1. atha mānaparibhāṣādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
śriyaṃ sa dadyādbhavatāṃ purāri- ryadaṅgatejaḥprasare bhavānī | virājate nirmalacandrikāyāṃ mahauṣadhīva jvalitā himādrau || 1 ||
Āḍhamalla. karaśirasācyutamīśaṃ bhavabhavapuṣṭikṣayālayamupāyam | svargāpavargayorapi tāpatrayanāśanārthamabhivande || 1 || sagaṇagaṇeśaṃ matidaṃ vighnasamūhāṃśca hanti yaḥ smaraṇe | tadanu gurorapi caraṇaṃ gadahānyai dīnamanujānām || 2 || ye durjanāḥ paraguṇānanusūcayanti te'pi svabhāvavaśagāḥ kimu vāraṇīyāḥ | ye śāstrabodhaguṇadoṣavicāradakṣāste sajjanāḥ praṇutibhiḥ khalu vandanīyāḥ || 3 || śrīvāstavyakulaprakāśamaṇayo ye pūrvajā viśrutāḥ śrīhammīrapure mahājanatate yeṣāṃ sthitiḥ kathyate | ye kāmaṃ madavihvalāmiva ravaiḥ kṣīrābdhipāraṃgatāmatyāścaryasucandrakāntivitatāṃ prakhyātakīrtiṃ gatāḥ || 4 || tadanvaye kiṃ bahunā prasiddhaḥ śrīcakrapāṇiḥ kulakairavenduḥ | nānāguṇālīyamabhūcca yasya samastavaidyodghaṭanādirūpā || 5 || tasya buddhisubhagasya tanūjo bhāvasiṃha iti bhūpatimānyaḥ | suśrutādikarahasyavidhijño yo yaśāṃsi vipulāni (ca ) lebhe || 6 || tasyātmajo dīrghamatiḥ prahṛṣṭo nāmnā''ḍhamallo'lpanibandhadarśī | tena svagurvarcanatatpareṇa vidhāsyate śārṅgadharaprakāśaḥ || 7 || kecicchāstraviśāradāḥ katipaye divyauṣadhīkovidā nānāvyādhiparīkṣaṇeṣu caturāḥ karmotsukāścāpare | kāmaṃ tānadhikartumutsukamanā nāhaṃ samartho yata- steṣāṃ sannidhimetya cātra racitaṃ yatkiñcideva śrutam || 8 || hastīkāntapurī purā purajitā kāśīva vidvajjanai- rvyāptā yatra saraḥsaridguṇavarā carmaṇvatī pāpahā | yasyāṃ hṛdgatavāsudevacaraṇadvandvāmbujaḥ kṣmāpatiḥ khyāto dharma ivāsti dharmagatiṣu śrījaitrasiṃhaḥ prabhuḥ || 9 || tasyāṃ śārṅgadharoktānāṃ yogānāṃ ca prakāśinī | kriyate sā''ḍhamallena saṃhitāyāḥ pradīpikā ||10|| abhinavanibandharacanāṃ śrotuṃ kaḥ ko'tra lolupo bhavati | yaḥ kṛpayā parakāvyaṃ paśyati sarvaṃ sa vai dhīraḥ || 11 || atheha pṛthutaraduradhigamāyurvedatattvāṅkitasadgranthaparisamāptyarthaṃ śrotṝṇāmapi pratyūhavyapohārthaṃ manasi viśiṣṭeṣṭadevatāpraṇāmapūrvakamāśīrvṛttamādau nibaddhavān granthakāraḥ | tadyathā- śriyamityādi | yadaṅgatejaḥprasare bhavānī virājate sa purārirbhavatāṃ śriyaṃ dadyādityanvayaḥ | yathā himādrau jvalitā mahauṣadhī rājate | kva satyāṃ | nirmalacandrikāyāṃ nirmalā yā candrikā jyotsnā tasyāmityarthaḥ | nirmalacandrikāyāmityasya sthāne nirmalacandrikāta iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti ca | purāriḥ puranāmā daityaviśeṣaḥ sa evāriryasya, yadvā purasyāriḥ purāriḥ śiva ityarthaḥ | śriyamiti kalyāṇaṃ lakṣmīṃ vā | bhavatāmityatra yasmai ditsā rocate dhārayate vā tat sampradānamityanena caturthī na syādityata āha – ‘vivakṣātaḥ kārakāṇi bhavanti’ iti nyāyādiha ditsārthe ṣaṣṭhyapi bhavatītyarthaḥ | yadaṅgatejaḥprasare tejaḥsamūhe ardhāṅge iti sambandhaḥ | etena vibhūtyaliptāṅgasyāpi śubhratvādadrisāmyam | ‘bhavānī pārvatī caṇḍī’tyamaraḥ | anenāśīrnirdeśaṃ kathitavānācāryaḥ | yataḥ– ‘‘āśīrnamaskriyāvastunirdeśo vā'pi tanmukham’ iti trividhaṃ prabandhamukhalakṣaṇaṃ bhavati | āśīrgrahaṇamatra duṣkṛtādīnāṃ vipākajanyaduḥkhasvarūparoganivṛttyarthaṃ tannivṛttyā sukhaśriyaḥprāptiriti bhāvaḥ || 1 || atha grantho'yaṃ sakalajanopakārārthaṃ bhavatu iti matvā sadgranthasya sambandhaḥ kathanīyaḥ | tadyathā ‘siddhiḥ śrotṛpravṛttīnāṃ sambandhakathanādyataḥ | tasmāt sarveṣu śāstreṣu sambandhaḥ pūrvamucyate |’ iti | anena tāvat pūrvaṃ tamāha -prasiddhayogā ityādi | ye prasiddhayogāḥ santi teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya mayā śārṅgadhareṇa vidhīyate viśeṣeṇa kriyata ityabhiprāyaḥ | natu kriyate yataścarakasuśrutādimunibhiritastato vistṛtā mayā saṃhṛtya prakārāntareṇa likhyata iti bhāvaḥ | etena granthasya viśiṣṭatvaṃ darśitam | kīdṛśā yogāḥ? munibhiḥ prayuktā iti | traikālikadarśī puruṣātiśayo hi munirucyate | taiḥ pūrvaṃ kathitā ityarthaḥ | etena granthasya prāmāṇyaṃ kathitam | punaḥ kīdṛśāḥ ? cikitsakairvaidyairbahuśo vāraṃvāramanubhūtā | nāmarūpayojanādibhirdṛṣṭapratyayā ityarthaḥ | etenātra sajjanānāṃ darśanādyutkaṇṭhā syādityabhiprāyaḥ || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. maṅgalācaraṇam - śārṅgadharasaṃhitārthamahaṃ vyākhyātumārabhe | tatra siddhiṃ diśatu māṃ vighnādhīśo gaṇādhipaḥ || paramanipuṇo granthakṛtprāripsitanirvighnaparisamāptaye tadadhyetṝṇāmapi pratyūhavyūhopaśāntaye adhyayananirvāhāya vyutpattaye ca āśīrvādarūpamaṅgalamācarati | tasya ca kartavyatāyāṃ śiṣṭācāraḥ pramāṇam | śriyaṃ sa dadyādityādi | saḥ bhavatāṃ śriyaṃ lakṣmīṃ dadyāt puro daityastasyāriḥ śrīmānmahādevaḥ, athavā śrīśabdena saṃpat | yaduktaṃ ‘lakṣmīsarasvatīdhātrivargasaṃpadvibhūtiśobhāsu | upakaraṇaveśaracanāvidhāsu ca śrīriti prathite’ti vyāḍiḥ | sa kaḥ | yadaṅgatejaḥprasare bhavānī virājate, yasya śaṃbhoryadaṅgaṃ tasya tejaḥprasaraḥ pracāraḥ tasminbhavānī pārvatī virājate śobhate | kasmin kasyāṃ keva? himādrau nirmalacandrikāyāṃ jvalitā mahauṣadhīva himādrau himaparvate nirmalacandrikāyāṃ candrajyotsnāyāṃ madhye yathā jvalitā mahauṣadhī rājate tadvadiyamapi karpūragauravattayā himādrivat śambho pratītasya pārśve mahauṣadhīva bhavānī virājate ityarthaḥ ||1|| ādau cikitsānimittamutkṛṣṭayogasaṃhārārthaṃ padyamāha -prasiddheti | munibhiḥ prayuktā ye siddhayogāḥ cikitsakairbahuśaḥ anubhūtāśca yogāḥ cikitsādhikāriṇaḥ teṣāṃ yogānāṃ susaṃgrahaḥ śārṅgadhareṇa vidhīyate kathyate | yujyata iti yogaḥ kvāthacūrṇādigaṇaḥ || 2 ||
