaṃ vṛkṣeṅgudaṃ,
drākṣā prasiddhā, pippalavandākamiti pippalavṛkṣasya vandā, vandā ca
viṭapalagno gulmaviśeṣaḥ, eke pippalavandākaṃ dravyadvayaṃ varṇayanti tatra
pippalaḥ pippalatvak vandāvṛkṣaḥ vandā prasiddhā apare pippalīvandākamiti
vyākhyānayanti, vāṇaḥ sahacaraḥ eke vāṇasthāne varīti paṭhanti,
parṇīcatuṣṭayamiti | māṣaparṇī mudgaparṇī, śālaparṇī, pṛṣṭhiparṇī, ceti,
parūṣakaṃ phālasāśabdavācyaṃ kaserukaṃ prasiddham | madhūkaṃ
bhadhūkavṛkṣapuṣpāṇi, vānarī kapikacchūḥ, eteṣāṃ svarasena pratyekaṃ
bhāvayedityarthaḥ | atha cūrṇārthaṃ dravyāṇyāha - elātvakpatrakamityādi |
vāṃśī tvakkṣīrī vaṃśarocanā iti prasiddhā, agaru prasiddham, keśaraṃ
nāgakeśaraṃ, mustaṃ prasiddham, mṛgamadaḥ kastūrī, kṛṣṇā pippalī, jalaṃ
vālakaṃ, candraḥ karpūraḥ etatsakalaṃ śāṇamitaṃ ṭaṅkapramāṇaṃ bhakṣaṇārthaṃ
rātrau niśāmukhe | anupānamāha - dvipalaṃ kṣīraṃ pibet, kathambhūtam ?
sitādīnāṃ dravyatrayāṇāṃ cūrṇaṃ melayitvā karṣamātraṃ saṃgṛhya karṣamānena ca
ghṛtena saha saṃmardya tanmiśritam | sitā matsyaṇḍī, dhātrī āmalakī, vidārī
vidārīkandaḥ, sukhitamānasaḥ svasthaḥ, na tu āturaḥ, tasya vihitatvāt na hāniṃ
kvāpi gacchatīti sa puruṣaḥ | vīryahāniṃ na prāpnoti ityarthaḥ
|| 267-274 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kandarpasundaro
rasaḥ | sūtaḥ pāradaḥ, vajraṃ hīrakaṃ vā abhrakam, ahiḥ sīsakaḥ, muktā
prasiddhā, tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ hema svarṇaṃ mṛtaṃ, sitābhrakaṃ, śvetābhrakaṃ
māritam, etān karṣāṃśikān pratyekān irimedo viṭkhadiraḥ tena mardayet |
pravālo vidrumaḥ dvikarṣo gandhako dvikarṣaḥ | aśvagandhāsvarasairmardyaḥ,
mṛgaśṛṅgake kṛtvā mṛdupuṭe pacet | tato dhātakīrasairbhāvayet|
parūṣakaphalaviśeṣaḥ kaseruḥ prasiddhaḥ, madhūkaṃ guḍapuṣpaḥ, vānarī
kapikacchūḥ eṣāṃ rasairbhāvayitvā śoṣayitvā vicūrṇayet | elādikaiḥ pratyekaṃ
śāṇamitairmiśrayet | punaḥ kandarpasundaraṃ śāṇamitaṃ rātrau, sitā dhātrī
vidārikā eteṣāṃ karṣacūrṇena yutaṃ sarpiḥ karṣeṇa saṃyutaṃ khādet | tasyānu
dvipalaṃ kṣīraṃ pibet | susthiramānasaḥ ramaṇī ramayet | elā kṣudrailā, patraṃ
patrajaṃ, vāṃśī rocanā, lavaṅgam, agaru, kesaraṃ mustaṃ, mṛgamadaṃ kastūrī,
kṛṣṇā pippalī, jalaṃ vālakaṃ, candraḥ karpūraḥ, sitā prasiddhā, dhātrī
āmalakī, vidārīkandaṃ, sarpirghṛtaṃ, spaṣṭamanyat
|| 267-274 ||
atha loharasāyanam - śuddhaṃ rasendraṃ bhāgaikaṃ dvibhāgaṃ śuddhagandhakam
||275|| kṣipetkajjalikāṃ kuryāttatra
tīkṣṇabhavaṃ rajaḥ | kṣiptvā kajjalikātulyaṃ praharaikaṃ vimardayet
||276|| tataḥ kanyādravairgharme tridinaṃ
parimardayet | tataḥ saṃjāyate tasya soṣṇo dhūmodgamo mahān
||277|| atyantaṃ piṇḍitaṃ kṛtvā tāmrapātre
nidhāpayet | madhye dhānyakuśūlasya tridinaṃ dhārayedbudhaḥ
|| 278 || uddhṛtya tasmātkhalve ca kṣiptvā
gharme nidhāya ca | rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāstrivelaṃ paribhāvayet
|| 279 || saṃśoṣya gharme kvāthaiśca
bhāvayettrikaṭostridhā | vāsāmṛtācitrakāṇārasairbhāvyaṃ kramāttridhā
