12. atha rasakalpanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
dvādaśo'dhyāyaḥ athedānīṃ rasapraśaṃsāpūrvakaṃ tacchodhanamāraṇādikamāha - pāradaḥ sarvarogāṇāṃ jetā puṣṭikaraḥ smṛtaḥ | sudine1 sādhitaḥ kuryātsaṃsiddhiṃ dehalohayoḥ || 1||
Āḍhamalla. pārada iti | bhavasindhoḥ pāraṃ dadātīti pāradaḥ | ata eva rasapraśaṃsāyāmuktam ‘tejo mṛgāṅkamauleḥ soḍhaṃ svenaiva tejasāṃ puñjaiḥ | ajarāmaratvavitaraṇakalpataruṃ taṃ raseśvaraṃ vande’ | aparamapi - ‘aṇimādyaṣṭaguṇairvibhūtidoṣaṃ na saṃsāramapārapāradaḥ | muktvaikaṃ rasarājaṃ konyo'thāste jarāpaho hyaparaḥ’ iti | īdṛk pāradaḥ sudine sādhitaḥ | sa ca dehalohayoḥ siddhiṃ kuryāditi tātparyārthaḥ | dehasiddhirvyādhiharatvena | śarīrārogyatā lohasiddhiśca svarṇarajataśodhanakaraṇādikaḥ | punaḥ kīdṛśo rasaḥ | sarvarogāṇāṃ jetā | sarve ca te rogāḥ śarīramano'bhipannā jvaramadamūrcchādayaḥ, teṣāṃ jetā vināśakara ityarthaḥ | punaḥ kiṃbhūto rasaḥ ? puṣṭikara iti | puṣṭirdhātupoṣaṇaṃ tāṃ karoti iti puṣṭikaraḥ | ata eva poṣaṇādvājīkaraṇaśaktyāyamapi vikhyātaḥ | sudine iti | śobhanadivase jyotiḥśāstroktasaumyatithinakṣatrādiyukte dine ityarthaḥ | tathācoktam - ‘natvā guruṃ bhairavakanyakābaṭuṃ dvīpānanaṃ siddhamamuṣya rakṣitam | anta: sunīlaṃ bahirujjvalaṃ rasaṃ niveśayet khalvatale śubhe dine’| anyatrāpyuktam - ‘vijane pavanādivarjite vā deśe saumyadine dinādikāle | balimatra vidhāya pūjanaṃ ca tadanuvidhiḥ pratimantritaṃ vidhijñaiḥ’ iti | sādhita iti parimāṇādikena saṃskāritaḥ | tadyathā - ‘raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ śatamātrakaṃ | pañcāśatpa- ñcaviṃśadvā daśapañcaikameva vā | palānnyūnaṃ na kartavyaṃ rasasaṃskāramuttamam | tasmāt sūtaviśuddhyarthaṃ sahāyairnipuṇairyutaḥ | sarvopaskaramādāya rasakarma samārabhet’ ityādi | saṃsiddhimiti | aihikīmāmuṣmikīṃ ca | uktaṃ ca yataḥ - ‘baddhaḥ khecaratāṃ padaṃ nayeddharate vyādhisamūhaṃ mūrcchitaḥ | jārito janmajarāvināśanaḥ krāmito rañjito bhaktimuktidaḥ || yadi pañcatvagataṃ hi sūtakaṃ bhakṣitaṃ syādamaratvakārakam | jalaukāranibaddhaḥ sarvajo grathito manmatharasadāyakaḥ | bhasmākā- ragataṃ girīśajam asitaṃ bhūcarabhūtisiddhidaṃ | pārāpāramapārapāradaṃ tasmāt kaḥ karuṇākaro'paraḥ’ iti | deha- lohayoriti | dehaṃ śarīraṃ tasya siddhirjarāvyādhirāhityaṃ lohaṃ suvarṇādi tasya siddhiḥ saṃskāratvamatra vistarabhayānna likhitam || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rasakalpanā | pāradaḥ sarvarogāṇāṃ jvarādīnāṃ jetā | tathā puṣṭikaraḥ smṛtaḥ | sujñena tatsādhakena sādhitaḥ tadā dehalohayoḥ siddhaṃ kuryāt || 1 ||
idānīṃ rasarājasya paryāyanāmānyāha - rasendraḥ pāradaḥ sūto harajaḥ sūtako rasaḥ | budhaistasyeti2 nāmani jñeyāni rasakarmasu || 2 ||
Āḍhamalla. rasendreti | rasendretyādirasāntāni pāradasya nāmāni rasakarmasu jñeyāni | kaiḥ budhaiḥ | tasyeti rasasya, iti grahaṇena saṃkṣepanāmānyabhihitāni | anyānyapi santi vistareṇa | tathāhi - ‘raso mahārasaḥ sūtastrinetraśca trilocanaḥ | harabījaścalaścaiva bījendro'tha rasāyanaḥ | pāradaśca suvarṇākhyo mahāvahnistathaiva ca ||lokeśa: khecaro divyaḥ saubhāgyaḥ paramā'mṛtaḥ | śaśihemanidhiścaiva ananto jñānameva ca || sūkṣmaḥ śāntaḥ prabhuścaiva kalikāntakaraḥ smṛtaḥ | etāni rasanāmāni tathānyāni śive yathā’ iti || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pāradanāmānyāha - rasendraḥ rasānāmindra adhyakṣaḥ, rasendraḥ pāradaḥ | rogādisamudrātpāradānātpāradaḥ sūtaḥ | svarṇādisiddhiprasavāt sūtaḥ | harajaḥ harāt jāta iti harajaḥ | sūtakaḥ sūta eva sūtakaḥ svārthe kaḥ | rasyata āsvādyate ṣaḍrasatvādrasaḥ | mukundaḥ mukunmokṣaṃ dadātīti mukundaḥ | auṇādikatvādaḥ ||2||
tāmratārāranāgāśca hemavaṅgau ca tīkṣṇakam | kāṃsyakaṃ kāntalohaṃ ca dhātavo nava ye smṛtāḥ ||3|| sūryādīnāṃ grahāṇāṃ te kathitā nāmabhiḥ kramāt |
Āḍhamalla. pūrvaṃ dehalohayoriti yallohagrahaṇaṃ, teṣāṃ lohānāṃ navagrahanāmāṅkitatvena navasaṃkhyākathanamāha - tāmreti | tāmrādayo navasaṃkhyā dhātavo matāste sūryādīnāṃ navagrahāṇāṃ nāmabhiḥ kṛtvā kramāt kathitāḥ | etena kim uktam - tāmramādityasaṃjñaṃ, tāraṃ raupyaṃ somasaṃjñam, āraṃ pītalohaṃ tanmaṅgalasaṃjñaṃ, nāgaṃ sīsakaṃ tadbudhasaṃjñaṃ, hemaṃ suvarṇaṃ tadbṛhaspatisaṃjñaṃ, vaṅgaṃ śukrasaṃjñaṃ, tīkṣṇakamayastacchanisaṃjñaṃ, kāṃsyaṃ rāhusaṃjñaṃ, vṛttalohaṃ ketusaṃjñamiti kramaḥ | ete dhātavo navagrahanāmabhirboddhavyā: || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tāmrādidhātūnāṃ sūryādīnāmadhiṣṭhānamāha - sugamam | āraḥ pittaliḥ, nāgaḥ sīsakaḥ, hema svarṇaṃ, vaṅgaṃ raṅgaṃ, tīkṣṇaṃ tīkṣṇalohaṃ, kāntalohaṃ vṛtaloham || 3 ||
idānīṃ rasaśodhanakarmāha - rājīrasonamūṣāyāṃ rasaṃ kṣiptvā vibandhayet || 4 || vastreṇa dolikāyantre svedayetkāñjikaistryaham | dinaikaṃ mardayetsūtaṃ kumārīsaṃbhavairdravaiḥ || 5 || tathā citrakajaiḥ kvāthairmardayedekavāsaram | kākamācīrasaistadvaddinamekaṃ ca mardayet || 6 || triphalāyāstathā kvāthai raso mardyaḥ prayatnataḥ | tatastebhyaḥ pṛthakkuryātsūtaṃ prakṣālya kāñjikaiḥ || 7 || tataḥ kṣiptvā rasaṃ khalve rasādardhaṃ ca saindhavam | mardayennimbukarasairdinamekamanāratam || 8 || tato rājī rasonaśca mukhyaśca navasādaraḥ | etai rasasamaistadvatsūto mardyastuṣāmbunā || 9 || tataḥ saṃśoṣya cakrābhaṃ kṛtvā liptvā ca hiṅgunā | dvisthālīsaṃpuṭe dhṛtvā pūrayellavaṇena ca || 10 || adhaḥ sthālīṃ tato mudrāṃ dadyādṛḍhatarāṃ budhaḥ | viśoṣyāgniṃ vidhāyādho niṣiñcedambunopari || 11 || tatastu kuryāttīvrāgniṃ tadadhaḥ praharatrayam | evaṃ nipātayedūrdhvaṃ raso doṣavivarjitaḥ || 12 || athordhvapiṭharīmadhye lagno grāhyo rasottamaḥ |
Āḍhamalla. rājīti | rājīrasonetyādinā prathamataḥ svedanasaṃskāravidhirārabhyate | yato santi bhūyāṃsaḥ saṃskārāḥ, te ke ityatrāha - ‘saṃsvedanaṃ mardanamūrcchane ca utthāpanaṃ pātanabodhane ca | niyāmanaṃ dīpanameva cāṣṭau pūrve kṛtāḥ karmaṇi sūtakasya’ iti | anyatrāpyuktam - ‘aṣṭau ca rasasaṃskārā dravye rāsāyane samāḥ | ete prathamaṃ kāryāḥ syuḥ paścāt sarvatra yojayet’ | rasāditi rasaśodhanakarma yatpūrvamuktaṃ tatkarmaśabdaḥ upaskārādīn praśaṃsayati | yataḥ - ‘sarvopaskaramādāya rasakarma samārabhet’ ityādivacanam | tathāhi - ‘upaskaraṃ na yo vetti tasya siddhiḥ kathaṃ bhavet’ ityapi | tasmādupa- skarāṇi katipayāni likhyante | tadyathā - tulābhājanaṃ tacca dvividhaṃ tulā ghaṇṭakaṃ ceti; khalvabhājanaṃ tacca trividhaṃ pāṣāṇakhalvaṃ, lohakhalaṃ, tāmrakhalvaṃ ca; kaṇḍanī sā ca dvividhā śilākaṇḍanī, pāṣāṇakaṇḍanī ca; vicitrakha- rparāṇi tāmrādīnāṃ bhājanāni mṛṇmayāni ca; koṣṭhikā sā ca trividhā jālakoṣṭhikā kharparakoṣṭhikā bhūmikoṣṭhikā ceti; bhasrikā sā ca trividhā carmabhastrikā, karparabhastrikā, mukhabhastrikā ceti, nalikā sā ca dvividhā nalikā, vakranalikā ceti | nalikā lohamayī vakranalikā mṛṇmayī, mūṣā sā ca dvividhā pakvā apakvā ca, apakvāyā bhedo vajramūṣāyāḥ kumbhakāreṇa sumṛttikayā kṛtā sā pakvamūṣā; tayorbhedā yathā mūṣā, gostanā, andhamūṣā, nalikāmūṣā, sampuṭīmūṣā, ḍholīmūṣā, iṣṭikāmūṣā, kṣāramūṣā, saindhavādilavaṇamūṣā kharparamūṣā, kokilākhyamūṣā, hematāratāmralohasīsakamūṣādayaḥ | saṇḍiśaśca taddvividhaḥ patrasaṇḍiśaḥ, kākamukhasaṇḍiśaśceti | hastakuṭṭakanirghā- tādayaḥ sarvāṇi suvarṇakāropaskarāṇi ca | puṭaṃ taccaturvidhaṃ tuṣapuṭaṃ, karīṣapuṭam, upalapuṭaṃ, khadirādikāṣṭhapuṭaṃ ceti | yantrāṇi ca tadyathā - śilāyantraṃ, pāṣāṇayantraṃ, bhūdharayantraṃ, vaṃśanalikāyantraṃ, gajadantabhājanayantraṃ, dolāyantraṃ, adhaḥpātanayantram, ūrdhvapātanayantraṃ, niyāmakayantraṃ, ḍamarukayantraṃ, kaṭāhayantraṃ, kāṃsyabhājanayantraṃ, pātālayantraṃ, tulāyantraṃ, kacchapayantraṃ, cakrayantraṃ, cākīyantraṃ, vālukāyantram, agnisomayantraṃ, gandhakaṭahikāyantraṃ, mūṣāyantraṃ, bāṇayantraṃ, garuḍayantraṃ, sāraṇayantraṃ, jālikāyantraṃ, cāraṇayantrādīni anyānyapi yathāyogyaṃ bhavanti | tatra tatra eva jñātavyāni | tatra teṣvādau svedanavidhimāha - ‘rājīrasonamūṣāyāṃ rasaṃ kṣiptvā vibandhayet’ ityādivyākhyānaṃ sampradāyato likhyate | yathā rājīkādikalkena mūṣāṃ kṛtvā tatra rasaṃ melayitvā upari kadalīdalairveṣṭayitvā tadupari caturguṇena vastreṇa poṭṭalikāṃ baddhvā kāñjikādipūrite bhāṇḍe dolāyantravidhānena svedayet | yāvaddinatrayaṃ bhavati | dinagrahaṇena rātrirapi gṛhyate tenāhorātraṃ svedayedityabhiprāya:, etadapi vidhānaṃ tantrāntare coktaṃ tadyathā - ‘rājikā lavaṇaṃ hiṅgu citrakaṃ vyoṣasaṃyutam | sūtapādamitaṃ sarvaṃ svarjikākṣārasaṃyutam || śigrapatrarasenaiva piṣṭvā kuṇḍalikākṛtam | kuryādbhūrjadale samyagathavā kadalīdale || supakve ca dṛḍhevā'pi vastrakhaṇḍe caturguṇe | rasaṃ madhye vinikṣipya badhnīyāttu supoṭṭalīm || kṣārāmlamūtravargeṇa svedayecca dinatrayam | tathā svedaḥ prakartavyo majjitā poṭṭalī yathā || bhavenna ca talasparśo bhāṇḍasyā'pi kadācana’ iti | dolāyanttrapramāṇam | ‘dravadravyeṇa bhāṇḍasya pūrito'rdhasya tasya ca | mukhe tiryakkṛte daṇḍe rasaṃ sūtreṇa lambitam | taṃ svedayenmadhyagataṃ dolāyantramiti smṛtam|’ atha pratyekasaṃskārānte mardanamuktaṃ tatkarma darśayannāha - dinaikaṃ mardayet sūtaṃ kumārīsambhavairdravairityādi | eteṣāṃ vakṣyamāṇadravyāṇāṃ dravaiḥ kṛtvā khalve sūtaṃ mardayet, tena pratyekarasena kṛtvā dinaikaṃ mardayedityarthaḥ | kumārī prasiddhā, citrakaṃ citrakajaṭā, kākamācī loke ‘kāmaiyā’śabdavācyā, triphalā harītakyādikam ebhiryantrapūrvakaṃ saṃmardya paścāt kāñjikaiḥ prakṣālya śodhayedityarthaḥ| kāñjikairiti bahuvacanatvena jalena takreṇa vā kṣālanīyam | tathāca - tantrāntare-‘bhavedekaikasaṃskāraprānteṣu dṛḍhamardanam | marditaṃ sthāpayeddharme yāvacchuṣkataro bhavet | takreṇa kāñjikenātha śuktenoṣṇodakena vā | tataḥ sarvaṃ samānīya kṣālayediti buddhimān || tathā yantraṃ prakurvīta yathā na kṣīyate rasaḥ’ iti | atha svedanasaṃskāramabhidhāya samprati mardanasaṃskāraṃ darśayannāha - tataḥ kṣiptvā rasaṃ khalve rasādardhaṃ ca saindhavamityādi | tata iti | svedanapūrvakamardanānantara tadrasaṃ khalve kṣiptvā mardayediti | kaiḥ kṛtvā ? vakṣyamāṇasaindhavapramukhadravyaiḥ, etanmardanaṃ taptakhalve'bhihitamiti sampradāyaḥ | tathāhi ‘yuktaṃ sūtasya sarvasya taptakhalve vimardanam | ajāśakṛttuṣāgniṃ tu bhūgarbhe tritayaṃ kṣipet || tasyopari sthitaṃ khalvaṃ taptakhalvamidaṃ bhavet’ iti | ‘athavā tīvragharme ca kārayecca pramardanam’ iti sampradāyaḥ | anāratamiti anālasyaṃ yathā bhavati tathā mardayediti bhāvaḥ | anāratagrahaṇenāpi anyavihitadravyairapi mardanīyaṃ na doṣo granthāntare darśanāt | tathāhi ‘kṣārāmlairlavaṇairmūtrairviṣairupaviṣaistathā | divyauṣadhisamūhena mardayeddivasatrayam’ | anuktamānānāṃ mardanārthadravyāṇāṃ ca parimāṇaṃ granthāntarādavagantavyam | tadyathā - ‘pāradasya kalāṃśena bheṣajena pramardayet | dravyeṇa yāvatā sarvaṃ plutaṃ bhavati mardane’ iti | idānīṃ mardanasaṃskārādanantaraṃ mūrcchanasaṃskāravidhimāha - tato rājī rasonaścetyādi | tata iti mardanasaṃskārādanantaram | rājī rājikā, rasonaḥ lasuna iti prasiddhaḥ, mukhyaśca navasādara iti| navasādaraśculikālavaṇa: mukhya: śreṣṭho grāhya ityarthaḥ | tasya śreṣṭhatā paigāmīśabdavācyā prasiddhā | tadvaditi | mardanoktaprakāreṇa mardyaṃ tuṣāmbuneti | kāñjikena kṛtvā kṣālanaṃ svedanaṃ ca pūrvavat kāryaṃ, rasasyotthāpanārthaṃ yato mūrcchanānantaramutthāpanamapi kāryamiti sarvatra | tathāhi - ‘utthitaḥ kāñjikasvedāt pātayet khalvasaṃyutam’ iti saṃpradāyaḥ | yathā - ‘dolāsvedaṃ prakurvīta madhukṣārāmlamūtrakaiḥ | utthāpya mūrcchayet paścāt trivāraṃ ca punaḥ punaḥ’ iti | athavā ‘tataḥ khalvena taptena amlenotthāpayedrasam | kṣārā mukhakarāḥ sarve sarve hyamlāḥ prabodhakāḥ’ iti || mūrcchanotthāpanavidhimabhidhāya samprati pātanānyāha - tataḥ saṃśoṣya cakrābhamityādi | tata iti mūrcchanotthāpanānantaram | saṃśoṣyeti | eke saṃśoṣyetyanena mūrcchitameva rasaṃ cakrābhaṃ kṛtvā pātayediti vyākhyānayanti tanna saṃmataṃ bahusampradāyeṣu, mūrcchitasyotthāpanaṃ kṛtvā paścāduktadravyaiḥ saha piṣṭikāṃ kṛtvā cakrikāṃ kuryādityabhiprāyaḥ | anyatrāpyuktam | ‘bhāgāstrayo rasasyārkacūrṇa- pādāṃśasaṃyutam | datvā'mlaṃ mardayet - tāvadyāvat piṣṭiḥ prajāyate | yadā na jāyate piṣṭiḥ - kiñcittutthaṃ tadā kṣipet’ iti sarvatra | piṣṭikṛtarasacakrī hiṅgunā liptvā dhāryā | hiṅgumānamapi ṣoḍaśāṃśaṃ pāradaparimāṇāt, dvisthālīsampuṭa iti | vikhyātaṃ lavaṇapūraṇaṃ sampradāyadarśanādboddhavyam | dṛḍhatarāṃ mudrāmiti mudrā'tra sāmpradāyikī kāryā yathā gurusakāśādvā dṛṣṭvā | tathā athavā sadbuddhīnāṃ jñāpanārthaṃ sadābhyastā mudrā'tra likhyante tathāca ‘valmīkamṛttikāpārapūraṇaṃ lohakiṭṭakam | śvetapāṣāṇakaṃ caiva tatsarvaṃ cūrṇayet samam || sarvatulyaṃ viṣaṃ dagdhaṃ sarvaṃ toyairvimardayet | mūṣādisampuṭaṃ kuryāt sarvasandhipralepane’ | athavā ‘tuṣaṃ bhāgadvayaṃ grāhyaṃ, bhāgaikaṃ vastrakhaṇḍakaṃ | mṛdaścaturguṇo bhāgo jalaṃ datvā pramardayet || narakeśaṃ śaṇaṃ kiñcit datvā tāvat prakuṭṭayet | yāvat sikthasamābhāsaṃ mṛtpiṇḍaṃ jāyate tadā || yathā na śuṣkatāṃ yāti tathā yantraṃ samācaret | evaṃ saptadinādūrdhvaṃ mṛdaṃ yoge prayojayet || kūpikādivilepārthaṃ yantrārthaṃ ca bhiṣak kramāt’ | aparamapi | ‘harītakīṭaṅkaṇaparṇacūrṇaṃ kharī guḍaṃ pāṃśu paṭuṃ samāṃśam| valmīkamṛt sarvasamā tadardhaṃ vastraṃ tathā gomayakaṃ ca sarvam || jalena mardyaṃ madanopamaṃ tad yantrādisandhau viniveśanīyam’ iti | aparāṇyapi - ‘lohakiṭṭaṃ tuṣaṃ dagdhaṃ śukticūrṇaṃ ca karkarā | etāni samabhāgāni tāvadbhāgena mṛttikā | karpaṭena samāyuktā sā hi vajropamā bhavet | dagdhatuṣasyaikabhāgo mṛdbhāgatrayameva ca | karpaṭaṃ śaṇasaṃyuktaṃ vajramṛtsneti yojayet | iṣṭakācūrṇabhāgaikaṃ samabhāgā tu mṛttikā || mūṣābandhaḥ prakartavyo dhamanādvajratāṃ vrajet | bhāgaikaṃ lohakiṭṭasya tuṣadagdhadvayaṃ tathā || mṛdbhāgatrayasaṃyuktaṃ kiñcit kupyaṃ pradāpayet | ekatra kuṭṭayet sarvaṃ mṛttikāvajravadbha- yet || niṣiñcedambunopari’ iti | upari ambunā niṣiñcediti ko'rthaḥ ? tatsthālīsampuṭayantraṃ cullyāṃ nidhāyāgniṃ prajvālya tadupari śītaṃ jalaṃ punaḥ punaḥ kṣipedityabhiprāyaḥ | sajalavastrakhaṇḍamapi tadupari dhāryamiti sampradāyaḥ | anyatrāpyuktam - ‘saṃruddhya bhāṇḍadvayagarbhamadhye piṣṭiṃ tataḥ sampuṭamavraṇaṃ tam | niveśya cullyāṃ tu śanaiḥ pradīpapramāṇamasyādyatale vidadhyāt || agniṃ śirasyasya jalārdramekaṃ vastraṃ kṣipedalpamanuṣṇameva’ iti | doṣavivarjita iti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ tatsarvaṃ doṣarahitaḥ pāradaḥ ebhiḥ pañcabhiḥ saṃskāropāyaireva bhavatītyasyābhiprāyaḥ | tasmāt pañcaiva saṃskārā anenā'tra svīkṛtāḥ | ke te doṣāḥ ? tathāhi - ‘malaṃ viṣaṃ vahnigurutvacāpalaṃ naisargikaṃ doṣamuśanti tajjñāḥ | upādhikau dvau trapunāgasambhavau rasendrarāje kathayanti vaidyāḥ’| nanu pātanatrayeṇaiva nāgavaṅgakṛtadoṣo vinaṣṭo bhavati nānyaiḥ, tathāhi - ’miśritau cedrase nāgavaṅgau vikrayahetunā | syāt tābhyāṃ kṛtrimo doṣastanmuktiḥ pātanatrayāt’ iti| tatkathamatra pañcabhireva sarvadoṣavivarjito bhavati ? satyam, ūrdhvapātanāntargatamadhastiryakpātanamastīti tasyābhiprāyaḥ, tatpātanadvayaṃ tantrāntarādavagantavyam | athavā ‘athordhvapiṭharīmadhye lagno grāhyo rasottamaḥ’ ityatrā'thagrahaṇenāvaśiṣṭasaṃskārāṇi sūcyante tāni ca pātanabodhananiyāmakānītyadoṣaḥ || atha keṣāṃcijjñāpanārthaṃ prasaṅgataḥ pātanatrayamāha - ūrdhvapātanamatraiva kathitam | adhaḥpātanaṃ tiryakpātanaṃ ca darśayannāha - tathāca