prasiddhayogā munibhiḥ prayuktā- ścikitsakairye bahuśo'nubhūtāḥ | vidhīyate śārṅgadhareṇa teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya || 2 ||
Āḍhamalla. atha grantho'yaṃ sakalajanopakārārthaṃ1 bhavatu iti matvā sadgranthasya sambandhaḥ kathanīyaḥ | tadyathā ‘siddhiḥ śrotṛpravṛttīnāṃ sambandhakathanādyataḥ | tasmāt sarveṣu śāstreṣu sambandhaḥ pūrvamucyate |’ iti | anena tāvat pūrvaṃ tamāha -prasiddhayogā ityādi | ye prasiddhayogāḥ santi teṣāṃ susaṃgrahaḥ sajjanarañjanāya mayā śārṅgadhareṇa vidhīyate viśeṣeṇa kriyata ityabhiprāyaḥ | natu kriyate yataścarakasuśrutādimunibhiritastato vistṛtā mayā saṃhṛtya prakārāntareṇa likhyata iti bhāvaḥ | etena granthasya viśiṣṭatvaṃ darśitam | kīdṛśā yogāḥ? munibhiḥ prayuktā iti | traikālikadarśī puruṣātiśayo hi munirucyate | taiḥ pūrvaṃ kathitā ityarthaḥ | etena granthasya prāmāṇyaṃ kathitam | punaḥ kīdṛśāḥ ? cikitsakairvaidyairbahuśo vāraṃvāramanubhūtā | nāmarūpayojanādibhirdṛṣṭapratyayā ityarthaḥ | etenātra sajjanānāṃ darśanādyutkaṇṭhā syādityabhiprāyaḥ || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. ādau cikitsānimittamutkṛṣṭayogasaṃhārārthaṃ padyamāha - gū. - prasiddheti | munibhiḥ prayuktā ye siddhayogāḥ cikitsakairbahuśaḥ anubhūtāśca yogāḥ cikitsādhikāriṇaḥ teṣāṃ yogānāṃ susaṃgrahaḥ śārṅgadhareṇa vidhīyate kathyate | yujyata iti yogaḥ kvāthacūrṇādigaṇaḥ || 2 ||
hetvādirūpākṛtisātmyajāti- bhedaiḥ samīkṣyāturasarvarogān | cikitsitaṃ karṣaṇabṛṃhaṇākhyaṃ kurvīta vaidyo vidhivatsuyogaiḥ || 3 ||
Āḍhamalla. idānīṃ ‘rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham’ ityādi matamālocya śārṅgadharo'pyāha - hetviti | vaidya āturasarvarogān samīkṣya paścāt cikitsitaṃ vidhivat kurvīteti | anyathā doṣaḥ syāt | tathāhyuktam – ‘yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak | na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim’ iti | kaiḥ kṛtvā samīkṣyetyāha - heturnidānam, ādirūpaṃ pūrvarūpam, ākṛtiḥ svarūpam, sātmyamupaśayaḥ, jātiḥ samprāptiriti; eṣāṃ bhedaiḥ nānātmakatvena ete vyastāḥ samastāśca vyādhibodhakā jñeyā ityarthaḥ | yadvā heturādiryeṣāṃ te hetvādayaḥ, te ca rūpādayaśca tairityarthaḥ | etena hetvādipañcabhiḥ rūpādibhiśca āturarogān parīkṣyeti bhāvaḥ | tathāhi vāgbhaṭe –‘darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣetātha rogiṇam | rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhi:’ iti | hetvādipañcakaṃ pūrvaṃ vyākhyātameva | rūpāditrayaṃ yathārūpamiti cākṣuṣaṃ tena śarīrasya sthūlakṛśatāvarṇavikārādayaḥ, etena darśanajñānamalaṅkaroti | ākṛtiriti āsamantādeva kṛtiḥ kṛtikāraṇamiti samucitakauśalyenaiva nāḍyādibhiḥ śītoṣṇādikajñānarūpamityarthaḥ, etena sparśanajñānamalaṅkaroti | sātmyena hitaṃ kathyate bhavatāṃ kiṃ sātmyamityādivākyena praśnajñānamalaṅkaroti | athavā sātmyamabhilaṣitaṃ vadantyanye yato yena yadvāñchitaṃ bhavati tasya tenaiva doṣādīnāṃ kṣīṇavṛddhatvaṃ jñāyate, iti darśanādikaṃ trayaṃ kathitam | jātiśabdena viśiṣṭendriyajñānamabhidhīyate | yataḥ - suśrute ‘ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tadyathā pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti’ | ato darśanādayastraya evādau vyākhyātāḥ, śeṣāḥ śrotrādayo jātibhedena kathitāḥ | taduktaṃ suśrutācāryeṇa ‘tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu praṇaṣṭaśalyavijñānīyādiṣu vakṣyante saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatītyevamādayaḥ | sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvādayaḥ sparśaviśeṣā jvaraśoṣādiṣu | cakṣurindriyavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayāḥ | rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ | gandhendriyavijñeyā riṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ’ | iti hetvādayo vyākhyātāḥ, tatrādyaḥ pakṣo vyavahārasiddho dvitīyastu kalpito'pi sādhuḥ | samīkṣyeti samyak prakāreṇa vicārya, etadgrahaṇaṃ tajjñānavicchedārtham | yataḥ ‘mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātāstathaiva ca | tathā duḥparidṛṣṭāśca mohayeyuścikitsakam’ iti | cikitsā rogāpanayanaṃ karma vyādhipratīkāraḥ dhātusāmyārthā kriyā cetyādiparyāyavācakaiḥ śabdaiścikitsā kathitā | tathācoktaṃ – ‘caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte | pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate’ iti | taccātra dvividhaṃ karma karṣaṇabṛṃhaṇākhyamiti | karṣaṇamiti pravṛttadoṣāṇāṃ, bṛṃhaṇamiti kṣīṇānām; tathāca - ‘kṣīṇā vardhayitavyā’ ityādi | tathā –‘rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogitā’ iti vacanāt | suyogairiti śobhanadravyakṛtaprayogaiḥ śīghramārogyotpādakairityarthaḥ ||3||
Kāśīrāma Vaidya. auṣadhayogānāṃ prayogastu hetvādibhirvyādhiṃ jñātvā kartavyastadvijñānārthaṃ ślokamāha -hetvādītyādi | hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedaiḥ āturasya sarvarogān samīkṣya dṛṣṭvā vaidyaḥ karṣaṇa-bṛṃhaṇākhyaṃ cikitsitaṃ kurvītetyanvayaḥ | karṣaṇaṃ kṛśīkaraṇaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanaṃ ākhyā nāma yasya tat cikitsitaṃ hetvādisarūpaṃ ca ākṛtiśca sātmyaṃ ca jātibhedaśca te hetvādirūpākṛtisātmyajātibhedāstaiḥ hetvādīni nidānapañcakaheturnidānaṃ, rūpaṃ gaurādirvarṇaviśeṣaḥ | tathā cakṣuṣā yadgrāhyaṃ vastujātaṃ saṃsthānādi tadapi rūpam | ākṛtistu cakṣurādīndriyasvarapraticchāyākriyādiṣu anyeṣvapi bhāveṣu prākṛteṣu nimittataḥ vikṛtiryā samāse'riṣṭaṃ taditi lakṣayet | sātmyaṃ deśādi taiḥ, ādiśabdātprāgrūpārūpopaśayasaṃprāptayo gṛhyante hetvādirūpaṃ hetvādikārtsnyaṃ tena ākṛtyā ca sātmyena ca jātiḥ saṃprāptiḥ tasyā ye bhedāḥ saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālāḥ | vaidyaḥ āturasya sarvarogān samīkṣya proktaṃ cikitsitaṃ kurvīta vyādheḥ kiyanto'pyupāyā bhavanti || 3 ||
divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti | jñātveti saṃdehamapāsya dhīraiḥ saṃbhāvanīyā vividhaprabhāvāḥ || 4 ||
Āḍhamalla. idānīṃ dravyāṇāṃ vividhaprabhāvāḥ santi teṣāṃ hetubhiḥ parīkṣāṃ nirākartumāha -divyauṣadhīnāmiti | divyauṣadhīnāṃ bahavo bhedā vṛndārakāṇāmiva visphuranti prakaṭībhavanti ityarthaḥ - iti jñātvā vicārya tadā sandehamapāsya dūrīkṛtya vividhaprabhāvā aparimitaśaktayo'vicchinnaśaktayo vā sambhāvanīyāḥ teṣāṃ sambhāvanā kartavyetyarthaḥ | dhīrairiti jñeyam | etenā'cintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāva iti tātparyārthaḥ | divyauṣadhīnāmiti divyagrahaṇamatra dravyāṇāṃ viśiṣṭatvajñānārtham | vṛndārakāṇāmiti yathā devānāṃ bhedā aparimitāstathaiva dravyabhedā ityabhiprāyaḥ | prabhāvāścetyacintanīyāḥ | dhīrairiti gambhīrabuddhibhiḥ | dhīrā hi bāhyādhyātmikānāṃ hitāhitaparicchedakāriṇo bhavanti, ato dhīragrahaṇamatrāniścayārthajñāpakatvavyavacchedārtham || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. divyeti | asyārthaḥ - divyauṣadhīnāṃ bahavaḥ prabhedāḥ visphuranti tān jñātvā saṃdehaṃ vāpāsya dhīraiḥ vividhaprabhāvāḥ saṃbhāvanīyā vicāraṇīyāḥ | vṛndārakā devāsteṣāmiva yathā devānāṃ bahavaḥ prabhedāstathauṣadhīnāmiti | divyā yā oṣadhyaḥ tāsāṃ bahavaḥ prabhedā visphuranti | keṣāmiva ? vṛndārakāṇāmiva tānbhedān vanasthānādibhyaḥ jñātvā saṃdehaṃ apāsya dūrīkṛtya karma kārayedityarthaḥ ||4 ||
svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogā bhaveyuḥ kila karmadoṣajāḥ tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇaḥ śreyomayānyogavarānniyojayet || 5 ||
Āḍhamalla. atha prayojanamapi sarvasyaiva syāt tathāhi – ‘sarvasyaiva hi śāstrasya karmaṇo vā'pi kasyacit | yāvat prayojanaṃ noktaṃ tāvat kena na gṛhyate’ iti, ata eva tadadhikṛtyāha -svābhāviketi - svābhāvikādayo rogāḥ karmadoṣajā bhaveyuḥ | kiletyāgamaniścayārtham | tacchedanārthaṃ teṣāmupaśamanimittam| yogavarān prayogaśreṣṭhān niyojayet; etena samastārṣatantrābhyantarasthān yogān vicintya ācāryeṇātra te yojyanta iti bhāvaḥ | svābhāvikā iti svabhāvena bhavāḥ svābhāvikāḥ, te kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ | āgantukā iti abhighātanimittāḥ, te vyālādikṛtāśca | kāyikāntarā iti śārīrā antarjātāśca śārīrāste'nnapānamūlāḥ | vātādidoṣadvārā'sṛkpittakāsādayaḥ, antaḥśabdena mano'bhidhīyate, tadudbhavā mānasā ityarthaḥ | te kāmakrodhādinimittā madamūrcchāsanyāsagrahabhūtonmādādaya iti | suśrute svābhāvikādayo darśitāḥ | karmadoṣajā iti | eke karmajāḥ, eke doṣajāḥ, apare karmadoṣajāśca | tathācoktam-‘karmaprakopeṇa kadācideke doṣaprakopeṇa bhavanti cānye | tathā'pare prāṇiṣu karmadoṣaprakopajāḥ kāyamanovikārāḥ’ iti | karmajādīnāṃ saṃjñā keṣāñcijjñāpanārthaṃ likhyate yathā-‘ye cāmayāḥ syuraparadraviṇāpahārādgurvaṅganāgamanavipravadhādibhirye | duṣkarmabhistanubhṛtāmiha karmajāste nopakrameṇa bhiṣajāmupayānti śāntim ||’ kiñca-‘dānairdayādiratithidvijadevatānāṃ gurvarcanāpraṇatibhiśca japaistapobhiḥ | ityuktapuṣyanicayairupacīyamānāḥ prākkarmajā api rujaḥ praśamaṃ prayānti’ iti | atha doṣajā yathā-‘svahetuduṣṭairanilādidoṣairupaplutaiḥ kheṣu pariskhaladbhiḥ | bhavanti ye prāṇabhūtāṃ vikārāste doṣajā bheṣajasiddhisādhyāḥ’ | ubhayotpannā yathā-‘dānādibhiḥ karmabhirauṣadhaiśca karmakṣaye doṣaparikṣaye ca | sidhyanti ye ratnavatāṃ kadācit te karmadoṣaprabhavā vikārāḥ ||’ iti | duritāpahāriṇa iti duritaśabdena duḥkhamabhidhīyate tatsaṃyogā vyādhaya ityuktatvāt | śreyomayāniti puṇyasvarūpān | ye'nyepi puṇyamayāste duḥkhacchedanāya sambhavanti, ucyate-‘paraduḥkhavināśārthaṃ mahānto nijaśaktibhiḥ | karma kurvanti yat puṇyaṃ tena puṇyamayāḥ smṛtāḥ’ iti || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. svābhāvikāgantukakāyikāntarā rogāścaturdhā bhaveyuḥ karmajā doṣajāḥ karmadoṣajāśceti tridhā bhaveyuḥ | svabhāvena bhavantīti svābhāvikāḥ kṣutpipāsājarānidrāmṛtyuprabhṛtayo bhaveyuḥ | kileti niścayena karmadoṣajā bhaveyuḥ | tacchedanārthaṃ duritāpahāriṇo yogānniyojayedityanvayaḥ | kiṃviśiṣṭānyogān? śreyomayān tatra svābhāvikā rogāḥ kṣutpipāsādayaḥ, āgantukā bhūtābhiṣaṅgādayaḥ, kāyikā ajīrṇādayaḥ, āntarāḥ mānasikāḥ kāmādayaḥ, karmajā doṣajāḥ karmadoṣajāḥ, yathā ‘brahmahā kṣayarogī syāt’ doṣavātapittakaphajanyāḥ, tacchedanārthaṃ teṣāṃ doṣāṇāṃ chedanārthaṃ duritāpahāriṇaḥ rogāpahāriṇaḥ varān śreṣṭhān yojayet | kiṃviśiṣṭān ? śreyomayān kalyāṇadāyina ityarthaḥ || 5 ||
prayogānāgamātsiddhānpratyakṣādanumānataḥ | sarvalokahitārthāya vakṣyāmyanativistarān || 6 ||
