śriyaṃ sa dadyādbhavatāṃ purāri- ryadaṅgatejaḥprasare bhavānī | virājate
nirmalacandrikāyāṃ mahauṣadhīva jvalitā himādrau
|| 1 ||
Āḍhamalla. karaśirasācyutamīśaṃ
bhavabhavapuṣṭikṣayālayamupāyam | svargāpavargayorapi
tāpatrayanāśanārthamabhivande
|| 1 || sagaṇagaṇeśaṃ matidaṃ
vighnasamūhāṃśca hanti yaḥ smaraṇe | tadanu gurorapi caraṇaṃ gadahānyai
dīnamanujānām || 2 || ye durjanāḥ
paraguṇānanusūcayanti te'pi svabhāvavaśagāḥ kimu vāraṇīyāḥ | ye
śāstrabodhaguṇadoṣavicāradakṣāste sajjanāḥ praṇutibhiḥ khalu vandanīyāḥ
|| 3 || śrīvāstavyakulaprakāśamaṇayo ye
pūrvajā viśrutāḥ śrīhammīrapure mahājanatate yeṣāṃ sthitiḥ kathyate | ye kāmaṃ
madavihvalāmiva ravaiḥ kṣīrābdhipāraṃgatāmatyāścaryasucandrakāntivitatāṃ
prakhyātakīrtiṃ gatāḥ || 4 || tadanvaye kiṃ
bahunā prasiddhaḥ śrīcakrapāṇiḥ kulakairavenduḥ | nānāguṇālīyamabhūcca yasya
samastavaidyodghaṭanādirūpā || 5 || tasya
buddhisubhagasya tanūjo bhāvasiṃha iti bhūpatimānyaḥ |
suśrutādikarahasyavidhijño yo yaśāṃsi vipulāni (ca ) lebhe
|| 6 || tasyātmajo dīrghamatiḥ prahṛṣṭo
nāmnā''ḍhamallo'lpanibandhadarśī | tena svagurvarcanatatpareṇa vidhāsyate
śārṅgadharaprakāśaḥ
|| 7 || kecicchāstraviśāradāḥ katipaye
divyauṣadhīkovidā nānāvyādhiparīkṣaṇeṣu caturāḥ karmotsukāścāpare | kāmaṃ
tānadhikartumutsukamanā nāhaṃ samartho yata- steṣāṃ sannidhimetya cātra
racitaṃ yatkiñcideva śrutam
|| 8 || hastīkāntapurī purā purajitā kāśīva
vidvajjanai- rvyāptā yatra saraḥsaridguṇavarā carmaṇvatī pāpahā | yasyāṃ
hṛdgatavāsudevacaraṇadvandvāmbujaḥ kṣmāpatiḥ khyāto dharma ivāsti dharmagatiṣu
śrījaitrasiṃhaḥ prabhuḥ || 9 || tasyāṃ
śārṅgadharoktānāṃ yogānāṃ ca prakāśinī | kriyate sā''ḍhamallena saṃhitāyāḥ
pradīpikā ||10|| abhinavanibandharacanāṃ
śrotuṃ kaḥ ko'tra lolupo bhavati | yaḥ kṛpayā parakāvyaṃ paśyati sarvaṃ sa vai
dhīraḥ || 11 || atheha
pṛthutaraduradhigamāyurvedatattvāṅkitasadgranthaparisamāptyarthaṃ śrotṝṇāmapi
pratyūhavyapohārthaṃ manasi viśiṣṭeṣṭadevatāpraṇāmapūrvakamāśīrvṛttamādau
nibaddhavān granthakāraḥ | tadyathā- śriyamityādi | yadaṅgatejaḥprasare
bhavānī virājate sa purārirbhavatāṃ śriyaṃ dadyādityanvayaḥ | yathā himādrau
jvalitā mahauṣadhī rājate | kva satyāṃ | nirmalacandrikāyāṃ nirmalā yā
candrikā jyotsnā tasyāmityarthaḥ | nirmalacandrikāyāmityasya sthāne
nirmalacandrikāta iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti ca | purāriḥ puranāmā
daityaviśeṣaḥ sa evāriryasya, yadvā purasyāriḥ purāriḥ śiva ityarthaḥ |
śriyamiti kalyāṇaṃ lakṣmīṃ vā | bhavatāmityatra yasmai ditsā rocate dhārayate
vā tat sampradānamityanena caturthī na syādityata āha – ‘vivakṣātaḥ kārakāṇi
bhavanti’ iti nyāyādiha ditsārthe ṣaṣṭhyapi bhavatītyarthaḥ |
yadaṅgatejaḥprasare tejaḥsamūhe ardhāṅge iti sambandhaḥ | etena
vibhūtyaliptāṅgasyāpi śubhratvādadrisāmyam | ‘bhavānī pārvatī caṇḍī’tyamaraḥ |
anenāśīrnirdeśaṃ kathitavānācāryaḥ | yataḥ– ‘‘āśīrnamaskriyāvastunirdeśo vā'pi
tanmukham’ iti trividhaṃ prabandhamukhalakṣaṇaṃ bhavati | āśīrgrahaṇamatra
duṣkṛtādīnāṃ vipākajanyaduḥkhasvarūparoganivṛttyarthaṃ tannivṛttyā
sukhaśriyaḥprāptiriti bhāvaḥ || 1 || atha
grantho'yaṃ sakalajanopakārārthaṃ bhavatu iti matvā sadgranthasya sambandhaḥ
kathanīyaḥ | tadyathā ‘siddhiḥ śrotṛpravṛttīnāṃ sambandhakathanādyataḥ |
tasmāt sarveṣu śāstreṣu sambandhaḥ pūrvamucyate |’ iti | anena tāvat pūrvaṃ
tamāha -prasiddhayogā ityādi | ye prasiddhayogāḥ santi teṣāṃ susaṃgrahaḥ
sajjanarañjanāya mayā śārṅgadhareṇa vidhīyate viśeṣeṇa kriyata ityabhiprāyaḥ |
natu kriyate yataścarakasuśrutādimunibhiritastato vistṛtā mayā saṃhṛtya
prakārāntareṇa likhyata iti bhāvaḥ | etena granthasya viśiṣṭatvaṃ darśitam |
kīdṛśā yogāḥ? munibhiḥ prayuktā iti | traikālikadarśī puruṣātiśayo hi
munirucyate | taiḥ pūrvaṃ kathitā ityarthaḥ | etena granthasya prāmāṇyaṃ
kathitam | punaḥ kīdṛśāḥ ? cikitsakairvaidyairbahuśo vāraṃvāramanubhūtā |
nāmarūpayojanādibhirdṛṣṭapratyayā ityarthaḥ | etenātra sajjanānāṃ
darśanādyutkaṇṭhā syādityabhiprāyaḥ || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. maṅgalācaraṇam -
śārṅgadharasaṃhitārthamahaṃ vyākhyātumārabhe | tatra siddhiṃ diśatu māṃ
vighnādhīśo gaṇādhipaḥ || paramanipuṇo
granthakṛtprāripsitanirvighnaparisamāptaye tadadhyetṝṇāmapi
pratyūhavyūhopaśāntaye adhyayananirvāhāya vyutpattaye ca
āśīrvādarūpamaṅgalamācarati | tasya ca kartavyatāyāṃ śiṣṭācāraḥ pramāṇam |
śriyaṃ sa dadyādityādi | saḥ bhavatāṃ śriyaṃ lakṣmīṃ dadyāt puro
daityastasyāriḥ śrīmānmahādevaḥ, athavā śrīśabdena saṃpat | yaduktaṃ
‘lakṣmīsarasvatīdhātrivargasaṃpadvibhūtiśobhāsu | upakaraṇaveśaracanāvidhāsu
ca śrīriti prathite’ti vyāḍiḥ | sa kaḥ | yadaṅgatejaḥprasare bhavānī virājate,
yasya śaṃbhoryadaṅgaṃ tasya tejaḥprasaraḥ pracāraḥ tasminbhavānī pārvatī
virājate śobhate | kasmin kasyāṃ keva? himādrau nirmalacandrikāyāṃ jvalitā
mahauṣadhīva himādrau himaparvate nirmalacandrikāyāṃ candrajyotsnāyāṃ madhye
yathā jvalitā mahauṣadhī rājate tadvadiyamapi karpūragauravattayā himādrivat
śambho pratītasya pārśve mahauṣadhīva bhavānī virājate ityarthaḥ
||1|| ādau
cikitsānimittamutkṛṣṭayogasaṃhārārthaṃ padyamāha -prasiddheti | munibhiḥ
prayuktā ye siddhayogāḥ cikitsakairbahuśaḥ anubhūtāśca yogāḥ cikitsādhikāriṇaḥ
teṣāṃ yogānāṃ susaṃgrahaḥ śārṅgadhareṇa vidhīyate kathyate | yujyata iti yogaḥ
kvāthacūrṇādigaṇaḥ || 2 ||
prasiddhayogā munibhiḥ prayuktā- ścikitsakairye bahuśo'nubhūtāḥ | vidhīyate
śārṅgadhareṇa teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya
|| 2 ||
Āḍhamalla. atha grantho'yaṃ
sakalajanopakārārthaṃ1
bhavatu iti matvā sadgranthasya sambandhaḥ kathanīyaḥ | tadyathā ‘siddhiḥ
śrotṛpravṛttīnāṃ sambandhakathanādyataḥ | tasmāt sarveṣu śāstreṣu sambandhaḥ
pūrvamucyate |’ iti | anena tāvat pūrvaṃ tamāha -prasiddhayogā ityādi | ye
prasiddhayogāḥ santi teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya mayā śārṅgadhareṇa
vidhīyate viśeṣeṇa kriyata ityabhiprāyaḥ | natu kriyate
yataścarakasuśrutādimunibhiritastato vistṛtā mayā saṃhṛtya prakārāntareṇa
likhyata iti bhāvaḥ | etena granthasya viśiṣṭatvaṃ darśitam | kīdṛśā yogāḥ?