tantrāntare -‘kaṭāhaṃ nūtanaṃ kṛtvā tasyādho lepayedrasam | dviguṇena ca gandhena jārayedbradhnakādayaḥ || vastrāntāni mṛdā liptvā jalaṃ sthālyupari nyaset | sthālīkaṭāhayoḥ sandhiṃ lepayet sudṛḍhaṃ mṛdā || kaṭāhopari kartavyamupalāgnipradīpanam | jalamadhye raso yāti śuddhaṃ tiṣṭhati bradhnake || śulbādraso rasāt tāmraṃ pātanīyaṃ pṛthak kṛtam | sasūtabhāṇḍavadanepyanyanmilati bhāṇḍakam | tathā sandhirdvayoḥ kāryā pātanatrayayantrake | jalasthāne kāñjikaṃ ca dāpayennātra saṃśayaḥ’ iti | tiryakpātanamapyāha - tathāhi ‘ghaṭe rasaṃ vinikṣipya sajalaṃ ghaṭamanyakam | tiryaṅmukhaṃ dvayoḥ kuryāt tanmukhaṃ rodhayet sudhīḥ || rasādho jvālayedagniṃ yāvat sūto jalaṃ viśet | tiryakpātanamityuktaṃ siddhairnāgārjunādibhiḥ’ iti | athāparāṇyapi prasaṅgato likhyante tathāhi - ‘sthūlasaindhavapoṭṭalyāṃ kāryaṃ mūṣāpuṭadvayam | sthāpayitvā rasaṃ tatra navasāraṃ kalāṃśakam | sandhiṃ nirudhya yatnena veṣṭayet karpaṭaṃ mṛdā | sthāpayedbhūdhare yantre vahniṃ kuryāddinatrayam | yantrāduddhṛtya sūto'sau svedayet tadanantaram | bījapūraphalaṃ vātha vṛntaṃ santyajya kārayet || saindhavena samaṃ sūtaṃ tasya madhyaṃ vinikṣipet | svedayeddolikāyantre hyamlavarge dinatrayam || evaṃ hyagnisaho jāto rasendraḥ sarvakarmasu’ iti niyāmakam | atha bodhanamāha - ‘atha sūtaṃ samuddhṛtya kācakūpye vinikṣipet | śuktāmlenātha sampūrya dvāre mudrāṃ pradāpayet || sthāpayedbhūdhare yantre svedayeddinasaptakam | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya kaṣāyaiḥ svedayet punaḥ || karkoṭīkañcukīvahnisarpākṣyambujamādravaiḥ | dinatrayaṃ sāranālaiḥ svedyaścāñcalyaśāntaye’ iti bodhanam | atha dīpanamāha - ‘lavaṇaṃ rājikāhiṅgukanyākṣāracatuṣṭayam | tryūṣaṇaṃ lasunaṃ caiva mātuluṅgarasaplutam || piṇḍamadhye rasaṃ kṛtvā svedayet saptadhā punaḥ | anudgārī bhavettena grāsājīrṇe'pi jīryati || anenaiva bhavecchuddhaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ’ | athavā - ‘kīratuṇḍagaruḍī ṛṣicchaṭā kanyakā kumārikā ca vāyasī | āsurī ca vijayā jayā tathā vahnidīpanakarāśca sūtake’ ityaṣṭau saṃskārāḥ saṃkṣepeṇoktāḥ3 || 4-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rasaśodhanaṃ | rājikā, rasono lasunaḥ, etayormūṣāyāṃ rasaṃ pāradaṃ vibandhayet | iti svedanam | atha mardanaṃ | dinaikaṃ mardayet khalve iti | kākamācī prasiddhā | ayānyairmardanaṃ mūrcchanaṃ vā ityūrdhvapātanam || || 4-12 ||
atha gandhakaśodhanam - lohapātre vinikṣipya ghṛtamagnau pratāpayet || 13 || tapte ghṛte tatsamānaṃ kṣipedgandhakajaṃ rajaḥ | vidrutaṃ gandhakaṃ jñātvā dugdhamadhye vini:kṣipet || 14|| evaṃ gandhakaśuddhiḥ syātsarvakāryeṣu yojayet |
Āḍhamalla. idānīṃ gandhakaśodhanaṃ darśayannāha - lohapātre iti | gandhakajaṃ raja iti | gandhājjāto gandhakaḥ| tadyathā ‘śvetadvīpe purā devyāḥ krīḍantyāḥ prasṛtaṃ rajaḥ | kṣīrārṇave tu snātāyā dukūlaṃ rajasā'nvitam || dhautaṃ yanmathitaṃ vastraṃ gandhavadgandhakaṃ smṛtam | caturdhā gandhakaḥ prokto rakta: pīto'sitaḥ sitaḥ ||rakto hemakriyāsūkta: pītaścaiva rasāyane | vraṇādilepane śvetaḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇaḥ sudurlabhaḥ | evaṃ gandhakaśuddhiḥ syāt sarvakarmasu yojayet’ iti | evamiti grahaṇena śodhanāntaramapi darśitaṃ tadgranthāntarādavagantavyam | yathā ‘kṣīreṇa bhāṇḍamāpūrya vastreṇāveṣṭya tanmukham | vastramadhye kṣipedgandhaṃ mukhaṃ yatnāt pidhāpayet || śarāveṇa tato vahniṃ prajvālyordhvamavasthitam | bhāṇḍake nipatedyāvat gandhastāvat samindhayet || kṛśānau tu svayaṃ nīte gandhakaṃ tu samuddharet’ iti || 13 || 14 ||
idānīṃ daradaśodhanamapyāha - meṣīkṣīreṇa daradamamlavargaiśca bhāvitam || 15 || saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam |
Āḍhamalla. meṣīkṣīreṇeti | meṣī avi: | amlavargaiśceti | ‘jambīramātuluṅgādyairamlavargagaṇo mataḥ’ iti | amlavargaiścetyatra cakāragrahaṇenānyacchodhanamamumīyate | tathāca - ‘śuddha: syāddaradaḥ saptakṛtvo lākṣāmbubhāvitaḥ | maladoṣādikaṃ nāsti sarvakāryeṣu yojayet’ iti | asya jātyādikaṃ ca likhyate keṣāñcit subodhāryam | yathā ‘rasagandhakasambhūtaṃ hiṅgulaṃ procyate budhaiḥ | tasmātsūtaṃ ca yadgrāhyaṃ sarvadoṣavivarjitam || daradastrividho jñeyaścarmāraḥ śukatuṇḍakaḥ | haṃsapādastṛtīyaḥ syāt guṇavānuttarottaram || haṃsapādaṃ ca tatrādyaṃ tārakarmaṇi yojayet | taddhemakiṭṭasadṛśaṃ tadanyastīkṣṇamāraṇe || carmāraḥ kṛṣṇavarṇaḥ syāt sapītaḥ śukatuṇḍakaḥ | satvapāte ca tatproktaṃ śodhyamaurabhradugdhake’ || tathāca - ‘japākusumasaṃkāśo haṃsapādo mahottamaḥ | rasāyane sarvalohamāraṇe rasarañjane’ iti || 15 ||
atha daradādrasākṛṣṭirbhavati tāmapi darśayannāha - nimbūrasairnimbapatrarasairvā yāmamātrakam || 16 || piṣṭvā daradamūrdhvaṃ ca pātayetsūtayuktivat | tataḥ śuddharasaṃ tasmānnītvā kāryeṣu yojayet ||17 ||
Āḍhamalla. nimbūrasairiti | nimbūrasanimbapatrarasamānaṃ bhāvanāyuktivadboddhavyam | kecittu nimbūrasaiḥ nimbapa- trarasairityasya sthāne jambīraiḥ pāribhadrarasairiti paṭhanti vyākhyānayanti ca granthāntaradarśanāt | tathāhi - ‘pāri- bhadrarasaiḥ peṣyaṃ hiṅgulaṃ yāmamātrakam | jambīrāṇāṃ dravairvā'tha pātyaṃ pātanayantrake’ iti | atra pāribhadraḥ ‘phalahadā’ śabdavācyo na tu nimbakaṇṭakapālāśa ityapare | pātayet sūtayuktivaditi sūtayuktiḥ pūrvaṃ kathitā sā tu pātanayantrādhikṛtā bhavati || 16 || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha daradāt pāradānniṣkāsanaṃ | daradaṃ hiṅgulaḥ, daradaṃ ūrdhvaṃ pātayet ḍamaruyantre4 sūtavat | smaṣṭamanyat ||16 || 17 ||
athoddhṛtasya sukhakaraṇam - kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgakaśca pradīpaka: | hālāhalo brahmaputro hāridraḥ saktukastathā ||18 || saurāṣṭrika iti proktā viṣabhedā amī nava | arkasehuṇḍadhattūralāṅgalīkaravīrakam || 19 || guñjāhiphenāvityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ | etairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate || 20|| mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca grasate kṣaṇāt |
Āḍhamalla. atha rasamukhakaraṇamāha - kālakūṭa iti | kālakūṭaprabhṛtikaṃ viṣabhedaṃ tatparīkṣakasakāśādavagantavyam | kiñcillakṣaṇamapi likhyate yathā - ‘ghanaṃ rūkṣaṃ ca kaṭhinaṃ bhinnāñjanasamaprabham | kandākāraṃ samākhyātaṃ kālakūṭaṃ mahāviṣaṃ || vatsanābhaṃ pāṇḍuraṃ ca kiñcidrūkṣaṃ ghanaṃ tathā | ghanaṃ guru ca nibiḍaṃ śṛṅgākāraṃ ca śṛṅgikaṃ || pradīpanaṃ śikhiśikhākāraṃ ca gurucikkaṇam | cakrākāraṃ bhavedvakraṃ nīlaṃ hālāhalaṃ mataṃ || brahmaputraḥ pāṇḍuraḥ syāt haridrābhaṃ haridrakam | citramutpalakandābhaṃ saktukaṃ saktuvadbhavet || saurāṣṭrikaṃ śaṅkhavarṇaṃ vijñeyaṃ viṣalakṣaṇam’ iti | eteṣāṃ madhye ekadvitrisakalāni yathālābhaṃ saṃgṛhya rasasya ṣoḍaśāṃśena kṛtvā mardanīyāni | ṣoḍaśāṃśatā'tra ekasyaivetyarthaḥ | upaviṣeṣu lāṅgalīkakaravīrakamahiphenamiti | ahiphenaṃ viṣamatsyasamudbhavamiti jñeyam | tathāhi - ‘samudre caiva jāyante viṣamatsyāścaturvidhāḥ | tebhyaḥ phenaṃ samutpannamahiphenaṃ caturvidham || kecidvadanti sarpāṇāṃ phenaṃ syādahiphenakam |’ yathā - ‘dhāraṇaṃ śvetavarṇaṃ ca raktavarṇaṃ ca jārakam | sāraṇaṃ pītavarṇaṃ ca kṛṣṇavarṇaṃ ca māraṇam || viṣavaddhyuttamaṃ phenaṃ yujyate rasakarmaṇi’ iti | kecittu khākhasajaṃ kṣīraviśeṣamiti manyante tadabhāvāt | evaṃ sarvatra śeṣaṃ sugamam | mānamapyeteṣāṃ pūrvavat || 18-20 ||
Kāśīrāma Vaidya. amī kālakūṭādayo nava viṣabhedāḥ prakīrtitāḥ kathitāḥ | eṣāṃ lakṣaṇaṃ viṣaparīkṣakebhyo jñeyam | atha upaviṣāṇyāha - lāṅgalī kalihārī, karavīrakaḥ aśvamārajaṭārasaḥ, ahiphenam āphūkam, etāḥ sapta upaviṣajātayaḥ | etairmarditaḥ sūtaḥ chinnapakṣaḥ jāyate mukhaṃ dhātugrasanaśīlaṃ ato dhātūn tvarayā grasate || kālakūṭādīnāṃ dravaiḥ sapta sapta dinaṃ mardanaṃ prakṣālanaṃ ca || || 18-20 ||
anyadapi mukhakaraṇamāha - athavā kaṭukakṣārau rājī lavaṇapañcakam || 21 || rasono navasāraśca śigruścaikatra cūrṇitaiḥ | samāṃśaiḥ pāradādetairjambīreṇa draveṇa vā || 22 || nimbutoyaiḥ kāñjikairvā soṣṇakhalve vimardayet | ahorātratrayeṇa syādrase dhātucaraṃ mukham || 23 ||
Āḍhamalla. athavā kaṭukakṣārāviti | kaṭukaṃ trikaṭukaṃ, kṣāro yavakṣāraprabhṛtikaḥ, lavaṇapañcakaṃ prasiddham | rasona iti laśunaḥ, navasāraścūlikālavaṇaḥ, śigruḥ śobhāñjanam, etatsakalaṃ samamātreṇa kṛtvā pāradasāmyaṃ grāhyam | śeṣaṃ sugamam | dhātucaramiti ko'rthaḥ dhātugrasanārthamiti bhāvaḥ || 21 -2 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyadapi mukhakaraṇaṃ | kṣārau svarjīyavakṣārau, rājī rājikā, rasonaṃ laśunaṃ, navasāro navasāgaraḥ, śigruḥ śobhāñjanaṃ | dhātucaraṃ dhātugrasanaśāli||21-23||
aparamapi mukhakaraṃ darśayitumāha - athavā bindulīkīṭai raso mardyastrivāsaram | lavaṇāmlairmukhaṃ tasya jāyate dhātuhṛttvarā5 || 24 ||
Āḍhamalla. athaveti | ebhirvakṣyamāṇadravyaistridinaṃ mardyam raso yadā bhavati tadā tasya tvarā śīghraṃ dhātuhṛt suvarṇādidhātugrahaṇasamarthaṃ mukhaṃ bhavati | bindulīti kaṭiviśeṣaḥ sa ca ṣaḍbinduriti prasiddhaḥ | tathāhi - ‘ṣaḍbindukasya kīṭasya śvetāḥ syuḥ pañca bindavaḥ | bhinnavarṇastathā caikaḥ susnigdhaścātivarṇataḥ’ iti | lavaṇā- mlairiti | lavaṇaṃ pañcalavaṇam, amlo'mlavargaḥ sa ca jambīramātuluṅgaprabhṛtikaḥ || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | bindulīkīṭaiḥ kīṭaviśeṣaiḥ, lavaṇaṃ saindhavam, amlairnimbukādyai: dhātughasmaraṃ dhātubhakṣakaṃ mukhaṃ jāyate ||24 ||
idānīṃ gandhakajāraṇanimittaṃ karma darśayannāha - atha kacchapayantreṇa gandhajāraṇamucyate | mṛtkuṇḍe nikṣipettoyaṃ tanmadhye ca śarāvakam||25|| mahatkuṇḍapidhānābhaṃ madhye mekhalayā yutam | liptvā ca mekhalāmadhyaṃ cūrṇenātra rasaṃ kṣipet||2 6|| rasasyopari gandhasya rajo dadyātsamāṃśakam | dattvopari śarāvaṃ ca bhasmamudrāṃ pradāpayet || 27 || tasyopari puṭaṃ dadyāccaturbhirgomayopalaiḥ | evaṃ punaḥ punargandhaṃ ṣaḍguṇaṃ jārayedbudhaḥ || 28 || gandhe jīrṇe bhavetsūtastīkṣṇāgniḥ sarvakarmasu |
Āḍhamalla. atheti | athaśabdo'tra mukhakaraṇānantaryaḥ | kacchapayantraṃ prasiddham | tatsvarūpaṃ darśitameva | tatparimāṇaṃ yathā ‘prasūtagopalonmānaṃ sūtakotpalakaḥ smṛtaḥ | lāvakaḥ puṭako jñeyaḥ pradattaḥ saptadhāḍhakaiḥ | kacchapastriguṇaistaistu kaukkuṭaḥ kacchapaistribhiḥ | kaukkuṭaiḥ pañcabhi: siṃho meghanādo'sya yugmakaiḥ | durge gajapuṭaḥ khyāto deyaḥ ṣaṣṭikapālakaiḥ | taistu triguṇitairjñeyo dṛḍhāgniśca mahāpuṭaḥ’ iti | cūrṇeneti śuktikācūrṇena samāṃśakamiti rasasāmyaṃ gandhakaṃ yojyam | sāmyatā'tra pratyekapuṭamityarthaḥ | tena ṣaḍguṇagandhakaṃ ṣaṭpuṭaiḥ kṛtvā bhavati pāradaparimāṇāt || bhasmamudrāmiti | vibhūtipāṃśulavaṇābhyāṃ kṛtamiti sampradāyaḥ | śarāvo'tra lohamayaḥ | manyante kecit tathāhyuktam - ‘jalapūrṇaṃ dṛḍhaṃ pātraṃ suviśālaṃ samāharet | tadantaḥ kharparaṃ dadyāt suvistīrṇaṃ dṛḍhaṃ navam || binduṃ datvā tadupari bījapūrarasaṃ kṣipet | upariṣṭādbiḍaṃ dadyāt tato lohakaṭorikām || ayaskāntamayīṃ vāpi paittalīṃ bhūtavigraham | upariṣṭādadhovakrāṃ datvā samyag vilepayet || khaṭīpuṭaṃ śivībhaktaṃ samyaṅniṣpiṣya mudrayet | ūrdhvaṃ deyaṃ puṭaṃ tasya yantraṃ kacchapasaṃjñakam || jāraṇārthaṃ rasasyoktaṃ gandhādīnāmaśeṣataḥ’ iti | atra gandhakavidhānaṃ tu asyaiva sampradāyato vyākhyātam | anyatra rasasyopari cādhaśceti | tīkṣṇāgniriti atyarthaṃ bubhukṣito bhavati rākṣasasaṃjñaka ityapare sarvakarmasviti yojya ityabhiprāyaḥ || 25-28 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kacchapayantreṇa gandhakajāraṇamucyate | tatrādau kacchapayantramāha - atheti, mṛtkuṇḍe nīraṃ nikṣipet tanmadhye mṛtkuṇḍapidhānaṃ śarāvakaṃ sthāpāyet | kiṃbhūtaṃ ? madhyaṃ mekhalayā yutaṃ tryaṅgulonnatā mṛdracitā mekhalā madhyaṃ cūrṇena lepayet | tanmadhye pāradaṃ datvā tulyagandhakacūrṇaṃ datvā upari śarāvaṃ datvā bhasmalavaṇamudrāḥ kāryāścaturbhirutpalaiḥ puṭet| evaṃ ṣaḍguṇaṃ gandhaṃ jīryate | gandhakasaṃge viṣaṃ ca deyam | atra svarṇajāraṇaṃ noktaṃ granthāntarāllikhyate abījajīrṇasya māritasya doṣarūpatvāt | tathāca ‘ajīrṇaṃ śambhubījaṃ tu sūtakaṃ yastu jārayet| brahmahā sa durācārī mama drohī maheśvari ||’ atha jāraṇaṃ - ‘catuḥṣaṣṭyāṃśaṃ hemapatraṃ māyūramāyunā | viliptaṃ taptakhalvasthaṃ rasaṃ datvā vimardayet| punarjambīratoyena grāse grāse tvayaṃ vidhiḥ | śanaiḥ saṃsvedayedbhūyo baddhvā sampuṭakāṃjike | bhāṇḍike tridinaṃ sthāsya sūtaṃ jīrṇaṃ samuddharet | adhikaṃ tolitaṃ cetsyātpunaḥ svedyaṃ samāvadhi | dvātriṃśat ṣoḍaśāṣṭāṃśaṃ krameṇa vasujāraṇaṃ | rūpyādiṣu ca satveṣu vidhireva paraṃ smṛtaḥ’ | māyūramāyunā māyūrapittena ca hemapatraṃ susvarṇam ||25-28||
atha pāradamāraṇam - dhūmasāraṃ rasaṃ torīṃ gandhakaṃ navasādaram || 29 || yāmaikaṃ mardayedamlairbhāgaṃ kṛtvā samāṃśakam | kācakupyāṃ vinikṣipya tāṃ ca mṛdvastramudrayā ||30|| vilipya parito vakre mudrāṃ dattvā ca śoṣayet | adhaḥsacchidrapiṭharīmadhye kūpīṃ niveśayet || 31 || piṭharīṃ vālukāpūrairbhṛtvā cākūpikāgalam | niveśya cullyāṃ tadadhaḥ kuryādvahniṃ śanaiḥ śanaiḥ ||32|| tasmādapyadhikaṃ kiṃcitpāvakaṃ jvālayetkramāt | evaṃ dvādaśabhiryāmairmriyate sūtakottamaḥ || 33 || sphoṭayetsvāṅgaśītaṃ tamūrdhvagaṃ gandhakaṃ tyajet | adhaḥsthaṃ mṛtasūtaṃ ca sarvakarmasu yojayet || 34 ||
Āḍhamalla. saṃprati rasamāraṇavidhimāha - dhūmasāramiti | dhūmasāraṃ gṛhadhūmaṃ, rasaṃ pāradam, torī sphaṭikā navasādaraṃ prasiddham | amlairiti | jambīranimbūkarasairityarthaḥ | samāṃśakaṃ bhāgamiti | etena kimuktaṃ ? pūrvoktaṃ sakaladravyaṃ pratyekaṃ rasamānaṃ melayediti krama iti bhāvaḥ | tathāhyuktaṃ ‘pṛthak samaṃ samaṃ kṛtvā pāradaṃ gandhakaṃ tathā navasāraṃ dhūmasāraṃ sphaṭikaṃ yāmamātrakam || nimbūnīreṇa saṃmardya kācakūpyāṃ vipācayet | mukhe pāṣāṇakhaṭikāṃ datvā mudrāṃ pradāpayet || saptabhirmṛttikāvastraiḥ pṛthak saṃśoṣya veṣṭayet | sachidrāyāṃ mṛdaḥ sthālyāṃ kūpikāṃ sanniveśayet | pūrayet sikatāpūrairāgalaṃ matimān bhiṣak | niveśya cullyāṃ dahanaṃ mandamadhyakharakramāt|| prajvālya dvādaśayāmaṃ svāṅgaśītaṃ samuddharet | visphoṭayitvā'tha yuktyā ca ūrdhvalagnaṃ baliṃ tyajet’ || ‘adhaḥsthaṃ6 rasasindūraṃ sarvakarmasu yojayet’ iti | kecittu dhūmasārasthāne sīsakaṃ paṭhanti tacca saṅgataṃ tantrāntaradarśanāt ‘pṛthak pṛthak samaṃ kṛtvā pāradaṃ gandhakaṃ tathā | navasāraṃ ca sphaṭikaṃ sanāgaṃ yāmamātrakaṃ || nimbūnīreṇa saṃmardya kācakūpyāṃ vinikṣipet | budhaśca vālukāyantre yāmadvādaśakaṃ pacet || svāṅgaṃ śītaṃ sphoṭayitvā ūrdhvalagnaṃ baliṃ tyajet | adhaḥsthaṃ rasasindūraṃ yojayedrasakarmaṇi’ iti | śeṣaṃ subodham || 29-34 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhūmasāram aṅgāradhūmaṃ śuddhaṃ pāradaṃ torī gurjaradeśodbhavā sphaṭikā yā raktavarṇā bhavati | gandhakaṃ śuddhaṃ, navasādaraṃ navasāgaraṃ | etatsarvaṃ samaṃ | spaṣṭamanyat || 29-34 ||
anyadapi rasamāraṇamāha - apāmārgasya bījānāṃ mūṣāyugmaṃ prakalpayet | tatsaṃpuṭe nyasetsūtaṃ malayūdugdhamiśritam || 35 || droṇapuṣpīprasūnāni viḍaṅgamirimedakaḥ | etaccūrṇamadhordhvaṃ ca dattvā mudrāṃ pradīyate || 36 || taṃ golaṃ sandhayetsamyagmṛnmūṣāsaṃpuṭe sudhīḥ | mudrāṃ dattvā śoṣayitvā tato gajapuṭe pacet ||37|| ekamekapuṭenaiva jāyate bhasma sūtakam |