Āḍhamalla. idānīṃ pratyakṣasiddhayogānāṃ kathanena saṃkṣepakaraṇena ca nijagranthasya māhātmyamāha - prayogāniti | āgamādisiddhān prayogān sarvalokahitārthāya anativistarān vakṣyāmi kathayiṣyāmītyarthaḥ | anativistaraṃ yathā syādityeke paṭhanti | āgamādīnāṃ lakṣaṇaṃ tu jaijjaṭādibhirācāryairuktaṃ tadeva subodhārthaṃ likhyate | yathā-āgamo vedaḥ, āptānāṃ śāstraṃ vā | tathāhi-‘siddhaṃ siddhaiḥ pramāṇaistu hitaṃ cātra paratra ca | āgamaḥ śāstramāptānāmāptāḥ satyārthavedinaḥ’ iti | āgamāt siddhāḥ śrūyante-yathā-‘jīvedvarṣasahasrāṇi yogasyāsya prabhāvataḥ| vṛddhā ca śatavarṣīyā bhavet ṣoḍaśavārṣikī’ ityādi | pratyakṣamiti yatkiñcidevārthasya sākṣātkāri jñānaṃ tadeva pratyakṣaṃ, tathāhi- ‘manokṣigatamabhrāntaṃ vastu pratyakṣamucyate | indriyāṇāmasaṃjñānaṃ vastu tadvai bhramaḥ smṛtaḥ |’ iti | tat siddhā yathā vamanavairecanādikayogāḥ pratyakṣaphalāḥ | anumānata iti anu paścādavyabhicāriliṅgālliṅgī jñāyate yena tadanumānam | tat siddhā yathā mṛtpāṇḍurogeṇa mṛdbhakṣaṇamanumīyate, chardyā makṣikādibhakṣaṇaṃ, tvakparipāṭanādibhiḥ pakvāmavraṇamiti | kena hetunā tvayā kriyate iti vivakṣāyāṃ sarvalokahitārthāyetigrahaṇaṃ kṛtam| sarvaloka iti loko hi dvividhaḥ sthāvarajaṅgamātmakabhedena | atra puruṣaprādhānyājjanā eva lokaśabdena gṛhyante | ārṣeṇā'pi granthena jñānaṃ bhaviṣyati kimanena tadupajīvinā granthenetyāśaṅkyānativistarāniti grahaṇaṃ kṛtam na atiśayena vistaro yatra tāniti | yato bahuprapañcaracitānyūhāpohapūrvapakṣasamādhānādinā tantrāṇi sodvegakarāṇi bhavanti tasmāt saṃkṣipyānulikhāmītyarthaḥ || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. pratyakṣādanumānataḥ āgamātsiddhān prayogān anativistarān alpānityarthaḥ || 6 ||
prathamaṃ paribhāṣā syādbhaiṣajyākhyānakaṃ tathā | nāḍīparīkṣādividhistato dīpanapācanam || 7 || tataḥ kalādikākhyānamāhārādigatistathā | rogāṇāṃ gaṇanā ceti pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ || 8 ||
Āḍhamalla. athānukramaṇikāmāha - atheti | athaśabda ānantaryārthe maṅgalārthe vā | anukramaṇikā iti adhyāyānāmanukramaṇaṃ trikhaṇḍānāmityarthaḥ| idānīṃ tāmanukramaṇikāṃ darśayitumāha -prathamamityādi | paribhāṣādirogagaṇanāntaiḥ saptabhiradhyāyaiḥ kṛtvā pūrvakhaṇḍo'yamīritaḥ kathita ityarthaḥ, ācāryeṇa iti śeṣaḥ | te ke adhyāyā ityāha - prathamamiti | prathamamādau paribhāṣā tulanādikam | dvitīye bhaiṣajyākhyānakam | bhaiṣajyākhyānakamityauṣadhabhakṣaṇavidhiḥ | tatheti grahaṇāt dravyarasaguṇavipākādīnāṃ kathanaṃ ṛtuṣaṭkakathanaṃ ca | nāḍīparīkṣādividhiriti tṛtīyam | ādigrahaṇādiha svapnādīnāṃ kathanam | tato'nantaraṃ dīpanapācanādilakṣaṇakathanaṃ caturtham | ādiśabdāt sraṃsanabhedanānulomanavamanalekhanastambhanādikathanam | tato'nantaraṃ kalādikākhyānamiti pañcamaṃ, ādigrahaṇāt sṛṣṭikramaśārīrādikathanam | tathetyanantaraṃ āhārādigatiriti ṣaṣṭham | ādiśabdāt garbhotpattikumārapoṣaṇoktaprakṛtilakṣaṇakathanaṃ ca | rogāṇāṃ gaṇanā ceti itiśabdenāvaśiṣṭaṃ saptamamityarthaḥ, etena sādhyā ya uktā rogā jvarādayasteṣāṃ gaṇanā saṃkhyākathanamiti pūrvakhaṇḍādhyāyānukramaḥ kathitaḥ || 7-8 ||
Kāśīrāma Vaidya. tadādau svarasaḥ puṭapākaśca tataḥ kvāthādi tataḥ phāṇṭaḥ dvivacanātpaṃtho (?) pi | tataḥ himaḥ, tataḥ kalkaḥ, tataḥ cūrṇaṃ, tataḥ guṭikā, tato'valehaḥ, snehaḥ ghṛtataile, tataḥ saṃdhānaṃ āsavāriṣṭaṃ, tataḥ dhātuśuddhiḥ dvivacanānmāraṇarasakathanaṃ ityayaṃ madhyamaḥ khaṇḍaḥ smṛtaḥ kathitaḥ || 9 ||
svarasaḥ kvāthaphāṇṭau ca himaḥ2 kalkaśca cūrṇakam | tathaiva guṭikālehau snehaḥ sandhānameva ca || 9 || dhātuśuddhī rasāścaiva khaṇḍo'yaṃ madhyamaḥ smṛtaḥ |
Āḍhamalla. atha madhyamakhaṇḍānukramaṇikāṃ darśayannāha - svarasa ityādi | svarasādirasāntairdvādaśabhiradhyāyairmadhyamaḥ khaṇḍaḥ smṛtaḥ, kathita ityarthaḥ | svarasādayo vikhyātā eva te cāgre vakṣyamāṇāḥ santi | tatra svaraseṣu puṭapākavidhikathanam | kvāthe pramathyādyuṣṇodakakṣīrapākānnakriyāvidhikathanam | phāṇṭe manthavidhikathanam | snehagrahaṇādghṛtakalpanā tailakalpanā ca | sandhānamityanena madyabhedakathanam | dhātuśuddhirityatra samastadhātūpadhātūnāṃ śodhanamāraṇādikathanam | rasā iti bahuvacanena sarveṣāṃ rasoparasādīnāṃ śodhanamāraṇādikathanam | iti madhyamakhaṇḍasyādhyāyānukramo vyākhyātaḥ || 9 ||
snehapānaṃ svedavidhirvamanaṃ ca virecanam || 10 || tatastu snehabastiḥ syāttataścāpi nirūhaṇam | tataścāpyuttaro bastistato nasyavidhirmataḥ || 11 || dhūmapānavidhiścaiva gaṇḍūṣādividhistathā | lepādīnāṃ vidhiḥ khyātastathā śoṇitavisrutiḥ||12|| netrakarmaprakāraśca khaṇḍaḥ syāduttarastvayam |
Āḍhamalla. idānīmuttarakhaṇḍānukramamāha- snehapānamiti | snehapānādinetrakarmaprakārāntaraistrayodaśabhiradhyāyairuttaraḥ khaṇḍaḥ syāt | tatra dhūmapāne vraṇadhūpanaṃ gṛhadhūpanaṃ ca, gaṇḍūṣe kavalādīnāṃ lakṣaṇagrahaṇāt kavalapratisāraṇakathanam | pralepetyādigrahaṇānmūrdhatailakarṇapūraṇavidhikathanam | śeṣaṃ subodham | ityuttarakhaṇḍādhyāyānukramaḥ kathitaḥ ||90-12||
Kāśīrāma Vaidya. tatrādau caturvidhasnehapānaṃ tataḥ svedavidhiḥ tataśca vamanaṃ tato virecanaṃ tataḥ snehabasti, tato nirūhaṇabastiḥ tato'pyuttarabastiḥ, tato nasyavidhiḥ tato dhūmapānavidhiḥ tato gaṇḍūṣaḥ ādiśabdātkavalavidhiśca tato lepavidhiḥ ādiśabdānmūrdhatailakarṇapūraṇavidhiḥ tato śoṇitamokṣaḥ tato netrakarmaprakāraḥ ityevamuttarakhaṇḍaḥ || 10-12 ||
dvātriṃśatsaṃmitādhyāyairyukteyaṃ saṃhitā smṛtā || 13 || ṣaḍviṃśatiśatānyatra ślokānāṃ gaṇitāni ca |
Āḍhamalla. idānīṃ saṃhitāniruktipūrvakaṃ ślokasaṃkhyāmāha - dvātriṃśaditi | yataḥ pūrvoktānāṃ trikhaṇḍānāṃ dvātriṃśadadhyāyairyukteyaṃ tasmāt saṃhitā kathitā | saṃmitasthāne saṃhita iti kecit paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ | atra saṃhitāyāṃ ślokānāṃ gaṇitāni gaṇanāni ṣaḍviṃśatiśatāni bhavantītyadhyāhāryam | adhyāya iti padasamūho vākyaṃ, vākyasamūhaḥ prakaraṇaṃ, prakaraṇasamūho'dhyāya iti || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. iyaṃ śārṅgadharanāmnī saṃhitā smṛtā kathitā | kiṃviśiṣṭeyam ? dvātriṃśadadhyāyaiḥ saṃmitā ca samyak prakāreṇa racitā ca | atra asyāṃ gaṇitāni ṣaḍviṃśatiśatāni ślokānāṃ saṃtīti śeṣaḥ || 13 ||