munibhiḥ prayuktā iti | traikālikadarśī puruṣātiśayo hi munirucyate | taiḥ
pūrvaṃ kathitā ityarthaḥ | etena granthasya prāmāṇyaṃ kathitam | punaḥ kīdṛśāḥ
? cikitsakairvaidyairbahuśo vāraṃvāramanubhūtā |
nāmarūpayojanādibhirdṛṣṭapratyayā ityarthaḥ | etenātra sajjanānāṃ
darśanādyutkaṇṭhā syādityabhiprāyaḥ || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. ādau
cikitsānimittamutkṛṣṭayogasaṃhārārthaṃ padyamāha - gū. - prasiddheti |
munibhiḥ prayuktā ye siddhayogāḥ cikitsakairbahuśaḥ anubhūtāśca yogāḥ
cikitsādhikāriṇaḥ teṣāṃ yogānāṃ susaṃgrahaḥ śārṅgadhareṇa vidhīyate kathyate |
yujyata iti yogaḥ kvāthacūrṇādigaṇaḥ || 2 ||
hetvādirūpākṛtisātmyajāti- bhedaiḥ samīkṣyāturasarvarogān | cikitsitaṃ
karṣaṇabṛṃhaṇākhyaṃ kurvīta vaidyo vidhivatsuyogaiḥ
|| 3 ||
Āḍhamalla. idānīṃ ‘rogamādau parīkṣeta
tato'nantaramauṣadham’ ityādi matamālocya śārṅgadharo'pyāha - hetviti | vaidya
āturasarvarogān samīkṣya paścāt cikitsitaṃ vidhivat kurvīteti | anyathā doṣaḥ
syāt | tathāhyuktam – ‘yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak | na sa
siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim’ iti | kaiḥ kṛtvā samīkṣyetyāha -
heturnidānam, ādirūpaṃ pūrvarūpam, ākṛtiḥ svarūpam, sātmyamupaśayaḥ, jātiḥ
samprāptiriti; eṣāṃ bhedaiḥ nānātmakatvena ete vyastāḥ samastāśca
vyādhibodhakā jñeyā ityarthaḥ | yadvā heturādiryeṣāṃ te hetvādayaḥ, te ca
rūpādayaśca tairityarthaḥ | etena hetvādipañcabhiḥ rūpādibhiśca āturarogān
parīkṣyeti bhāvaḥ | tathāhi vāgbhaṭe –‘darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣetātha
rogiṇam | rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhi:’ iti | hetvādipañcakaṃ
pūrvaṃ vyākhyātameva | rūpāditrayaṃ yathārūpamiti cākṣuṣaṃ tena śarīrasya
sthūlakṛśatāvarṇavikārādayaḥ, etena darśanajñānamalaṅkaroti | ākṛtiriti
āsamantādeva kṛtiḥ kṛtikāraṇamiti samucitakauśalyenaiva nāḍyādibhiḥ
śītoṣṇādikajñānarūpamityarthaḥ, etena sparśanajñānamalaṅkaroti | sātmyena
hitaṃ kathyate bhavatāṃ kiṃ sātmyamityādivākyena praśnajñānamalaṅkaroti |
athavā sātmyamabhilaṣitaṃ vadantyanye yato yena yadvāñchitaṃ bhavati tasya
tenaiva doṣādīnāṃ kṣīṇavṛddhatvaṃ jñāyate, iti darśanādikaṃ trayaṃ kathitam |
jātiśabdena viśiṣṭendriyajñānamabhidhīyate | yataḥ - suśrute ‘ṣaḍvidho hi
rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tadyathā pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti’ | ato
darśanādayastraya evādau vyākhyātāḥ, śeṣāḥ śrotrādayo jātibhedena kathitāḥ |
taduktaṃ suśrutācāryeṇa ‘tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu
praṇaṣṭaśalyavijñānīyādiṣu vakṣyante saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo
nirgacchatītyevamādayaḥ | sparśanendriyavijñeyāḥ
śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvādayaḥ sparśaviśeṣā jvaraśoṣādiṣu |
cakṣurindriyavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayāḥ |
rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ | gandhendriyavijñeyā
riṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ’ | iti hetvādayo vyākhyātāḥ,
tatrādyaḥ pakṣo vyavahārasiddho dvitīyastu kalpito'pi sādhuḥ | samīkṣyeti
samyak prakāreṇa vicārya, etadgrahaṇaṃ tajjñānavicchedārtham | yataḥ
‘mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca | tathā duḥparidṛṣṭāśca
mohayeyuścikitsakam’ iti | cikitsā rogāpanayanaṃ karma vyādhipratīkāraḥ
dhātusāmyārthā kriyā cetyādiparyāyavācakaiḥ śabdaiścikitsā kathitā |
tathācoktaṃ – ‘caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte |
pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate’ iti | taccātra dvividhaṃ karma
karṣaṇabṛṃhaṇākhyamiti | karṣaṇamiti pravṛttadoṣāṇāṃ, bṛṃhaṇamiti kṣīṇānām;
tathāca - ‘kṣīṇā vardhayitavyā’ ityādi | tathā –‘rogastu doṣavaiṣamyaṃ
doṣasāmyamarogitā’ iti vacanāt | suyogairiti śobhanadravyakṛtaprayogaiḥ
śīghramārogyotpādakairityarthaḥ ||3||
Kāśīrāma Vaidya. auṣadhayogānāṃ
prayogastu hetvādibhirvyādhiṃ jñātvā kartavyastadvijñānārthaṃ ślokamāha
-hetvādītyādi | hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedaiḥ āturasya sarvarogān samīkṣya
dṛṣṭvā vaidyaḥ karṣaṇa-bṛṃhaṇākhyaṃ cikitsitaṃ kurvītetyanvayaḥ | karṣaṇaṃ
kṛśīkaraṇaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanaṃ ākhyā nāma yasya tat cikitsitaṃ
hetvādisarūpaṃ ca ākṛtiśca sātmyaṃ ca jātibhedaśca te
hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedāstaiḥ hetvādīni nidānapañcakaheturnidānaṃ, rūpaṃ
gaurādirvarṇaviśeṣaḥ | tathā cakṣuṣā yadgrāhyaṃ vastujātaṃ saṃsthānādi tadapi
rūpam | ākṛtistu cakṣurādīndriyasvarapraticchāyākriyādiṣu anyeṣvapi bhāveṣu
prākṛteṣu nimittataḥ vikṛtiryā samāse'riṣṭaṃ taditi lakṣayet | sātmyaṃ deśādi
taiḥ, ādiśabdātprāgrūpārūpopaśayasaṃprāptayo gṛhyante hetvādirūpaṃ
hetvādikārtsnyaṃ tena ākṛtyā ca sātmyena ca jātiḥ saṃprāptiḥ tasyā ye bhedāḥ
saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālāḥ | vaidyaḥ āturasya sarvarogān samīkṣya
proktaṃ cikitsitaṃ kurvīta vyādheḥ kiyanto'pyupāyā bhavanti
|| 3 ||
divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti | jñātveti
saṃdehamapāsya dhīraiḥ saṃbhāvanīyā vividhaprabhāvāḥ
|| 4 ||
Āḍhamalla. idānīṃ dravyāṇāṃ
vividhaprabhāvāḥ santi teṣāṃ hetubhiḥ parīkṣāṃ nirākartumāha
-divyauṣadhīnāmiti | divyauṣadhīnāṃ bahavo bhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti
prakaṭībhavanti ityarthaḥ - iti jñātvā vicārya tadā sandehamapāsya dūrīkṛtya
vividhaprabhāvā aparimitaśaktayo'vicchinnaśaktayo vā sambhāvanīyāḥ teṣāṃ
sambhāvanā kartavyetyarthaḥ | dhīrairiti jñeyam | etenā'cintyo hi
maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāva iti tātparyārthaḥ | divyauṣadhīnāmiti
divyagrahaṇamatra dravyāṇāṃ viśiṣṭatvajñānārtham | vṛndārakāṇāmiti yathā
devānāṃ bhedā aparimitāstathaiva dravyabhedā ityabhiprāyaḥ |
prabhāvāścetyacintanīyāḥ | dhīrairiti gambhīrabuddhibhiḥ | dhīrā hi
bāhyādhyātmikānāṃ hitāhitaparicchedakāriṇo bhavanti, ato
dhīragrahaṇamatrāniścayārthajñāpakatvavyavacchedārtham
|| 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. divyeti | asyārthaḥ -
divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedāḥ visphuranti tān jñātvā saṃdehaṃ vāpāsya
dhīraiḥ vividhaprabhāvāḥ saṃbhāvanīyā vicāraṇīyāḥ | vṛndārakā devāsteṣāmiva
yathā devānāṃ bahavaḥ prabhedāstathauṣadhīnāmiti | divyā yā oṣadhyaḥ tāsāṃ
bahavaḥ prabhedā visphuranti | keṣāmiva ? vṛndārakāṇāmiva tānbhedān
vanasthānādibhyaḥ jñātvā saṃdehaṃ apāsya dūrīkṛtya karma kārayedityarthaḥ
||4 ||
svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogā bhaveyuḥ kila karmadoṣajāḥ tacchedanārthaṃ
duritāpahāriṇaḥ śreyomayānyogavarānniyojayet
|| 5 ||
Āḍhamalla. atha prayojanamapi
sarvasyaiva syāt tathāhi – ‘sarvasyaiva hi śāstrasya karmaṇo vā'pi kasyacit |
yāvat prayojanaṃ noktaṃ tāvat kena na gṛhyate’ iti, ata eva tadadhikṛtyāha
-svābhāviketi - svābhāvikādayo rogāḥ karmadoṣajā bhaveyuḥ |
kiletyāgamaniścayārtham | tacchedanārthaṃ teṣāmupaśamanimittam| yogavarān
prayogaśreṣṭhān niyojayet; etena samastārṣatantrābhyantarasthān yogān vicintya
ācāryeṇātra te yojyanta iti bhāvaḥ | svābhāvikā iti svabhāvena bhavāḥ
svābhāvikāḥ, te kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ | āgantukā iti
abhighātanimittāḥ, te vyālādikṛtāśca | kāyikāntarā iti śārīrā antarjātāśca
śārīrāste'nnapānamūlāḥ | vātādidoṣadvārā'sṛkpittakāsādayaḥ, antaḥśabdena
mano'bhidhīyate, tadudbhavā mānasā ityarthaḥ | te kāmakrodhādinimittā
madamūrcchāsanyāsagrahabhūtonmādādaya iti | suśrute svābhāvikādayo darśitāḥ |
karmadoṣajā iti | eke karmajāḥ, eke doṣajāḥ, apare karmadoṣajāśca |
tathācoktam-‘karmaprakopeṇa kadācideke doṣaprakopeṇa bhavanti cānye |
tathā'pare prāṇiṣu karmadoṣaprakopajāḥ kāyamanovikārāḥ’ iti | karmajādīnāṃ
saṃjñā keṣāñcijjñāpanārthaṃ likhyate yathā-‘ye cāmayāḥ
syuraparadraviṇāpahārādgurvaṅganāgamanavipravadhādibhirye |
duṣkarmabhistanubhṛtāmiha karmajāste nopakrameṇa bhiṣajāmupayānti śāntim ||’
kiñca-‘dānairdayādiratithidvijadevatānāṃ gurvarcanāpraṇatibhiśca
japaistapobhiḥ | ityuktapuṣyanicayairupacīyamānāḥ prākkarmajā api rujaḥ
praśamaṃ prayānti’ iti | atha doṣajā
yathā-‘svahetuduṣṭairanilādidoṣairupaplutaiḥ kheṣu pariskhaladbhiḥ | bhavanti
ye prāṇabhūtāṃ vikārāste doṣajā bheṣajasiddhisādhyāḥ’ | ubhayotpannā
yathā-‘dānādibhiḥ karmabhirauṣadhaiśca karmakṣaye doṣaparikṣaye ca | sidhyanti
ye ratnavatāṃ kadācit te karmadoṣaprabhavā vikārāḥ ||’ iti | duritāpahāriṇa
iti duritaśabdena duḥkhamabhidhīyate tatsaṃyogā vyādhaya ityuktatvāt |
śreyomayāniti puṇyasvarūpān | ye'nyepi puṇyamayāste duḥkhacchedanāya
sambhavanti, ucyate-‘paraduḥkhavināśārthaṃ mahānto nijaśaktibhiḥ | karma
kurvanti yat puṇyaṃ tena puṇyamayāḥ smṛtāḥ’ iti
|| 5 ||
Kāśīrāma Vaidya.
svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogāścaturdhā bhaveyuḥ karmajā doṣajāḥ
karmadoṣajāśceti tridhā bhaveyuḥ | svabhāvena bhavantīti svābhāvikāḥ
kṣutpipāsājarānidrāmṛtyuprabhṛtayo bhaveyuḥ | kileti niścayena karmadoṣajā
bhaveyuḥ | tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇo yogānniyojayedityanvayaḥ |
kiṃviśiṣṭānyogān? śreyomayān tatra svābhāvikā rogāḥ kṣutpipāsādayaḥ, āgantukā
bhūtābhiṣaṅgādayaḥ, kāyikā ajīrṇādayaḥ, āntarāḥ mānasikāḥ kāmādayaḥ, karmajā
doṣajāḥ karmadoṣajāḥ, yathā ‘brahmahā kṣayarogī syāt’
doṣavātapittakaphajanyāḥ, tacchedanārthaṃ teṣāṃ doṣāṇāṃ chedanārthaṃ
duritāpahāriṇaḥ rogāpahāriṇaḥ varān śreṣṭhān yojayet | kiṃviśiṣṭān ?