Āḍhamalla. apāmārgeti | apāmārgaḥ prasiddhaḥ tasya bījāni jalena piṣṭvā sampuṭākārā mūṣā kāryā tatsampuṭamadhye sūtaṃ pāradaṃ malayūdugdhamardanaṃ kṛtvā nyaset pārayedityarthaḥ | malayū kāṣṭhodumbarikā paścāduktadravyacūrṇaṃ tadupari adhaśca datvā saṃmardya mṛṇmūṣāyāṃ mudrayet| droṇapuṣpī nahula iti prasiddhā | loke ‘gūmā’ śabdavācyā | tasyāḥ prasūnāni puṣpāṇi viḍaṅgaṃ prasiddham | iti | irimedako viṭkhadiraḥ tasya tvak grāhyā tadgolaṃ mardayediti | taṃ rasādijanitagolakaṃ samyagavarodhayet mūṣāyāmiti śeṣaḥ || 35-37 ||
Kāśīrāma Vaidya. tathāparaṃ ca | apāmārga urdhvakaṇṭakaḥ, malayūdugdhaṃ kāṣṭhodumbīrakādugdhaṃ, droṇapuṣpī prasiddhā tatpuṣpaṇi, viḍaṅgam, irimedo viṭkhadiraḥ cūrṇam etaccūrṇamūrdhvordhvaṃ dīyate spaṣṭamanyat || 35-37 ||
anyadapi rasamāraṇaṃ prakaṭayannāha - kāṣṭhodumbarikādugdhai rasaṃ kiṃcidvimardayet || 38 || taddugdhaghṛṣṭahiṅgośca mūṣāyugmaṃ prakalpayet | kṣiptvā tatsaṃpuṭe sūtaṃ tatra mudrāṃ pradāpayet || 39 || dhṛtvā taṃ golakaṃ prājño mṛnmūṣāsaṃpuṭe'dhike | pacenmṛdupuṭenaiva sūtako yāti bhasmatām ||40||
Āḍhamalla. kāṣṭhodumbarikādugdhairiti | kāṣṭhodumbarikā kuḍumbarī śabdavācyā | taddugdhaghṛṣṭahiṅgośceti kāṣṭhoḍu- mbarikādugdhenaiva hiṅguṃ plāvya tena mūṣāṃ kṛtvā tanmadhye rasaṃ melayitvā sarvaṃ golakaṃ kṛtvā paścāt mṛṇmayamūṣāyām andhayet avarodhayedityarthaḥ | mṛdupuṭenaiveti laghugajapuṭenaivetyarthaḥ | laghugajapuṭalakṣaṇaṃ tantrāntare'bhihitam | tadyathā -‘nipuṇavihitagartaḥ ṣoḍaśairaṅgulairyo mitasakalavibhāgastasya madhye nidhāya | jvalanamativiśuṣkairgomayaiḥ pāradasya laghugajapuṭametat proktamevaṃ munīndraiḥ’ || 38-40 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyañca |kāṣṭhodumbarikā prasiddhā ||38-40||
aparamapi pāradamāraṇaṃ darśayannāha - nāgavallīrasairghṛṣṭaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ | mṛṇmūṣāsaṃpuṭe paktvā sūto vātyeva bhasmatām || 41||
Āḍhamalla. nāgavallīti | nāgavallī tāmbūlavallī tasyāḥ patrarasena ghṛṣṭo marditaḥ pāradaḥ karkoṭīkandagarbhitaḥ san mṛṇmūṣāsampuṭe nirudhya mudrayitvā gajapuṭe pacet | karkoṭī vandhyākarkoṭakīvallī tasyāḥ kandam | śeṣaṃ subodham ||41||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca | nāgavallīti spaṣṭam || 41 ||
atha jvarādau rasāḥ procyante – jvarāṅkuśaḥ | khaṇḍitaṃ mṛgaśrṛṅgaṃ ca jvālāmukhyā rasaiḥ samam | ruddhvā bhāṇḍe pacecculyāṃ yāmayugmaṃ tato nayet ||42|| aṣṭāṃśaṃ trikaṭuṃ dadyānniṣkamātraṃ ca bhakṣayet | nāgavallīrasaiḥ sārdhaṃ vātapittajvarāpaham || 43 || ayaṃ jvarāṃkuśo nāma rasaḥ sarvajvarāpahaḥ | aikāhikaṃ dvyāhikaṃ ca tryāhikaṃ vā na saṃśayaḥ ||44||
Āḍhamalla. idānīṃ saṃsiddharasānāmadhyāyaṃ prakaṭayannāha - tatrādau jvarāṅkuśanāmarasaṃ vyācaṣṭe - khaṇḍitamiti | hariṇasyedaṃ hāriṇaṃ śṛṅgaṃ viṣāṇaṃ tacca khaṇḍitaṃ śakalīkṛtaṃ, saṃkṣuṇṇamityarthaḥ | jvālāmukhyā rasairiti jvālāmukhī jayantī tasyāḥ patrāṇāṃ svarasaḥ | sā jvālāmukhī caturdhā bhavati | tathāhi - ‘śuklā pītā tathā raktā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | loke ‘khasinī’śabdavācyā | kecittu jvālāmukhītyanena bhallātakamiti vyākhyānayanti tanna sarvasaṃmatam | samamityatra samaśabdo militārthe vartata iti kecit | na tu samamatra sāmyaṃ, yataḥ sampradāyeṣvapi jvālāmukhyā rasaiḥ kṛtvā mṛgaśṛṅgaṃ bahuśo bhāvayitvā jārayedityabhiprāyaḥ | yaduktam - ‘asakṛdbhāvitaṃ śṛṅgaṃ hāriṇaṃ kuṭṭitaṃ rasaiḥ | jvālāmukhyāḥ pacedbhāṇḍagataṃ tadbhasma cūrṇayet’ ityādi | aṣṭāṃśaṃ trikaṭuṃ dadyāditi śṛṅgabhāgānmilitakaṭutrayasya sarvajvarāpaha ityanenānvayaḥ | tena sannipātajanitamapi nāśayedityarthaḥ ||42-44 ||
Kāśīrāma Vaidya. jvālāmukhī7 prasiddhā || 42-44 ||
atha jvarārirasaḥ -- pāradaṃ rasakaṃ tālaṃ tutthaṃ ṭaṅkaṇagandhakaṃ | sarvametatsamaṃ śuddhaṃ kāravellīrasairdinam || 45 || mardayellepayettena tāmrapātrodaraṃ bhiṣak | aṅgulyardhapramāṇena tato ruddhvā ca tanmukham || 46 || pacettaṃ vālukāyanttre kṣiptvā dhānyāni tanmukhe ||47|| yadā sphuṭanti dhānyāni tadā siddhaṃ vinirdiśet | tato nayetsvāṅgaśītaṃ tāmrapātrodarādbhiṣak ||48|| rasaṃ jvarārināmānaṃ vicūrṇya maricaiḥ samam | māṣaikaṃ parṇakhaṇḍena bhakṣayennāśayejjvaram || 49 || tridinairviṣamaṃ tīvramekadvitricaturthakam |
Āḍhamalla. atha jvarārirasavivaraṇamāha - pāradamiti | atra rasakaṃ kharparakaṃ, tālaṃ haritālaṃ, tutthaṃ prasiddham, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāram | eke ‘tutthakaṃ kaṇā gandham’ iti paṭhanti | tatra kaṇā manaḥśilā | etadbahusthāneṣu na pracarati, anyato darśanāt | ‘rasaṃ ca rasakaṃ tālaṃ śikhituṇḍaṃ ca ṭaṅkaṇaṃ | gandhakaṃ ca samaṃ piṣṭvā kāravellyā rasairdinam’ ityādi | kāravellī loke ‘karelā’ śabdavācyā | hastaparipāṭyāṃ ca pūrvoktaṃ sakaladravyaṃ samamātraṃ saṃgṛhya kāravellīpatrarasena trivāraṃ rasaṃ saṃmardya tatkalkena tāmrapātrodaramaṅgulārdhapramāṇaṃ pralipya haṇḍikāmadhye'dhomukhaṃ saṃsthāpya mudrāṃ kṛtvā tadanu vālukāyantre pacedyāvattadupari vrīhayaḥ sphuṭanti, aṅgulamaṅguṣṭhodaramadhyam | māsamānamatra viṣamatīvrajvaranimittamanyatrālpamiti | tathāhi - ‘raso jvarārisiddho'yaṃ dviguñjo vātaje jvare | dātavyaḥ parṇakhaṇḍena tatkṣaṇānnāśayejjvaram iti || || 45-49 ||
Kāśīrāma Vaidya. pāradaṃ śuddhaṃ, rasakaṃ kharparaṃ, tālaṃ, tutthaṃ śuddhaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, kāravellī śākaviśeṣaḥ | tāmrapātraṃ, gomūtrapañcāmṛtādau śuddhaṃ | spaṣṭamanyat | pathyaṃ dugdhaudanaṃ mudgaṃ vā || 45-49 ||
atha śītajvarārirasaḥ | tālakaṃ tutthakaṃ tāmraṃ rasaṃ gandhaṃ manaḥśilām ||50|| karṣaṃ karṣaṃ prayoktavyaṃ mardayettriphalāmbubhiḥ | golaṃ nyasetsaṃpuṭake puṭaṃ dadyātprayatnataḥ || 51 || tato nītvārkadugdhena vajrīdugdhena saptadhā | kvāthena dantyāḥ śyāmāyā bhāvayetsaptadhā punaḥ ||52|| māṣamātraṃ rasaṃ divyaṃ pañcāśanmaricairyutam | guḍaṃ gadyāṇakaṃ caiva tulasīdalayugmakam || 53 || bhakṣayettridinaṃ bhaktyā śītārirdurlabhaḥ paraḥ | pathyaṃ dugdhaudanaṃ deyaṃ viṣamaṃ śītapūrvakam || 54 || dāhapūrvaṃ haratyāśu tṛtīyakacaturthakau | dvyāhikaṃ satataṃ caiva vaivarṇyaṃ ca niyacchati || 55 ||
Āḍhamalla. idānīṃ śītajvarāriṃ prakaṭayannāha - tālakamiti | tālakaṃ haritālaṃ, tāmramiti śuddhatāmrabhasma, rasaṃ pāradam, gandhaṃ gandhakaṃ | karṣamiti dviruktena pratyekaṃ karṣapramāṇamityarthaḥ | triphalāmbubhiriti triphalā harītakyādikaṃ tasyā kvāthenetyarthaḥ | puṭaṃ dadyāditi | sakaladravyacūrṇaṃ triphalākvāthena saṃmardya golakaṃ kṛtvā tadanu śarāvasampuṭe dhṛtvā tadupari mṛttikāṃ liptvā gajapuṭe pacedityarthaḥ | prayatnata iti | gurusakāśātkarmanaipuṇyāt | paścāt tadrasaṃ śarāvābhyantarāt saṃgṛhya arkadugdhena dantīmūlasvarasena śyāmārasena ca saptadhā bhāvyaṃ saptadhā bhāvanā pratyekenetyarthaḥ | vajrī sehuṇḍabhedaḥ, dantīmūlasvarasabhāve kvātho grāhyaḥ, śyāmā niśotha:, tasyā mūlasvarasabhāve kvāthaṃ vā, evaṃ siddho bhavati | asmatsa- mpradāye'pi dravyacatuṣṭayena bhāvanāṃ dattvā paścāt pūrvoktavidhānena gajapuṭe paktvā siddho bhavatīti | anyatrāpi dṛśyate tathāhi - ‘paścādvajrīravikṣīrairdantīśyāmārasena ca | saṃmardya saptadhā gharme śarāvapuṭakaṃ pacet’ ityādi | etanmāṣaparimitaṃ pañcāśanmaricaiḥ saha guḍagadyānakayutaṃ ca tulasīpatradvayaṃ ca saṃveṣṭya bhakṣayedityarthaḥ | divyamiti śreṣṭhaṃ ṛṣipraṇītatvāt | pañcāśanmaricairiti gaṇanāmātram | gadyānakamiti ṣaṇmāsakasaṃjñam | eke guḍatulasī- patrayoranupānamāhuḥ | bhaktyeti pūrvaṃ dvijagurupūjanaṃ sambhāvya paścādāstikyapūrvakaṃ bhakṣayediti bhāvaḥ | vaivarṇyamatra jvarajanitam anyarogajanitaṃ vā || 50-55 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāmraṃ mṛtaṃ, vajrī sehuṇḍabhedaḥ, dantī jayapālamūlaṃ, trivṛnniśothaḥ, māṣamātraṃ siddhaṃ rasaṃ pañcāśanmaricaṃ guḍaṃ gadyāṇakaṃ ṣaṇmāṣakaṃ tulasīdalapalaṃ dvayaṃ dvigadyāṇakaṃ etatpramāṇaṃ tridinaṃ kṛtvā bhakṣayet | yadvā sapta- dinamauṣadhabāhulyāt || 50-55 ||
jvaraghnī guṭikā | bhāgaikaḥ syādrasācchuddhādaileyaḥ pippalī śivā | ākārakarabho gandhaḥ kaṭutailena śodhitaḥ ||56|| phalāni cendravāruṇyāścaturbhāgamitā amī | ekatra mardayeccūrṇamindravāruṇikārasaiḥ || 57 || māṣonmitāṃ guṭīṃ kṛtvā dadyātsarvajvare budha: | chinnārasānupānena jvaraghnī guṭikā matā || 58 ||
Āḍhamalla. atha jvaraghnīṃ guṭikāmāha - bhāgaikaḥ syādrasācchuddhāditi | śuddhiścāsya pūrvaṃ kathitā | rasaṃ pāradaṃ tasyaiko bhāgaḥ| elīyaḥ kumārīrasajanitaniryāsadravyaviśeṣaḥ ‘eluvā’ iti prasiddhaḥ | tadabhāve kumārīpatrarasameva grāhyamityapare, kecidelīyaśabdena elavālukaṃ vadanti | tacca kuṣṭhagandhikaphalasadṛśaṃ bhavati loke prasiddhaṃ ca | etanna sarvamatam | śivā harītakī ākārakarabha iti ākallakaḥ prasiddhaḥ | kaṭutailena śodhitagandhaka iti śeṣaḥ | kaṭutailaṃ sārṣapam | phalāni cendravāruṇyā iti | indravāruṇī cirbhaṭī, tasyāḥ phalāni | eke mūlāni cendravāruṇyā vadanti tadbahupustakeṣu na dṛśyate | tasmādasaṅgato'yaṃ pāṭhaḥ | caturbhāgamitā amī iti | amī elīyapramukhaṣaṭdravyaviśeṣāścaturbhāgamitā bhavanti bhāgo'tra pāradaparimāṇāt | etatsakalaṃ cūrṇībhūtaṃ kṛtvā indravāruṇikāmūlarasena mardayedityarthaḥ | svarasaparimāṇamatra dravyabhāvanāyogyaṃ deyam | tacca yāvaccūrṇaṃ plāvitaṃ bhavati tāvaddeyamiti bhāvaḥ | chinnārasānupāneneti | chinnā guḍūcī tasyāḥ svarasenānupānam | anupānamātrā'tra tantrāntarādavagantavyā | tadyathā ‘rasānāmanupānaṃ syāddvipalaṃ palamardhakam | vātapittakaphaprāye yathāyogyamanukramāt’ iti | jvaraghnīti sāmānyena sarvajvaraharetyarthaḥ || 56-58 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasāt pāradāt śuddhāt bhāgaikaḥ, elīyaḥ elavālukaṃ, pippalī, śivā harītakī, ākārakarabhaḥ ākallakaḥ, gandho gandhakaḥ kaṭutailena drāvayitvā śodhitaḥ, indravāruṇyāḥ phalāni, amī elīyādayaḥ caturbhāgāḥ pratyekaṃ punaḥ indravāruṇikārasaiḥ mardayet, māṣamātrāṃ vaṭīṃ khādet | indravāruṇikāphalaṃ śuṣkaṃ cūrṇaṃ kāryam || 56-58 ||
atha lokanātharasaḥ kṣayādau - śuddho bubhukṣitaḥ sūto bhāgadvayamito bhavet | tathā gandhasya bhāgau dvau kuryātkajjalikāṃ tayoḥ ||59|| sūtāccaturguṇeṣveva kapardeṣu vinikṣipet | bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ dattvā gokṣīreṇa vimardayet || 60 || tathā śaṅkhasya khaṇḍānāṃ bhāgānaṣṭau prakalpayet | kṣipetsarvaṃ puṭasyāntaścūrṇaliptaśarāvayoḥ || 61 || garte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ samuddhṛtya piṣṭvā tatsarvamekataḥ || 62 || ṣaḍguñjāsaṃmitaṃ cūrṇamekonatriṃśadūṣaṇaiḥ | ghṛtena vātaje dadyānnavanītena pittaje || 63 || kṣaudreṇa śleṣmaje dadyādatīsāre kṣaye tathā | arucau grahaṇīroge kārśye mandānale tathā || 64 || kāsaśvāseṣu gulmeṣu lokanātharaso hitaḥ | tasyopari ghṛtānnaṃ ca bhuñjīta kavalatrayam || 65 || mañce kṣaṇaikamuttānaḥ śayītānupadhānake | anamlamannaṃ saghṛtaṃ bhuñjīta madhuraṃ dadhi || 66 || prāyeṇa jāṅgalaṃ māṃsaṃ pradeyaṃ ghṛtapācitam | sudugdhabhaktaṃ dadyācca jāte'gnau sāṃdhyabhojane ||67|| saghṛtānmudgavaṭakānvyañjaneṣvavacārayet | tilāmalakakalkena snāpayetsarpiṣā'thavā || 68 || abhyañjayetsarpiṣā ca snānaṃ koṣṇodakena ca | kvacittailaṃ na gṛhṇīyānna bilvaṃ kāravellakam ||69|| vārtākaṃ śapharīṃ ciñcāṃ tyajedvyāyāmamaithune | madyaṃ saṃdhānakaṃ hiṅgu śuṇṭhīṃ māṣānmasūrakān ||70|| kūṣmāṇḍaṃ rājikāṃ kopaṃ8 kāñjikaṃ caiva varjayet | tyajedayuktanidrāṃ ca kāṃsyapātre ca bhojanam ||71|| kakārādiyutaṃ sarvaṃ tyajecchākaphalādikam | pathyo'yaṃ9 lokanāthastu śubhanakṣatravāsare || 72 || pūrṇātithau site pakṣe jāte candrabale tathā | pūjayitvā lokanāthaṃ kumārī bhojayettataḥ || 73|| dānaṃ dattvā dvighaṭikāmadhye grāhyo rasottamaḥ | rasāccejjāyate tāpastadā śarkarayā sutam || 74 || sattvaṃ guḍūcyā gṛhṇīyādvaṃśarocanayā yutam | kharjūraṃ dāḍimaṃ drākṣāmikṣukhaṇḍāni cārayet10 ||75|| arucau nistuṣaṃ dhānyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ saśarkaram | dadyāttathā jvare dhānyaguḍūcīkvāthamāharet || 76 || uśīravāsakakvāthaṃ dadyātsamadhuśarkaram | raktapitte kaphe śvāse kāse ca svarasaṃkṣaye || 77 || agnibhṛṣṭajayācūrṇaṃ madhunā niśi dīyate | nidrānāśe'tisāre ca grahaṇyāṃ mandapāvake ||78|| sauvarcalābhayākṛṣṇācūrṇamuṣṇodakaiḥ pibet | śūle'jīrṇe tathā kṛṣṇā madhuyuktā jvare hitā ||79|| plīhodare vātarakte chardyāṃ caiva gudāṅkure | nāsikādiṣu rakteṣu rasaṃ dāḍimapuṣpajam || 80 || dūrvāyāḥ svarasaṃ nasye pradadyāccharkarāyutam | kolamajjā kaṇā barhipakṣabhasma saśarkaram || 81 || madhunā lehayecchardihikkākopopaśāntaye | vidhireṣa prayojyastu sarvasminpoṭṭalīrase || 82 || mṛgāṅke hemagarbhe ca mauktikākhye'pareṣu ca | ityayaṃ lokanāthākhyo rasaḥ sarvarujo jayet ||83|| (varāṭabhasma maṇḍūraṃ cūrṇayitvā ghṛte pacet | tatsamaṃ maricaṃ cūrṇaṃ nāgavallyā vibhāvitam || 84 || taccūrṇaṃ madhunā lehyamathavā navanītakaiḥ | māṣamātraṃ kṣayaṃ hanti yāme yāme ca bhakṣitam ||85|| lokanātharaso hyeṣa maṇḍalādrājayakṣmanut |)
Āḍhamalla. idānīṃ lokanātharasaṃ prakaṭayannāha - śuddha iti | sūtaḥ pāradaḥ śuddhaḥ saṃskāritaḥ, saṃskārā hyasya pūrvaṃ kathitāḥ, bubhukṣitaḥ kṣudhitaḥ, kāritaḥ dravyairiti śeṣaḥ, sa ca bhāgadvayaparimitaḥ, tathā gandhasya dvau bhāgau tatheti grahaṇena gandhakasyāpi śodhanaṃ darśitam | tayoriti gandhakapāradayoḥ, sūtāccaturguṇeṣvevetyādi sūtāt sūtaparimāṇāt | kapardakeṣu varāṭakeṣu kapardakalakṣaṇaṃ ca tantrāntarādavagantavyam | tadyathā - ‘tulanāyāṃ gurutarān pañca gulmān daśa dvijān | varāṭān sthūlapītāṃśca rasakarmaṇi yojayet’ iti | bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ dadyāditi ko'rthaḥ pāradaparimāṇādardhabhāgaṃ saubhāgyakṣāraṃ saṃgṛhya gokṣīreṇa saha kalkīkṛtyānenaiva kalkena tān rasagarbhitavarāṭān vimudrayedityabhiprāyaḥ | tathā śaṅkhasya khaṇḍānāmiti śodhitaśaṅkhasya khaṇḍānāṃ śakalānāṃ bhāgā aṣṭau grāhyāḥ | pāradasyaikabhāgāpekṣayetyarthaḥ | saṃpradāyastu śaṅkhaśakalāni kṣīre saṃśodhya paścāttenaiva kṣīreṇa saha ślakṣṇāni sampiṣya paścādanenaiva kalkena tān varāṭān lepayedityabhiprāyaḥ | anye tu śaṅkhaśakalāni varāṭikābhiḥ saha puṭet| cūrṇaliptaśarāvayoriti | cūrṇaṃ śuktikādisaṃbhavaṃ tacca kaliśabdavācyaṃ tenāliptaśarāvakau kṛtvā tābhyāṃ sampuṭaṃ kārayedityarthaḥ | śarāvasampuṭasandhiṣu sāmpradāyikī mudrā kāryeti vyavahāraḥ | tadupari ca mṛllepaḥ kārya ityapi vyavahāraḥ | gajapuṭeneti | yathā gajapuṭavidhānaṃ tathaivā'tra puṭedityarthaḥ | tacca gomayādinā garte kṛtam | ekonatriṃśadūṣaṇairiti ekena yadūnaṃ maricānāṃ triśattena saha ṣaḍraktikapramāṇaṃ bhakṣayet| ghṛtena vātaje dadyādityādi | atra vātaje pittaje kaphaje ca atīsārādāvagre vakṣyamāṇā niyamā boddhavyāḥ | tasyopari ghṛtānnamiti pūrvaṃ rasaṃ bhakṣayitvā paścāttadupari kavalatrayaṃ ghṛtānnaṃ bhuñjīta ghṛtena yuktamannaṃ ghṛtānnam | annamatrodanam | mañce khaṭvāyām | anupadhānake upadhānaṃ gendukaṃ tena rahite mañce iti śeṣaḥ | etena samyaguttānaṃ yathā syāttathā saṃviśedityarthaḥ | paścāt pathyāpathyamāha - anamlamityādi | anamlam amlarasarahitam amlañca mātuluṅgaprabhṛtikam | annaṃ saṃskṛtamannaṃ tena bhaktādikam | ghṛtamiti ghṛtayuktaṃ | madhuraṃ dadhīti | madhuraṃ komalajīvitaṃ yadvā madhurayuktaṃ tattu rasālādi | prāyeṇa jāṅgalaṃ māṃsamiti māṃsabhakṣaṇaṃ cātra vihitaṃ bāhulyena jāṅgalaṃ pradhānatamaṃ tadapi ghṛtapācitaṃ kāryaṃ | yadyapi jāṅgalavargo'ṣṭavidhaḥ | tadyathā - jāṅgalā viṣkarāḥ pratudā guheśayāḥ prasahā parṇamṛgā bileśayāḥ grāmyāśceti | tathāpyete tu rogāpekṣayā deyāḥ, ghṛtapācitamiti tailaniṣedhāt guṇādhikyācca | tathāhi - ‘māṃsaṃ yattailasiddhaṃ tu vīryoṣṇaṃ pittakṛdguru | laghvagnidīpanaṃ grāhyaṃ ruciṃ dṛṣṭiprasādanam | anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitam’ iti | ghṛtāniti ghṛtasādhitān athavā sarpiṣā ghṛtena snānaṃ kuryāt, koṣṇodakena snānaṃ tu adhaḥkāyasyeti | yataḥ ‘uṣṇāmbunādha:kāyasya pariṣeko balāvahaḥ | tenaiva tūttamāṅgasya balahṛt keśacakṣuṣām’ iti | kvacit tailaṃ na gṛhṇīyāditi kvacit kutrāpi tailagrahaṇaṃ na kāryaṃ tena dīpādiṣvapi tailaṃ niṣiddhaṃ syāt | atha tyājyamāha -bilvamiti| bilvaphalaṃ, kāravellakaṃ loke ‘karelā’śabdavācyam | phalamiti | vārtākaṃ vṛntākaṃ, śapharīṃ kṣudramatsyān, ciñcā prasiddhā, vyāyāmaṃ śarīrāyāsajananaṃ karma, maithunaṃ strīsevā, madyādikamiti sugamam | tyajedayuktanidrāṃ ceti ayuktanidrā divānidrādikaṃ | kakārādiyutaṃ sarvamiti sarvamāhāranimittaṃ kakārapūrvakaṃ śākaphalādikaṃ tyajet | site pakṣe śukle pakṣe agnibhṛṣṭaṃ | jayācūrṇamiti jayābhaṅgā, barhipakṣabhasmeti barhī mayūra: | mṛgāṅke mṛgāṅkapoṭṭalike, hemagarbhe hemagarbhapoṭṭalike, mauktikākhye mauktikākhyapoṭṭalike apareṣvapi pañcarajapoṭṭalikaprabhṛtiṣu eṣa vidhiḥ prayojya iti || 59-85 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddho sūtaḥ pāradaḥ bhāgadvayamiti ṭaṃkadvayaṃ karṣadvayaṃ tathā gandhakasya śuddhasya dvau bhāgau tayoḥ pāradagandhakayoḥ kajjalikāṃ kuryāt | sūtāt caturguṇeṣu aṣṭabhāgeṣu kapardeṣu kṣipet bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ datvā gokṣīreṇa mardayitvā varāṭānāṃ mukhaṃ mudrayet, śaṃkhasya śaṃkhānām aṣṭau bhāgān śarāvamadhye varāṭakānām adha ūrdhvaṃ datvā mudrāṃ vidhāya gajapuṭe pacet kapardo varāṭakaḥ11 puṭasyāntaḥ saṃpuṭasyāntaḥ sarvaṃ kṣipet cūrṇaṃ kajjalīcūrṇaṃ talliptaśarāvayoḥ saṃpuṭasyāntaḥ madhye ṣaṅguñjāsammite rasaṃ siddham ekonatriṃśat ūṣaṇairmaricairdeyaṃ vātaroge ghṛtena dadyāt | śapharī kṣudramatsyaḥ | pathyavarge hi tasya gṛhītatvāt | ‘varo matsyeṣu rohita’ iti suśrutokteḥ | ayuktanidrāṃ divājanyāṃ jayā vijayā taccūrṇaṃ kolamajjāṃ badaramajjāṃ kaṇā pippalī barhirmayūrastatpakṣabhasma || 59-85 ||