atha māgadhaparibhāṣā | na mānena vinā yuktirdravyāṇāṃ jāyate kvacit || 14|| ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā |
Āḍhamalla. athedānīṃ tāvat pūrvaṃ paribhāṣāṃ darśayitumāha-na māneneti | mānena parimāṇena vinā dravyāṇāṃ yuktiḥ kartavyavidhiḥ kvacit kutrā'pi na jāyate notpadyate ata ityasmāt prayogakāryārthaṃ prayogāṇāṃ yogānāṃ kāryārthaṃ kartavyavidhinimittaṃ mānaṃ tulanādi atra saṃhitāyāṃ mayā ācāryeṇa ucyate kathyate ityarthaḥ | bhakṣyamānavyavacchedārthamuktaṃ tadbhakṣyamānaṃ vakṣyamāṇamapyasti iti || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha paribhāṣāmānena vinā dravyāṇāṃ yuktiḥ na jñāyate notpadyate ataḥ asmātprayogakāryārthaṃ mayā mānaṃ ucyate | tanmānaṃ dvividhaṃ, taduktaṃ granthāntare-‘kāliṅgaṃ māgadhaṃ ceti dvividhaṃ mānamucyate | māgadhaṃ pravaraṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ ca taduttaram’ iti || 14 ||
māgadhīyaṃ mānam-- trasareṇurbudhaiḥ proktastriṃśatā paramāṇubhiḥ || 15 || trasareṇustu paryāyanāmnā vaṃśī nigadyayate |
Āḍhamalla. idānīṃ paramāṇvādigamyamānārthaṃ lakṣaṇānyāha-trasareṇuriti | paramāṇubhiryastriṃśatā sa eva trasareṇuḥ proktaḥ kathito budhaistadvedibhiḥ puruṣaiḥ | paramāṇuḥ susūkṣmaḥ svabhāvato grāhyo na cakṣuṣā anumānena ceti kecit | tathāhi -‘jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa ucyate ||’ iti | triṃśateti paramāṇūnāṃ daśatrisaṃkhyairityarthaḥ | trasareṇureva paryāyanāmnā ekārthavācakaśabdena kṛtvā dhvaṃsīti ( vaṃśīti ) nigadyate kathyate | yatra samānārthakatā śabdānāṃ tatra te paryāyā ucyante ityarthaḥ | dhvaṃsīlakṣaṇaṃ tu etasyāgre kecit paṭhanti | yathā- ‘jālāntaragataiḥ sūryakarairdhvaṃsī vilokyate’ iti | sūryakarairādityaraśmibhiḥ || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. budhaistriṃśatparamāṇubhiḥ trasareṇuḥ proktaḥ sa eva trasareṇuḥ paryāyaśabdena vaṃśī nigadyate || 15 ||
jālāntaragate bhānau yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ || 16|| tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa kathyate | jālāntaragataiḥ sūryakarairvaṃśī vilokyate || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. triṃśatetyatra viṃśatyādyāḥ sadaikatve bhavanti tasmādbahuvacanāntaparamāṇorlakṣaṇaṃ darśayati ‘jālāntaragate sūrye yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ | tasya triṃśattamo bhāgaḥ paramāṇuḥ sa ucyate’ bhavediti śeṣaḥ | vaṃśaraṃdhraṃ praviṣṭaṃ yadrajastadvaṃśī tasyāstriṃśatā paramāṇunā yā saṃkhyā sā vaṃśītyarthaḥ || 16 || 17 ||
ṣaḍvaṃśībhirmarīciḥ syāttābhiḥ ṣaḍbhistu rājikā | tisṛbhī rājikābhiśca sarṣapaḥ procyate budhaiḥ || 18 || yavo'ṣṭasarṣapaiḥ prokto guñjā syāttaccatuṣṭayam | ṣaḍbhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau || 19||
Āḍhamalla. atha marīciprabhṛtīnāṃ paramparāmāha -- ṣaḍvaṃśībhiriti | ṣaḍvaṃśībhirekā marīcirbhavediti | marīcibhirmānasaṃjñakābhirmarīcibhiḥ ṣaḍbhiḥ saṃkhyābhirekā rājikā kathitā ityadhyāhāraḥ | rājikā sarṣapabhedaḥ, tisṛbhī rājikābhiriti rājikātritayenaikaḥ sarṣapaḥ procyate kathyate budhairiti | sarṣapagrahaṇenātra gaurasarṣapo jñeya iti prasiddhiḥ | aṣṭasarṣapaiḥ kṛtvā eko yavaḥ kathitaḥ | yavo'nnaviśeṣaḥ | guñjāmāha - taccatuṣṭayamānena guñjā syāt, tena ekā guñjā kathitā ityabhiprāyaḥ, guñjā raktikā vācyā | atha māṣakamāha-ṣaḍbhiḥ ṣaṭsaṃkhyābhī raktikābhirguñjābhireko māṣa iti khyātaḥ, sa eva hemadhānyakaparyāyanāmnā kathita iti svamate, kvacit saptabhiḥ kvacit pañcabhirdaśabhirvā guñjābhiḥ kṛtvā māṣakaḥ kathitaḥ sa eva māṣako marīcyādibhirvicāryamāṇo'tra na viruddhaḥ, tacca vistarabhayānna likhyate || 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. budhaiḥ tisṛbhiḥ rājikābhiḥ sarṣapaḥ procyate aṣṭasarṣapairyavaḥ proktaḥ taccatuṣṭayaṃ guñjā syāt ṣaḍbhī raktikābhiḥ māṣakaḥ syāt sa eva māṣakaḥ paryāyaśabdena hemaśca nigadyate dhānyakaśca nigadyate || 18 || 19 ||
māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāddharaṇaḥ sa nigadyate | ṭaṅkaḥ sa eva kathitastaddvayaṃ kola ucyate ||20|| kṣudrako vaṭakaścaiva draṅkṣaṇaḥ sa nigadyate |
Āḍhamalla. idānīṃ śāṇaparimāṇaṃ kolaparimāṇaṃ ca vaktumāha - māṣairiti | caturbhirmāṣakairekaḥ śāṇo dharaṇaṃ ṭaṅkaśca kathitaḥ | māṣo'tra ṣaḍbhirguñjābhistulita iti sarvatra | taddvayamiti śāṇadvayenaivaikaḥ kolaḥ | kolo badarasaṃjña iti kecit | tasya paryāyavācakāḥ kṣudramoṭarakadraṃkṣaṇādayaḥ, te'tra ṭaṅkadvayamānasaṃjñakā boddhavyāḥ ||20||
Kāśīrāma Vaidya. caturbhirmāṣaiḥ śāṇaḥ syāt sa eva dharaṇo nigadyate sa eva śāṇaḥ paryāyaśabdena ṭaṅkaḥ kathitaḥ, taddvayaṃ ṭaṅkadvayaṃ kola ucyate sa eva kolaparyāyaśabdena kṣudraka ucyate vaṭakaścocyate draṃkṣaṇaśca nigadyate amūni ṭaṅkadvayasya nāmānītyabhiprāyaḥ || 20 ||
koladvayaṃ ca karṣaḥ syātsa proktaḥ pāṇimānikā ||21|| akṣaṃ picuḥ pāṇitalaṃ kiṃcitpāṇiśca tindukam | biḍālapadakaṃ caiva tathā ṣoḍaśikā matā || 22 || karamadhyo haṃsapadaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ | udumbaraṃ ca paryāyaiḥ karṣa eva nigadyate || 23 ||
Āḍhamalla. karṣamāha -- koladvayamiti | koladvitayameva karṣaḥ syāt, sa catuḥśāṇa ityarthaḥ | tasya paryāyasaṃjñakā pāṇimānikādayaḥ | pāṇimānikā karatalaṃ viduriti bhāvaḥ | akṣa iti vibhītakaphalaṃ tacca karṣamānasaṃjñam | tindukaṃ tindukaphalam | viḍālapadakaṃ aṅgulitrayagrāhyaṃ cūrṇadravyaṃ tat karṣasaṃjñamityarthaḥ | ṣoḍaśikā ṣoḍaśamāṣakaparimitetyarthaḥ | śeṣaṃ sugamam || 21-23 ||