||280|| lohapātre tataḥ kṣiptvā
bhāvayettriphalājalaiḥ | nirguṇḍīdāḍimatvagbhirbisabhṛṅgakuraṇṭakaiḥ
|| 281 || palāśakadalīdrāvairbījakasya
śṛtena ca | nīlikālambuṣādrāvairbabbūlaphalikārasaiḥ
|| 282 || bhāvayettritrivelaṃ ca tato
nāgabalārasaiḥ | śatāvarīgokṣurubhiḥ pātālagaruḍīdravaiḥ
|| 283 || tritrivelaṃ yathālābhaṃ
bhāvayedebhirauṣadhaiḥ | tataḥ prātarlihetkṣaudraghṛtābhyāṃ kolamātrakam||284||
palamātraṃ varākvāthaṃ pibedasyānupānakam| māsatrayaṃ śīlitaṃ
syādvalīpalitanāśanam ||285|| mandāgniṃ
śvāsakāsau ca pāṇḍutāṃ kaphamārutau | pippalīmadhusaṃyuktaṃ hanyādetanna
saṃśayaḥ ||286 || vātāsraṃ mūtradoṣāṃśca
grahaṇīṃ gudajāṃ rujam | aṇḍavṛddhiṃ jayedetacchinnāsattvamadhuplutam
|| 287 || balavarṇakaraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ
paramaṃ smṛtam | jayetsarvāmayānkālādidaṃ loharasāyanam
|| 288 || kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ
rājikāṃ tathā | madyamamlarasaṃ caiva tyajellohasya sevakaḥ
||289||
Āḍhamalla. atha loharasāyanamāha -
śuddhaṃ rasendrabhāgaikam ityādi | śuddhaṃ saṃskāritaṃ, rasendraḥ pāradaḥ
tasyaiko bhāgaḥ, śuddhagandhakasya dvau bhāgau, gandhakaśuddhiśca pūrvaṃ
kathitaiva | tatra kajjalikāyāṃ tīkṣṇabhavaṃ raja iti | lohacūrṇaṃ śuddhaṃ
mṛtasāracūrṇam ityeke | tacca pūrvakajjalikāsāmyaṃ grāhyam | praharaikaṃ
mardanaṃ kevalaṃ kajjalikā lohacūrṇayoreva kathitaṃ na tu svarasādinā,
vakṣyamāṇasvarasaireva tridinaṃ yāvadityabhiprāyaḥ | gharma iti
kharatarasūryāṃśutāpite ata eva tasya soṣṇo mahān dhūmodgamo bhavati iti |
tenaivaṃ lohamṛtiḥ syādityeke | svamate tu dhānyakuśūloṣitaṃ trirātraṃ
yāvadbhavati paścād yaduddharet tatkālameva gharme dhāraṇena mṛtiḥ syāt |
atyantapiṇḍitamityanena eraṇḍapatraveṣṭanādikamabhipretam | paścātkāryamāha -
rasairityādi | kuṭhāracchinnā loke tipānīśabdavācyā | kurejā ityapare |
trivelamityanenāparadravyāṇāmapi saṃbandhaḥ | tenaikaikarasena trivelaṃ
bhāvayedityarthaḥ | gharme ca pratyekaṃ śoṣaṇamapi vihitam | trikaṭoḥ
tryūṣaṇasya ‘śuṇṭhīmaricapippalyastrikaṭusttryūṣaṇaṃ smṛtam’ iti | vāsā
āṭarūṣakaḥ, amṛtā guḍūcī | lohapātre tat kṣiptveti pūrvaṃ mṛtpātre dhāryamiti
prāptam | pāṣāṇakhalve vā triphalājalaiḥ triphalākvāthaiḥ triphalāharītakyādi
dāḍimatvak valkalaṃ, vāsā āṭarūṣakaḥ bhṛṅgo mārkavaḥ, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ,
palāśakadalīdrāvairiti palāśaḥ prasiddhaḥ, tasya drāvaḥ svaniryāsaḥ,
kadalīdrāvaḥ kadalīkandaniryāsaḥ, vījako vijayasāro vṛkṣaviśeṣastasya śṛtena
kvāthena, nīlikā nīlī, alambuṣā muṇḍī, babbūlaphalikā babbūlavṛkṣasya
phalānītyarthaḥ, nāgabalā gāṅgerukī, śatāvarī, gokṣurakau prasiddhau,
pātālagaruḍī chirahaṇṭiśabdavācyā | anupāne varākvāthaṃ triphalākvātham,
chinnāsatvaṃ guḍūcīsatvaṃ | śeṣaṃ subodham
||275-289||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhaṃ rasendraṃ
bhāgaikaṃ, dvibhāgaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ tayoḥ kajjalikāṃ kṛtvā tatra