atha mṛgāṅkapoṭṭalīrasaḥ kṣayādau - bhūrjavattanupatrāṇi hemnaḥ sūkṣmāṇi kārayet ||86|| tulyāni tāni sūtena khalve kṣiptvā vimardayet | kāñcanārarasenaiva jvālāmukhyā rasena vā || 87 || lāṅgalyā vā rasaistāvadyāvadbhavati piṣṭikā | tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet || 88 || piṣṭemauktikacūrṇaṃ ca hemadviguṇamāvapet | teṣu sarvasamaṃ gandhaṃ kṣiptvā caikatra mardayet || 89 || teṣāṃ kṛtvā tato golaṃ vāsobhiḥ pariveṣṭayet | paścānmṛdā veṣṭayitvā śoṣayitvā ca dhārayet||90|| śarāvasaṃpuṭasyāntastatra mudrāṃ pradāpayet | lavaṇāpūrite bhāṇḍe dhārayettaṃ ca saṃpuṭam || 91 || mudrāṃ dattvā śoṣayitvā bahubhirgomayaiḥ puṭet | tataḥ śīte samāhṛtya gandhaṃ sūtasamaṃ kṣipet ||92|| ghṛṣṭvā ca pūrvavatkhalve puṭedgajapuṭena ca | svāṅgaśītaṃ tato nītvā guñjāyugmaṃ prayojayet ||93 || aṣṭabhirmaricairyuktaḥ kṛṣṇātrayayuto'thavā | vilokya deyo doṣādīnekaikā rasaraktikā || 94 || sarpiṣā madhunā vāpi dadyāddoṣādyapekṣayā | lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryātsvasthamanāḥ śuciḥ ||95|| śleṣmāṇaṃ grahaṇīṃ kāsaṃ śvāsaṃ kṣayamarocakam | mṛgāṅko'yaṃ raso hanyātkṛśatvaṃ balahīnatām ||96||
Āḍhamalla. atha mṛgāṅkapoṭṭalīrasaṃ vyācaṣṭe - bhūrjavaditi | bhūrjo vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak tadākārāṇi tanupatrāṇi | tanugrahaṇena yathā aṅgādīnāṃ manoharārthaṃ svarṇakārāḥ kurvanti tadvadatrāpi kāryāṇītyarthaḥ | sūkṣmāṇīti tāni tanupatrāṇi tilavat khaṇḍitāni kṛtvetyartha: | sūtena pāradena samaṃ saṃgṛhya khalve kṣiptvā mardanīyam | kathaṃ yathā kāñcanārarasenetyādi | kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddha eva jvālāmukhī jayantī sā caturvidhā bhavati | tathāhi -‘śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā jvālāmukhī bhavet’ iti | lāṅgalī kalahārikā, yāvadbhavati piṣṭiketi ko'rthaḥ ? tatsuvarṇarasadravyaṃ yāvaddravatvaṃ prāpya piṣṭikā syāt tāvadrasairmardanīyam | asmatsampradāye tu pūrvoktaśodhitarase suvarṇapatrāṇi datvā tadanu īṣadgandharajo datvā upari pātraṃ saṃsthāpya gāḍhaṃ mardayet, yāvaddhanabhasmavadbhavati paścāduktarasaiḥ saha saṃmardya golakārthaṃ piṣṭikāṃ kārayedityarthaḥ | tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ tatra nikṣipet iti | tataḥ piṣṭīkaraṇānantaraṃ tatra piṣṭīkṛtadravye ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ hemnaḥ suvarṇasya caturthāṃśaṃ kṣipet, tena yadā suvarṇaṃ catuḥśāṇaṃ bhavati tadā ṭaṅkaṇaṃ śāṇamekamityarthaḥ | piṣṭamauktikacūrṇamiti | śodhitamauktikacūrṇaṃ suvarṇaparimāṇāddviguṇaṃ saṃgṛhya melayediti bhāvaḥ | teṣu pūrvoktadravyeṣu sarvasamaṃ samastadravyasāmyaṃ gandhakaṃ kṣiptvā sarvamekatra mardayedityabhiprāyaḥ | mardanamatra pūrvoktarasairiti vyavahāraḥ | sarvasamamiti sarvaṃ pāradasuvarṇaṭaṅkaṇamauktikamityartha:| teṣāṃ kṛtvā tato golaṃ vāsobhiḥ pariveṣṭayediti hastapāṭyāṃ tuṃ tadgolakarūpaṃ dravyaṃ pūrvaṃ śarāvasampuṭe kṛtvā tatsandhau sāmpradāyikīṃ mudrāṃ ca datvā tadbhāṇḍaṃ gajapuṭavidhānena puṭet | paścāt svāṅgaśītatvaṃ dravyaṃ saṃgṛhya yāvat parimāṇaṃ pāradaṃ pūrvaṃ tāvat parimāṇamanyadgandhakaṃ ca datvā saṃmardya ca pūrvavat puṭet mardanamatra pūrvoktarasaiḥ evaṃ siddho bhavati | śeṣaṃ subodhanam || 86- 96 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhūrjapatravattanu sūkṣmaṃ yathā syāttathā hemnaḥ suvarṇasya patrāṇi kārayet | tāni sūtena śuddhapāradena tulyāni khalve kṛtvā mardayet | kāñcanārastadrasena jvālāmukhī jayantī tadrasena vā lāṃgalyā kalihāryā vā rasena yāvat piṣṭikā bhavati tato hemnaścaturthāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyapiṣṭamauktikācūrṇaṃ hema dviguṇam āvapet melayet teṣu sarvasamaṃ svarṇādisamaṃ gandhaṃ gandhakaṃ kṣipet śuddhaṃ teṣāṃ sarveṣāṃ golaṃ vāsobhirveṣṭayitvā śoṣayitvā ca dhārayet | kutra ? śarāvasaṃpuṭasya ante madhye tatra mudrāṃ pradāpayet lavaṇapūrite bhāṇḍe taṃ saṃpuṭaṃ dhārayet | mudrāṃ datvā śoṣayitvā bahubhirgomayaiḥ puṭet cullyāṃ vā agniṃ dāpayet tataḥ śīte samākṛṣya gandhasūtaṃ samaṃ golakaṃ samaṃ kṣipet pūrvavat khalve piṣṭvā gajapuṭe pacet svāṅgaśītaṃ guñjayugmam atra yojayet | aṣṭābhiḥ maricairvā tribhi: sarpiṣā ghṛtena madhunā vā doṣāpekṣayā deyā | pathyaṃ lokanāthasamaṃ | svacchamanāḥ punaḥ śuciḥ pavitro rogī ayaṃ mṛgāṅkaḥ śleṣmādīn hanyāt mṛgāṅkaścandrastannāmā mṛtāmayatvādroganāśakaḥ | yadvā pūrve mṛgāṅke ca kṣayarogatvāt pūrvaṃ dattastasmādayaṃ mṛgāṅkaḥ | kecit mṛtasvarṇena mṛtapāradena gaṃdhakaṃ ṭaṅkaṇaṃ muktācūrṇena mṛgāṅkasādhanamāhuḥ | tacca yathā “bhasmīkṛtasvarṇasamaṃ rasasya bhasmāsureṇāpi rasena tulyaṃ | dinauktikaṃ pādikaṭaṅkaṇaṃ ca jambīranīre vaṭakīkṛtaṃ tat | mṛttakarpaṭairāvṛtavajrayantre pakvoditaṃ syāt kṣayajinmṛgāṅkaḥ”| rasarājasya asureśo gaṃdhakaḥ | granthāṃtare kumudeśvaratvena kathitaḥ | tathāca ‘hemabhasma rasabhasma mauktikaṃ pāradaṃ kaṇakagandhakaṃ ca kuru sarvatulyakaṃ | kāñjikena parimardya golakaṃ mūṣayā ca pariveṣṭya pācayet | uddharettamatha sampuṭāttataḥ siddhimeti kumudeśvaro rasaḥ | pītamasya tu kaṇairmadhuplutai rājadugdhamatha yojayettathā | pathyamatra ghṛtapācitopari kṣārahiṃgurahite himaṃ mataṃ’| bhasmīkṛtasvarṇaṃ tolakaṃ, mṛtapāradaṃ tolakaṃ, mṛtamauktikaṃ tolakaṃ, kāñjikena nimbūkena vā golaṃ kṛtvā mūṣābhyantare niruddhya lavaṇena pūrya haṇḍikāyāṃ madhye sthāpayitvā vahniṃ jvālayet | śīte raktikaikāṃ madhunā khādet | chāgadugdhaṃ pibet pathyaṃ yathoktaṃ kumudeśvara eva mṛgāṅkaḥ ||86-96||
kṣayaśvāsādau hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ | sūtātpādapramāṇena hemnaḥ piṣṭaṃ prakalpayet | tayoḥ syāddviguṇo gandho mardayetkāñcanārakaiḥ ||97|| kṛtvā golaṃ kṣipenmūṣāsaṃpuṭe mudrayettataḥ | pacedbhūdharayantreṇa vāsaratritayaṃ budhaḥ || 98 || tata uddhṛtya tatsarvaṃ dadyādgandhaṃ ca tatsamam | mardayedārdrakarasaiścitrakasvarasena ca || 99 || sthūlapītavarāṭāṃśca pūrayettena yuktitaḥ | etasmādauṣadhātkuryādaṣṭamāṃśena ṭaṅkaṇam || 100|| ṭaṅkaṇārdhaṃ viṣaṃ dattvā piṣṭvā sehuṇḍadugdhakaiḥ | mudrayettena kalkena varāṭānāṃ mukhāni ca || 101|| bhāṇḍe cūrṇapralipte ca dhṛtvā mudrāṃ pradāpayet | garte hastonmite dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca || 102 || svāṅgaśītaṃ rasaṃ jñātvā pradadyāllokanāthavat | pathyaṃ mṛgāṅkavajjñeyaṃ tridinaṃ lavaṇaṃ tyajet || 103 || yadā chardirbhavettasya dadyācchinnāśṛtaṃ12 tadā | madhuyuktaṃ tathā śleṣmakope dadyāduḍārdrakam || 104 || vireke bharjitā bhaṅgā pradeyā dadhisaṃyutā | jayetkāsaṃ kṣayaṃ śvāsaṃ grahaṇīmaruciṃ tathā || 105 || agniṃ ca kurute dīptaṃ kaphavātaṃ niyacchati | hemagarbhaḥ paro jñeyo rasaḥ poṭṭalikābhidhaḥ || 106 ||
Āḍhamalla. atha hemagarbhapoṭṭalīnāmakarasaṃ prakaṭayannāha - sūtāt pādapramāṇenetyādi | sūtaḥ pāradaḥ sa ca śodhito grāhyastasya pādaścaturthāṃśastena samaṃ hema grāhyam | hemna iti grahaṇenāsya patrāṇi kāryāṇītyarthaḥ | tāni pūrvoktānīti sambandhaḥ | piṣṭīvidhānaṃ tu pūrvavadboddhavyam | tayoḥ syāt dviguṇo gandha iti | tayoḥ pāradasuvarṇayordviguṇaḥ parimāṇāt tena pāradasuvarṇayoreko bhāgaḥ, gandhakasya dvau bhāgau, kāñcanāro vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya patrāṇāṃ svarasena mardayet yāvat piṣṭikākāraṃ bhavati, mūṣāsampuṭe śarāvasampuṭe sandhau ca mudrāṃ kārayet, mudrā sāmpradāyikī kāryā | tata iti grahaṇena tatsampuṭaṃ mṛtkarpaṭakaiśca lepayediti bhāvaḥ | pacedbhūdharayantreṇa vāsaratritayaṃ budha iti | vāsaratrayaṃ yāvadbhūdharayantreṇa kṛtvā pacet | asmatsampradāye'pi gomayaiḥ kṛtvā punaḥ punaragniṃ prajvālayet yāvaddinatrayaṃ bhavati ityabhiprāyaḥ | tatastu puṭaṣaṭkaṃ dadyādityarthaḥ | puṭaṣaṭkaṃ ca gomayāgninā na tu śarāvasampuṭaṃ ṣaḍvāraṃ kāryaṃ tadekavārameva | paścātkāryamāha - tata uddhṛtyetyādi tatsarvaṃ dravyaṃ gandhakena samaṃ kṛtvā paścādārdrakarasena citrakajaṭāsvarasena ca saṃmardya tena piṣṭadravyeṇa varāṭakān pūrayet, paścāttanmukhāni ṭaṅkaṇaviṣaṃ sehuṇḍadugdhena piṣṭvā tena mudrayet ṭaṅkaṇamānaṃ pūrvadravyasambhārādaṣṭamāṃśaṃ grāhyaṃ viṣaṃ tu ṭaṅkaṇārdhamityarthaḥ | śeṣaṃ subodham ||97-106 ||
atha dvitīyo hemagarbhapoṭṭalīrasaḥ - rasasya bhāgāścatvārastāvantaḥ kanakasya ca | tayośca ṣiṣṭikāṃ kṛtvā gandho dvādaśabhāgikaḥ ||107 || kuryātkajjalikāṃ teṣāṃ muktābhāgāśca ṣoḍaśa | caturviṃśacca śaṅkhasya bhāgaikaṃ ṭaṅkaṇasya ca || 108 || ekatra mardayetsarvaṃ pakvanimbūkajai rasaiḥ | kṛtvā teṣāṃ tato golaṃ mūṣāsaṃpuṭake nyaset ||109|| mudrāṃ dattvā tato hastamātre garte ca gomayaiḥ | puṭedgajapuṭenaiva svāṅgaśītaṃ samuddharet || 110 || piṣṭvā guñjācaturmānaṃ dadyādgavyājyasaṃyutam | ekonatriṃśadunmānamaricaiḥ saha dīyate || 911 || rājate mṛnmaye pātre kācaje13 vā'valehayet | lokanāthasamaṃ pathyaṃ kuryācca svasthamānasaḥ14 || 112|| kāse śvāse kṣaye vāte kaphe grahaṇikāgade | sūtīsāre prayoktavyā poṭṭalī hemagarbhikā || 113 ||
Āḍhamalla. atha dvitīyā hebhagarbhapoṭṭalī tāmapi darśayannāha - rasasyeti | vyākhyāyāmasyābhiprāyaḥ sakalaṃ svasvaparimitaṃ rasasuvarṇādikamekatra saṃmardya pacediti tātparyārthaḥ | keṣāñciddhastapāṭyāmeva yathā śuddhapāradaṃ prathamato mūrcchitaṃ kṛtvā paścāttaduktadravyai: golakaṃ kārayet | asmatsampradāye tu lokanāthapoṭṭalīvat kartavyā, sā ca pūrvaṃ kathitaiva muktāścātra śaṅkhavat prakṣiptā jñeyāḥ | śeṣaṃ sugamam || 107-113 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasasya śuddhapāradasya catvāro bhāgāḥ kanakasya svarṇasya tāvantaḥ, spaṣṭamanyat || 107-116 ||
atha mahājvarāṅkuśaḥ viṣamajvarādau - śuddhasūto viṣaṃ gandhaḥ pratyekaṃ śāṇasaṃmitam | dhūrtabījaṃ triśāṇaṃ syātsarvebhyo dviguṇā bhavet ||114|| hemāhvā kārayedeṣāṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ prayatnataḥ | deyaṃ jambīramajjābhiścūrṇaṃ guñjādvayonmitam || 115|| ārdrakasvarasairvāpi jvaraṃ hanti tridoṣajam | aikāhikaṃ dvyāhikaṃ vā tryāhikaṃ vā caturthakam ||116|| viṣamaṃ ca jvaraṃ hanyādvikhyāto'yaṃ jvarāṅkuśaḥ |
Āḍhamalla. atha dvitīyajvarāṅkuśarasamāha - śuddhasūta iti | śuddhaḥ saṃskāritaḥ | saṃskārā hyasya pūrvaṃ kathitāḥ, viṣamapi śuddhaṃ taccāpi pūrvaṃ vihitameva, gandhogandhakastamapi śuddhaṃ kṛtvā grāhyam, śāṇaṃ ṭaṅkaikaṃ pratyekamityarthaḥ | dhūrtabījamiti dhattūrabījāni tāni triṭaṅkamitāni, hemāhvā svarṇakṣīrī sā ca cokaśabdavācyā | eṣā tu sarvebhyaścaturdravyebhyo dviguṇā grāhyā tena ṣaṭśāṇadviguṇitetyarthaḥ | jambīraphalamajjārdrakaraso'pi doṣāpekṣayā boddhavyaḥ | parasparābhāve'pi tridoṣajamiti vyastaṃ samastaṃ, viṣamajvaramiti punargrahaṇena prāyaśo viṣamajvaranāśanārthamasya prabhāvo na doṣaḥ; kutaḥ? vikhyātatvāt || 114-116 ||
Kāśīrāma Vaidya. śāṇasaṃmitaḥ ṭaṃkaṇapramāṇaḥ śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ ceti, dhattūrabījaṃ triśāṇaṃ sarvebhyo dviguṇā dvādaśabhāgā hemāhvā hemakṣīrī tasya sthāne vyoṣaṃ trikaṭurityeke | spaṣṭamanyat || 114-116 ||
daradaṃ vatsanābhaṃ ca maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām || 117 || cūrṇayetsamabhāgena raso hyānandabhairavaḥ | guñjaikaṃ vā dviguñjaṃ vā balaṃ jñātvā prayojayet ||118 || madhunā lehayeccānu kuṭajasya phalaṃ tvacam | cūrṇitaṃ karṣamātraṃ tu tridoṣotthātisārajit || 119|| dadhyannaṃ dāpayetpathyaṃ gavājyaṃ takrameva ca | pipāsāyāṃ jalaṃ śītaṃ vijayā ca hitā niśi ||120||
Āḍhamalla. athānandabhairavarasasya vyākhyānaṃ darśayitumāha - daradamiti | daradaṃ hiṅgulaṃ, vatsanābhaṃ viṣaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, kuṭajasya phalamindrayavaṃ tvak challī kuṭajasyaiva militvā karṣamityarthaḥ | etadanupānaṃ pathyaṃ ca prāyaśo'tīsāre praśastam | gavyājaṃ gosambhavam ajāsambhavaṃ ca takraṃ tattu tribhāgabhinnam | tathāhi - ‘udaśvitvardhavārikam | takraṃ tribhāgabhinnaṃ tu kevalaṃ mathitaṃ smṛtam’ iti | kevalo'yaṃ kaphāgnimadhye yojyaḥ iti vyavahāro vṛddhavaidyānāṃ dṛśyate | pipāsāyāṃ satyāṃ śītalaṃ jalaṃ deyaṃ, na tūṣṇaṃ rasanimittatvāt | niśi rātrau vijayā bhaṅgā hitā pathyā atraiva prayoge tena prātarevāyaṃ rasaḥ śīlanīya iti bhāvaḥ || 117-120 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānandabhairavaḥ atīsārādau - daradaṃ hiṃgulaṃ, vatsanābhaṃ viṣaṃ, maricaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ samabhāgaṃ cūrṇaṃ guñjaikaṃ deyam, anupānaṃ kuṭajasya phalam indrayavaṃ tathā kuṭajatvacaṃ karṣamātraṃ madhunā deyaṃ gavyam ājyaṃ vā takram | sugamamanyat || 117-120 ||
atha laghusūcikābharaṇo rasastridoṣe - viṣaṃ palamitaṃ sūtaḥ śāṇikaścūrṇayeddvayam | taccūrṇaṃ saṃpuṭe kṣiptvā kācaliptaśarāvayoḥ || 121 || mudrāṃ dattvā ca saṃśoṣya tataśculyāṃ niveśayet | vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryātpraharadvayasaṃkhyayā || 122 || tata udghāṭayenmudrāmuparisthāṃ śarāvakāt | saṃlagno yo bhavetsūtastaṃ gṛhṇīyācchanaiḥ śanaiḥ || 123|| vāyusparśo yathā na syāttathā kupyāṃ niveśayet | yāvatsūcyā mukhe lagnaṃ kupyā niryāti bheṣajam ||124|| tāvanmātro raso deyo mūrcchite saṃnipātini | kṣureṇa pracchite mūrdhni tatrāṅgulyā ca gharṣayet||125|| raktabheṣajasaṃparkānmūrcchito'pi hi jīvati | tathaiva sarpadaṣṭastu mṛtāvastho'pi jīvati || 126 || yadā tāpo bhavettasya madhuraṃ tatra dīyate |