Kāśīrāma Vaidya. koladvayaṃ kolayoḥ dvayaṃ karṣaḥ syāt pāṇimāṇikādyā uduṃbarāntaṃ karṣasya paryāyavācakāḥ caturbhiṣṭaṅkaiḥ karṣaḥ syādityarthaḥ || 21-23 ||
syātkarṣābhyāmardhapalaṃ śuktiraṣṭamikā tathā | śuktibhyāṃ ca palaṃ jñeyaṃ muṣṭirāmraṃ caturthikā || 24 || prakuñcaḥ ṣoḍaśī bilvaṃ palamevātra kīrtyate |
Āḍhamalla. ardhapalaṃ palamānaṃ cāha--syāt karṣābhyāmiti | karṣadvayenārdhapalaṃ kathitaṃ, tadeva śuktiḥ | aṣṭamikā ca śuktiḥ prasiddhā, aṣṭamikā aṣṭaśāṇasaṃjñamānaviśeṣaḥ | palamapyāha - śuktibhyāmiti | śuktidvayenaiva palaṃ boddhavyam | palaṃ prasiddham | etasyāpi muṣṭyādayaḥ paryāyavācakā jñeyāḥ | atra muṣṭyādiṣu palameva kīrtyate nānyat | muṣṭirnakhāntamuṣṭiḥ | āmraṃ phalam | caturthiketi catuḥkarṣa iti bhāvaḥ | ṣoḍaśī ṣoḍaśaśāṇamitaḥ, śāṇo 'traivokto jñātavyaḥ, na tu vyāvahārikaḥ | bilvaṃ bilvaphalaṃ etat saṃjñā pale boddhavyā || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. dvābhyāṃ karṣābhyāmardhapalaṃ syāt ardhapalameva śuktiḥ aṣṭamikā ca saiva paryāyaśabdena aṣṭaṭaṅkamitā śuktiriti dvābhyāṃ śuktibhyāṃ palaṃ jñeyaṃ muṣṭyādyāḥ ṣaṭpalasya paryāyavācakāḥ ṣoḍaśaṭaṅkaṃ palaṃ jñātavyamiti śeṣaḥ || 24 ||
palābhyāṃ prasṛtirjñeyā prasūtaśca nigadyate || 25 || prasṛtibhyāmañjaliḥ syātkuḍavo 'rdhaśarāvakaḥ | aṣṭamānaṃ ca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāṃ ca mānikā ||26|| śarāvo 'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ prasṛtipūrvakaṃ mānikāntaṃ mānamāha - palābhyāmiti | paladvayenaikā prasṛtirjñeyā prasāritāṅgulikaratalaṃ prasṛtiḥ saiva dvātriṃśat śāṇamitā | prasṛtibhyāmiti prasṛtidvayenaikāñjaliḥ, añjalistu karadvayamilitasampuṭakākāraḥ prasiddhaḥ, sa eva kuḍavaḥ ardhaśarāvakaśca kathitaḥ, kuḍavaḥ prasiddhaścatuḥpalapramitaḥ ardhaśarāvakaścatuḥṣaṣṭiśāṇasaṃjñaḥ | kuḍavābhyāmiti | kuḍavadvayenaikā mānikā saiva śarāvaḥ | aṣṭapalaṃ ca śarāvaḥ sa tu sāṣṭāviṃśatiśatasaṃkhyākaśāṇaiḥ kathitaḥ ||25||26||
Kāśīrāma Vaidya. dvābhyāṃ palābhyāṃ prasṛtirjñeyā dvātriṃśat ṭaṅkānāṃ prasṛtiḥ paryāyaśabdena prasṛtiśca nigadyate dvābhyāṃ prasṛtibhyāmañjaliḥ syāt sa evāñjaliḥ kuḍavo 'rdhaśarāvakaśca paryāyaśabdena sa eva mānamapyañjalirjñeyaḥ catuḥṣaṣṭikānāmañjalirityabhiprāyaḥ | dvābhyāṃ kuḍavābhyāṃ mānikā, mānikāparyāyavācakaḥ śarāvaḥ aṣṭapalaṃ ca aṣṭāviṃśacchatottaraṭaṅkānāṃ māniketyarthaḥ || 25 || 26 ||
śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥprasthaistathāḍhakam || 27 || bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca catuḥṣaṣṭipalaṃ ca tat |
Āḍhamalla. atha prasthā 'ḍhake darśayitumāha -- śarāvābhyāmiti | śarāvadvayena ekaḥ prasthaḥ sa ca ṣoḍaśapalaparimito bhavati | catuḥprasthaiḥ kṛtvā āḍhakamekaṃ tacca bhājanaṃ kaṃsapātraṃ ca kathitaṃ, bhājanādayo 'pyāḍhakasyaiva paryāyā ityarthaḥ | etaccatuḥṣaṣṭipalaparimitaṃ boddhavyam || 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. dvābhyāṃ śarāvābhyāṃ prastho bhavet ṣaṭpañcāśaduttaradviśataṭaṅkānāṃ prasthaḥ, catuḥprasthaiḥ āḍhakaṃ bhavet caturviṃśottarasahasraṭaṅkānāmāḍhakaṃ, tadeva bhājanaṃ kāṃsyapātraṃ ca tadeva paryāyaśabdena catuḥṣaṣṭipalaṃ cocyate ||27||
caturbhirāḍhakairdroṇaḥ kalaśo nalvaṇormaṇaḥ || 28 || unmānaśca ghaṭo rāśirdroṇaparyāyasaṃjñakāḥ | droṇābhyāṃ śūrpakumbhau ca catuḥṣaṣṭiśarāvakāḥ || 29 || śūrpābhyāṃ ca bhaveddroṇī vāhī goṇī ca sā smṛtā |
Āḍhamalla. atha droṇaprabhṛti droṇīparyantamānamāha - caturbhiriti | caturbhiścatuḥsaṃkhyākairāḍhakaiḥ kṛtvā eko droṇaḥ, sa ca kalaśādiparyāyanāmabhirupalakṣito dvātriṃśaccharāvatulito jñeyaḥ | droṇābhyāmiti | droṇadvayena śūrpakumbhau kathitau, śūrpaśca kumbhaśceti | śūrpaścatuḥṣaṣṭiśarāvako jñeyaḥ | śūrpābhyāmiti | śūrpadvayena ekā droṇī saiva vāhī goṇī ca kathitā, atra catuḥṣaṣṭiprasthā bhavantīti tātparyārthaḥ || 28 || 29 ||
Kāśīrāma Vaidya. caturbhirāḍhakairdroṇa ucyate sa eva kalaśaḥ, nalvaṇaḥ, armaṇaśca, unmānaśca,ghaṭaśca,rāśiśca paryāyaśabdena sa evetyuttaracatuḥsahasraṭaṅkānāṃ droṇaḥ ||28||29||
droṇīcatuṣṭayaṃ khārī kathitā sūkṣmabuddhibhiḥ || 30 || catuḥsahasrapalikā ṣaṇṇavatyadhikā ca sā |
Āḍhamalla. idānīṃ khārīparimāṇamāha-droṇīcatuṣṭayamiti | droṇīcatuṣṭayaṃ sambhāraṃ tat khārīśabdavācyaṃ, tena ṣaṇṇavatyadhikacatuḥsahasrapalamānena sā jñātavyā, ata eva sūkṣmabuddhibhiriti grahaṇam || 30 ||
palānāṃ dvisahasraṃ ca bhāra ekaḥ prakīrtitaḥ || 31 || tulā palaśataṃ jñeyā sarvatraivaiṣa niścayaḥ |
Āḍhamalla. atha bhāraparimāṇaṃ tulāparimāṇamapyāha - palānāmiti | pūrvapratipāditānāṃ palānāṃ yat sahasradvayaṃ tena eko bhāraḥ prakīrtitaḥ kathitaḥ | etena bhāro viṃśatitulābhiḥ parimito bhavati | tulā ca palaśataparimitā jñeyā | tathācoktam - ‘tulāpalaśataṃ tāsāṃ viṃśatirbhāra ucyate | khārī bhāradvayenaiva smṛtā ṣaḍbhājanādhikā’ iti | eṣa niścayaḥ sarvatraiva sarvadeśeṣveva prayogeṣu vā jñeya ityarthaḥ, natu kevalaṃ magadhadeśe | eveti niścayārthabodhakaḥ || 31 ||
māṣaṭaṅkākṣabilvāni kuḍavaḥ prasthamāḍhakam || 32 || rāśirgoṇī khāriketi yathottaracaturguṇāḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ sakalamānajñāpanāryaṃ ślokenaikena mānamāha-- māṣetyādi | māṣādikhāryavasānā yathottaraṃ caturguṇā jñeyāḥ | yo yasmāduttaro yathottaraṃ, etena kimuktaṃ bhavati-māṣāccaturguṇaḥ śāṇaḥ śāṇāt karṣaścaturguṇaḥ karṣāccaturguṇaṃ bilvamityādyā apare mitā iti | bilvamatra palaṃ, rāśirdroṇasaṃjñaḥ, goṇītyanena droṇī kathitā || 32 ||