śreyomayān kalyāṇadāyina ityarthaḥ || 5 ||
prayogānāgamātsiddhānpratyakṣādanumānataḥ | sarvalokahitārthāya
vakṣyāmyanativistarān || 6 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
pratyakṣasiddhayogānāṃ kathanena saṃkṣepakaraṇena ca nijagranthasya
māhātmyamāha - prayogāniti | āgamādisiddhān prayogān sarvalokahitārthāya
anativistarān vakṣyāmi kathayiṣyāmītyarthaḥ | anativistaraṃ yathā syādityeke
paṭhanti | āgamādīnāṃ lakṣaṇaṃ tu jaijjaṭādibhirācāryairuktaṃ tadeva
subodhārthaṃ likhyate | yathā-āgamo vedaḥ, āptānāṃ śāstraṃ vā |
tathāhi-‘siddhaṃ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṃ cātra paratra ca | āgamaḥ
śāstramāptānāmāptāḥ satyārthavedinaḥ’ iti | āgamāt siddhāḥ
śrūyante-yathā-‘jīvedvarṣasahasrāṇi yogasyāsya prabhāvataḥ| vṛddhā ca
śatavarṣīyā bhavet ṣoḍaśavārṣikī’ ityādi | pratyakṣamiti yatkiñcidevārthasya
sākṣātkāri jñānaṃ tadeva pratyakṣaṃ, tathāhi- ‘manokṣigatamabhrāntaṃ vastu
pratyakṣamucyate | indriyāṇāmasaṃjñānaṃ vastu tadvai bhramaḥ smṛtaḥ |’ iti |
tat siddhā yathā vamanavairecanādikayogāḥ pratyakṣaphalāḥ | anumānata iti anu
paścādavyabhicāriliṅgālliṅgī jñāyate yena tadanumānam | tat siddhā yathā
mṛtpāṇḍurogeṇa mṛdbhakṣaṇamanumīyate, chardyā makṣikādibhakṣaṇaṃ,
tvakparipāṭanādibhiḥ pakvāmavraṇamiti | kena hetunā tvayā kriyate iti
vivakṣāyāṃ sarvalokahitārthāyetigrahaṇaṃ kṛtam| sarvaloka iti loko hi
dvividhaḥ sthāvarajaṅgamātmakabhedena | atra puruṣaprādhānyājjanā eva
lokaśabdena gṛhyante | ārṣeṇā'pi granthena jñānaṃ bhaviṣyati kimanena
tadupajīvinā granthenetyāśaṅkyānativistarāniti grahaṇaṃ kṛtam na atiśayena
vistaro yatra tāniti | yato bahuprapañcaracitānyūhāpohapūrvapakṣasamādhānādinā
tantrāṇi sodvegakarāṇi bhavanti tasmāt saṃkṣipyānulikhāmītyarthaḥ
|| 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. pratyakṣādanumānataḥ
āgamātsiddhān prayogān anativistarān alpānityarthaḥ
|| 6 ||
prathamaṃ paribhāṣā syādbhaiṣajyākhyānakaṃ tathā | nāḍīparīkṣādividhistato
dīpanapācanam || 7 || tataḥ
kalādikākhyānamāhārādigatistathā | rogāṇāṃ gaṇanā ceti pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ
|| 8 ||
Āḍhamalla. athānukramaṇikāmāha - atheti
| athaśabda ānantaryārthe maṅgalārthe vā | anukramaṇikā iti
adhyāyānāmanukramaṇaṃ trikhaṇḍānāmityarthaḥ| idānīṃ tāmanukramaṇikāṃ
darśayitumāha -prathamamityādi | paribhāṣādirogagaṇanāntaiḥ saptabhiradhyāyaiḥ
kṛtvā pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ kathita ityarthaḥ, ācāryeṇa iti śeṣaḥ | te ke
adhyāyā ityāha - prathamamiti | prathamamādau paribhāṣā tulanādikam | dvitīye
bhaiṣajyākhyānakam | bhaiṣajyākhyānakamityauṣadhabhakṣaṇavidhiḥ | tatheti
grahaṇāt dravyarasaguṇavipākādīnāṃ kathanaṃ ṛtuṣaṭkakathanaṃ ca |
nāḍīparīkṣādividhiriti tṛtīyam | ādigrahaṇādiha svapnādīnāṃ kathanam |
tato'nantaraṃ dīpanapācanādilakṣaṇakathanaṃ caturtham | ādiśabdāt
sraṃsanabhedanānulomanavamanalekhanastambhanādikathanam | tato'nantaraṃ
kalādikākhyānamiti pañcamaṃ, ādigrahaṇāt sṛṣṭikramaśārīrādikathanam |
tathetyanantaraṃ āhārādigatiriti ṣaṣṭham | ādiśabdāt
garbhotpattikumārapoṣaṇoktaprakṛtilakṣaṇakathanaṃ ca | rogāṇāṃ gaṇanā ceti
itiśabdenāvaśiṣṭaṃ saptamamityarthaḥ, etena sādhyā ya uktā rogā
jvarādayasteṣāṃ gaṇanā saṃkhyākathanamiti pūrvakhaṇḍādhyāyānukramaḥ kathitaḥ
|| 7-8 ||
Kāśīrāma Vaidya. tadādau svarasaḥ
puṭapākaśca tataḥ kvāthādi tataḥ phāṇṭaḥ dvivacanātpaṃtho (?) pi | tataḥ
himaḥ, tataḥ kalkaḥ, tataḥ cūrṇaṃ, tataḥ guṭikā, tato'valehaḥ, snehaḥ
ghṛtataile, tataḥ saṃdhānaṃ āsavāriṣṭaṃ, tataḥ dhātuśuddhiḥ
dvivacanānmāraṇarasakathanaṃ ityayaṃ madhyamaḥ khaṇḍaḥ smṛtaḥ kathitaḥ
|| 9 ||
svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ2
kalkaśca cūrṇakam | tathaiva guṭikālehau snehaḥ sandhānameva ca
|| 9 || dhātuśuddhī rasāścaiva khaṇḍo'yaṃ
madhyamaḥ smṛtaḥ |
Āḍhamalla. atha
madhyamakhaṇḍānukramaṇikāṃ darśayannāha - svarasa ityādi |
svarasādirasāntairdvādaśabhiradhyāyairmadhyamaḥ khaṇḍaḥ smṛtaḥ, kathita
ityarthaḥ | svarasādayo vikhyātā eva te cāgre vakṣyamāṇāḥ santi | tatra
svaraseṣu puṭapākavidhikathanam | kvāthe
pramathyādyuṣṇodakakṣīrapākānnakriyāvidhikathanam | phāṇṭe manthavidhikathanam
| snehagrahaṇādghṛtakalpanā tailakalpanā ca | sandhānamityanena
madyabhedakathanam | dhātuśuddhirityatra samastadhātūpadhātūnāṃ
śodhanamāraṇādikathanam | rasā iti bahuvacanena sarveṣāṃ rasoparasādīnāṃ
śodhanamāraṇādikathanam | iti madhyamakhaṇḍasyādhyāyānukramo vyākhyātaḥ
|| 9 ||
snehapānaṃ svedavidhirvamanaṃ ca virecanam
|| 10 || tatastu snehabastiḥ syāttataścāpi
nirūhaṇam | tataścāpyuttaro bastistato nasyavidhirmataḥ
|| 11 || dhūmapānavidhiścaiva
gaṇḍūṣādividhistathā | lepādīnāṃ vidhiḥ khyātastathā śoṇitavisrutiḥ||12||
netrakarmaprakāraśca khaṇḍaḥ syāduttarastvayam |
Āḍhamalla.
idānīmuttarakhaṇḍānukramamāha- snehapānamiti |
snehapānādinetrakarmaprakārāntaraistrayodaśabhiradhyāyairuttaraḥ khaṇḍaḥ syāt
| tatra dhūmapāne vraṇadhūpanaṃ gṛhadhūpanaṃ ca, gaṇḍūṣe kavalādīnāṃ
lakṣaṇagrahaṇāt kavalapratisāraṇakathanam |
pralepetyādigrahaṇānmūrdhatailakarṇapūraṇavidhikathanam | śeṣaṃ subodham |
ityuttarakhaṇḍādhyāyānukramaḥ kathitaḥ
||90-12||
Kāśīrāma Vaidya. tatrādau
caturvidhasnehapānaṃ tataḥ svedavidhiḥ tataśca vamanaṃ tato virecanaṃ tataḥ
snehabasti, tato nirūhaṇabastiḥ tato'pyuttarabastiḥ, tato nasyavidhiḥ tato
dhūmapānavidhiḥ tato gaṇḍūṣaḥ ādiśabdātkavalavidhiśca tato lepavidhiḥ
ādiśabdānmūrdhatailakarṇapūraṇavidhiḥ tato śoṇitamokṣaḥ tato
netrakarmaprakāraḥ ityevamuttarakhaṇḍaḥ
|| 10-12 ||
dvātriṃśatsaṃmitādhyāyairyukteyaṃ saṃhitā smṛtā
|| 13 || ṣaḍviṃśatiśatānyatra ślokānāṃ
gaṇitāni ca |
Āḍhamalla. idānīṃ
saṃhitāniruktipūrvakaṃ ślokasaṃkhyāmāha - dvātriṃśaditi | yataḥ pūrvoktānāṃ
trikhaṇḍānāṃ dvātriṃśadadhyāyairyukteyaṃ tasmāt saṃhitā kathitā |
saṃmitasthāne saṃhita iti kecit paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ | atra
saṃhitāyāṃ ślokānāṃ gaṇitāni gaṇanāni ṣaḍviṃśatiśatāni bhavantītyadhyāhāryam |
adhyāya iti padasamūho vākyaṃ, vākyasamūhaḥ prakaraṇaṃ, prakaraṇasamūho'dhyāya
iti || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. iyaṃ śārṅgadharanāmnī
saṃhitā smṛtā kathitā | kiṃviśiṣṭeyam ? dvātriṃśadadhyāyaiḥ saṃmitā ca samyak
prakāreṇa racitā ca | atra asyāṃ gaṇitāni ṣaḍviṃśatiśatāni ślokānāṃ saṃtīti
śeṣaḥ || 13 ||
atha māgadhaparibhāṣā | na mānena vinā yuktirdravyāṇāṃ jāyate kvacit
|| 14|| ataḥ prayogakāryārthaṃ
mānamatrocyate mayā |
Āḍhamalla. athedānīṃ tāvat pūrvaṃ
paribhāṣāṃ darśayitumāha-na māneneti | mānena parimāṇena vinā dravyāṇāṃ yuktiḥ
kartavyavidhiḥ kvacit kutrā'pi na jāyate notpadyate ata ityasmāt
prayogakāryārthaṃ prayogāṇāṃ yogānāṃ kāryārthaṃ kartavyavidhinimittaṃ mānaṃ
tulanādi atra saṃhitāyāṃ mayā ācāryeṇa ucyate kathyate ityarthaḥ |
bhakṣyamānavyavacchedārthamuktaṃ tadbhakṣyamānaṃ vakṣyamāṇamapyasti iti
|| 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha paribhāṣāmānena
vinā dravyāṇāṃ yuktiḥ na jñāyate notpadyate ataḥ asmātprayogakāryārthaṃ mayā
mānaṃ ucyate | tanmānaṃ dvividhaṃ, taduktaṃ granthāntare-‘kāliṅgaṃ māgadhaṃ
ceti dvividhaṃ mānamucyate | māgadhaṃ pravaraṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ ca taduttaram’
iti || 14 ||
māgadhīyaṃ mānam-- trasareṇurbudhaiḥ proktastriṃśatā paramāṇubhiḥ
|| 15 || trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī
nigadyayate |
Āḍhamalla. idānīṃ
paramāṇvādigamyamānārthaṃ lakṣaṇānyāha-trasareṇuriti | paramāṇubhiryastriṃśatā
sa eva trasareṇuḥ proktaḥ kathito budhaistadvedibhiḥ puruṣaiḥ | paramāṇuḥ
susūkṣmaḥ svabhāvato grāhyo na cakṣuṣā anumānena ceti kecit | tathāhi
-‘jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | tasya triṃśattamo bhāgaḥ
paramāṇuḥ sa ucyate ||’ iti | triṃśateti paramāṇūnāṃ daśatrisaṃkhyairityarthaḥ
| trasareṇureva paryāyanāmnā ekārthavācakaśabdena kṛtvā dhvaṃsīti ( vaṃśīti )
nigadyate kathyate | yatra samānārthakatā śabdānāṃ tatra te paryāyā ucyante
ityarthaḥ | dhvaṃsīlakṣaṇaṃ tu etasyāgre kecit paṭhanti | yathā-
‘jālāntaragataiḥ sūryakarairdhvaṃsī vilokyate’ iti |
sūryakarairādityaraśmibhiḥ || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya.