Āḍhamalla. atha laghusūcikābharaṇarasaṃ vyākhyāsyāmaḥ | viṣamiti | viṣaṃ prasiddhaṃ palamitaṃ ṣoḍaśaśāṇamitaṃ, sūtaḥ pāradaḥ śāṇikaṣṭaṅkaikaḥ, prathamato'bhyantare kācaliptaṃ kṛtvā tayoḥ sampuṭe cūrṇaṃ melayitvā sāmpradāyikī mudrā tatsandhau kāryā tataścullyāṃ niveśayet | iti ko'rthaḥ ? tadrasagarbhasampuṭaṃ vālukāyantre nidhāyādhaḥ śarāvalagnaṃ yathā syādvipacedityabhiprāyo'smatsāmpradāyikaḥ | yathā karpūrapākārthaṃ yantravidhistadvadatrāpi uparisthasarāvakalagno dhūmasadṛśaḥ kajjalavadrasaḥ, sūcī tu rasagrahaṇārthaṃ śalākā kathyate sā tu masūradalasaṃsthā mukhī bhavati tanmukhe yāvallagno raso bhavati tāvaddeyo rasa iti rasavādināṃ vyavahāraḥ mūrcchite mṛtaprāye sannipātini puruṣe tathaiva sarpadaṣṭe'pīti | yathā sannipāte bhakṣaṇaṃ mūrdhni mardanaṃ cābhihitaṃ tathaiva sarpadaṣṭe ityarthaḥ | tāpaḥ santāpo rasajanita ityādi | madhuramikṣuvikāraṃ drākṣā dāḍimakharjūrādikamapi sampradāyataḥ || 121-126 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 121-126 ||
atha jalabandhurasaḥ sannipāte - sūtabhasmasamaṃ gandhaṃ dhātryā dadyānmanaḥśilā || 127|| mākṣikaṃ pippalī vyoṣaṃ pratyekaṃ śilayā samam | cūrṇayedbhāvayetpittairmatsyamāyūrasaṃbhavaiḥ || 128 || saptadhā bhāvayecchuṣkaṃ deyaṃ guñjādvayaṃ hitam | tālaparṇīrasaścānu pañcakolaśṛto'thavā || 129 || jalabandhuraso nāma saṃnipātaṃ niyacchati | jalayogaśca kartavyastena vīryaṃ bhavedrase || 130 ||
Āḍhamalla. idānīṃ jalabandhusaṃjñako nāma rasastamāha - bhasmasūtasamaṃ gandhamiti | sūtasya pāradasya bhasma tatsamānaṃ gandhakamityarthaḥ | dhātryā dantyāḥ phalānyatra yojyāni etanmanoharam | atra gandhātpādaṃ mana:śilā iti pāṭhaḥ saṅgataḥ | tena gandhakaparimāṇasya caturthāṃśasamānā manaḥśilā grāhyā, ata eva ‘pratyekaṃ śilayā samam’ iti vacanam | mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, vyoṣaṃ śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñakam | pippalī dviruktatayā dviguṇā grāhyā | ekadravyaparimāṇāt, eke jalapippalītyatra vyākhyānayanti tanna sarvamatam | matsyo mīnaḥ sāmānyatvena parijñātamatsyo grāhyaḥ, sa ca rohitaḥ, tādṛśaścānyo'pi | mayūro nīlakaṇṭhaḥ | ‘saptadhā bhāvayet’ iti pratyekaṃ saptavāramityarthaḥ | hitamiti doṣānupāne yojyam | pañcakolaṃ yathā - ‘pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ | pañcakolamiti khyātam’ ityādi | jalayogaśca kartavya iti | etena śītalajalapānaṃ tajjalenā'pi hṛdayanetraproñchanamiti sampradāyaḥ || || 127-130||
Kāśīrāma Vaidya. tālaparṇī musalīraso deyaḥ | pañcakolaśṛto vā kvātho deyaḥ | kaphādhikāḥ sannipātāḥ || || 127-130 ||
pañcavakrarasaḥ | śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ maricaṃ ṭaṅkaṇaṃ kaṇām | mardayeddhūrtajadrāvairdinamekaṃ ca śoṣayet || 131 || pañcavakro raso nāma dviguñjaḥ saṃnipātajit | arkamūlakaṣāyaṃ tu satryūṣamanupāyayet || 132 || yuktaṃ dadhyodanaṃ pathyaṃ jalayogaṃ ca kārayet | rasenānena śāmyanti sakṣaudreṇa kaphodbhavāḥ || 133|| madhvārdrakarasaṃ cānu pibedagnivivṛddhaye | yatheṣṭaṃ ghṛtamāṃsāśī śakto bhavati pāvakaḥ || 134 ||
Āḍhamalla. adhunā pañcavakrarasaṃ darśayannāha - śuddhamityādi | sūtaṃ pāradaṃ, viṣaṃ prasiddham, gandhaṃ gandhakam etattrayaṃ śuddhamapi boddhavyam | śuddhireṣā pūrvakathitaiva | ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāram etasyāpi śodhanaṃ vihitaṃ tadbharjitameke bhāṣante | dhūrto dhattūrastasya patrāṇāṃ svarasairityarthaḥ | dhattūraphalarasairvā vadanti | parato vakṣyamāṇonmattarase dhattūraphalarasairiti vacanāt | dinamekaṃ ca śoṣayediti | tatsakalaṃ dravyaṃ vastragālitaṃ kṛtvā paścāddhattūrarasena saptavāraṃ bhāvayedityabhiprāyaḥ | pratyekabhāvanāyāṃ mardanaṃ ca kāryam | tryūṣamiti | tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ tacca śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñam | eteṣāṃ cūrṇena saṃyuktamarkamūlakaṣāyaṃ tvanupānamāhuḥ | yuktaṃ dadhyodanaṃ pathyamiti doṣāgnibalādikānurūpam | jalayogaścātra jalabandhurasavatkāryaḥ | tatpūrvaṃ pratipāditameva | sakṣaudreṇeti | kṣaudraṃ madhu tena sahāvalehitaḥ | kaphodbhavāḥ śophakṣayādaya iti | agnivṛddhaye tu madhvārdrakarasamanu pibet | rasaparimāṇaṃ tu pūrvoktameva | anena pāvako'gniḥ śaktaḥ samartho bhavati pākārthamiti yāvat || 131-134 ||
athonmatto rasaḥ sannipāte - rasaṃ gandhakatulyāṃśaṃ dhattūraphalajadravaiḥ | mardayeddinamekaṃ tu tattulyaṃ trikaṭu kṣipet || 135 || unmattākhyo raso nāmnā nasye syātsaṃnipātajit |
Āḍhamalla. athonmattarasastamapi darśayannāha - rasagandhakatulyāṃśamiti | ayaṃ raso nāvane yojyaḥ | sa tu pradhamanarūpo jñeyaḥ | utkaṭasannipāte raktikādvayaparimitaṃ ca, bhakṣaṇe'pi deyamityasmatsaṃpradāye'nubhūtam | tattulyaṃ trikaṭu kṣipediti tattulyaṃ rasagandhakasamam | trikaṭu śuṇṭhīmaricapippalīkaṃ | śeṣaṃ subodham || 135||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam ||135||
atha sannipāte'ñjanaṃ rasāḥ - nistvagjaipālabījaṃ ca daśaniṣkaṃ vicūrṇayet ||136|| maricaṃ pippalīṃ sūtaṃ pratiniṣkaṃ vimiśrayet | bhāvyo jambīrajairdrāvaiḥ saptāhaṃ saṃprayatnataḥ || 137 || raso'yamañjane dattaḥ saṃnipātaṃ vināśayet |
Āḍhamalla. atha sannipātāñjanaṃ vyācaṣṭe - nistvagjaipālabījamiti | jaipālabījaṃ tannistvak nistuṣaṃ kṛtvetyarthaḥ | etādṛśaṃ daśaṭaṅkamitaṃ grāhyam | maricapippalīsūtaṃ ca pratyekaṃ ṭaṅkaikaṃ sūtaṃ pāradaṃ taccātra mūrcchitaṃ grāhyam | jambīrajairiti| jambīraphalarasaiḥ sannipātamiti sāmānyena sarvaṃ sannipātaṃ viśeṣeṇa tāndrike yojyo'yamityabhiprāyaḥ ||136|| 137 ||
Kāśīrāma Vaidya. nistvak tvacārahitaṃ jaipālaṃ daśaniṣkaṃ daśaṭaṅkaṃ maricaṃ pippalīmūlaṃ pāradaṃ gandhamūrcchitaṃ pratiniṣkaṃ pratyekaṃ ṭaṅkaṃ | saptāhaṃ saptadinaṃ jambīrajairdrāvairbhāvyaṃ | tadā vaṭī kāryā sā añjanena sannipātaṃ hanti || ||136 ||137||
atha mahānārācarasaḥ śūlādau - sūtaṃ ṭaṅkaṇakaṃ tulyaṃ maricaṃ sūtatulyakam || 138 || gandhakaṃ pippalīṃ śuṇṭhīṃ dvau dvau bhāgau vicūrṇayet| sarvatulyaṃ kṣipeddantībījaṃ nistuṣitaṃ bhiṣak || 139|| dviguñjaṃ recanaṃ siddhaṃ nārāco'yaṃ mahārasaḥ | ādhmānaṃ malaviṣṭambhānudāvartaṃ ca nāśayet || 140||
Āḍhamalla. atha mahānārāco'yaṃ rasaḥ sūtamiti | sūtaṃ pāradaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ tulyaṃ samaṃ maricamapi pāradasamamiti, gandhakaḥ, pippalī, śuṇṭhī ca dvibhāgā jñeyā | tenaikadravyabhāgāpekṣayā pratyekaṃ dvau bhāgau sarvatulyaṃ dantībījamiti pūrvoktaṣaḍdravyasāmyaṃ dantībījaṃ grāhyamityarthaḥ | nistuṣitaṃ tuṣarahitaṃ jaipālamiti yāvat | recanamiti bhedanaparyāyam| nanu recanabhedanayoḥ ko bhedaḥ ? ucyate, tatraiva dīpanapācanādhyāye yadapakvaṃ cetyādi boddhavyam || 138-140 ||
Kāśīrāma Vaidya. ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ bharjitaṃ ca | sugamamanyat || 138-140 ||
atha icchābhedī rasaḥ śūlādau -- daradaṃ ṭaṅkaṇaṃ śuṇṭhī pippalī caikakārṣikā | hemāhvā palamātrā syāddantībījaṃ ca tatsamam ||141 || vicūrṇyaikatra sarvāṇi godugdhenaiva sādhayet | triguñjaṃ recanaṃ dadyādviṣṭambhādhmānarogiṣu || 142 ||
Āḍhamalla. athecchābhedīnāmarasastamāha - daradamiti | ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, hemāhvā svarṇakṣīrī loke coka iti prasiddhā | dantībījaṃ ca tatsamamiti | svarṇakṣīrīparimāṇasamam etatsarvaṃ saṃcūrṇya godugdhena kṛtvā sādhayet | sādhanaṃ tu vahnau tāvaduktaṃ yāvatkṣīrahīnaṃ bhavati | kṣīraparimāṇaṃ tu dravyasambhārāccaturguṇaṃ grāhyamiti sampradāyaḥ || 141 || 142 ||
Kāśīrāma Vaidya. daradaṃ hiṅgulaṃ, hemāhvā cokapatramātraṃ, hiṅgulādyā: karṣamātraṃ, dantībījaṃ tatsamaṃ godugdhena triguñjaṃ pibet | spaṣṭamanyat || 140 || 141 ||
vasantakusumākararasaḥ15 | dvau bhāgau hemabhūteśca gaganaṃ cāpi tatsamam | lohabhasma trayobhāgāścatvāro rasabhasmanaḥ || 143 || vaṅgabhasma tribhāgaṃ syātsarvamekatra mardayet | pravālaṃ mauktikaṃ caiva rasasāmyena dāpayet ||144|| bhāvanāṃ gavyadugdhena rasairghṛṣṭvāṭarūṣakaiḥ | haridrāvāriṇā caiva mocakandarasena ca || 145 || śatapatrarasenāpi mālatyāḥ svarasena ca | paścānmṛgamadaścandratulasīrasabhāvitaḥ ||146 || kusumākara ityeṣa vasantapadapūrvaka: | guñjādvayaṃ dadītāsya madhunā sarvamehanut || 147 || sitācandanasaṃyuktaścāmlapittādirogajit |
kṣayādau rājamṛgāṅkarasaḥ | sūtabhasma trayo bhāgā bhāgaikaṃ hemabhasmakam ||148 || mṛtatāmrasya bhāgaikaṃ śilāgandhakatālakam | pratibhāgadvayaṃ śuddhamekīkṛtya vicūrṇayet || 149 || varāṭānpūrayettena chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇam | piṣṭvā tena mukhaṃ ruddhvā mṛdbhāṇḍe tannirodhayet ||150|| śuṣkaṃ gajapuṭaṃ paktvā cūrṇayetsvāṅgaśītalam | raso rājamṛgāṅko'yaṃ caturguñjaḥ kṣayāpahaḥ || 151 || daśapippalikākṣaudrairekonatriṃśadūṣaṇaiḥ | saghṛtaṃ16 dāpayetpathyaṃ strīkopāgniśramāṃstyajet || 152 || pathyaṃ vā laghumāṃsāni rājarogapraśāntaye |
Āḍhamalla. atha rājamṛgāṅkarasamāha - sūtabhasmeti | atra mṛtapāradasya trayo bhāgāḥ, mṛtasvarṇasya bhāgaikaṃ, mṛtatāmrasya ca bhāgaikam | eke mṛtābhrakasya bhāgaikamiti paṭhanti | tanna sarvasaṃmatam | śilāgandhakaṃ tālakamiti śilā manaḥśilā, gandhakaṃ pratītaṃ, tālakaṃ haritālaṃ, śuddhānāmeteṣāṃ ca bhāgadvayaṃ pratyekam | varāṭīlakṣaṇaṃ ca pūrvoktalokanātharase draṣṭavyam | tena pūrvoktasakaladravyacūrṇena ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ mṛdbhāṇḍe mṛtkarpaṭanirmite pātre gajapuṭopalakṣaṇatvāt ṣoḍaśāṅgulagarte pacediti sampradāyaḥ | anyathā bahutarajvalanasamparkāddagdhena tvanarthakaro bhavati anupānaṃ doṣāpekṣayā pṛthageva; tena daśapippalikākṣaudraiḥ sahāvaleho rasasya jñātavyaḥ | ekonatriṃśadūṣaṇairiti, athavā ekahīnatriṃśatsaṃkhyākamaricaiḥ sakṣaudraiścāvaleho boddhavyam | eke ‘sājyena triṃśadūṣaṇai’riti paṭhanti, tatra ghṛtamaricaiḥ saha pracāraḥ sādhuḥ | kevalakṣaudreṇāpīti kecit | tathāca bhinnaṃ mṛgāṅkaṃ tantrāntare dṛṣṭvā pratipāditam | yataḥ ‘aṣṭabhirmaricairyuktā kṛṣṇātrayayutā'thavā | vilokya deyā doṣādi hyekaikarasaraktikā | sarpiṣā madhunā vā'pi dadyāddoṣādyapekṣayā’ ityādi || 148-152 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rājamṛgāṅko rasaḥ kṣayādau | śilā manaḥśilā, tālakaṃ haritālaṃ, varāṭīḥ kapardikāstena pūrayet | chāgīkṣīreṇa ṭaṅkaṇaṃ piṣṭvā mukhaṃ rundhayet | punaḥ mṛdbhāṇḍe ruddhvā gajapuṭe pacet, spaṣṭamanyat ||148 - 152||
athāgnināmā rasa kṣayaśvāsādau - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ kuryātkhalvena kajjalīm ||153|| tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇaṃ mardayetkanyakādravaiḥ | dviyāmānte kṛtaṃ golaṃ tāmrapātre vinikṣipet ||154|| ācchādyairaṇḍapatreṇa yāmārdhe'tyuṣṇatā bhavet | dhānyarāśau nyasetpaścādahorātrātsamuddharet || 155|| saṃcūrṇya gālayedvastre satyaṃ vāritaraṃ bhavet | (bhāvayetkanyakādrāvaiḥ17 saptadhā bhṛṅgajaistathā ||156|| kākamācīkuraṇṭotthadravairmuṇḍyāpunarnavaiḥ | sahadevyamṛtānīlīnirguṇḍīcitrajaistathā || 157 || saptadhā tu pṛthagdrāvairbhāvyaṃ śoṣyaṃ tathātape | siddhayogo hyayaṃ khyātaḥ siddhānāṃ ca mukhāgataḥ ||158|| anubhūto mayā satyaṃ sarvarogagaṇāpahaḥ | svarṇādīnmārayedevaṃ cūrṇīkṛtya tu lohavat ||159||) triphalāmadhusaṃyuktaḥ sarvarogeṣu yojayet| trikaṭutriphalailābhirjātīphalalavaṅgakaiḥ || 160 || navabhāgonmitairetaiḥ samaḥ pūrvaraso bhavet | saṃcūrṇya loḍayetkṣaudrairbhakṣyaṃ niṣkadvayaṃ dvayam || 161|| svayamagniraso nāmnā kṣayakāsanikṛntanaḥ |
Āḍhamalla. atha agnirasavivaraṇamāha - śuddhaṃ sūtamiti| dvidhā gandhamiti | śuddhapāradaparimāṇāt | gandhakamapyatra śodhitaṃ grāhyaṃ, tayoḥ samaṃ tīkṣṇacūrṇamiti tīkṣṇacūrṇaṃ pāṣāṇādigharṣaṇānniṣpannaṃ mṛtalohacūrṇaṃ ceti; tayoḥ samamiti gandhakapāradasāmyaṃ bhavati | kanyakā kumārī, mardanasya yāvat ślakṣṇatvaṃ syāt bahutarāyāsenetyarthaḥ | hastapāṭyāṃ tu pūrvoktadravyapiṇḍaṃ saṃgṛhya eraṇḍapatrairāveṣṭya paścāttāmrasampuṭake dhṛtvā tadanu sampuṭamapi patrairācchādya gharme dhārayedyāvaduṣṇaṃ bhavati paścāt tatsampuṭaṃ yathoktameva dhānyarāśau saṃsthāpayet | ahorātraṃ yāvat sampradāye tu tridinaparyantaṃ dhārayet | vakṣyamāṇaloharasāyane vihitatvāt | evaṃ siddho raso'paradravyaiḥ saha sāmyo bhakṣyaḥ | tadyathā - ‘trikaṭukaṃ prasiddham, triphalā harītakyādikam, elā bṛhadelā, jātīphalaṃ pratītam, lavaṅgamapi vikhyātam, etacca navadravyaṃ pūrvarasasāmyaṃ saṃcūrṇya niṣkadvayaṃ ṭaṅkadvayaṃ kṣaudraiḥ sahāvalehyamityarthaḥ || 153-161 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhaṃ sūtaṃ pāradaṃ bhāgaikaṃ, dvidhā dvibhāgaṃ gandhakaṃ, tīkṣṇacūrṇaṃ dvayoḥ samaṃ tribhāgaṃ, bhṛṅgajo bhṛṅgarājaḥ, kākamācī prasiddhā, kuraṇṭaḥ pītavāsā | muṇḍī punarnavā, sahadevī, amṛtā guḍūcī, nīlapuṣpī parājitā, nirguṇḍī, citraṃ citrakaṃ, teṣāṃ dravaiḥ sapta sapta bhāvanā deyā | elā bṛhadelā niṣkadvayaṃ ṭaṅkadvayaṃ bhakṣyam || 153-161 ||
amṛtārṇavarasaḥ18 | pāradaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ mṛtalohaṃ ca ṭaṅkaṇam || 162 || rāsnāviḍaṅgatriphalā devadāru kaṭutrayam| amṛtā padmakaṃ kṣaudraṃ viśvaṃ tulyāṃśacūrṇitam||166|| triguñjaṃ sarvakāsārtaḥ sevayedamṛtārṇavam | atha sūryāvarto rasaḥ śvāse - sūtārdho gandhako mardyo yāmaikaṃ kanyakādravaiḥ || 164 || dvayostulyaṃ tāmrapatraṃ pūrvakalkena lepayet | dinaikaṃ sthālikāyantre pakvamādāya cūrṇayet || 165 || sūryāvarto raso hyeṣa dviguñjaḥ śvāsajidbhavet |
Āḍhamalla. atha sūryāvartarasamāha - sūtārdho gandhako mardya iti | sūtaḥ pāradaḥ sa ca gandhakaparimāṇādardho grāhya ityabhiprāyaḥ | tathāca tantrāntare - ‘sūtamekaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaṃ kanyāvimarditam | dvayostulye tāmrapātre sthālyāṃ garbhe nirodhayet | samyaṅmṛllavaṇaiḥ sārdhaṃ caturyāmaṃ pacet sudhīḥ’ ityādi | śeṣaṃ subodham | anupānamapyatra doṣaviśeṣeṇa deyaṃ na doṣa: || 164 || 165 ||
Kāśīrāma Vaidya. sthālikāyantre dvihaṇḍikāsampuṭe kayacīyantre || 164 || 165 ||
atha svacchandabhairavaraso vātaroge - śuddhaṃ sūtaṃ mṛtaṃ lohaṃ tāpyaṃ gandhakatālake || 166 || pathyāgnimanthaṃ nirguṇḍī tryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam | tulyāṃśaṃ mardayetkhalve dinaṃ nirguṇḍikādravaiḥ ||167|| muṇḍīdrāvairdinaikaṃ tu dviguñjaṃ vaṭakīkṛtam | bhakṣayedvātarogārto nāmnā svacchandabhairava: || 168|| rāsnāmṛtādevadāruśuṇṭhīvātārijaṃ śṛtam | lagugguluṃ pibetkoṣṇamanupānaṃ sukhāvaham || 169 ||
Āḍhamalla. atha svacchandabhairavarasamāha - śuddhaṃ sūtamiti | saṃskāritaṃ rasaṃ mūrcchitamityarthaḥ | tāpyaṃ svarṇamākṣikam, etadapi śodhitaṃ grāhyam | gandhakatālakamapi śuddhamatra deyam | tālakaṃ haritālaṃ, pathyā harītakī, agnimantho'raṇibhedaḥ, tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāraṃ, taccātra bharjitaṃ grāhyaṃ, viṣamapi ekadravyabhāgasāmyaṃ sakaladravyamapi samamātram | nirguṇḍikādravairiti nirguṇḍīpatrasvarasaiḥ, muṇḍī kedāramuṇḍī vikhyātā, asyāḥ svarasairapi dinaikaṃ mardanīyam | anupānamāha - rāsnā surabhī, amṛtā guḍūcī, vātārijameraṇḍamūlaṃ, devadāru, śuṇṭhī ca prasiddhā eteṣāṃ samānāṃ śṛtaṃ kvathitamityarthaḥ | guggulumatra prakṣepamāhuḥ || 166-169 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ śuddhaṃ, pathyā harītakī, agnimanthaḥ araṇī, nirguṇḍī prasiddhā, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ tacca bharjitaṃ, viṣaṃ śuddhaṃ dviguñjaṃ bhakṣayet rāsnādikvāthānupānaṃ vā | vātāriḥ eraṇḍamūlam ||166-169||
atha haṃsapoṭṭalīrasaḥ grahaṇīroge - dagdhvā kapardakaṃ piṣṭvā tryūṣaṇaṃ ṭaṅkaṇaṃ viṣam | gandhakaṃ śuddhasūtaṃ ca tulyaṃ jambīrajairdravaiḥ || 170 || mardayedbhakṣayenmāṣaṃ maricājyaṃ lihedanu | nihanti grahaṇīrogaṃ pathyaṃ takraudanaṃ hitam ||171 ||