guñjādimānamārabhya yāvatsyātkuḍavasthitiḥ || 33 || dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam | prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ3 taddravārdrayoḥ || 34 || mānaṃ tathā tulāyāśca dviguṇaṃ na kvacitsmṛtam |
Āḍhamalla. idānīṃ dravārdraśuṣkadravyāṇāmanuktānāṃ mānaṃ nirdeṣṭumāha-guñjāprabhṛtimānamārabhya yāvat kuḍavasthitiḥ syāt tāvaddravyādīnāṃ mānaṃ samaṃ jñeyam | guñjā ādiryeṣāṃ te māṣakakolākṣaśuktiprasṛtāḥ kuḍavaparyantāḥ | dravaṃ toyādi, ārdraṃ tatkṣaṇoddhṛtaṃ; śuṣkaṃ sūryāṃśubhiḥ śoṣitaṃ cirakālaṃ dhṛtaṃ ca | eke yāvanna kuḍavasthitiriti paṭhanti tatra kuḍavādarvāk samamiti | tathāhi—‘raktikādiṣu māneṣu yāvanna kuḍavo bhavet | śuṣke dravārdrayostāvat tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam’ iti | etadapi tantrāntare yathā-‘prasthādi mānamārabhya dviguṇaśca dravārdrayoḥ | kuḍavo 'pi kvaciddṛṣṭo yathā dantīghṛte matam’ iti || 33 || dī.- prasthādimānamiti | prasthādiparimāṇamārabhya yāvat tulā pūryate tāvaddravārdrayordviguṇaparimāṇaṃ jñeyam | dviguṇaṃ tu śuṣkadravyādityarthaḥ | tathāca-‘śuṣkadravyasya yā mātrā tvārdrasya dviguṇā hi sā | śuṣkasya gurutīkṣṇatvāttasmādardhaṃ prayojayet’ | prasthādimānamityādiśabdāt ṣoḍaśapalamārabhya yāvat palaśataṃ pūryate tāvadityarthaḥ | (na tathā4 tulāyāḥ |) tulāyā upari mānaṃ kvacit kutrāpi dviguṇaṃ na tatkāryaṃ dravārdrayoriti śeṣaḥ | uparimānamiti droṇādikam | tathāca -‘dvaiguṇyaṃ na tulāmānāditi mānavido viduḥ | yato dravārdraśuṣkādeḥ prasiddhiścātra lokataḥ’ | etadabhiprāyaṃ snehapākaviṣaye prāyaśo manyante kvacit || 34 ||
mṛdvṛkṣaveṇulohāderbhāṇḍaṃ yaccaturaṅgulam || 35 || vistīrṇaṃ ca tathoccaṃ ca tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet |
Āḍhamalla. idānīṃ dravamānārthaṃ kuḍavapātranirmāṇamāha- mṛditi | mṛdādivastubhirnirmitaṃ yadbhāṇḍaṃ bhavati tat paramitaṃ dravadravyaṃ kuḍavasaṃjñitaṃ vadet | kathaṃbhūtaṃ ? āyāmaparimāṇābhyāṃ caturaṅgulapramāṇaṃ, tathā uccenāpi caturaṅgulam | veṇuṃ vaṃśaṃ, lohamaṣṭavidhaṃ tacca suvarṇarajatatāmrāraghoṣatrapusīsakalohasaṃjñam | ādigrahaṇāccarmaśrṛṅgadantopalādayaḥ | aṅgulaśabdenātrāṅguṣṭhanakhatala- bhāgaṃ gṛhṇanti | kecit ‘madhyamāṅgulikāyāstu madhyamaparvamitāṅgulami’ti | yadvā caturbhiraṅgulibhiḥ parimitaṃ caturaṅgulamiti prasiddham | etat parimāṇaṃ dravadravyārthaṃ5 boddhavyam || 35 ||
Kāśīrāma Vaidya. taddviguṇaṃ na, tarhi tulayā vinā kutaḥ? tadāha - mṛdvṛkṣaveṇulohādeḥ caturaṅgulaṃ vistīrṇaṃ coccaṃ ca yadbhāṇḍaṃ tanmānaṃ kuḍavaṃ vadet mṛṇmayaṃ, vṛkṣakāṣṭhakṛtaṃ, vaiṇavaṃ vṛkṣavadveṇukṛtaṃ, lohamāyasaṃ caturaṅgulīkṛtaṃ tanmānaṃ kuḍavamityarthaḥ, pūrvadeśe prasiddhamiti || 35 ||
yadauṣadhaṃ tu prathamaṃ yasya yogasya kathyate || 36 || tannāmnaiva sa yogo hi kathyate 'tra viniścayaḥ |
Āḍhamalla. atha prayogāṇāmādidravyāṅkitasaṃjñā nirdeṣṭumāha- yaditi | yasya yogasya gaṇasvarūpasya prathamamādipaṭhitamauṣadhaṃ bhavati tannāmnaiva sa yogaḥ6 kathyate ityatra viniścayo jñātavyaḥ| yathā-kṣudrādi, guḍūcyādīti tātparyārthaḥ | magadhadeśe prāyaśaḥ pracaratītyato māgadhaparibhāṣā kathyate || 36 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasya yogasya yatprathamaṃ auṣadhaṃ kathyate sa yogastannāmnaiva bhavediti niścayaḥ || 36 || iti māgadhaparibhāṣā ||
atha kāliṅgaparibhāṣā | sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam ||37|| prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prakalpayet |
Āḍhamalla. idānīṃ kāliṅgaparibhāṣāṃ darśayitumāha -- atheti | tatrādau mātrāvyavacchedārthaṃ ślokamekaṃ paṭhanti kecit tamāha - sthitiriti | mātrāyāḥ parimāṇasya sthitirvyavasthā nāsti, yataḥ kālādikamavekṣya parimāṇaṃ yuñjyādityabhiprāyaḥ | kālaṃ śītoṣṇavarṣālakṣaṇaṃ, bheṣajagrahaṇakālaṃ vā | agnirapi caturvidho mandatīkṣṇaviṣamasamabhedena | vayo 'pi trividhamādimadhyāntam7 | balamapi hīnottamamadhyamam | prakṛtirapi tridhā hīnamadhyottamā, athavā deśajātiśarīrādibhiḥ prakṛterbahavo bhedāḥ | doṣo 'pi trividho vātādibhedena8 | deśo 'pi dvividho bhūmidehaprabhedena | bhūmideśastu tridhā jāṅgalānūpasādhāraṇabhedena, dehadeśo 'pi tridhaiva pūrvoktaḥ || 37 ||
Kāśīrāma Vaidya. atra mātrāyāḥ sthitirnāstyeva -
yato mandāgnayo hrasvā hīnasattvā narāḥ kalau ||38|| atastu mātrā tadyogyā procyate sujñasammatā |
Āḍhamalla. atha bhakṣaṇārthaṃ prāguktā kāliṅgaparibhāṣā 'sti atastāmapi darśayannāha - yata iti | yataḥ kāraṇāt kalau kaliyuge īdṛśā narāḥ santi, ataḥ sthitihetoḥ tadyogyaiṣā narāṇāṃ vihitā mātrā bhakṣaṇadravyaparimāṇaṃ procyate kathyate ityarthaḥ | kathambhūtā ? sujñasammatā iti mānavedibhiḥ puruṣairvicāryamāṇā ityarthaḥ | kīdṛśāste narāḥ | mandāgnaya iti svalpāhāriṇaḥ, hrasvāścetyalpakāyāḥ hīnasattvā iti svalpabalāḥ || 38 ||
Kāśīrāma Vaidya. kutaḥ ? yataḥ kalau mandāgnayo narāḥ hrasvāḥ hīnasattvāśca, ataḥ kālamagniṃ vayaḥ balaṃ prakṛtiṃ doṣaṃ deśaṃ dṛṣṭvā yā tu tatsammatā tadyogyā mātrā procyate sā yojyeti śeṣaḥ || 38 ||
yavo dvādaśabhirgaurasarṣapaiḥ procyate budhaiḥ || 39 || yavadvayena guñjā syāttriguñjo valla ucyate | māṣo guñjābhiraṣṭābhiḥ saptabhirvā bhavetkvacit||40|| syāccaturmāṣakaiḥ śāṇaḥ sa niṣkaṣṭaṅka eva ca | gadyāṇo māṣakaiḥ ṣaḍbhiḥ karṣaḥ syāddaśamāṣikaḥ ||41 || catuṣkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ daśaśāṇamitaṃ budhaiḥ | catuṣpalaiśca kuḍavaṃ prasthādyāḥ pūrvavanmatāḥ || 42 ||