budhaistriṃśatparamāṇubhiḥ trasareṇuḥ proktaḥ sa eva trasareṇuḥ paryāyaśabdena
vaṃśī nigadyate || 15 ||
jālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ
|| 16|| tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ
sa kathyate | jālāntaragataiḥ sūryakarairvaṃśī vilokyate
|| 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. triṃśatetyatra
viṃśatyādyāḥ sadaikatve bhavanti tasmādbahuvacanāntaparamāṇorlakṣaṇaṃ
darśayati ‘jālāntaragate sūrye yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | tasya triṃśattamo
bhāgaḥ paramāṇuḥ sa ucyate’ bhavediti śeṣaḥ | vaṃśaraṃdhraṃ praviṣṭaṃ
yadrajastadvaṃśī tasyāstriṃśatā paramāṇunā yā saṃkhyā sā vaṃśītyarthaḥ
|| 16 || 17 ||
ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhistu rājikā | tisṛbhī rājikābhiśca
sarṣapaḥ procyate budhaiḥ
|| 18 || yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā
syāttaccatuṣṭayam | ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau
|| 19||
Āḍhamalla. atha marīciprabhṛtīnāṃ
paramparāmāha -- ṣaḍvaṃśībhiriti | ṣaḍvaṃśībhirekā marīcirbhavediti |
marīcibhirmānasaṃjñakābhirmarīcibhiḥ ṣaḍbhiḥ saṃkhyābhirekā rājikā kathitā
ityadhyāhāraḥ | rājikā sarṣapabhedaḥ, tisṛbhī rājikābhiriti
rājikātritayenaikaḥ sarṣapaḥ procyate kathyate budhairiti |
sarṣapagrahaṇenātra gaurasarṣapo jñeya iti prasiddhiḥ | aṣṭasarṣapaiḥ kṛtvā
eko yavaḥ kathitaḥ | yavo'nnaviśeṣaḥ | guñjāmāha - taccatuṣṭayamānena guñjā
syāt, tena ekā guñjā kathitā ityabhiprāyaḥ, guñjā raktikā vācyā | atha
māṣakamāha-ṣaḍbhiḥ ṣaṭsaṃkhyābhī raktikābhirguñjābhireko māṣa iti khyātaḥ, sa
eva hemadhānyakaparyāyanāmnā kathita iti svamate, kvacit saptabhiḥ kvacit
pañcabhirdaśabhirvā guñjābhiḥ kṛtvā māṣakaḥ kathitaḥ sa eva māṣako
marīcyādibhirvicāryamāṇo'tra na viruddhaḥ, tacca vistarabhayānna likhyate
|| 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. budhaiḥ tisṛbhiḥ
rājikābhiḥ sarṣapaḥ procyate aṣṭasarṣapairyavaḥ proktaḥ taccatuṣṭayaṃ guñjā
syāt ṣaḍbhī raktikābhiḥ māṣakaḥ syāt sa eva māṣakaḥ paryāyaśabdena hemaśca
nigadyate dhānyakaśca nigadyate || 18 || 19
||
māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate | ṭaṅkaḥ sa eva
kathitastaddvayaṃ kola ucyate
||20|| kṣudrako vaṭakaścaiva draṅkṣaṇaḥ sa
nigadyate |
Āḍhamalla. idānīṃ śāṇaparimāṇaṃ
kolaparimāṇaṃ ca vaktumāha - māṣairiti | caturbhirmāṣakairekaḥ śāṇo dharaṇaṃ
ṭaṅkaśca kathitaḥ | māṣo'tra ṣaḍbhirguñjābhistulita iti sarvatra |
taddvayamiti śāṇadvayenaivaikaḥ kolaḥ | kolo badarasaṃjña iti kecit | tasya
paryāyavācakāḥ kṣudramoṭarakadraṃkṣaṇādayaḥ, te'tra ṭaṅkadvayamānasaṃjñakā
boddhavyāḥ ||20||
Kāśīrāma Vaidya. caturbhirmāṣaiḥ śāṇaḥ
syāt sa eva dharaṇo nigadyate sa eva śāṇaḥ paryāyaśabdena ṭaṅkaḥ kathitaḥ,
taddvayaṃ ṭaṅkadvayaṃ kola ucyate sa eva kolaparyāyaśabdena kṣudraka ucyate
vaṭakaścocyate draṃkṣaṇaśca nigadyate amūni ṭaṅkadvayasya nāmānītyabhiprāyaḥ
|| 20 ||
koladvayaṃ ca karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā
||21|| akṣaṃ picuḥ pāṇitalaṃ kiṃcitpāṇiśca
tindukam | biḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā
|| 22 || karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ
kavalagrahaḥ | udumbaraṃ ca paryāyaiḥ karṣa eva nigadyate
|| 23 ||
Āḍhamalla. karṣamāha -- koladvayamiti |
koladvitayameva karṣaḥ syāt, sa catuḥśāṇa ityarthaḥ | tasya paryāyasaṃjñakā
pāṇimānikādayaḥ | pāṇimānikā karatalaṃ viduriti bhāvaḥ | akṣa iti
vibhītakaphalaṃ tacca karṣamānasaṃjñam | tindukaṃ tindukaphalam |
viḍālapadakaṃ aṅgulitrayagrāhyaṃ cūrṇadravyaṃ tat karṣasaṃjñamityarthaḥ |
ṣoḍaśikā ṣoḍaśamāṣakaparimitetyarthaḥ | śeṣaṃ sugamam
|| 21-23 ||
Kāśīrāma Vaidya. koladvayaṃ kolayoḥ
dvayaṃ karṣaḥ syāt pāṇimāṇikādyā uduṃbarāntaṃ karṣasya paryāyavācakāḥ
caturbhiṣṭaṅkaiḥ karṣaḥ syādityarthaḥ
|| 21-23 ||
syātkarṣābhyāmardhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā | śuktibhyāṃ ca palaṃ jñeyaṃ
muṣṭirāmraṃ caturthikā || 24 || prakuñcaḥ
ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīrtyate |
Āḍhamalla. ardhapalaṃ palamānaṃ
cāha--syāt karṣābhyāmiti | karṣadvayenārdhapalaṃ kathitaṃ, tadeva śuktiḥ |
aṣṭamikā ca śuktiḥ prasiddhā, aṣṭamikā aṣṭaśāṇasaṃjñamānaviśeṣaḥ | palamapyāha
- śuktibhyāmiti | śuktidvayenaiva palaṃ boddhavyam | palaṃ prasiddham |
etasyāpi muṣṭyādayaḥ paryāyavācakā jñeyāḥ | atra muṣṭyādiṣu palameva kīrtyate
nānyat | muṣṭirnakhāntamuṣṭiḥ | āmraṃ phalam | caturthiketi catuḥkarṣa iti
bhāvaḥ | ṣoḍaśī ṣoḍaśaśāṇamitaḥ, śāṇo 'traivokto jñātavyaḥ, na tu vyāvahārikaḥ
| bilvaṃ bilvaphalaṃ etat saṃjñā pale boddhavyā
|| 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. dvābhyāṃ
karṣābhyāmardhapalaṃ syāt ardhapalameva śuktiḥ aṣṭamikā ca saiva
paryāyaśabdena aṣṭaṭaṅkamitā śuktiriti dvābhyāṃ śuktibhyāṃ palaṃ jñeyaṃ
muṣṭyādyāḥ ṣaṭpalasya paryāyavācakāḥ ṣoḍaśaṭaṅkaṃ palaṃ jñātavyamiti śeṣaḥ
|| 24 ||
palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasūtaśca nigadyate
|| 25 || prasṛtibhyāmañjaliḥ syātkuḍavo
'rdhaśarāvakaḥ | aṣṭamānaṃ ca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāṃ ca mānikā
||26|| śarāvo 'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra
vicakṣaṇaiḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ prasṛtipūrvakaṃ
mānikāntaṃ mānamāha - palābhyāmiti | paladvayenaikā prasṛtirjñeyā
prasāritāṅgulikaratalaṃ prasṛtiḥ saiva dvātriṃśat śāṇamitā | prasṛtibhyāmiti
prasṛtidvayenaikāñjaliḥ, añjalistu karadvayamilitasampuṭakākāraḥ prasiddhaḥ,
sa eva kuḍavaḥ ardhaśarāvakaśca kathitaḥ, kuḍavaḥ prasiddhaścatuḥpalapramitaḥ
ardhaśarāvakaścatuḥṣaṣṭiśāṇasaṃjñaḥ | kuḍavābhyāmiti | kuḍavadvayenaikā mānikā
saiva śarāvaḥ | aṣṭapalaṃ ca śarāvaḥ sa tu sāṣṭāviṃśatiśatasaṃkhyākaśāṇaiḥ
kathitaḥ ||25||26||
Kāśīrāma Vaidya. dvābhyāṃ palābhyāṃ
prasṛtirjñeyā dvātriṃśat ṭaṅkānāṃ prasṛtiḥ paryāyaśabdena prasṛtiśca nigadyate
dvābhyāṃ prasṛtibhyāmañjaliḥ syāt sa evāñjaliḥ kuḍavo 'rdhaśarāvakaśca
paryāyaśabdena sa eva mānamapyañjalirjñeyaḥ
catuḥṣaṣṭikānāmañjalirityabhiprāyaḥ | dvābhyāṃ kuḍavābhyāṃ mānikā,
mānikāparyāyavācakaḥ śarāvaḥ aṣṭapalaṃ ca aṣṭāviṃśacchatottaraṭaṅkānāṃ
māniketyarthaḥ || 25 || 26 ||
śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥprasthaistathāḍhakam
|| 27 || bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca
catuḥṣaṣṭipalaṃ ca tat |
Āḍhamalla. atha prasthā 'ḍhake
darśayitumāha -- śarāvābhyāmiti | śarāvadvayena ekaḥ prasthaḥ sa ca
ṣoḍaśapalaparimito bhavati | catuḥprasthaiḥ kṛtvā āḍhakamekaṃ tacca bhājanaṃ
kaṃsapātraṃ ca kathitaṃ, bhājanādayo 'pyāḍhakasyaiva paryāyā ityarthaḥ |
etaccatuḥṣaṣṭipalaparimitaṃ boddhavyam
|| 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. dvābhyāṃ śarāvābhyāṃ
prastho bhavet ṣaṭpañcāśaduttaradviśataṭaṅkānāṃ prasthaḥ, catuḥprasthaiḥ
āḍhakaṃ bhavet caturviṃśottarasahasraṭaṅkānāmāḍhakaṃ, tadeva bhājanaṃ
kāṃsyapātraṃ ca tadeva paryāyaśabdena catuḥṣaṣṭipalaṃ cocyate
||27||
caturbhirāḍhakairdroṇaḥ kalaśo nalvaṇormaṇaḥ