Āḍhamalla. atha haṃsapoṭṭalīrasaḥ | dagdhvā kapardakamiti | kapardakaṃ varāṭakaṃ tadabhāve śaṅkho'pyatra grāhyaḥ | mardanamatra yāmacatuṣṭayaṃ yāvaditi sampradāyaḥ | maricājyapramāṇaṃ tu doṣāpekṣayā'vagantavyam | atrājyaṃ ghṛtam | takraudanamiti takraṃ tribhāgabhinnam | tathāhi - ‘tripādāmbūddhṛtasnehaṃ takraṃ grāhi laghu smṛtam’ iti | nihanti rogamiti rogamatīsāraprabhṛtikam || 170|| 171||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 170 || 171 ||
atha trivikramarasaḥ aśmaryāṃ - mṛtaṃ tāmramajākṣīraiḥ pācyaṃ tulyairgatadravam | tattāmraṃ śuddhasūtaṃ ca gandhakaṃ ca samaṃ samam ||172|| nirguṇḍīsvararasairmardyaṃ tadgolaṃ sandhayeddinam | yāmaikaṃ vālukāyantre pācyaṃ bhojyaṃ dviguñjakam ||173 || bījapūrakamūlaṃ tu sajalaṃ cānupāyayet | rasastrivikramo nāmnā māsaikenāśmarīpraṇut ||174||
Āḍhamalla. atha trivikramarasamāha - mṛtaṃ tāmramajākṣīrairiti | mṛtaṃ tāmraṃ tāmrabhasma, chāgīkṣīreṇa sāmyaṃ kṛtvā lohapātre mṛṇmayapātre vā sampācayet | yāvadgatadravaṃ bhavati ityanena mṛtatāmraśuddhiḥ kathitetyabhiprāyaḥ | tadgolaṃ sandhayediti taddravyagolakaṃ mūṣāsampuṭe melayitvā tanmukhaṃ saṃmudya vālukayantre saṃpācya siddho bhavati | vālukāyantraṃ rasamāraṇādhyāye proktam | bhojyaṃ dviguñjakamiti bhojyaṃ bhakṣyaṃ dviguñjamityarthaḥ | bījapūrajaṭākalkānupānamatra doṣādyapekṣayā || 172-174 ||
Kāśīrāma Vaidya. mṛtaṃ tāmram ajākṣīraṃ tulyaṃ pācyaṃ tolakamitaṃ dugdhaṃ tulyādaṣṭaguṇam adhikaṃ deyam anyathā pākaḥ samyagbhavati | gatadravaistu tāmraṃ śuddhasūtaṃ gandhakaṃ ca samaṃ tolakaṃ vālukāyantre pācyaṃ | haṇḍikāyāṃ golakaṃ sthāpya upari śarāvakaṃ datvā lavamudrā deyā uparivālukāṃ datvā mudrāṃ dāpayet | idaṃ vālukāyantram | śeṣaṃ sugamam || 172-174||
sarvakuṣṭhādau mahātāleśvararasaḥ - tālaṃ19 tāpyaṃ śilā sūtaṃ śuddhaṃ saindhavaṭaṅkaṇe | samāṃśaṃ cūrṇayetkhalve sūtāddviguṇagandhakam ||175|| gandhatulyaṃ mṛtaṃ tāmraṃ jambīrairdinapañcakam | mardyaṃ ṣaḍbhiḥ puṭaiḥ pācyaṃ bhūdhare saṃpuṭodare ||176|| puṭe puṭe dravairmardyaṃ sarvametattu ṣaṭpalam | dvipalaṃ māritaṃ20 tāmraṃ lohabhasma catuṣpalam ||177|| jambīrāmlena tatsarvaṃ dinaṃ mardyaṃ puṭellaghu | triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ cāsya kṣiptvā sarvaṃ vicūrṇayet ||178 || māhiṣājyena saṃmiśraṃ niṣkārdhaṃ bhakṣayetsadā | madhvājyairbākucīcūrṇaṃ karṣamātraṃ lihedanu || 179 || sarvakuṣṭhāni hantyāśu mahātāleśvaro rasaḥ |
Āḍhamalla. atha mahātāleśvararasamāha - tāramiti | tāraṃ raupyaṃ, tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ, śilā manaḥśilā, sūtaṃ pāradaṃ, śuddhaśabdaḥ tārādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate; ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyakṣāram eteṣāṃ sāmyamānamityartha: | śodhitaṃ gandhakam | mṛtatāmraṃ ca dviguṇaṃ grāhyaṃ parimāṇāt | jambīrairiti jambīraphalarasairdinapañcakaṃ yāvat | puna:punarjambīrarasaṃ datvā mardanīyaṃ gharme iti śeṣaḥ | paścādbhūdharayantre mṛṇmayamūṣāsampuṭodare kṣiptaṃ mudritaṃ ca sakalaṃ dravyaṃ pācitamityarthaḥ | evaṃ ṣaḍvāraṃ yāvat puṭaṃ deyaṃ pratipuṭe tu jambīrarasaiḥ kṛtvā mardanīyam | etanmardanaṃ yathākālaṃ nātra pañcadinamardanaṃ niyatamiti sampradāyaḥ | athavā vakṣyamāṇamardanābhiprāyeṇa dinamekaṃ yāvat | bhūdharayantraṃ tu pūrvoktahemagarbharase draṣṭavyam | evaṃ saṃsiddhamidaṃ ṣaṭpalapramitaṃ saṃgṛhya vakṣyamāṇadravyai: saha punarmardayet | dinamekaṃ tu jambīrarasenetyarthaḥ | tudanu laghupuṭaṃ pūrvoktena vidhānena deyam | kukkuṭapuṭamityanye | punarapi evaṃ siddhasyāsya yattriṃśadbhāgaṃ tena samaṃ viṣaṃ yojyamityarthaḥ | māhiṣaṃ ghṛtaṃ cātra cūrṇatvāllehyaparimāṇaṃ deyam | ṭaṅkārdhaṃ māṣakadvayam | sadā śabdo'tra rasasaṃsevyaviṣayaṃ sūcayati tena sevyo'yaṃ rasa iti tātparyārthaḥ | anupāne tu bākucī somarājīphalāni ājyamatrāpi māhiṣam || 175-179||
Kāśīrāma Vaidya. atha mahātāleśvaro rasaḥ kuṣṭhādau | tālaṃ haritālaṃ śuddhaṃ, tāpyaṃ svarṇamākṣikaṃ śuddham | śilā manaḥśilā, sūtaṃ pāradaṃ, saindhavaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ bhūdhare kacchapayantre saṃpuṭe saṃpuṭodare śarāvasaṃpuṭamadhye etatsiddhaṃ rasaṃ ṣaṭpalaṃ gṛhītvā tatpaścādagnau melayet | dvipalaṃ tāmraṃ catuḥpalaṃ lohabhasma jambīrāmlena mardyaṃ laghupuṭena vahnau saṃyojya triṃśadaṃśaṃ viṣaṃ melayet | mahiṣājyena mahiṣīghṛtena niṣkārdhaṃ ṭaṅkārdhaṃ bhakṣayet | bākucīcūrṇaṃ karṣamātram anulihet ||175-179||
atha kuṣṭhakuṭhāro rasaḥ - bhasmasūtasamo gandho mṛtāyastāmraguggulūn ||180|| triphalā ca mahānimbaścitrakaśca śilājatu | ityeccūrṇitaṃ kuryātpratyekaṃ śāṇaṣoḍaśa ||181 || catuḥṣaṣṭhiḥ karañjasya bījacūrṇaṃ prakalpayet | catuḥṣaṣṭirmṛtaṃ cābhraṃ madhvājābhyāṃ viloḍayet ||982|| snigdhabhāṇḍe dhṛtaṃ khādeddviniṣkaṃ sarvakuṣṭhanut | rasaḥ kuṣṭhakuṭhāro'yaṃ galatkuṣṭhanivāraṇa: ||183 ||
Āḍhamalla. atha kuṣṭhakuṭhārarasamāha - bhasmasūtasama mata | bhasmasūtasamo gandha ityanena rasādiśilājatuparyantaṃ dravyaṃ pṛthakṣoḍaśaśāṇamitaṃ grāhyaṃ tatra mṛtāyo māritalohacūrṇaṃ mṛtatāmracūrṇaṃ ca triphalāharītakyādikaṃ mahānimbo loke ‘vakāina’ śabdavācyaḥ | karañjo bṛhatkarañja: asya bījaṃ phalaṃ catuḥṣaṣṭiśāṇamityarthaṃ: | madhughṛtaparimāṇaṃ tu yāvat sakalaṃ dravyam āloḍitaṃ syāt | tāvanmānaṃ yojyamiti | dviniṣkaṃ ṭaṅkadvayaṃ dviniṣkādadhikamānamapi deyaṃ na doṣa: | uktamanyatrāpi ‘raso balistāmramayaḥ purāgnī śilājatuḥ syādviṣatindukaśca | varā ca tulyaṃ gaganaṃ karañjaṃ pṛthak pṛthak śāṇacatuṣṭayaṃ ca || saṃmardya sarvaṃ madhunā ghṛtena ghṛtasya pātre nihitaṃ prayatnāt | kathaṃ bhajet pratyahamasya yasya śālyodanaṃ dugdhamadhutrayaṃ ca | viśīrṇakarṇāṅgulināsiko'pi bhavedanena smaratulyamūrti:| dārāparityāga iha praviṣṭo jalodare vāyubaddhamūle’ ||iti || 180-183 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhasmasūtaṃ mṛtaṃ pāradaṃ tatsamo gandhaḥ gandhakaṃ, mṛtāya: mṛtalohaṃ, mṛtatāmraṃ, gugguluḥ, mahānimba iti, citrakaḥ prasiddhaḥ, śilājatusatvam etatpratyekaṃ ṣoḍaśaśāṇaṃ catuḥṣaṣṭiśāṇaṃ mṛtam abhraṃ sarvaṃ madhvājyābhyāṃ viloḍayet | snigdhabhāṇḍe sacikkaṇabhāṇḍe dhṛtaṃ sāritaṃ khādet | dviniṣkaṃ ṭaṅkam ||180-183 ||
athodayādirasaḥ śvetakuṣṭhādau - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ mardyaṃ kanyādravairdinam | tadgolaṃ piṭharīmadhye tāmrapātreṇa rodhayet || 184 || sūtakāddviguṇenaiva śuddhenādhomukhena ca | pārśve bhasma nidhāyātha pātrordhvaṃ gomayaṃ jalam ||185 || kiṃcitkiṃcitpradātavyaṃ cullyāṃ yāmadvayaṃ pacet | caṇḍāgninā taduddhṛtya svāṅgaśītaṃ vicūrṇayet || 186|| kāṣṭhodumbarikāvahnitriphalārājavṛkṣakam | viḍaṅgaṃ bākucībījaṃ kvāthayettena bhāvayet || 187 || dinaikamudayādityo raso deyo dviguñjakaḥ | vicarcikāṃ dadrukuṣṭhaṃ vātaraktaṃ ca nāśayet || 188 || anupānaṃ ca kartavyaṃ bākucīphalacūrṇakam | khadirasya kaṣāyeṇa samena paripācitam || 189 || triśāṇaṃ tadgavāṃ kṣīraiḥ kvāthairvā traiphalaiḥ pibet | tridinānte bhavetsphoṭaḥ saptāhādvā kilāsake ||190|| nīlīṃ guñjāṃ ca kāsīsaṃ dhattūraṃ haṃsapādikām | sūryabhaktāṃ ca cāṅgerīṃ piṣṭvā mūlātpralepayet || 191 || sphoṭasthānapraśāntyarthaṃ saptarātraṃ punaḥ punaḥ | śvetakuṣṭhaṃ nihantyāśu sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ||192|| aparaḥ śvitralepo'pi kathyate'tra bhiṣagvaraiḥ | guñjāphalāgnicūrṇaṃ ca lepitaṃ śvetakuṣṭhanut || 193 || śilāpāmārgabhasmāpi liptaṃ śvitraṃ vināśayet |
Āḍhamalla. athodayādityarasamāha - śuddhaṃ sūtamiti | dvidhā gandhaṃ dviguṇitaṃ gandhakaṃ pāradabhāgāditi śeṣaḥ | kanyā kumārī, dinaṃ dinamekaṃ yāvat piṭharī mṛdānirmitapātraviśeṣaḥ | sūtakāttriguṇeneti | etena tāmraśarāvakaṃ pāradaparimāṇāt | triguṇitamānena ghaṭitaṃ vidyāt śuddheneti | śuddhatāmranirmitena athavā'mladravyādinā śodhitaśarāvakeṇetyarthaḥ | śuddhaṃ tāmraṃ svasvajātyutkṛṣṭam | yataḥ tattāmraṃ dvividham ekaṃ mlecchasaṃjñam | aparaṃ naipālamiti | tathāhi - ‘mlecchaṃ naipālakaṃ tāmraṃ tayornepālamuttamam’ hati | kartavyavidhirapyasya yathā tadgolakākāraṃ dravyaṃ dṛḍhatalahaṇḍikānte niveśya tadupari tāmrapidhānakaṃ datvā paścātsandhiṃ mudrayitvā viśoṣya tadanu mudropari aṅguladvayotsedhaṃ sarvato bhasmāvakīrya paścāt tāmraśarāvoparyeva sajalagomayaṃ kiñcit kiñciditi vāraṃvāraṃ dāpayet | yāvad yāmadvayaṃ bhavati tāvat kharāgninā pacedityabhiprāyaḥ | atha paścātkāryamāha - evaṃ niṣpanno'yaṃ rasaḥ saṃcūrṇya paścāt kāṣṭhodumbarikādīnāṃ kvāthena bhāvayet tena siddho bhavati dinaikamiti pratyekaṃ dravyamekaikaṃ dinaṃ bhāvayet | kāṣṭhodumbarikā loke ‘kaṭgulari’ śabdavācyā | rājavṛkṣakaḥ kṛtamālakaḥ tasya patrāṇi | asyānupānamāha - khadirasya khadirasārasya kaṣāyeṇa kvathitarūpeṇa samena bākucīphalacūrṇasamānamānena saha paripācitaṃ taditi bākucīcūrṇaṃ tacca triśāṇaṃ ṭaṅkatrayaṃ saṃgṛhya gavāṃ kṣīraiḥ triphalaiḥ kvāthairvā pibet | rasamiti kilāsake kuṣṭhaviśeṣe | śvitrabhedo vā kilāsa iti vācyaḥ | eke kilāsa ityasya sthāne na saṃśayamiti paṭhanti tathā vyākhyānayanti ca | paścāt te sphoṭā vakṣyamāṇapralepāt āmūlaṃ yathā syāt tathā pralepitā kāryāḥ | tena sakalasphoṭāḥ saghanaṃ pralepitāḥ kāryā iti bhāvaḥ | kecit ‘piṣṭvā mūlāt pralepayet’ ityasya sthāne ‘tulyaṃ piṣṭvā pralepayet’ iti paṭhanti | lepārthaṃ dravyāṇyāha - nīlīmityādi | nīlīsthāne tila iti | kecit ‘athāparau vakṣyamāṇapralepau kṣepakau’ iti manyamānāḥ paṭhanti || 184-193 ||
Kāśīrāma Vaidya. piṭharīmadhye haṇḍikāmadhye tāmrapātreṇa sūtakāttriguṇena punaḥ adhomukhena pārśve tatpārśve bhasma utpalādijā jāritaṃ sthāpayet | upari pātraṃ datvā mudrathitvā tadupari gomayaṃ jalaṃ kiñcit pradātavyaṃ yāmadvayaṃ cullyāṃ pacet | spaṣṭamanyat | atha citralepaḥ guñjāphalaṃ agniścitrakastaccūrṇaṃ lepitaṃ śvetakuṣṭhanudbhavati | śilā manaḥśilā apāmārgastadbhasmāpi liptaḥ śvitraṃ vināśayet || 184-193 ||
atha kuṣṭhādau sarveśvaro rasaḥ -- śuddhaṃ sūtaṃ caturgandhaṃ palaṃ yāmaṃ vicūrṇeyet || 194|| mṛtatāmrābhralohānāṃ daradasya palaṃ palam | suvarṇaṃ rajataṃ caiva pratyekaṃ daśaniṣkakam || 195 || māṣaikaṃ mṛtavajraṃ ca tālaṃ śuddhaṃ paladvayam | jambīronmattavāsābhiḥ snuhyarkaviṣamuṣṭhibhi: ||196|| mardyaṃ hayārijairdrāvaiḥ pratyekena dinaṃdinam | evaṃ saptadinaṃ mardyaṃ tadgolaṃ vastraveṣṭitam ||197 || vālukāyantragaṃ svedyaṃ tridinaṃ laghuvahninā | ādāya cūrṇayecchlakṣṇaṃ palaikaṃ yojayedviṣam || 198|| dvipalaṃ pippalīcūrṇaṃ miśraṃ sarveśvaro rasaḥ | dviguñjo lihyate kṣaudraiḥ suptimaṇḍalakuṣṭhanut || 199|| bākucī devakāṣṭhaṃ ca karṣamātraṃ sucūrṇayet | lihedairaṇḍatailāktamanupānaṃ sukhāvaham || 200||
Āḍhamalla. atha sarveśvararasamāha - śuddhaṃ sūtamityādi | śodhitaṃ pāradaṃ palapramāṇaṃ grāhyam | gandhaṃ gandhakaṃ caturiti catuṣpalaṃ vakṣyamāṇapalagrahaṇāt | tena raso'pi palapramāṇa iti bhāvaḥ | yāmaṃ vicūrṇayediti tayoḥ śuddharasagandhakayoḥ kajjalīṃ kuryādityabhiprāyaḥ | mṛtatāmrābhralohānāmiti mṛtatāmraṃ mṛtamabhrakaṃ mṛtalohamiti mṛtagrahaṇena daradaṃ hiṅgulamapi śodhitaṃ grāhyam | suvarṇaṃ rajataṃ caiveti cakāragrahaṇāt suvarṇaraupyamapi mṛtaṃ deyam | mṛtavajraṃ mṛtahīrakaṃ tālasatvaṃ haritālasatvam | atha bhāvanārthaṃ dravyamāha - jambīretyādi | unmatto dhattūrakaḥ snuhyarkayoḥ patrarasaḥ snuhī sehuṇḍā, viṣamuṣṭiḥ kucalabhedaśabdavācyaḥ | eke viṣamuṣṭiśabdena mahānimba iti manyaṃte tanna sarvamatam | hayāriḥ karavīraḥ vālukāyantragaṃ svedyamiti | vālukāyantraṃ prasiddham | asmatsaṃpradāye tu tat poṭṭalīkam uktadravyakalkena pralepitaṃ kṛtvā paścādvālukāyāṃ bhūmigatāyāṃ madhye kṣiptvā tadupari saptāṣṭabhirgomayairādīpayet | tena siddho bhavati | evaṃ tridinamityanena trivelamiti vyākhyātam | śeṣaṃ sugamam || 194-200 ||
Kāśīrāma Vaidya. unmatto dhattūraḥ, snuhī sehuṇḍabhedaḥ, arkaḥ raviḥ, viṣamuṣṭirmahānimbam | hayāriḥ karavīraḥ | pratyekena auṣadharasena dinaṃ dinaṃ mardyam evaṃ saptadinaṃ mardyaṃ vastraveṣṭitaṃ tadgolaṃ vālukāyantragaṃ ca svedyaṃ pācyamityarthaḥ | devakāṣṭhaṃ devadāru, spaṣṭamanyat || 194-200 ||
atha suptyādau svarṇakṣīrīrasaḥ - hemāhvāṃ pañcapalikāṃ kṣiptvā takraghaṭe pacet | takre jīrṇe samuddhṛtya punaḥ kṣīraghaṭe pacet ||201|| kṣīre jīrṇe samuddhṛtya kṣālayitvā viśodhayet | taccūrṇaṃ pañcapalikaṃ maricānāṃ paladvayam||202|| palaikaṃ mūrcchitaṃ sūtamekīkṛtya tu bhakṣayet | niṣkaikaṃ suptikuṣṭhārtaḥ svarṇakṣīrīraso hyayam ||203||
Āḍhamalla. atha svarṇakṣīrīrasavivaraṇamāha - hemāhvā svarṇakṣīrī ‘coka’ iti prasiddhaḥ | takraghaṭādividhānañcāsya śuddhau kathitam | mūrcchitaṃ21 sūtamiti rujāharatvāt | tathāhi ‘mṛto hanti jarāmṛtyuṃ mūrcchito vyādhighātakaḥ | vaddhaṃ khecaratāṃ dadyāt ko'nyaḥ sūtāt kṛpākara:’ iti | kṣālayitvā viśodhayedityasya sthāne jalaiḥ prakṣālya viśoṣayediti pāṭhaḥ || 201- 203 ||
Kāśīrāma Vaidya. hemāhvā svarṇakṣīrī mūrcchitaṃ sūtaṃ | spaṣṭamanyat || 201-203 ||
atha mehabaddho rasaḥ pramehe - bhasmasūtaṃ mṛtaṃ kāntaṃ muṇḍabhasma śilājatu | śuddhaṃ tāpyaṃ śilā vyoma triphalāṃ kolabījakam ||204|| kapitthaṃ rajanīcūrṇaṃ bhṛṅgarājena bhāvayet | triṃśadvāraṃ viśoṣyātha madhuyuktaṃ lihetsadā ||205|| niṣkamātro harenmehānmehabaddho raso mahān | mahānimbasya bījāni piṣṭvā ṣaṭsaṃmitāni ca ||206|| palataṇḍulatoyena ghṛtaniṣkadvayena ca | ekīkṛtya pibeccānu hanti mehaṃ ciratanam ||207||
Āḍhamalla. idānīṃ mehabaddharasamāha - bhasmasūtamiti | bhasmasūtaṃ pāradabhasma, mṛtaṃ kāntamiti mṛtakāntalohacūrṇaṃ kāntalohaṃ lohamāraṇe pūrvaṃ darśitam | muṇḍabhasmeti muṇḍamapi lohaviśeṣaḥ | etadapi pūrvaṃ kathitameva eke muṇḍamiti kiṭṭaviśeṣaṃ manyante tanna sarvamatam | kecinmuṇḍasthāne uragabhasmeti paṭhanti | tatra uragabhasma nāgabhasmeti kasyacinmatam | śuddhaṃ tāpyamiti | tāpyaṃ suvarṇamākṣikaṃ śilā manaḥśilā, vyoma abhrakam eke vyomasthāne vyoṣamiti paṭhanti, vyākhyānayanti ca tathā | tatra vyoṣaṃ trikaṭukam, triphalā harītakyādikaṃ, kaṅkolabījaṃ prasiddhaṃ, kapitthaṃ kapitthaphalaṃ, rajanī haridrā, bhṛṅgarājo mārkavaśabdavācyaḥ etat sakalaṃ dravyaṃ samamātraṃ grāhyamiti sampradāyaḥ | eke bhṛṅgarājena bhāvayedityasya sthāne ‘samaṃ bhāvyaṃ ca bhṛṅginā’miti paṭhanti | niṣkamātra iti | caturmāṣakaḥ anupāne tu mahānimbo ‘bakāina’ saṃjñakaḥ | tasya bījāni phalāni tāni ca ṣaṭsaṃkhyāni grāhyāṇi taṇḍulatoyaṃ palapramāṇam | śeṣaṃ sugamam || 204-207 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhasmasūtaṃ, mṛtaṃ kāntalohaṃ, muṇḍo'pi lohaviśeṣaḥ | tāpyaṃ, śilā manaḥśilā, vyoṣaṃ trikaṭu, triphalā, kolabījaṃ, kapittham | etatsarvaṃ tulyaṃ bhṛṅgarājena ekaviṃśatirbhāvayet, niṣkaṃ ṭaṅkamātraṃ madhuyuktaṃ lihet | spaṣṭamanyat || 204-207 ||
atha mahāvahnirasamāha - catuḥsūtasya gandhāṣṭau rajanī triphalā śivā | pratyekaṃ na dvibhāgaṃ syāttrivṛjjaipālacitrakam ||208|| pratyekaṃ ca tribhāgaṃ syātryūṣaṃ dantī ca jīrakam | pratyekamaṣṭabhāgaṃ syādekīkṛtya vicūrṇayet ||209|| jayantīsnukpayobhṛṅgavahnivātāritailakaiḥ | pratyekena kramādbhāvyaṃ saptavāraṃ pṛthakpṛthak || 210|| mahāvahniraso nāma niṣkamuṣṇajalaiḥ pibet | virecanaṃ bhavettena takrabhaktaṃ sasaindhavam || 211 || dinānte dāpayetpathyaṃ varjayecchītalaṃ jalam | sarvodaraharaḥ prokto mūḍhavātaharaḥ paraḥ || 212||