tīkṣṇabhavaṃ cūrṇaṃ sarvatulyaṃ kanyādrāvairmardayet, tato golakaṃ kṛtvā
eraṇḍapatrairveṣṭayitvā tāmrasampuṭe dhānyarāśau sthāpayet tataḥ kuṭhāra-
chinnādyairbhāvayet | kuṭhārachinnā, bisaṃ mṛṇālaṃ, bhṛṅgo bhṛṅgarājaḥ,
kuraṇṭakaḥ pītavāsā, nīlikā aparājitā, alambuṣā muṇḍī, varī śatāvarī
|| 275-289 ||
jaipālaśodhanam - (jaipālaṃ24
rahitaṃ tvagaṅkurarasajñābhirmale māhiṣe nikṣiptaṃ tryahamuṣṇatoyavimalaṃ
khalve savāso'rditam liptaṃ nūtanakharpareṣu vigatasnehaṃ rajaḥsaṃnibhaṃ
nimbūkāmbuvibhāvitaṃ ca bahuśaḥ śuddhaṃ guṇāḍhyaṃ bhavet
||290||
viṣaśodhanam | viṣaṃ tu khaṇḍaśa: kṛtvā vastrakhaṇḍena bandhayet |
gomūtramadhye nikṣipya sthāpayedātape tryaham
||291|| gomūtraṃ ca pradātavyaṃ nūtanaṃ
pratyahaṃ budhaiḥ | tryahe'tīte samuddhṛtya śoṣayenmṛdu peṣayet
||292|| śuddhyatyevaṃ viṣaṃ tacca yogyaṃ
bhavati cārtijit | khaṇḍīkṛtya viṣaṃ vastraparibaddhaṃ tu dolayā
|| 293 || ajāpayasi saṃsvinnaṃ yāmataḥ
śuddhimāpnuyāt | ajādugdhābhāvatastu gavyakṣīreṇa śodhayet
||294|| ) iti śrīdāmodarasūnunā
śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe
rasakalpanā nāma dvādaśo'dhyāyaḥ | samāpto'yaṃ madhyamakhaṇḍaḥ ||
Āḍhamalla. vividhamuninibandhā ye
mahatsu prasiddhāḥ sumatiduravabodhāste mayā naiva dṛṣṭāḥ | tadapi
gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ bhāvasiṃhātmajena ||
iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe saṃsiddharasādhyāyo dvādaśaḥ
|| 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. iti
śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne
rasakarma nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||
Editor's notes
- 1 ‘sujñena’ gū.dī. sammata: | ↩
- 2 ‘mukundaśce’ti gū.dī. sammata: | ↩
- 3 catu:prasthe pārade gandhakanavasādarayordvitrivārākṛṣṭamatitīkṣṇaṃ tejāpasaṃjñaṃ pañcapañca tolakaṃ datvā darvyā cālayedūrdhvagataṃ malaṃ bhūyobhūstyajedevaṃ vinaiṣa saṃskārairlaghunopāyena śudhyati| ↩
- 4 ḍamaruyantretyupalakṣaṇam, tena daradāddviguṇavastrakhaṇḍai: golakaṃ kṛtvā prajvālya vastranirdhūmaṃ haṇḍikayā pidhāya sthālyāṃ rakṣet | tata: śītībhūtāyāṃ haṃḍikāyāmudghāṭya pāradaṃ gṛhṇīyāditi sugamaḥ prakāraḥ | ↩
- 5 ‘dhātughasmaraṃ’ gū. dī. sammataḥ | ↩
- 6 adhaḥsthaṃ gandhakanalikādhaḥsthaṃ na tu kupyadhaḥstham | ↩
- 7 agīyā | ↩
- 8 ‘kola’ pā.| ↩
- 9 ‘grāhyo’ pā.| ↩
- 10 ‘śca dāpayet’ pā.| ↩
- 11 kauḍīti loke | ↩
- 12 ‘rasaṃ’ pā. | ↩
- 13 ‘kāñcane’ pā. | ↩
- 14 ‘prayata’ pā. | ↩
- 15 prakṣiptamidaṃ | hemabhūtiḥ svarṇabhasma, gaganam abhrakabhasma, pravālaṃ vidrumabhasma, mauktikaṃ muktāphalabhasma, āṭaruṣakaḥ sahacaraḥ | haridrāvāriṇā haridrāsvarasenetyarthaḥ | tadabhāve haridrākvāthena kāryā | mocakandaḥ śālmalīniryāsaḥ, śatapatraḥ sevaṃtīkusumaḥ ‘gulāba’ hati prasiddhaḥ | candraḥ karpūra: bhīmasenī grāhya: || ↩
- 16 keṣucinnāsti | ↩
- 17 dīpikā'sammata: pāṭha: | ↩
- 18 prakṣiptam | ↩
- 19 ‘tāraṃ’ | ↩
- 20 ‘maricaṃ’ pā.| ↩
- 21 rasasindūra iti yāvat| ↩
- 22 ‘rāsnā’ pā. | ↩
- 23 ‘kṣuka:’ pā. | ↩
- 24 prakṣiptam | ↩