|| 28 || unmānaśca ghaṭo
rāśirdroṇaparyāyasaṃjñakāḥ | droṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakāḥ
|| 29 || śūrpābhyāṃ ca bhaveddroṇī vāhī goṇī
ca sā smṛtā |
Āḍhamalla. atha droṇaprabhṛti
droṇīparyantamānamāha - caturbhiriti | caturbhiścatuḥsaṃkhyākairāḍhakaiḥ kṛtvā
eko droṇaḥ, sa ca kalaśādiparyāyanāmabhirupalakṣito dvātriṃśaccharāvatulito
jñeyaḥ | droṇābhyāmiti | droṇadvayena śūrpakumbhau kathitau, śūrpaśca
kumbhaśceti | śūrpaścatuḥṣaṣṭiśarāvako jñeyaḥ | śūrpābhyāmiti | śūrpadvayena
ekā droṇī saiva vāhī goṇī ca kathitā, atra catuḥṣaṣṭiprasthā bhavantīti
tātparyārthaḥ || 28 || 29 ||
Kāśīrāma Vaidya. caturbhirāḍhakairdroṇa
ucyate sa eva kalaśaḥ, nalvaṇaḥ, armaṇaśca, unmānaśca,ghaṭaśca,rāśiśca
paryāyaśabdena sa evetyuttaracatuḥsahasraṭaṅkānāṃ droṇaḥ
||28||29||
droṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ
|| 30 || catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā
ca sā |
Āḍhamalla. idānīṃ
khārīparimāṇamāha-droṇīcatuṣṭayamiti | droṇīcatuṣṭayaṃ sambhāraṃ tat
khārīśabdavācyaṃ, tena ṣaṇṇavatyadhikacatuḥsahasrapalamānena sā jñātavyā, ata
eva sūkṣmabuddhibhiriti grahaṇam || 30 ||
palānāṃ dvisahasraṃ ca bhāra ekaḥ prakīrtitaḥ
|| 31 || tulā palaśataṃ jñeyā sarvatraivaiṣa
niścayaḥ |
Āḍhamalla. atha bhāraparimāṇaṃ
tulāparimāṇamapyāha - palānāmiti | pūrvapratipāditānāṃ palānāṃ yat
sahasradvayaṃ tena eko bhāraḥ prakīrtitaḥ kathitaḥ | etena bhāro
viṃśatitulābhiḥ parimito bhavati | tulā ca palaśataparimitā jñeyā |
tathācoktam - ‘tulāpalaśataṃ tāsāṃ viṃśatirbhāra ucyate | khārī
bhāradvayenaiva smṛtā ṣaḍbhājanādhikā’ iti | eṣa niścayaḥ sarvatraiva
sarvadeśeṣveva prayogeṣu vā jñeya ityarthaḥ, natu kevalaṃ magadhadeśe | eveti
niścayārthabodhakaḥ || 31 ||
māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaḥ prasthamāḍhakam
|| 32 || rāśirgoṇī khāriketi
yathottaracaturguṇāḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ sakalamānajñāpanāryaṃ
ślokenaikena mānamāha-- māṣetyādi | māṣādikhāryavasānā yathottaraṃ caturguṇā
jñeyāḥ | yo yasmāduttaro yathottaraṃ, etena kimuktaṃ bhavati-māṣāccaturguṇaḥ
śāṇaḥ śāṇāt karṣaścaturguṇaḥ karṣāccaturguṇaṃ bilvamityādyā apare mitā iti |
bilvamatra palaṃ, rāśirdroṇasaṃjñaḥ, goṇītyanena droṇī kathitā
|| 32 ||
guñjādimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ
|| 33 || dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ tāvanmānaṃ
samaṃ matam | prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ3
taddravārdrayoḥ || 34 || mānaṃ tathā
tulāyāśca dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam |
Āḍhamalla. idānīṃ
dravārdraśuṣkadravyāṇāmanuktānāṃ mānaṃ nirdeṣṭumāha-guñjāprabhṛtimānamārabhya
yāvat kuḍavasthitiḥ syāt tāvaddravyādīnāṃ mānaṃ samaṃ jñeyam | guñjā ādiryeṣāṃ
te māṣakakolākṣaśuktiprasṛtāḥ kuḍavaparyantāḥ | dravaṃ toyādi, ārdraṃ
tatkṣaṇoddhṛtaṃ; śuṣkaṃ sūryāṃśubhiḥ śoṣitaṃ cirakālaṃ dhṛtaṃ ca | eke yāvanna
kuḍavasthitiriti paṭhanti tatra kuḍavādarvāk samamiti | tathāhi—‘raktikādiṣu
māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet | śuṣke dravārdrayostāvat tulyaṃ mānaṃ
prakīrtitam’ iti | etadapi tantrāntare yathā-‘prasthādi mānamārabhya
dviguṇaśca dravārdrayoḥ | kuḍavo 'pi kvaciddṛṣṭo yathā dantīghṛte matam’ iti
|| 33 || dī.- prasthādimānamiti |
prasthādiparimāṇamārabhya yāvat tulā pūryate tāvaddravārdrayordviguṇaparimāṇaṃ
jñeyam | dviguṇaṃ tu śuṣkadravyādityarthaḥ | tathāca-‘śuṣkadravyasya yā mātrā
tvārdrasya dviguṇā hi sā | śuṣkasya gurutīkṣṇatvāttasmādardhaṃ prayojayet’ |
prasthādimānamityādiśabdāt ṣoḍaśapalamārabhya yāvat palaśataṃ pūryate
tāvadityarthaḥ | (na tathā4
tulāyāḥ |) tulāyā upari mānaṃ kvacit kutrāpi dviguṇaṃ na tatkāryaṃ
dravārdrayoriti śeṣaḥ | uparimānamiti droṇādikam | tathāca -‘dvaiguṇyaṃ na
tulāmānāditi mānavido viduḥ | yato dravārdraśuṣkādeḥ prasiddhiścātra lokataḥ’
| etadabhiprāyaṃ snehapākaviṣaye prāyaśo manyante kvacit
|| 34 ||
mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam
|| 35 || vistīrṇaṃ ca tathoccaṃ ca tanmānaṃ
kuḍavaṃ vadet |
Āḍhamalla. idānīṃ dravamānārthaṃ
kuḍavapātranirmāṇamāha- mṛditi | mṛdādivastubhirnirmitaṃ yadbhāṇḍaṃ bhavati
tat paramitaṃ dravadravyaṃ kuḍavasaṃjñitaṃ vadet | kathaṃbhūtaṃ ?
āyāmaparimāṇābhyāṃ caturaṅgulapramāṇaṃ, tathā uccenāpi caturaṅgulam | veṇuṃ
vaṃśaṃ, lohamaṣṭavidhaṃ tacca suvarṇarajatatāmrāraghoṣatrapusīsakalohasaṃjñam
| ādigrahaṇāccarmaśrṛṅgadantopalādayaḥ | aṅgulaśabdenātrāṅguṣṭhanakhatala-
bhāgaṃ gṛhṇanti | kecit ‘madhyamāṅgulikāyāstu madhyamaparvamitāṅgulami’ti |
yadvā caturbhiraṅgulibhiḥ parimitaṃ caturaṅgulamiti prasiddham | etat
parimāṇaṃ dravadravyārthaṃ5
boddhavyam || 35 ||
Kāśīrāma Vaidya. taddviguṇaṃ na, tarhi
tulayā vinā kutaḥ? tadāha - mṛdvṛkṣaveṇulohādeḥ caturaṅgulaṃ vistīrṇaṃ coccaṃ
ca yadbhāṇḍaṃ tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet mṛṇmayaṃ, vṛkṣakāṣṭhakṛtaṃ, vaiṇavaṃ
vṛkṣavadveṇukṛtaṃ, lohamāyasaṃ caturaṅgulīkṛtaṃ tanmānaṃ kuḍavamityarthaḥ,
pūrvadeśe prasiddhamiti || 35 ||
yadauṣadhaṃ tu prathamaṃ yasya yogasya kathyate
|| 36 || tannāmnaiva sa yogo hi kathyate
'tra viniścayaḥ |
Āḍhamalla. atha
prayogāṇāmādidravyāṅkitasaṃjñā nirdeṣṭumāha- yaditi | yasya yogasya
gaṇasvarūpasya prathamamādipaṭhitamauṣadhaṃ bhavati tannāmnaiva sa yogaḥ6
kathyate ityatra viniścayo jñātavyaḥ| yathā-kṣudrādi, guḍūcyādīti
tātparyārthaḥ | magadhadeśe prāyaśaḥ pracaratītyato māgadhaparibhāṣā kathyate
|| 36 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasya yogasya
yatprathamaṃ auṣadhaṃ kathyate sa yogastannāmnaiva bhavediti niścayaḥ
|| 36 || iti māgadhaparibhāṣā ||
atha kāliṅgaparibhāṣā | sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam
||37|| prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ
prakalpayet |
Āḍhamalla. idānīṃ kāliṅgaparibhāṣāṃ
darśayitumāha -- atheti | tatrādau mātrāvyavacchedārthaṃ ślokamekaṃ paṭhanti
kecit tamāha - sthitiriti | mātrāyāḥ parimāṇasya sthitirvyavasthā nāsti, yataḥ
kālādikamavekṣya parimāṇaṃ yuñjyādityabhiprāyaḥ | kālaṃ śītoṣṇavarṣālakṣaṇaṃ,
bheṣajagrahaṇakālaṃ vā | agnirapi caturvidho mandatīkṣṇaviṣamasamabhedena |
vayo 'pi trividhamādimadhyāntam7
| balamapi hīnottamamadhyamam | prakṛtirapi tridhā hīnamadhyottamā, athavā
deśajātiśarīrādibhiḥ prakṛterbahavo bhedāḥ | doṣo 'pi trividho
vātādibhedena8 |
deśo 'pi dvividho bhūmidehaprabhedena | bhūmideśastu tridhā
jāṅgalānūpasādhāraṇabhedena, dehadeśo 'pi tridhaiva pūrvoktaḥ
|| 37 ||
Kāśīrāma Vaidya. atra mātrāyāḥ
sthitirnāstyeva -
yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau
||38|| atastu mātrā tadyogyā procyate
sujñasammatā |
Āḍhamalla. atha bhakṣaṇārthaṃ prāguktā
kāliṅgaparibhāṣā 'sti atastāmapi darśayannāha - yata iti | yataḥ kāraṇāt kalau
kaliyuge īdṛśā narāḥ santi, ataḥ sthitihetoḥ tadyogyaiṣā narāṇāṃ vihitā mātrā
bhakṣaṇadravyaparimāṇaṃ procyate kathyate ityarthaḥ | kathambhūtā ?