Āḍhamalla. catuḥsūtasyeti | sūtasya pāradasya catvāro bhāgāḥ, gandhakasya cāṣṭau bhāgāḥ | rajanīprabhūtipañcadravyāṇi pṛthag dvibhāgayutāni bhavanti | rajanī haridrā, triphalā harītakyādikaṃ, śivā harītakī anena harītakīdviruktena bhāgāt saiva dviguṇā kāryā | kecicchivāsthāne śilā iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | tatra śilā manaḥśilā, trivṛjjaipālacitrakaṃ pratyekaṃ tribhāgayutaṃ grāhyam | trivṛnniśothaḥ | jaipālaṃ dantibījaṃ, citrakaṃ citrakajaṭātvak, tryūṣaṇaṃ dantī ca jīrakamapi pratyekamaṣṭabhāgaṃ jñeyam | tryūṣaṃ tryūṣaṇaṃ tacca śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñam | dantī prasiddhā, jīrakaṃ śvetam | atha bhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - jayantītyādi | jayantī śākabhedaḥ jīvantītyapare, snukpayaḥ sehuṇḍakṣīraṃ, bhṛṅgaṃ mākavaṃ tacca ghamarāśavdavācyam, na tu bhṛṅgamatra guḍatvak, vahniścitrakaḥ, vātāritailameraṇḍatailam | śeṣaṃ subodham || || 208-212 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vahniraso jalodarādau - śivā harītakī dviguṇā punaruktatvāt | trivṛt nisotaḥ, dantībījaṃ jaipālaṃ, citrakaṃ prasiddham etattribhāgaṃ pratyekaṃ | tryūṣaṇaṃ trikaṭu, dantījaṭā, jīrakaṃ pratyekamaṣṭabhāgaṃ, jayantī śākaviśeṣaḥ, snuk sehuṇḍadugdhaṃ, bhṛṅgaṃ mārkavaḥ, vahniścitrakaḥ, vātāritailam eraṇḍatailaṃ, pratyekena rasena saptasaptavāraṃ bhāvyam ||208-212 ||
atha vidyādharo rasaḥ gulmaplīhādau - gandhakaṃ tālakaṃ tāpyaṃ mṛtatāmraṃ manaḥśilām | śuddhaṃ sūtaṃ ca tulyāṃśaṃ mardayedbhāvayeddinam ||213|| pippalyāstu kaṣāyeṇa vajrīkṣīreṇa bhāvayet | niṣkārdhaṃ bhakṣayetkṣaudrairgulmaṃ plīhādikaṃ jayet||214|| raso vidyādharo nāma gomūtraṃ ca pibedanu |
Āḍhamalla. atha vidyādhararasamāha - gandhamiti | tāpyamatra suvarṇamākṣikaṃ | śuddhasūtamiti | saṃskāritasūtam etatsakalaṃ samamātraṃ mardayet| bhāvayeddinamiti pūrvaṃ dravyaṃ sakalaṃ saṃmardya paścāduktadraveṇa bhāvayet | dinamiti pratyekaṃ śeṣaṃ sugamam || 213 || 214 ||
Kāśīrāma Vaidya. vajrī sehuṇḍaḥ | śeṣaṃ sugamam ||213||214||
atha trinetro rasaḥ paktiśūlādau - ṭaṅkaṇaṃ hāriṇaṃ śṛṅgaṃ svarṇaṃ śulbaṃ mṛtaṃ rasam ||215|| dinaikamārdrakadrāvairmardyaṃ ruddhvā puṭe pacet | trinetrākhyarasasyaikaṃ māṣaṃ madhvājyakairlihet || 216|| saindhavaṃ jīrakaṃ hiṅgu madhvājyābhyāṃ lihedanu | paktiśūlaharaḥ khyāto māsamātrānna saṃśayaḥ ||217||
Āḍhamalla. saubhāgyakṣāraṃ taccātra bharjitaṃ deyaṃ, svarṇaṃ śulbamapi mṛtamatra deyaṃ | rodhanamatra śarāvasampuṭavidhānaṃ puṭamatra gajapuṭam | śeṣaṃ sugamam || 215-217 ||
Kāśīrāma Vaidya. ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ, hāriṇaṃ śṛṅgaṃ, svarṇaṃ mṛtaṃ, śuddhaṃ tāmraṃ mṛtaṃ, ruddhvā śarāvasaṃpuṭe vanopalaiḥ pacet | spaṣṭamanyat || 215-217 ||
atha śūlagajakesarīrasaḥ śūle - śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ yāmaikaṃ mardayeddṛḍham | dvayostulyaṃ śuddhatāmraṃ saṃpuṭe tannirodhayet ||218|| ūrdhvādho lavaṇaṃ dattvā mṛdbhāṇḍe dhārayedbhiṣak | tato gajapuṭe paktvā svāṅgaśītaṃ samuddharet ||219|| saṃpuṭaṃ cūrṇayetsūkṣmaṃ parṇakhaṇḍe dviguñjakam | bhakṣayetsarvaśūlārto hiṅgu śuṇṭhī ca jīrakam ||220|| vacāmaricajaṃ cūrṇaṃ karṣamuṣṇajalai: pibet | asādhyaṃ nāśayecchūlaṃ raso'yaṃ gajakesarī ||221 ||
Āḍhamalla. atha gajakesarīrasamāha - śuddhaṃ sūtamiti | dṛḍhamardanenātra rasagandhakayoḥ kajjalīṃ kuryādityabhiprāyaḥ | sampradāyastu amlarasaiḥ saha dṛḍhamardanaṃ kāryaṃ na doṣaḥ | dvayostulyaṃ śuddhatāmramiti | dvayoḥ pāradagandhakayoḥ śuddhatāmraṃ mṛtatāmram | eke dvayostulye śuddhatāmrasampuṭe iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | sampuṭaṃ cūrṇayediti vacanādayameva pakṣaḥ samīcīnaḥ| tena tāmrasampuṭe eva rasagandhakabhasma rodhayedityartham iti | anupānaṃ hiṃgvādicūrṇaṃ vakṣyamāṇaṃ karṣamānaṃ saṃgṛhya caturguṇenoṣṇodakena saha pibet ||218-221||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 218-221 ||
athāgnituṇḍavaṭīsarasaḥ agnimāndyādau - śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhamajamodāṃ phalatrayam | svarjikṣāraṃ yavakṣāraṃ vahnisaindhavajīrakam || 222 || sauvarcalaṃ viḍaṅgāni sāmudraṃ tryūṣaṇaṃ samam | viṣamuṣṭiṃ sarvatulyaṃ jambīrāmlena mardayet || 223 || maricābhāṃ vaṭīṃ khādedvahnimāndyapraśāntaye |
Āḍhamalla. athāgnituṇḍavaṭīrasamāha - śuddhasūtamityādi | eke śuddhasūtasamaṃ gandhamiti paṭhanti viṣaṃ na paṭhanti tadasaṅgataṃ | bahusthāneṣu dṛṣṭatvāt | viṣamuṣṭiḥ kucelāśabdavācyaḥ sa ca sakaladravyaparimāṇena sāmyo yojyaḥ | eke vahnimāndyapraśāntaye ityasyānte tadanupānaślokamekaṃ paṭhanti mānayanti ca ‘pathyā śuṇṭhī guḍaṃ cānu palārdhaṃ bhakṣayet sadā | agnituṇḍā vaṭī khyātā sarvarogakulāntakā’ || 222 || 223 ||
Kāśīrāma Vaidya. vahniścitrakaḥ, viṣamuṣṭiḥ mahānimbaphalaṃ kucelaṃ vā dvayorabhāve samudraphalaṃ vā deyam || 222 || || 223 ||
athājīrṇakaṇṭako rasaḥ - śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ samaṃ sarvaṃ vicūrṇayet || 224 || maricaṃ sarvatulyāṃśaṃ kaṇṭakāryāḥ phaladravaiḥ | mardayedbhāvayetsarvamekaviṃśativārakam || 225 || vaṭīṃ guñjātrayaṃ khādetsarvājīrṇapraśāntaye | ajīrṇakaṇṭakaḥ so'yaṃ raso hanti viṣūcikā || 226 ||
Āḍhamalla. athājīrṇakaṇṭakarasamāha - śuddhasūtamityādi | śuddharasaṃ śuddhaviṣaṃ śuddhagandhakaṃ ca etattrikaṃ ca samamātraṃ saṃgṛhya tadanu ebhistribhiḥ sāmyaṃ ca maricacūrṇaṃ kṛtvā khalve taccatuṣkaṃ saṃcūrṇya paścāduktadraveṇa bhāvayet | yāvadekaviṃśatisaṃkhyakaṃ bhavati tāvadbhāvayedityarthaḥ | kaṇṭakāryā iti laghukaṇṭakāriphalāni | kecidanupānārthaṃ ślokamekaṃ paṭhanti | ‘anu syādīśvarīmūlaṃ toyapiṣṭaṃ ca pāyayet | śaṅkhaṃ cāśvatthamūlaṃ vā vāriṇā'jīrṇajidbhavet’ etanna pracarati || 224-226 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 224-226 ||
kaphādau manthānabhairavarasaḥ | mṛtaṃ sūtaṃ mṛtaṃ tāmraṃ hiṅgu puṣkaramūlakam | saindhavaṃ gandhakaṃ tālaṃ kaṭukīṃ cūrṇayetsamam ||227|| punarnavādevadālīnirguṇḍītaṇḍulīyakaiḥ | tiktakośātakīdrāvairdinaikaṃ mardayeddṛḍham || 228 || māṣamātraṃ lihetkṣaudrai rasaṃ manthānabhairavam | kapharogapraśāntyarthaṃ nimbakvāthaṃ pibedanu || 229 ||
Āḍhamalla. atha manthānabhairavarasamāha - mṛtaṃ sūtamityādi | atra puṣkaramūlābhāve kuṣṭhaṃ grāhyam | gandhakaṃ tālamapi śodhitaṃ grāhyam | tālaṃ haritālaṃ taṇḍulīyo meghanādaḥ || 227-229 ||
Kāśīrāma Vaidya. tālaṃ haritālaṃ kaṭukī etatsamaṃ mṛtsūtādyam aṣṭauṣadhaṃ cūrṇitam ebhiḥ punarnavādibhirbhāvayet | punarnavā varṣābhūḥ devadālī nirguṇḍī taṇḍulīyakaṃ meghanādaḥ tiktakośātakī jālinī eṣāṃ drāvairdinaikaṃ mardayet | punardugdhena mardayet | māṣamātraṃ kṣaudrairlihet upari nimbapatrakvāthaṃ pibet | eraṇḍanālena vānti kārayet | kaphakṣayakāsādayo yānti || 227-229 ||
atha vātanāśano rasaḥ - sūtahāṭakavajrāṇi tāmraṃ lohaṃ ca mākṣikam| tālaṃ nīlāñjanaṃ tutthamahiphenaṃ samāṃśakam ||230|| pañcānāṃ lavaṇānāṃ ca bhāgamekaṃ vimardayet | vajrīkṣīrairdinaikaṃ tu ruddhvādho bhūdhare pacet || 231 || māṣaikamārdrakadrāvairlehayedvātanāśanam | pippalīmūlajakvāthaṃ sakṛṣṇamanupāyayet || 232 || sarvānvātavikārāṃstu nihantyākṣepakādikān|
Āḍhamalla. atha vātanāśanarasamāha - sūtahāṭakavajrāṇīti | sūtaṃ pāradaṃ, hāṭakaṃ suvarṇaṃ, vajraṃ hīrakaṃ | eke mākṣikasthāne gandhakamiti paṭhanti etanmanoharam | tālaṃ haritālaṃ, nīlāñjanaṃ prasiddhaṃ tadabhāve sīsakaṃ grāhyam | tatsambhavatvāt abdhiphenaṃ samudraphenam | etatsakalaṃ samamātram | pañcānāṃ lavaṇānāṃ pañcabhāgā ityarthaḥ | ‘sindhusauvarcalopetaṃ biḍaṃ sāmudrajaṃ gaḍam’ iti pañcalavaṇam | ruddhvādho bhūdhare pacediti | tatsakalaṃ dinaikam ekadinaṃ saṃmardya paścādbhūdharayantre pacedityabhiprāyaḥ | bhūdharayantraṃ tu pūrvaṃ darśitameva | anupāne sakṛṣṇamiti pippalīcūrṇaṃ, prakṣepaṇaṃ kuryāt | ayameva raso granthāntare bhūtonmādārthaṃ paṭhitaḥ | atra kvacidviparītatā dṛśyate tathāhi - sūtāyastāmramabhraṃ ca mṛtaṃ svarṇaṃ samaṃ samam | sūtapādaṃ mṛtaṃ vajraṃ tālaṃ gandhaṃ manaḥśilām || tutthaṃ nīlāñjanaṃ śuddhamabdhiphenaṃ samaṃ rasāt | pañcānāṃ lavaṇānāṃ ca pratibhāgaṃ rasonmitam || citrakairbhṛṅgarājaiśca vajrīdugdhaiśca mardayet | dinānte golakaṃ kṛtvā ruddhvā gajapuṭe pacet|| mahābhūtāṅkuśo nāma raso guñjādvayaṃ lihet | ārdrakasya rasaireva bhūtonmādapraśāntaye || pippalyā'ktaṃ pibeccānu daśamūlaṃ kaṣāyakam’ (iti) || 230-232 ||
Kāśīrāma Vaidya. sūtaṃ mṛtaṃ pāradaṃ, hāṭakaṃ svarṇaṃ, vajraṃ hīrakaṃ, mṛtamabhrakaṃ vā, lohaṃ, mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, tālaṃ haritālaṃ, nīlāñjanaṃ, tutthaṃ śuddhaṃ māritaṃ, tadabhāve tāmraṃ vā deyaṃ vamanabhayāt | ahiphenam akūkam etatsamaṃ vajrakṣāraiḥ vimardayet ||230-232 ||
atha kanakasundaraḥ sannipātādau - kanakasyāṣṭaśāṇāḥ syuḥ sūto dvādaśabhirmataḥ ||233 || gandho'pi dvādaśa proktastāmraṃ śāṇadvayonmitam | abhrakaṃ syāccatuḥśāṇaṃ mākṣikaṃ ca dviśāṇikam ||234|| vaṅgo dviśāṇaḥ sauvīraṃ triśāṇaṃ lohamaṣṭakam | viṣaṃ triśāṇikaṃ kṛtvā lāṅgalī palasaṃmitā ||235|| mardayeddinamekaṃ tu rasairamlaphalodbhavaiḥ | dadyānmṛdupuṭaṃ vahnau tataḥ sūkṣmaṃ vicūrṇayet ||236|| māṣamātro raso deyaḥ saṃnipāte sudāruṇe | ārdrakasvarasenaiva rasonasya rasena vā || 237 || kilāsaṃ sarvakuṣṭhāni visarpaṃ ca bhagandaram | jvaraṃ garamajīrṇaṃ ca jayedrogaharo rasaḥ ||238 ||
Āḍhamalla. atha kanakasundararasamāha - kanakasyetyādi | kanakādīnyatra mṛtāni grāhyāṇi śāṇopalakṣitatvādatra bhāga eva boddhavyaḥ yathāsambhavatvāt | kanakamatra suvarṇaṃ, sūtaḥ pāradaḥ, gandho gandhakaḥ, sauvīraṃ sauvīrāñjanaṃ,lohaṃ sārasaṃjñam, lāṅgalī kalihārikā, amlaphalāni bījapūrajambīraprabhṛtīni | mṛdupuṭamatra gajapuṭaviśeṣam | śeṣaṃ sugamam || 233-238 ||
Kāśīrāma Vaidya. kanakasya dhattūrabījasya aṣṭa śāṇāḥ aṣṭa ṭaṅkāḥ, sūtaḥ śuddhaḥ dvādaśa ṭaṅkaḥ, tāmraṃ mṛtaṃ dviśāṇam, abhrakaṃ catuḥśāṇaṃ, mākṣikaṃ mṛtaṃ dviśāṇaṃ, vaṅgo mṛtaḥ dviśāṇaḥ, sauvīraḥ añjanaṃ triśāṇaṃ, lohaṃ mṛtam aṣṭaśāṇam | viṣaṃ triśāṇaṃ, lāṅgalī kalihārī palapramāṇā, amlavetasādyai: mṛdupuṭaṃ dadyāt | punaḥ māṣamātro deyaḥ | ādrakarasena rasonarasena vā kilāsaṃ citrakuṣṭhāni visarpabhagaṃdaraṃ jvaraṃ viṣam ajīrṇaṃ jayet etadrogaharo rasaḥ kanakasundaraḥ || 233-238 ||
atha sannipātabhairavo rasaḥ -- raso gandhastrikarṣaḥ syāt kuryātkajjalikāṃ tayoḥ | tāmratārāravaṅgāhisārāścaikaikakārṣikāḥ ||239|| śigrujvālāmukhīśuṇṭhībilvebhyastaṇḍulīyakān | pratyekaṃ svarasaiḥ kuryādyāmaikaikaṃ vimardanam || 240 || kṛtvā golaṃ vṛtaṃ vastre lavaṇāpūrite nyaset | kācabhāṇḍe tataḥ sthālyāṃ kācakūpīṃ niveśayet || vālukābhiḥ prapūryātha vahniryāmadvayaṃ bhavet | tata uddhṛtya taṃ golaṃ cūrṇayitvā vimiśrayet ||242|| pravāṇacūrṇakarṣeṇa śāṇamātraviṣeṇa ca | kṛṣṇasarpasya garalairdvivelaṃ bhāvayettathā || 243 || tagaraṃ muśalī māṃsī hemāhvā cetasaḥ kaṇā | nīlinī patrakaṃ cailā citrakaśca kuṭherakaḥ || 244 || śatapuṣpā devadālī dhattūrāgastyamuṇḍikāḥ | madhūkajātīmadanarasaireṣāṃ vimardayet || 245 || pratyekamekavelaṃ ca tataḥ saṃśoṣya dhārayet | bījapūrārdrakadrāvairmaricaiḥ ṣoḍaśonmitaiḥ || 246 || raso dviguñjāpramitaḥ saṃnipāteṣu dīyate | prasiddho'yaṃ raso nāmnā saṃnipātasya bhairavaḥ ||247||
Āḍhamalla. atha sannipātabhairavarasamāha - raso gandhastrikarṣaḥ syādityādi | rasaḥ pāradaḥ, gandho gandhakaḥ etaddvayaṃ militaṃ trikarṣaṃ syādityarthaḥ | tāmratārāravaṅgāhisārāścaikaikakārṣikā iti | tāmraṃ prasiddham | tāraṃ raupyam, āraṃ pītalohaṃ, vaṅgaṃ raṅgavācyam, ahiḥ sīsakaṃ | sāro lohaḥ etattāmrādikaṃ sarvaṃ mṛtaṃ grāhyamiti sampradāyaḥ | ekaikakārṣikā iti | pratyekaṃ karṣasaṃmitā ityabhiprāyaḥ | aparamapi śigru śobhāñjanaṃ jvālāmukhī jayantī bilvebhya iti | bilvamūlādrasairiti śeṣaḥ | taṇḍulīyaḥ meghanādaśabdavācyaḥ | svarasamatra sadyaskaṃ kvathitarasaṃ vā | atha prakṣepārthaṃ dravyāṇyāha - tatra siddharase pravāṇacūrṇakarṣeṇeti | pravāṇacūrṇaṃ viṣacūrṇaṃ ca miśrayet | pravāṇacūrṇaṃ karṣapramāṇaṃ, viṣacūrṇaṃ śāṇamātramiti | pravāṇamiti prakarṣeṇa vāṇaṃ sudhācūrṇamityarthaḥ | eke pravālacūrṇaṃ paṭhanti tatra pravālacūrṇaṃ vidrumacūrṇaṃ| śuktikācūrṇamityapare tadabhāve śaṅkhacūrṇamityasmadīyaḥ sampradāyaḥ | bhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - kṛṣṇasarpasya garalaiḥ kṛtvā tatpūrvoktaṃ dravyaṃ dvivelaṃ yāvadbhāvayet | garalaṃ tadviṣaṃ viśeṣam | tagarādibhiśca tadvāramekaṃ bhāvayet | pratyekamiti pṛthak pṛthak | tagaraṃ prasiddham | māṃsī jaṭākhyā, hemāhvā svarṇakṣīrī, vetaso jalavetasaḥ, kaṇā pippalī, nīlinīpatrakamiti nīlikāpatram eke nīlinī patrakaṃ ca dravyadvayaṃ vyākhyānayanti tacca na sarvamataṃ, kuṭherakaḥ22 prasiddhaḥ, devadālī vallīviśeṣaḥ, muṇḍikā kedāramuṇḍī, madhūkaṃ madhūkavṛkṣaḥ, jātī mālatīraso'tra sadyaskaḥ kvathito vā yathālābhāt | ayaṃ siddharaso dviguñjāpramitaḥ ṣoḍaśamaricānvito bījapūrārdrakarasena saha bhakṣayet ||239|| 247 ||
Kāśīrāma Vaidya. pāradaḥ, gandhakaḥ trikarṣau etau, mṛtaṃ tāraṃ mṛtaṃ rūpyam | abhram abhrakaṃ, vaṅgam, ahiḥ nāgaṃ, sāraṃ loham ete ekaikakarṣakāḥ | śigru śobhāñjanam, jvālāmukhī jayantī, taṇḍulīyakaḥ, ebhirgolakaṃ kṛtvā punarvastrairvṛtaṃ kācapātrasthaṃ lavaṇapūrite bhāṇḍe nyaset | vahniṃ dadyāt | yāmadvayam | tataḥ punaḥ pravālacūrṇakarṣeṇa śāṇamātraviṣeṇa melayitvā kṛṣṇasarpasya garalairbhāvayet divasamekaṃ dinaṃ paścātsthālikāyāṃ haṇḍikāyāṃ ca kupīṃ niveśayet | hemāhvā svarṇakṣīrī, nīlinī aparājitā, kuṭherakaḥ śvetatulasī, devadālī | madhūkaṃ guḍapuṣpaṃ, jātī mālatī, madanaphalaṃ, spaṣṭamanyat || 239-247 ||
atīsārādau grahaṇīkapāṭaḥ - tāramauktikahemāni sāraścaikaikabhāgikāḥ | dvibhāgo gandhakaḥ sūtastribhāgo mardayedimān||248|| kapitthasvarasairgāḍhaṃ mṛgaśṛṅge tataḥ kṣipet | puṭenmadhyapuṭenaiva tata udbhṛtya mardayet ||249|| balārasaiḥ saptavelamapāmārgarasaistridhā | lodhraprativiṣāmustadhātakīndrayavāmṛtāḥ || 250 || pratyekameṣāṃ svarasairbhāvanā syāttridhā tridhā | māṣamātro raso deyo madhunā maricaistathā || 251 || hanyātsarvānatīsārāngrahaṇīṃ sarvajāmapi | kapāṭo grahaṇīroge raso'yaṃ vahnidīpanaḥ || 252 ||
Āḍhamalla. atha grahaṇīkapāṭarasamāha - tāramauktikahemānītyādi sugamam | madhyapuṭaṃ tu laghupuṭasaṃjñaṃ tacca ṣoḍaśāṅgulagarte pratipāditam | tathāhi - ‘nipuṇavihitagartaḥ ṣoḍaśairaṅgulairvā mitasakalavibhāgastasya madhye nidhāya | jvalanamativiśuṣkairgomayaiḥ sūtasiddhyai laghugajapuṭamevaṃ pūrvamuktaṃ munīndraiḥ’ iti | maricamānamapyatra māṣamātram | athavā doṣāpekṣayā deyam || 248-252 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ mauktikaṃ, muktāphalaṃ, hema svarṇaṃ mṛtaṃ, sāro mṛtalohaḥ, ete pratyekabhāgikāḥ | dvibhāgo gandhaḥ, sūtaḥ pāradaḥ śuddhatribhāgaḥ | etān kajjalīkṛtya kapitthaphalasvarasairmardya mṛgaśṛṅge sthāpayet | mṛtkarpaṭaṃ datvā madhyapuṭe puṭet | balā prasiddhā tadrasaiḥ saptavelaṃ saptavāraṃ bhāvayet | apāmārga ūrdhvakaṇṭakaḥ tadrasaistridhā bhāvayet | lodhraṃ prasiddhaṃ, prativiṣā ativiṣā, mustaṃ nāgaraṃ, dhātakīpuṣpāṇi, indrayavaḥ, amṛtā guḍūcī eṣāṃ svarasaiḥ pratyekaṃ tridhā bhāvanā syāt | tadādisiddho māṣamātro deyaḥ | madhunā tathā maricairapi māṣamātraiḥ sarvānatīsārān tathā sarvajāṃ grahaṇīṃ hanyāt || 248-252 ||