sujñasammatā iti mānavedibhiḥ puruṣairvicāryamāṇā ityarthaḥ | kīdṛśāste narāḥ
| mandāgnaya iti svalpāhāriṇaḥ, hrasvāścetyalpakāyāḥ hīnasattvā iti
svalpabalāḥ || 38 ||
Kāśīrāma Vaidya. kutaḥ ? yataḥ kalau
mandāgnayo narāḥ hrasvāḥ hīnasattvāśca, ataḥ kālamagniṃ vayaḥ balaṃ prakṛtiṃ
doṣaṃ deśaṃ dṛṣṭvā yā tu tatsammatā tadyogyā mātrā procyate sā yojyeti śeṣaḥ
|| 38 ||
yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ
|| 39 || yavadvayena guñjā syāttriguñjo
valla ucyate | māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit||40||
syāccaturmāṣakaiḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca | gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ
karṣaḥ syāddaśamāṣikaḥ ||41 || catuṣkarṣaiḥ
palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ | catuṣpalaiśca kuḍavaṃ prasthādyāḥ
pūrvavanmatāḥ || 42 ||
Āḍhamalla. idānīṃ tattulanamāha - yava
ityādi | dvādaśabhirdvādaśasaṃkhyākairgaurasarṣapaireko yavaḥ, gauragrahaṇaṃ
tadanyajātivyavacchedārtham | īdṛśena yavadvayena ekā guñjā syādbhavet|
triguñjo guñjātrayaḥ, eko vallaḥ vallasaṃjñaḥ prasiddhaḥ parimāṇaḥ |
aṣṭābhiraṣṭasaṃkhyābhirguñjābhiḥ kṛtvā eko māṣaḥ kathitaḥ, māṣo 'tra ṭaṅkasya
caturthāṃśaḥ | kvaciditi kutrāpi saptabhirguñjādibhiḥ kṛtvā māṣako jñeya iti
tantrāntarīyamataṃ, tacca viṣakalpe pracaritamiti vadanti kecit
sarvatrāprasiddhatvāt | guñjāpyatraivoktā jñeyā | caturmāṣakaiḥ kṛtvā ekaḥ
śāṇaḥ sa eva niṣkaḥ ṭaṅkaśca paryāyanāmnā kathitaḥ | ṣaḍbhiḥ
saṃkhyākairmāṣakaiḥ kṛtvā eko gadyāṇaḥ, sa ca sārdhaṭaṅkaikena parimito
bhavati | gadyāṇa iti parimāṇasaṃjñāśabdaḥ | daśamāṣakaireva ekaḥ karṣaḥ syāt,
karṣo 'kṣaḥ kathitaḥ sa ca sārdhadviśāṇamitaḥ | catuṣkarṣaiḥ kṛtvā palamekaṃ
proktaṃ kathitam; palaṃ prasiddhaṃ karṣeṇaivoktaṃ, mānatastat9
palaṃ daśaśāṇamitaṃ boddhavyam | īdṛśaiścaturbhiḥ palaiḥ kṛtvā kuḍavamekaṃ
taccatvāriṃśacchāṇaparitulitaṃ bhavati | prasthādyāḥ pūrvavan matāḥ | iti
prasthādyavaśiṣṭaṃ māgadhaparibhāṣāvajjñeyamanukrameṇetyarthaḥ10
| na tu tattulyamānaṃ11
; etena kuḍavāccheṣamānamapyatraiva pratipāditapalena parimitaṃ boddhavyam |
na tu māgadhaparibhāṣoktapaleneti tātparyārthaḥ
|| 39-42 ||
Kāśīrāma Vaidya. dvādaśagaurasarṣapaiḥ
kṛtvā budhairyavaḥ procyate; gaurasarṣapaiḥ pītasarṣapaiḥ | yavadvayena guñjā
syāt bhavet triguñjo valla ucyate aṣṭabhiḥ guñjābhiḥ saptabhirvā kvacidbhavet
caturmāṣakaiḥ śāṇaḥ syāt sa eva niṣkaḥ ṭaṅkaśca; ṣaḍbhiḥ māṣakairgadyāṇaḥ syāt
daśamāṣikaḥ karṣo bhavet catuṣkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ kiṃ viśiṣṭaṃ daśaśāṇamitaṃ
catuḥpalaiḥ kṛtvā kuḍavaṃ proktaṃ prasthādyāḥ pūrvavajjñeyāḥ
|| 39-42 || iti kāliṅgaparibhāṣā ||
kāliṅgaṃ māgadhaṃ ceti dvividhaṃ mānamucyate
|| 43 || kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ
mānavido12
viduḥ |
Āḍhamalla. yadyapi deśāntare bahūni
mānāni santi tathāpi dve parimāṇe prasiddhe iti vicāryāha - kāliṅgamiti |
kaliṅgamiti kecit paṭhanti | kāliṅgamiti kaliṅgadeśe pracuraṃ prasiddhaṃ yat
tat kāliṅgaṃ; magadhadeśe prāyaśaḥ pracaratīti māgadhamānam | iti dravyāṇāṃ
parimāṇamiti, dvividhaṃ dviprakāramucyate mānavedibhiḥ kathyata ityarthaḥ
||43|| iti kāliṅgaparibhāṣā ||
navānyeva hi yojyāni dravyāṇyakhilakarmasu | vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ
guḍadhānyājyamākṣikaiḥ ||44|
Āḍhamalla. idānīṃ dravyāṇāṃ
yuktāyuktavicāramāha- navānīti | akhilakarmasviti daśadhā
dravyakalpanāviṣayeṣu nūtanadravyāṇi yojyānīti bhāvaḥ | yataḥ- ’sarvaṃ ca
kṣīravadvīryayuktaṃ bhavati bheṣajam | teṣāmalābhe
gṛhṇīyādanatikrāntavatsaram’ iti | viḍaṅgādidravyaṃ vinā tena
viḍaṅgaprabhṛtikaṃ purātanaṃ guṇakaramiti tātparyārthaḥ purātanatvaṃ
saṃvatsarādupari bhavati | tatra dhānyaṃ dhānyakaṃ, ājyaṃ ghṛtaṃ tadatrāpakvaṃ
jñeyaṃ, pakvaṃ tu hīnavīryaṃ syāt | tathāhi - ‘ghṛtamabdāt paraṃ pakvaṃ
hīnavīryaṃ prajāyate | tailaṃ pakvamapakvaṃ vā cirasthāyi guṇādhikam’ iti
purāṇaṃ rūkṣādiguṇasaṃyuktatvāt || 44 ||
Kāśīrāma Vaidya. hīti niścayena
akhilakarmasu navānyeva dravyāṇi yojyāni | viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ vinā,
guḍadhānyājyamākṣikaiśca vinā ||
guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaṃ ca śatāvarī | aśvagandhā sahacarī śatapuṣpā
prasāriṇī ||45|| prayoktavyā sadaivārdrā
dviguṇā13 naiva
yojayet | śuṣkaṃ14
navīnaṃ yaddravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu
|| 46 || ārdraṃ ca dviguṇaṃ yuñjyādeṣa
sarvatra niścayaḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ ye sarvakāleṣvārdrā
adviguṇā dravyaviśeṣā yojyāstānāha - guḍūcīti | guḍūcīpūrvakāḥ
prasāriṇīparyantā oṣadhyaḥ sadaiva sarvasmin kāle ṛtau vā tatkālīnoddhṛtāḥ
prayoktavyāḥ, ete ca dravyaviśeṣā dviguṇā na kāryā vīryotkṛṣṭatvāt | guḍūcī
prasiddhā; kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ sa ca kauraiyāśabdavācyaḥ15
| vāsā āṭarūṣakaḥ, sahacaraḥ kuraṇṭakaḥ piyāvāsā iti śeṣaḥ | prasāriṇī
svanāmakhyātā | etasyāgre ’śuṣkaṃ navīnaṃ yaddravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu |
ārdraṃ ca dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ’ iti ślokaṃ paṭhanti kecit sa
coktamevārthaṃ draḍhayati16
na doṣaḥ paunaruktyā | dviguṇamatra ekadravyabhāgāpekṣayā tat pūrvamuktaṃ na
tu samasamānāt | sarvatreti kalpanāsu
|| 45 ||
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādyāḥ
prasāriṇyantāḥ sadaivārdrāḥ prayoktavyāḥ, dviguṇā naiva kārayet
|| 45 ||yābhiḥ pūrvoktābhirvinā śuṣkaṃ
navīnaṃ yaddravyaṃ tatsakalakarmasu yojyam | ārdraṃ yaddravyaṃ tadviguṇaṃ
yuñjyātprasthādimāneṣu tulāyā vinā dravārdradravyaṃ yadyuktaṃ bhavati tadā
dviguṇaṃ kāryaṃ nānyatra eṣo mayā niścayaḥ kṛtaḥ ||4 6 ||
kāle 'nukte prabhātaṃ syādaṅge 'nukte jaṭā bhavet|| 47 ||
bhāge 'nukte tu sāmyaṃ syātpātre 'nukte ca mṛṇmayam | drave 'nukte17
jalaṃ grāhyaṃ taile 'nukte tilodbhavam
||48||
Āḍhamalla. idānīmanuktaprayoge
tadbhakṣaṇakālādikamāha - kāle18
bheṣajabhakṣaṇasamaye 'nukte aprakāśite sati prabhātaṃ prātaḥkāla eva syāt,
tathāṅge dravyāvayave 'nukte sati jaṭā mūlaṃ syādityarthaḥ | bhāge dravyāṇāṃ
parimāṇe 'nukte sati sāmyaṃ syāt sarveṣāṃ samatā bhavatītyarthaḥ | pātre iti
dravyasya karaṇārthaṃ sthāpanārthaṃ ca bhājane 'nukte sati tadā mṛṇmayaṃ
mṛtpātraṃ grāhyam | cakārāddravānuktaviṣaye pānīyaṃ, tathācoktaṃ ‘drave
'pyanukte jalameva deyaṃ bhāge 'pyanukte samatā vidheyā | aṅge 'pyanukte
vihitaṃ tu mūlaṃ kālepyanukte divasasya pūrvam’ iti || gū. -
auṣadhabhakṣaṇārthamanukte kāle sati prabhātaṃ syāt | aṅge anukte sati jaṭā
bhavet | anukte māne sati sāmyaṃ syāt | kvāthādikathanasamaye anukte pātre
sati mṛṇmayaṃ syāt bhavet || 47 || 48 ||
ekamapyauṣadhaṃ yoge yasminyatpunarucyate | mānato dviguṇaṃ kāryaṃ taddravyaṃ
tattvadarśibhiḥ || 49 ||
Āḍhamalla. atha yogeṣu
punaruktadravyasya mānamāha- ekamiti | yatra yoge ekaṃ vāpi dravyaṃ
dviparyāyanāmnā kathitaṃ tadevauṣadhaṃ mānataḥ parimāṇāt dviguṇaṃ kāryaṃ
dviguṇitā ca ekadravyabhāgāpekṣayā iti tattvadarśibhirāyurvedarahasyajñāpakaiḥ
proktamityarthaḥ | tathāhi – ‘ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ punarucyate |
tajjñātavyamihāryeṇa mānato dviguṇaṃ bhavet ||’ iti
|| 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasminyoge
ekamapyauṣadhaṃ punarucyate taddravyaṃ tattvadarśibhiḥ vaidyairmānataḥ
dviguṇaṃ proktam | anyadapi sāṃpradāyikaṃ prayogaṃ vadanti granthāntarāt -
‘cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaḥ syuścandanānvitāḥ | kaṣāyalepayoścātra yujyate
raktacandanam’ || 49 ||
cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaśaścandanānvitāḥ | kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate
raktacandanam || 50 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
sāmānyacandanagrahaṇaṃ yogaviśeṣeṣu vibhajannāha - cūrṇeti | cūrṇādayaḥ
kalpanāḥ candanagrahaṇena śvetacandanānvitā jñeyāḥ | āsavagrahaṇena sarve
sandhānakāśca | avalehagrahaṇena guṭikāgrahaṇaṃ, yathā lavaṅgādicūrṇe
lākṣāditaile triphalāghṛte drākṣāsave cyavanaprāśāvalehe draṣṭavyam |
kaṣāyalepayostu candanagrahaṇena raktacandanaṃ yojyamityarthaḥ | kaṣāyaṃ
svarasādipañcakaṃ tena svarasakvāthaphāṇṭahimakalkādayaḥ | lepo
daśāṅgaprabhṛtayaḥ | prāya iti grahaṇāt kutrāpi vyādhyanurūpaṃ boddhavyam | na
cātra niyamārthaṃ ‘prāyaḥśabdaḥ, yato nyūnamācaṣṭe kvacit | tathāhi -
‘prāyaḥśabdo viśeṣārthe kvacinnyūne 'pi dṛśyate’ iti| chardyarthamelādicūrṇaṃ
raktacandanānvitamiti prasiddhiḥ, vyādhivihitatvāt | tathācoktaṃ - ‘raktaṃ
śītaṃ guru svādu charditṛṣṇāsrapittajit | tiktaṃ netrahitaṃ vṛṣyaṃ
jvaravraṇaviṣāpaham’ iti || 50 ||
guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrūpamauṣadham | māsadvayāttathā cūrṇaṃ
hīnavīryatvamāpnuyāt || 51 || hīnatvaṃ
guṭikālehau labhete vatsarātparam | hīnāḥ
syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāttathā
|| 52 || oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā
vatsarātparam | purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ
||53||
Āḍhamalla. idānīṃ prasiddhadravyāṇāṃ
kālātikrameṇa hīnaguṇatvamāha - guṇahīnamiti | varṣādūrdhvaṃ saṃvatsarādupari
tadrūpamauṣadhaṃ guṇahīnaṃ bhavet svakāryakaraṃ na bhavatītyarthaḥ |
tadrūpamiti yādṛśaṃ dravyasvarūpaṃ tādṛśameva tadrūpaṃ kathitaṃ na tu
cūrṇādikalpitam | tathāca - ‘dhāturūpaṃ dravyavarjaṃ na śreṣṭhaṃ
vatsaroṣitami’ti | tathā cūrṇaṃ tālīsādyādikaṃ, māsadvayādupari hīnavīryasya
bhāvaḥ hīnavīryatvamāpnuyāt, vīryahānirapyatra bhāvamātraṃ na tu sarvathā
vīryarahitatvam19
, yatastantrāntare dṛśyate hi lavaṇabhāskarādīnāṃ bahuparimāṇaṃ
cirakālasevanārtham | taduktaṃ - ‘pippalī pippalīmūlaṃ dhānyākaṃ kṛṣṇajīrakam
| saindhavaṃ ca viḍaṃ20
caiva patraṃ tālīsakeśaram || eṣāṃ dvipalikān bhāgān pañca sauvarcalasya ca |
maricā 'jājiśuṇṭhīnāmekaikasya palaṃ palam|| tvagele cārdhabhāge ca sāmudrāt
kuḍavadvayam | dāḍimāt kuḍavaṃ caiva dve pale cāmlavetasāt ||’ iti | etat
sambhāraṃ bahukālopayogikam, anyathā vyarthametat tasmādbhāvamātraṃ cūrṇasya
māsadvayādupari hīnatvaṃ syādityabhiprāyaḥ| guṭikā vijayādiguṭikā, lehāḥ
khaṇḍakhādyā avalehaprabhṛtayaścirakālasthitā api svaguṇaṃ na parityajanti
kintu kiñcidguṇarīhatā iti bhāvaḥ | tathā tailaghṛtādyāścaturmāsādhikādapi
vatsarāt paraṃ svaguṇaṃ na parityajanti kintu kiñcidguṇarahitā iti bhāvaḥ,
caturmāsādhikādvatsarāt paraṃ ṣoḍaśamāsāduparītyarthaḥ | eke
caturmāsādhikāstatheti paṭhanti | tatra caturmāsagrahaṇena varṣākālaṃ
manyante, ‘varṣāyāmuṣitaṃ snehaṃ pakvaṃ hīnatvamāpnuyāt’ iti vacanāt | tatheti
grahaṇāt atrāpi na bhāvamātraṃ kintu dravyasamūhapākajasya guṇasya hānirna tu
prakṛtiguṇahāniḥ | tathāca ‘lehaḥ siddho guḍādīnāṃ guṇahīno bhaveddhruvam |
snehādyāḥ pūrvavīryāḥ syuste caturmāsatastathā’ iti | kecittu ‘hīnaṃ ca syād
ghṛtaṃ pakvaṃ tailaṃ vā vatsarāt param’ iti keṣāñcinmatamavalokya paṭhanti
tanna sarvasammatam | yataḥ sarvasammataṃ vākyamidaṃ dṛśyate ‘ghṛtamabdāt
paraṃ kiñciddhīnavīryatvamāpnuyāt | tailaṃ pakvamapakvaṃ vā cirasthāyi
guṇādhikam’ iti | laghupākā oṣadhyo varṣādupari nirvīryāḥ syuḥ, niḥśeṣeṇa
vīryarahitā ityarthaḥ | na tu hīnatvam | tāśca yavagodhūmapramukhāḥ | tathāca
‘eteṣu yavagodhūmatilamāṣā navā hitāḥ | rūḍhāḥ purāṇā virasā na tathā
guṇakāriṇaḥ |’ iti | atha cirakālasthitā ye utkṛṣṭaguṇāḥ syustānāha - purāṇā
ityādi | purāṇāścirakālasthitā bahusaṃvatsaroṣitā apītyarthaḥ | guṇairyuktā
iti te āsavādayo viśiṣṭaguṇānvitā bhavantītyadhyāhāryam | āsavā madyabhedāḥ,
āsavā iti bahuvacanena sarve sandhānakāśca jñeyāḥ | dhātava iti
suvarṇarajatādayaḥ, bahuvacanācca saṃsiddhamṛgāṅkādayo 'pi boddhavyāḥ
|| 51-53 ||
Kāśīrāma Vaidya.
varṣātsaṃvatsarādūrdhvaṃ tadrūpaṃ auṣadhaṃ guṇahīnaṃ bhavet | varṣādūrdhvaṃ
saṃvatsarādanantaraṃ na tu varṣāṛtubhya ūrdhvaṃ | tathā tena
prakāreṇamāsadvayānantaraṃ cūrṇaṃ hīnavīryatvamāyāt| guṭikāvalehau etau dvau
saṃvatsarātparaṃ hīnatvaṃ labhete | tathā tena prakāreṇa varṣādadhikāḥ
ghṛtatailādyāḥ hīnāḥ syuḥ bhaveyuḥ | caturmāsādhikāḥ cāturmāsyādhikā
laghupākāḥ oṣadhyaḥ vatsarātparaṃ nirvīryāḥ syuḥ | āsavā dhātavo rasāḥ purāṇā
eva guṇairyuktāḥ syuḥ ||51-53||
vyādherayuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tattyajet | anuktamapi yadyuktaṃ
yojayettatra tadbudhaḥ || 54 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
rogāṇāmuktānuktadravyaviśeṣamāha - vyādheriti | yasya vyādherayuktamasātmyaṃ
yaddravyaṃ gaṇeṣūktamapi tattyājyam, yathā atīsāre pathyā | yadgaṇe 'nuktamapi
vyādheḥ sātmyaṃ tatra tadyojyamiti vyavahāraḥ | yathā 'tīsāre stambhanārthaṃ
vatsakapāṭhādi | tathācoktam - ‘gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhau na
yaugikam | taduddharedyaugikaṃ tu prakṣipedanyayaugikam iti
|| 54 ||
Kāśīrāma Vaidya. vyādheḥ rogasya yat
ahitam ayuktaṃ dravyaṃ tat gaṇoktamapi tyajet | gaṇeṣvanuktaṃ dravyaṃ yuktaṃ
bhavati cedāyojayet || 54 || iti
yuktāyuktavicāraḥ ||
āgneyā vindhyaśailādyāḥ saumyo himagirirmataḥ | atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi
hetubhiḥ || 55 || anyeṣvapi prarohanti
vaneṣūpavaneṣu ca |
Āḍhamalla. idānīṃ dravyāharaṇārthaṃ
deśādikathanamāha21
- āgneyā iti | yato vindhyaśailādyā āgneyāḥ agniguṇabhūyiṣṭhāḥ |
ādigrahaṇānmalayasahya- pāriyātrā(parvatā)dayaḥ| himagiristu saumyo mataḥ,
saumyaguṇabhūyiṣṭha ityarthaḥ | ato hetostadudbhavāni dravyāṇi tadrūpāṇi
syuruṣṇaśītavīryāṇi bhavantītyarthaḥ | na kevalaṃ śailajātāni anyeṣvapi
vaneṣūpavaneṣu ca yāni prarohanti tānyapi hetubhiḥ kṛtvā śītoṣṇavīryāṇi
bhavantīti tātparyārthaḥ | heturapi ṛtusvarūpamiti, etena yādṛśaṃ ṛturūpaṃ
śītoṣṇādikaṃ bhavati tādṛśameva tajjātadravyasya vīryamityarthaḥ | āgame 'pi
‘agnīṣomīyatvājjagataḥ’ iti | vanamudyānaṃ, upavanaṃ puruṣavyāpārakṛtaṃ
pūrvamuktam || 55 ||
Kāśīrāma Vaidya. vindhyaśailādyāḥ
oṣadhyaḥ āgneyāḥ, himagiriḥ saumyo mataḥ, himagirau yā oṣadhyaḥ tāḥ saumyāḥ
śītaguṇayuktāḥ, ato himagiriḥ parvataḥ saumyo mataḥ | kutaḥ? yataḥ
tadauṣadhāni teṣāṃ parvatānāmauṣadhāni hetubhiḥ anurūpāṇi syuḥ yathā
śītahetubhirutpannānāṃ rogāṇāṃ uṣṇānyauṣadhānyuṣṇaheturūpāṇi
śītalahetunāśakāni bhavanti evaṃ śītānyauṣadhāni uṣṇaheturūpāṇi
uṣṇahetunāśakāni bhavantītyarthaḥ | na cāgneyāḥ saumyāścauṣadhyaḥ
parvateṣvevotpadyante nānyatra nahyanyeṣvapi tadāha
|| 55 ||
gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare
||56|| ādityasaṃmukho maunī namaskṛtya śivaṃ
hṛdi | sādhāraṇadharādravyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam
|| 57 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
dravyāṇāmāharaṇakramamāha - gṛhṇīyāditi | sumanāḥ śobhanacittaḥ puruṣa iti
śeṣaḥ, tāni pūrvoktāni dravyāṇi prātararuṇodaye gṛhṇīyādutpāṭya dhārayediti
bhāvaḥ | kathaṃbhūtaḥ? śuciriti bāhyābhyantareṇa, ādityamukha iti
pūrvābhimukhaḥ, maunītyajalpakaḥ, suvāsare iti viśiṣṭanakṣatrādisaṃyukte dine
| kiṃ kṛtvā? citte īśvaraṃ namaskṛtya | sādhāraṇadharādravyamiti
sādhāraṇadharā jāṅgalānūpamiśritā22
pṛthvī tatrotpannadravyam | uttarāśritamiti uttaradigvibhāgasthitaṃ mūlaṃ
dravyamiti śeṣaḥ | etena dravyāṇāṃ savīryatvaṃ darśitam | keciduttarāśrita iti
puruṣaviśeṣaṇaṃ paṭhanti | sa ca uttarābhimukhobhūtvā gṛhṇīyāditi |
gṛhṇīyāditi dviruktirniścayārthajñāpanārtham, nānyathā gṛhṇīyādityasya
tātparyārthaḥ | eke tu gṛhṇīyāditi padaṃ pūrvaślokena yojanīyamiti vadanti
||56||57||
Kāśīrāma Vaidya. anyeṣu vaneṣu
parvateṣu yānyauṣadhāni prarohanti tāni śucirbhūtvā sumanāḥ pumān prātareva
suvāsare gṛhṇīyāt | grahaṇavidhānamāha - maunayuktaḥ sa pumān ādityasaṃmukho
bhūtvā śivaṃ hṛdi namaskṛtya uttarāśritaṃ sādhāraṇadharādravyaṃ auṣadhaṃ
gṛhṇīyādityarthaḥ | granthāntarādbhūmerlakṣaṇamāha ‘varṇagandharasopetā
ṣaḍvidhā bhūmirucyate’ | tatra samāṃ gaurāṃ kṛṣṇāṃ lohitāṃ dṛṣadvatīṃ
bahujalāṃ kaṭhināṃ ca bhūmimauṣadhagrahaṇāya parīkṣeta | tatra sādhāraṇā
bhūmiḥ śreṣṭhā | suśrutaḥ sādhāraṇāṃ bhūmimāha - ‘sarvalakṣaṇasaṃpannā bhūmiḥ
sādhāraṇā smṛtā | dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāśca viśeṣataḥ’
|| 56 || 57 ||
valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ | jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ
kāryasiddhidāḥ23
||58||
Āḍhamalla. idānīṃ
kutsitasthānajātadravyasya parityāgamāha -valmīketi | valmīkādiṣu sthāneṣu
jātā utpannā oṣadhyo na kāryakarāḥ tathā jantuvahnihimavyāptāśca, ityatra
vyāptaśabdo jantvādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | kutsitaṃ bībhatsasthānaṃ,
ānūpaṃ jalaprāyasthānaṃ jalavyāptamityarthaḥ | jantuvyāptā iti kṛmijagdhāḥ,
vahnivyāptā dāvāgnidagdhāḥ, himavyāptāstuṣārābhivyāptāḥ | oṣadhya iti
bahuvacanenātra puṣpaphalamūlatvaksāraniryāsādayo boddhavyāḥ
|| 58 ||
Kāśīrāma Vaidya.
valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ jantuvahnihimavyāptāścauṣadhyaḥ
kāryasiddhidā na | valmīkajaṃ tu mṛṇmayaṃ, jalaprāyamānūpaḥ | sugamamanyat
|| 58 ||
śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃ sarasamauṣadham | virekavamanārthaṃ ca
vasantānte samāharet || 59 ||
Āḍhamalla. idānīmṛtuviśeṣeṇa
virekavamanārthamapidravyāharaṇakālamāha - śaradīti | śaradi śaratkāle
akhilakāryārthaṃ sakalaprayoganimittaṃ grāhyam | vasantānte grīṣmakāle
samāharedgṛhṇīyādityarthaḥ | yadyapi akhilakāryagrahaṇenāpi virekavamanamapi
prāptameva tathāpi vākyānāṃ dvaividhyena sāmānyaviśiṣṭatvaṃ darśitamiti na
doṣo 'khilagrahaṇena | tathāca ‘grīṣme mañjarikāgreṣu varṣāsu dalacarmaṇī |
vasante mūlamāśritya vṛkṣāṇāṃ ca rasasya ca’
|| 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. śaradi
akhilakāryārthaṃ sarvakāryārthaṃ sarasam auṣadhaṃ grāhyam | virekavamanārthaṃ
vasantānte vasantamadhye samāharet ||59||
atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco budhaiḥ | gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni
sakalānyapi buddhimān
||60|| nyagrodhādestvaco grāhyāḥ sāraḥ
syādbījakāditaḥ | tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāttriphalāditaḥ
|| 61 || dhātakyādeśca puṣpāṇi snuhyādeḥ
kṣīramāharet | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe paribhāṣā nāma prathamo 'dhyāyaḥ||1||
Āḍhamalla. athānuktāvayavānāṃ
dravyāṇāmaṅgagrahaṇamāha - atisthūleti | yā oṣadhyaḥ atisthūlajaṭāḥ
pṛthutaramūlāḥ tāsāmoṣadhīnāṃ tvaco valkalā grāhyāḥ, tāśca
vaṭanimbāmraprabhṛtayaḥ | dhruvamiti niścayena | yāni sūkṣmamūlāni dravyāṇi
tānyapi sakalāni gṛhṇīyāt, buddhimāniti sadvaidyaḥ | sūkṣmamūlāni
gokṣurakaṇṭakāriprabhṛtīni | sakalānīti mūlapatrapuṣpaśākhānvitānītyarthaḥ |
‘atisthūlajaṭāyāḥ syu’riti kecit paṭhanti | tatrātisthūlajaṭānāṃ tvaco grāhyā
iti daśamūlapakṣe pracāraḥ || atha dravyāṇāṃ prasiddhāṅgāharaṇatvena
viśeṣamāha - nyagrodhāderiti | nyagrodhāderityanena viśeṣo darśitaḥ, nyagrodho
vaṭavṛkṣastadāderdravyasyānuktatvāt tvaco valkalā grāhyāḥ, ādiśabdāt
plakṣāmrajambūkapītanakāśvatthaprabhṛtayaḥ | bījakādita iti | bījako
vijayāsāro vṛkṣaviśeṣastadāditastatprabhṛteḥ sāro madhyasthitaḥ kāṣṭhaviśeṣo
grāhyaḥ, ādiśabdāt khadirāsanabandhūkavavvūlādīnāṃ grahaṇam | tālīsāderiti
tālīsaḥ svanāmakhyātaḥ tadādestatpūrvakāt patrāṇi palāśāni grāhyāṇi
ādigrahaṇāt patrakakaumārīnāgavallīpatraśākādayaḥ | triphalādita iti triphalā
prasiddhā | tadāditastatprabhṛteḥ phalaṃ grāhyam ādigrahaṇāt
priyaṅgukaṅkolamadanaphalādayaḥ | tālīsādeśceti | cakārādanuktānyapi
puṣpaniryāsaśuṅgādīnyanumānato boddhavyāni
|| 60 || 61 || iti
śrīvātsavyanvayāprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe paribhāṣā nāma prathamo 'dhyāyaḥ
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. yā auṣadhyaḥ
atisthūlajaṭāḥ syurdhruvamiti niścayena tāsāṃ tvaco grāhyāḥ | buddhimānpumān
sūkṣmamūlāni auṣadhāni gṛhṇīyādityarthaḥ | nyagrodhādeḥ sthūlavṛkṣasya tvaco
grāhyāḥ bījakāditaḥ vijayasārakhadirādeḥ sāraḥ syāt triphalāditaḥ phalaṃ syāt
ādiśabdājjātīphalakaṭphalādayo 'pi
|| 60 || 61 || iti
śrīkāśīrāmavaidyaracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ sūtrasthāne paribhāṣādhyāyaḥ
prathamaḥ || 1 ||
Editor's notes
- 1 ‘'bhito namaḥ’ iti pā.; ↩
- 2 ‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāve cvirna sambhavati, rogāṇāmutpattita eva vighnasvarūpatvenāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ; ↩
- 3 ‘dravāderdviguṇaṃ matam’ pā. | ↩
- 4 vandhanīdhṛtapāṭho nāsti ‘kha’ pustake | ↩
- 5 dravyāṇāṃ gurulaghutvāttaratamābhyāṃ tato'pyasaṃbhavādidaṃ kuḍavabhāṇḍaṃ samadravadravyārthaṃ boddhavyam | vastutastu ‘ārdradravyasya kuḍavaḥ palairaṣṭābhireva ca | śuṣkadravyacatuṣkeṇa kuḍavaḥ samudāhṛtaḥ’ iti hārītoktamihāpi smartavyam || ↩
- 6 svakalpita ityartha:| kvacittu yogasyaiva mahimajñāpanārthaṃ nāmāntaraṃ kalpitaṃ bhavati | yathā sudarśanacakravajjvareṣu cūrṇamiti luptomā etena lehatailarasādiṣu na doṣa: | ↩
- 7 ‘mādimadhyottaram’ pā. | ↩
- 8 ādiśabdena pittakaphagrahaṇam| ↩
- 9 mānamiti mūlapāṭhaṃ tyaktvā sāmeti śodhanaṃ kalikātāmudrakāṇāṃ pāṇḍityamūlakam | ↩
- 10 iyaṃ ṭippaṇirdvādaśe pṛṣṭhe draṣṭavyā | ↩
- 11 ‘tasyāstulitena pā. | ↩
- 12 ‘prāhurmānavido janāḥ’ pā. | ↩
- 13 ‘vāsānimbapaṭolaketakabalākṛṣmāṇḍakendrīvarī varṣābhukuṭajāśca kandasahitā: sāpūtigndhāmṛatā: | aindrīnāgabalākuraṇṭakapuraśchamṛtā sarvadā sādro eva tu na kvacidviguṇitā: kāryeṣu yojyā budhai: ||’ iti bhāvamiśroktamapīha dhyeyam || ↩
- 14 dīpikāmate prakṣiptamidam| ↩
- 15 ‘kuṭaiyā’ pā. | ↩
- 16 ‘ato’ iti vardhitaṃ kalikātānivāsibhiḥ | ↩
- 17 prakṣiptamidam| ↩
- 18 kalikātāmudritapustake ‘kāla’ iti | ↩
- 19 ata evākallakasya saptavarṣaparyantamapi guṇā na hīyante | ↩
- 20 ‘cavika’ pā. | ↩
- 21 ‘kālā.’ pā.| ↩
- 22 ‘rahitā’ pā.| ↩
- 23 ‘sādhikāḥ’ pā. | ↩