atha grahaṇīvajrakapāṭaḥ - mṛtasūtābhrakaṃ gandhaṃ yavakṣāraṃ saṭaṅkaṇam | agnimanthaṃ vacāṃ kuryātsūtatulyānimānsudhīḥ ||253|| tato jayantījamvīrabhṛṅgadrāvairvimardayet | trivāsaraṃ tato golaṃ kṛtvā saṃśoṣya dhārayet ||254|| lohapātre śarāvaṃ ca dattvopari vimudrayet | adho vahniṃ śanaiḥ kuryādyāmārdhaṃ tata uddharet||255|| rasatulyāṃ prativiṣāṃ dadyānmocarasaṃ tathā | kapitthavijayādrāvairbhāvayetsaptadhā pṛthak ||256|| dhātakīndrayavā mustā lodhraṃ bilvaṃ guḍūcikā | etadrasairbhāvayitvā velaikaikaṃ ca śoṣayet || 257|| rasaṃ vajrakapāṭākhyaṃ śāṇaikaṃ madhunā lihet | vahniṃ śuṇṭhīṃ biḍaṃ bilvaṃ lavaṇaṃ cūrṇayetsamam ||258|| pibeduṣṇāmbunā cānu sarvajāṃ grahaṇīṃ jayet |
Āḍhamalla. atha grahaṇīvajrakapāṭarasamāha - mṛtasūtābhrakamiti | mṛtasūtaṃ pāradaṃ bhavati tāvat parimāṇaṃ pṛthak ṣaḍdravyāṇi grāhyāṇi | eke ṣaḍdravyaṃ tu pāradasāmyaṃ deyamiti manyaṃte tanna sarvamatam| kiṃtu mṛtapāradasyaiko bhāgaḥ | abhrakādīnāṃ ṣaḍbhāgā iti sarvamatam | tatastasmāt | jayantī śākabhedaḥ | jambīraṃ jambīraphalarasaḥ | bhṛṅgo mārkavaḥ | trivāsaramityanenaikadravyasyaikāhameva bhāvanā deyetyabhiprāyaḥ | lohapātra ityādinā piṭharīyaṃ vālukābhiḥ prapūryetyasmadīyasampradāyāt kāryo na doṣaḥ | yāmārdhamityanena ghaṭikācatuṣṭayaṃ yāvat etatsiddhaṃ bhavati tadā prativiṣāṃ mocarasaṃ ca pṛthaksiddhaṃ rasatulyaṃ melayitvā paścāduktadravyasya rasaiḥ kṛtvā bhāvayet | prativiṣā ativiṣāśabdavācyā | mocarasaṃ śālmalīniryāsam | eke prativiṣāmocarasayorapi bhāvanāmāhuḥ | vijayā'tra bhaṅgā, saptadhā bhāvanā ekadravyeṇa kāryā, anyeṣāṃ vakṣyamāṇānāṃ pṛthagekavāraṃ tatra dhātakī dhātakīkusumāni, indrayavaṃ kuṭajabījaṃ, rāsnā surabhī, madhvatra lehane yāvattāvanmānaṃ deyam | anupānārthadravyeṣu vahniścitrakajaṭā, biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, lavaṇaṃ saindhavam || 253-258 ||
Kāśīrāma Vaidya. mṛtasūtaṃ mṛtapāradam, abhrakaṃ, gandhakaṃ, yavakṣāraṃ, saubhāgyam, agnimantho, vacā etāni sūtatulyāni kuryāt | yāvat sūtaṃ pratyekabhāgaṃ mataḥ | tato jayantyādibhirvimardayet | trivāsaraṃ tridinaṃ tato golaṃ kṛtvā saṃśoṣya lohapātre kaṭāhikādau dhṛtvā upari śarāvaṃ datvā mudrayet | śanairyāmārdhaṃ vahṇiṃ kuryāt | golakatulyāṃ prativiṣāṃ tathā mocarasaṃ datvā kapitthādibhiḥ saptasapta bhāvayet | vijayā bhaṅgā, kapitthaṃ prasiddhaṃ, tairdhātakyādibhirvāraikaṃ bhāvayet | dhātakīpuṣpāṇi, indrayavaḥ mustaṃ, lodhraṃ, bilvaṃ, guḍūcī etaiḥ śāṇaṃ ṭaṅkaṃ madhunā lihet | vahniścitrakaṃ, śuṇṭhī, biḍaṃ biḍalavaṇaṃ, saindhavam etadanupānaṃ pibet || 253-258 ||
atha madanakāmadevo vājīkaraṇe - tāraṃ vajraṃ suvarṇaṃ ca tāmraṃ sūtakagandhakam || 259 || lohaṃ kramavivṛddhāni kuryādetāni mātrayā | vimardya kanyakādrāvairnyasetkācamaye ghaṭe || 260 || vimudrāṃ piṭharīmadhye dhārayetsaindhavāvṛte | piṭharīṃ mudrayetsamyak tataścullyāṃ niveśayet||261 || vahniṃ śanaiḥ śanaiḥ kuryāddinaikaṃ tata uddharet | svāṅgaśītaṃ ca saṃcūrṇya bhāvayedarkadugdhakaiḥ || 262 || aśvagandhā ca kākolī vānarī muśalīkṣurā23 | tritrivelaṃ rasairāsāṃ śatāvaryāśca bhāvayet || 263 || padmakandakaserūṇāṃ rasaiḥ kāśasya bhāvayet | kastūrī vyoṣakarpūrakaṅkolailālavaṅgakam || 264 || pūrvacūrṇādaṣṭamāṃśametaccūrṇaṃ vimiśrayet | sarvai: samāṃ śarkarāṃ ca dattvā śāṇonmitāṃ pibet ||265 || godugdhadvipalenaiva madhurāhārasevakaḥ | asya prabhāvātsaundaryaṃ balaṃ tejo'bhivardhate ||266|| taruṇī ramayedvahvīḥ śukrahānirna jāyate |
Āḍhamalla. atha madanakāmadevarasamāha - tāramityādi | tāraṃ raupyaṃ, vajraṃ hīrakaṃ, tadabhāve vaikrāntaṃ grāhyamiti vyavahārāt | sūtakaḥ pāradaḥ lohaṃ sārasaṃjñam | atra kramavṛddhistu pūrvadravyāduttaravṛddhirboddhavyā, asmatsampradāye tu rajatādīni dravyāṇi atra mṛtāni deyānīti vyavahāro'pi dṛśyate | kanyakā kaumārī | vimudrāmiti kācakupīmiti śeṣaḥ | saindhavacūrṇaṃ ca kācakupīmubhayato deyam | siddharasasyabhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - arkadugdhamarkabhavaṃ kṣīraṃ, kālolī prasiddhā, vānarī kapikacchūḥ, muśalī kandaviśeṣaḥ, ikṣukaḥ kokilākṣaḥ tālamūlī, padmakandaḥ kamalakandaḥ kaseruko'pi vikhyātaḥ kāśatṛṇasaṃjñaḥ prasiddhaḥ | paścāccūrṇārthaṃ dravyāṇyāha - kastūrītyādi | kastūrī mṛganābhijā, vyoṣaṃ trikaṭukaṃ, pūrvacūrṇādbhāvanābhiḥ pratipāditadravyādaṣṭamāṃśaṃ dadyāt | tena pūrvacūrṇaṃ saptabhāgaṃ kastūrīpramukhaṃ caikabhāgamiti ||259-266 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ vajraṃ hīrakam abhrakaṃ vā, suvarṇaṃ mṛtaṃ, gandhakaṃ, sūtakaṃ śuddhaṃ, tīkṣṇam etāni kramavṛddhāni tāraṃ bhāgaikaṃ, vajraṃ dvibhāgaṃ, suvarṇaṃ tribhāgaṃ, tāmraṃ caturbhāgaṃ, sūtaṃ saptabhāgaṃ, lohamaṣṭabhāgam evam arkadugdhairmardya kācakupyāṃ vālukāyantre pācayet | tato'śvagandhādibhirmardya bhakṣayet | arkadugdhaṃ yadyapi bhāvanādravye likhitaṃ tathāpi kumāryā sahaiva deyam arkadugdhasya bhakṣaṇānucitatvāt | vānarī kapikacchūḥ, muśalī, ikṣurā tālamūlī, spaṣṭamanyat || 259-266 ||
vājīkaraṇe kandarpasundararasamāha - sūto vajramahirmuktā tāraṃ hemāsitābhrakam ||267|| rasaiḥ karṣāṃśakānetānmardayedirimedajaiḥ | pravālacūrṇaṃ gandhaṃ ca dvidvikarṣaṃ vimiśrayet ||268|| tato'śvagandhāsvarasairvimardya mṛgaśṛṅgake | kṣiptvā mṛdupuṭe paktvā bhāvayeddhātakrīrasaiḥ ||269|| kākolī madhukaṃ māṃsī balātrayabiseṅgude | drākṣāpippalavandākaṃ varī parṇīcatuṣṭayam || 270 || parūṣakaṃ kaseruśca madhūkaṃ vānarī tathā | bhāvayitvā rasaireṣāṃ śoṣayitvā vicūrṇayet||271|| elātvakpatrakaṃ vāṃśī lavaṅgāgarukeśaram | mustaṃ mṛgamadaḥ kṛṣṇā jalaṃ candraśca miśrayet ||272|| etaccūrṇaiḥ śāṇamitai rasaṃ kandarpasundaram | khādecchāṇamitaṃ rātrau sitā dhātrī vidārikā ||273|| etāsāṃ karṣacūrṇena sarpiṣkarṣeṇa saṃyutam | tasyānu dvipalaṃ kṣīraṃ pibetsusthitamānasaḥ ||274|| ramaṇī ramayedbahvīrna hāniṃ kvāpi gacchati |
Āḍhamalla. sūta ityādi | sūtaḥ pāradaḥ, vajraṃ hīrakam, ahiḥ sīsakaṃ, muktā prasiddhā, tāraṃ raupyaṃ, hema suvarṇam, asitābhrakaṃ kṛṣṇābhrakam etatsarvamapi māritaṃ grāhyamityatra vyavahāraḥ | eteṣāṃ mānamapi karṣapramāṇaṃ pratyekam | irimedo viṭkhadiraḥ, sa ca loke ‘reoja’ śabdavācya tasya tvak grāhyā | aparadravyadvayamapi melanārthaṃ dvidvikarṣaṃ pratyekaṃ deyam | tacca pravālacūrṇaṃ vidrumacūrṇaṃ, gandhaṃ gandhakaṃ, mṛgaśṛṅgake mṛgaśṛṅgasampuṭe tadauṣadhaṃ dhāryamityabhiprāyaḥ | mṛdusampuṭaṃ ca laghugajapuṭamityarthaḥ | paścādbhāvanārthaṃ dravyāṇyāha - dhātakī dhātakīkusumāni, kākolī svanāmakhyātā, madhukaṃ madhukayaṣṭī, māṃsī jaṭākhyaṃ sugandhadravyam | balātrayaṃ prasiddham tacca balā atibalā nāgabaleti, bisaṃ mṛṇālaṃ, bhasīṇḍaśavdavācyaṃ loke, iṅgudaṃ vṛkṣeṅgudaṃ, drākṣā prasiddhā, pippalavandākamiti pippalavṛkṣasya vandā, vandā ca viṭapalagno gulmaviśeṣaḥ, eke pippalavandākaṃ dravyadvayaṃ varṇayanti tatra pippalaḥ pippalatvak vandāvṛkṣaḥ vandā prasiddhā apare pippalīvandākamiti vyākhyānayanti, vāṇaḥ sahacaraḥ eke vāṇasthāne varīti paṭhanti, parṇīcatuṣṭayamiti | māṣaparṇī mudgaparṇī, śālaparṇī, pṛṣṭhiparṇī, ceti, parūṣakaṃ phālasāśabdavācyaṃ kaserukaṃ prasiddham | madhūkaṃ bhadhūkavṛkṣapuṣpāṇi, vānarī kapikacchūḥ, eteṣāṃ svarasena pratyekaṃ bhāvayedityarthaḥ | atha cūrṇārthaṃ dravyāṇyāha - elātvakpatrakamityādi | vāṃśī tvakkṣīrī vaṃśarocanā iti prasiddhā, agaru prasiddham, keśaraṃ nāgakeśaraṃ, mustaṃ prasiddham, mṛgamadaḥ kastūrī, kṛṣṇā pippalī, jalaṃ vālakaṃ, candraḥ karpūraḥ etatsakalaṃ śāṇamitaṃ ṭaṅkapramāṇaṃ bhakṣaṇārthaṃ rātrau niśāmukhe | anupānamāha - dvipalaṃ kṣīraṃ pibet, kathambhūtam ? sitādīnāṃ dravyatrayāṇāṃ cūrṇaṃ melayitvā karṣamātraṃ saṃgṛhya karṣamānena ca ghṛtena saha saṃmardya tanmiśritam | sitā matsyaṇḍī, dhātrī āmalakī, vidārī vidārīkandaḥ, sukhitamānasaḥ svasthaḥ, na tu āturaḥ, tasya vihitatvāt na hāniṃ kvāpi gacchatīti sa puruṣaḥ | vīryahāniṃ na prāpnoti ityarthaḥ || 267-274 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kandarpasundaro rasaḥ | sūtaḥ pāradaḥ, vajraṃ hīrakaṃ vā abhrakam, ahiḥ sīsakaḥ, muktā prasiddhā, tāraṃ raupyaṃ, mṛtaṃ hema svarṇaṃ mṛtaṃ, sitābhrakaṃ, śvetābhrakaṃ māritam, etān karṣāṃśikān pratyekān irimedo viṭkhadiraḥ tena mardayet | pravālo vidrumaḥ dvikarṣo gandhako dvikarṣaḥ | aśvagandhāsvarasairmardyaḥ, mṛgaśṛṅgake kṛtvā mṛdupuṭe pacet | tato dhātakīrasairbhāvayet| parūṣakaphalaviśeṣaḥ kaseruḥ prasiddhaḥ, madhūkaṃ guḍapuṣpaḥ, vānarī kapikacchūḥ eṣāṃ rasairbhāvayitvā śoṣayitvā vicūrṇayet | elādikaiḥ pratyekaṃ śāṇamitairmiśrayet | punaḥ kandarpasundaraṃ śāṇamitaṃ rātrau, sitā dhātrī vidārikā eteṣāṃ karṣacūrṇena yutaṃ sarpiḥ karṣeṇa saṃyutaṃ khādet | tasyānu dvipalaṃ kṣīraṃ pibet | susthiramānasaḥ ramaṇī ramayet | elā kṣudrailā, patraṃ patrajaṃ, vāṃśī rocanā, lavaṅgam, agaru, kesaraṃ mustaṃ, mṛgamadaṃ kastūrī, kṛṣṇā pippalī, jalaṃ vālakaṃ, candraḥ karpūraḥ, sitā prasiddhā, dhātrī āmalakī, vidārīkandaṃ, sarpirghṛtaṃ, spaṣṭamanyat || 267-274 ||
atha loharasāyanam - śuddhaṃ rasendraṃ bhāgaikaṃ dvibhāgaṃ śuddhagandhakam ||275|| kṣipetkajjalikāṃ kuryāttatra tīkṣṇabhavaṃ rajaḥ | kṣiptvā kajjalikātulyaṃ praharaikaṃ vimardayet ||276|| tataḥ kanyādravairgharme tridinaṃ parimardayet | tataḥ saṃjāyate tasya soṣṇo dhūmodgamo mahān ||277|| atyantaṃ piṇḍitaṃ kṛtvā tāmrapātre nidhāpayet | madhye dhānyakuśūlasya tridinaṃ dhārayedbudhaḥ || 278 || uddhṛtya tasmātkhalve ca kṣiptvā gharme nidhāya ca | rasaiḥ kuṭhāracchinnāyāstrivelaṃ paribhāvayet || 279 || saṃśoṣya gharme kvāthaiśca bhāvayettrikaṭostridhā | vāsāmṛtācitrakāṇārasairbhāvyaṃ kramāttridhā ||280|| lohapātre tataḥ kṣiptvā bhāvayettriphalājalaiḥ | nirguṇḍīdāḍimatvagbhirbisabhṛṅgakuraṇṭakaiḥ || 281 || palāśakadalīdrāvairbījakasya śṛtena ca | nīlikālambuṣādrāvairbabbūlaphalikārasaiḥ || 282 || bhāvayettritrivelaṃ ca tato nāgabalārasaiḥ | śatāvarīgokṣurubhiḥ pātālagaruḍīdravaiḥ || 283 || tritrivelaṃ yathālābhaṃ bhāvayedebhirauṣadhaiḥ | tataḥ prātarlihetkṣaudraghṛtābhyāṃ kolamātrakam||284|| palamātraṃ varākvāthaṃ pibedasyānupānakam| māsatrayaṃ śīlitaṃ syādvalīpalitanāśanam ||285|| mandāgniṃ śvāsakāsau ca pāṇḍutāṃ kaphamārutau | pippalīmadhusaṃyuktaṃ hanyādetanna saṃśayaḥ ||286 || vātāsraṃ mūtradoṣāṃśca grahaṇīṃ gudajāṃ rujam | aṇḍavṛddhiṃ jayedetacchinnāsattvamadhuplutam || 287 || balavarṇakaraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ paramaṃ smṛtam | jayetsarvāmayānkālādidaṃ loharasāyanam || 288 || kūṣmāṇḍaṃ tilatailaṃ ca māṣānnaṃ rājikāṃ tathā | madyamamlarasaṃ caiva tyajellohasya sevakaḥ ||289||
Āḍhamalla. atha loharasāyanamāha - śuddhaṃ rasendrabhāgaikam ityādi | śuddhaṃ saṃskāritaṃ, rasendraḥ pāradaḥ tasyaiko bhāgaḥ, śuddhagandhakasya dvau bhāgau, gandhakaśuddhiśca pūrvaṃ kathitaiva | tatra kajjalikāyāṃ tīkṣṇabhavaṃ raja iti | lohacūrṇaṃ śuddhaṃ mṛtasāracūrṇam ityeke | tacca pūrvakajjalikāsāmyaṃ grāhyam | praharaikaṃ mardanaṃ kevalaṃ kajjalikā lohacūrṇayoreva kathitaṃ na tu svarasādinā, vakṣyamāṇasvarasaireva tridinaṃ yāvadityabhiprāyaḥ | gharma iti kharatarasūryāṃśutāpite ata eva tasya soṣṇo mahān dhūmodgamo bhavati iti | tenaivaṃ lohamṛtiḥ syādityeke | svamate tu dhānyakuśūloṣitaṃ trirātraṃ yāvadbhavati paścād yaduddharet tatkālameva gharme dhāraṇena mṛtiḥ syāt | atyantapiṇḍitamityanena eraṇḍapatraveṣṭanādikamabhipretam | paścātkāryamāha - rasairityādi | kuṭhāracchinnā loke tipānīśabdavācyā | kurejā ityapare | trivelamityanenāparadravyāṇāmapi saṃbandhaḥ | tenaikaikarasena trivelaṃ bhāvayedityarthaḥ | gharme ca pratyekaṃ śoṣaṇamapi vihitam | trikaṭoḥ tryūṣaṇasya ‘śuṇṭhīmaricapippalyastrikaṭusttryūṣaṇaṃ smṛtam’ iti | vāsā āṭarūṣakaḥ, amṛtā guḍūcī | lohapātre tat kṣiptveti pūrvaṃ mṛtpātre dhāryamiti prāptam | pāṣāṇakhalve vā triphalājalaiḥ triphalākvāthaiḥ triphalāharītakyādi dāḍimatvak valkalaṃ, vāsā āṭarūṣakaḥ bhṛṅgo mārkavaḥ, kuraṇṭakaḥ sahacaraḥ, palāśakadalīdrāvairiti palāśaḥ prasiddhaḥ, tasya drāvaḥ svaniryāsaḥ, kadalīdrāvaḥ kadalīkandaniryāsaḥ, vījako vijayasāro vṛkṣaviśeṣastasya śṛtena kvāthena, nīlikā nīlī, alambuṣā muṇḍī, babbūlaphalikā babbūlavṛkṣasya phalānītyarthaḥ, nāgabalā gāṅgerukī, śatāvarī, gokṣurakau prasiddhau, pātālagaruḍī chirahaṇṭiśabdavācyā | anupāne varākvāthaṃ triphalākvātham, chinnāsatvaṃ guḍūcīsatvaṃ | śeṣaṃ subodham ||275-289||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhaṃ rasendraṃ bhāgaikaṃ, dvibhāgaṃ gandhakaṃ śuddhaṃ tayoḥ kajjalikāṃ kṛtvā tatra tīkṣṇabhavaṃ cūrṇaṃ sarvatulyaṃ kanyādrāvairmardayet, tato golakaṃ kṛtvā eraṇḍapatrairveṣṭayitvā tāmrasampuṭe dhānyarāśau sthāpayet tataḥ kuṭhāra- chinnādyairbhāvayet | kuṭhārachinnā, bisaṃ mṛṇālaṃ, bhṛṅgo bhṛṅgarājaḥ, kuraṇṭakaḥ pītavāsā, nīlikā aparājitā, alambuṣā muṇḍī, varī śatāvarī || 275-289 ||
jaipālaśodhanam - (jaipālaṃ24 rahitaṃ tvagaṅkurarasajñābhirmale māhiṣe nikṣiptaṃ tryahamuṣṇatoyavimalaṃ khalve savāso'rditam liptaṃ nūtanakharpareṣu vigatasnehaṃ rajaḥsaṃnibhaṃ nimbūkāmbuvibhāvitaṃ ca bahuśaḥ śuddhaṃ guṇāḍhyaṃ bhavet ||290||
viṣaśodhanam | viṣaṃ tu khaṇḍaśa: kṛtvā vastrakhaṇḍena bandhayet | gomūtramadhye nikṣipya sthāpayedātape tryaham ||291|| gomūtraṃ ca pradātavyaṃ nūtanaṃ pratyahaṃ budhaiḥ | tryahe'tīte samuddhṛtya śoṣayenmṛdu peṣayet ||292|| śuddhyatyevaṃ viṣaṃ tacca yogyaṃ bhavati cārtijit | khaṇḍīkṛtya viṣaṃ vastraparibaddhaṃ tu dolayā || 293 || ajāpayasi saṃsvinnaṃ yāmataḥ śuddhimāpnuyāt | ajādugdhābhāvatastu gavyakṣīreṇa śodhayet ||294|| ) iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ madhyamakhaṇḍe rasakalpanā nāma dvādaśo'dhyāyaḥ | samāpto'yaṃ madhyamakhaṇḍaḥ ||
Āḍhamalla. vividhamuninibandhā ye mahatsu prasiddhāḥ sumatiduravabodhāste mayā naiva dṛṣṭāḥ | tadapi gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ bhāvasiṃhātmajena || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ madhyamakhaṇḍe saṃsiddharasādhyāyo dvādaśaḥ || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne rasakarma nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||

Editor's notes

  1. 1 ‘sujñena’ gū.dī. sammata: | ↩
  2. 2 ‘mukundaśce’ti gū.dī. sammata: | ↩
  3. 3 catu:prasthe pārade gandhakanavasādarayordvitrivārākṛṣṭamatitīkṣṇaṃ tejāpasaṃjñaṃ pañcapañca tolakaṃ datvā darvyā cālayedūrdhvagataṃ malaṃ bhūyobhūstyajedevaṃ vinaiṣa saṃskārairlaghunopāyena śudhyati| ↩
  4. 4 ḍamaruyantretyupalakṣaṇam, tena daradāddviguṇavastrakhaṇḍai: golakaṃ kṛtvā prajvālya vastranirdhūmaṃ haṇḍikayā pidhāya sthālyāṃ rakṣet | tata: śītībhūtāyāṃ haṃḍikāyāmudghāṭya pāradaṃ gṛhṇīyāditi sugamaḥ prakāraḥ | ↩
  5. 5 ‘dhātughasmaraṃ’ gū. dī. sammataḥ | ↩
  6. 6 adhaḥsthaṃ gandhakanalikādhaḥsthaṃ na tu kupyadhaḥstham | ↩
  7. 7 agīyā | ↩
  8. 8 ‘kola’ pā.| ↩
  9. 9 ‘grāhyo’ pā.| ↩
  10. 10 ‘śca dāpayet’ pā.| ↩
  11. 11 kauḍīti loke | ↩
  12. 12 ‘rasaṃ’ pā. | ↩
  13. 13 ‘kāñcane’ pā. | ↩
  14. 14 ‘prayata’ pā. | ↩
  15. 15 prakṣiptamidaṃ | hemabhūtiḥ svarṇabhasma, gaganam abhrakabhasma, pravālaṃ vidrumabhasma, mauktikaṃ muktāphalabhasma, āṭaruṣakaḥ sahacaraḥ | haridrāvāriṇā haridrāsvarasenetyarthaḥ | tadabhāve haridrākvāthena kāryā | mocakandaḥ śālmalīniryāsaḥ, śatapatraḥ sevaṃtīkusumaḥ ‘gulāba’ hati prasiddhaḥ | candraḥ karpūra: bhīmasenī grāhya: || ↩
  16. 16 keṣucinnāsti | ↩
  17. 17 dīpikā'sammata: pāṭha: | ↩
  18. 18 prakṣiptam | ↩
  19. 19 ‘tāraṃ’ | ↩
  20. 20 ‘maricaṃ’ pā.| ↩
  21. 21 rasasindūra iti yāvat| ↩
  22. 22 ‘rāsnā’ pā. | ↩
  23. 23 ‘kṣuka:’ pā. | ↩
  24. 24 prakṣiptam | ↩