Āḍhamalla. idānīṃ tattulanamāha - yava ityādi | dvādaśabhirdvādaśasaṃkhyākairgaurasarṣapaireko yavaḥ, gauragrahaṇaṃ tadanyajātivyavacchedārtham | īdṛśena yavadvayena ekā guñjā syādbhavet| triguñjo guñjātrayaḥ, eko vallaḥ vallasaṃjñaḥ prasiddhaḥ parimāṇaḥ | aṣṭābhiraṣṭasaṃkhyābhirguñjābhiḥ kṛtvā eko māṣaḥ kathitaḥ, māṣo 'tra ṭaṅkasya caturthāṃśaḥ | kvaciditi kutrāpi saptabhirguñjādibhiḥ kṛtvā māṣako jñeya iti tantrāntarīyamataṃ, tacca viṣakalpe pracaritamiti vadanti kecit sarvatrāprasiddhatvāt | guñjāpyatraivoktā jñeyā | caturmāṣakaiḥ kṛtvā ekaḥ śāṇaḥ sa eva niṣkaḥ ṭaṅkaśca paryāyanāmnā kathitaḥ | ṣaḍbhiḥ saṃkhyākairmāṣakaiḥ kṛtvā eko gadyāṇaḥ, sa ca sārdhaṭaṅkaikena parimito bhavati | gadyāṇa iti parimāṇasaṃjñāśabdaḥ | daśamāṣakaireva ekaḥ karṣaḥ syāt, karṣo 'kṣaḥ kathitaḥ sa ca sārdhadviśāṇamitaḥ | catuṣkarṣaiḥ kṛtvā palamekaṃ proktaṃ kathitam; palaṃ prasiddhaṃ karṣeṇaivoktaṃ, mānatastat9 palaṃ daśaśāṇamitaṃ boddhavyam | īdṛśaiścaturbhiḥ palaiḥ kṛtvā kuḍavamekaṃ taccatvāriṃśacchāṇaparitulitaṃ bhavati | prasthādyāḥ pūrvavan matāḥ | iti prasthādyavaśiṣṭaṃ māgadhaparibhāṣāvajjñeyamanukrameṇetyarthaḥ10 | na tu tattulyamānaṃ11 ; etena kuḍavāccheṣamānamapyatraiva pratipāditapalena parimitaṃ boddhavyam | na tu māgadhaparibhāṣoktapaleneti tātparyārthaḥ || 39-42 ||
Kāśīrāma Vaidya. dvādaśagaurasarṣapaiḥ kṛtvā budhairyavaḥ procyate; gaurasarṣapaiḥ pītasarṣapaiḥ | yavadvayena guñjā syāt bhavet triguñjo valla ucyate aṣṭabhiḥ guñjābhiḥ saptabhirvā kvacidbhavet caturmāṣakaiḥ śāṇaḥ syāt sa eva niṣkaḥ ṭaṅkaśca; ṣaḍbhiḥ māṣakairgadyāṇaḥ syāt daśamāṣikaḥ karṣo bhavet catuṣkarṣaiḥ palaṃ proktaṃ kiṃ viśiṣṭaṃ daśaśāṇamitaṃ catuḥpalaiḥ kṛtvā kuḍavaṃ proktaṃ prasthādyāḥ pūrvavajjñeyāḥ || 39-42 || iti kāliṅgaparibhāṣā ||
kāliṅgaṃ māgadhaṃ ceti dvividhaṃ mānamucyate || 43 || kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ mānavido12 viduḥ |
Āḍhamalla. yadyapi deśāntare bahūni mānāni santi tathāpi dve parimāṇe prasiddhe iti vicāryāha - kāliṅgamiti | kaliṅgamiti kecit paṭhanti | kāliṅgamiti kaliṅgadeśe pracuraṃ prasiddhaṃ yat tat kāliṅgaṃ; magadhadeśe prāyaśaḥ pracaratīti māgadhamānam | iti dravyāṇāṃ parimāṇamiti, dvividhaṃ dviprakāramucyate mānavedibhiḥ kathyata ityarthaḥ ||43|| iti kāliṅgaparibhāṣā ||
navānyeva hi yojyāni dravyāṇyakhilakarmasu | vinā viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ guḍadhānyājyamākṣikaiḥ ||44|
Āḍhamalla. idānīṃ dravyāṇāṃ yuktāyuktavicāramāha- navānīti | akhilakarmasviti daśadhā dravyakalpanāviṣayeṣu nūtanadravyāṇi yojyānīti bhāvaḥ | yataḥ- ’sarvaṃ ca kṣīravadvīryayuktaṃ bhavati bheṣajam | teṣāmalābhe gṛhṇīyādanatikrāntavatsaram’ iti | viḍaṅgādidravyaṃ vinā tena viḍaṅgaprabhṛtikaṃ purātanaṃ guṇakaramiti tātparyārthaḥ purātanatvaṃ saṃvatsarādupari bhavati | tatra dhānyaṃ dhānyakaṃ, ājyaṃ ghṛtaṃ tadatrāpakvaṃ jñeyaṃ, pakvaṃ tu hīnavīryaṃ syāt | tathāhi - ‘ghṛtamabdāt paraṃ pakvaṃ hīnavīryaṃ prajāyate | tailaṃ pakvamapakvaṃ vā cirasthāyi guṇādhikam’ iti purāṇaṃ rūkṣādiguṇasaṃyuktatvāt || 44 ||
Kāśīrāma Vaidya. hīti niścayena akhilakarmasu navānyeva dravyāṇi yojyāni | viḍaṅgakṛṣṇābhyāṃ vinā, guḍadhānyājyamākṣikaiśca vinā ||
guḍūcī kuṭajo vāsā kūṣmāṇḍaṃ ca śatāvarī | aśvagandhā sahacarī śatapuṣpā prasāriṇī ||45|| prayoktavyā sadaivārdrā dviguṇā13 naiva yojayet | śuṣkaṃ14 navīnaṃ yaddravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu || 46 || ārdraṃ ca dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ ye sarvakāleṣvārdrā adviguṇā dravyaviśeṣā yojyāstānāha - guḍūcīti | guḍūcīpūrvakāḥ prasāriṇīparyantā oṣadhyaḥ sadaiva sarvasmin kāle ṛtau vā tatkālīnoddhṛtāḥ prayoktavyāḥ, ete ca dravyaviśeṣā dviguṇā na kāryā vīryotkṛṣṭatvāt | guḍūcī prasiddhā; kuṭajo vṛkṣaviśeṣaḥ sa ca kauraiyāśabdavācyaḥ15 | vāsā āṭarūṣakaḥ, sahacaraḥ kuraṇṭakaḥ piyāvāsā iti śeṣaḥ | prasāriṇī svanāmakhyātā | etasyāgre ’śuṣkaṃ navīnaṃ yaddravyaṃ yojyaṃ sakalakarmasu | ārdraṃ ca dviguṇaṃ yuñjyādeṣa sarvatra niścayaḥ’ iti ślokaṃ paṭhanti kecit sa coktamevārthaṃ draḍhayati16 na doṣaḥ paunaruktyā | dviguṇamatra ekadravyabhāgāpekṣayā tat pūrvamuktaṃ na tu samasamānāt | sarvatreti kalpanāsu || 45 ||
Kāśīrāma Vaidya. guḍūcyādyāḥ prasāriṇyantāḥ sadaivārdrāḥ prayoktavyāḥ, dviguṇā naiva kārayet || 45 ||yābhiḥ pūrvoktābhirvinā śuṣkaṃ navīnaṃ yaddravyaṃ tatsakalakarmasu yojyam | ārdraṃ yaddravyaṃ tadviguṇaṃ yuñjyātprasthādimāneṣu tulāyā vinā dravārdradravyaṃ yadyuktaṃ bhavati tadā dviguṇaṃ kāryaṃ nānyatra eṣo mayā niścayaḥ kṛtaḥ ||4 6 ||
kāle 'nukte prabhātaṃ syādaṅge 'nukte jaṭā bhavet|| 47 || bhāge 'nukte tu sāmyaṃ syātpātre 'nukte ca mṛṇmayam | drave 'nukte17 jalaṃ grāhyaṃ taile 'nukte tilodbhavam ||48||
Āḍhamalla. idānīmanuktaprayoge tadbhakṣaṇakālādikamāha - kāle18 bheṣajabhakṣaṇasamaye 'nukte aprakāśite sati prabhātaṃ prātaḥkāla eva syāt, tathāṅge dravyāvayave 'nukte sati jaṭā mūlaṃ syādityarthaḥ | bhāge dravyāṇāṃ parimāṇe 'nukte sati sāmyaṃ syāt sarveṣāṃ samatā bhavatītyarthaḥ | pātre iti dravyasya karaṇārthaṃ sthāpanārthaṃ ca bhājane 'nukte sati tadā mṛṇmayaṃ mṛtpātraṃ grāhyam | cakārāddravānuktaviṣaye pānīyaṃ, tathācoktaṃ ‘drave 'pyanukte jalameva deyaṃ bhāge 'pyanukte samatā vidheyā | aṅge 'pyanukte vihitaṃ tu mūlaṃ kālepyanukte divasasya pūrvam’ iti || gū. - auṣadhabhakṣaṇārthamanukte kāle sati prabhātaṃ syāt | aṅge anukte sati jaṭā bhavet | anukte māne sati sāmyaṃ syāt | kvāthādikathanasamaye anukte pātre sati mṛṇmayaṃ syāt bhavet || 47 || 48 ||
ekamapyauṣadhaṃ yoge yasminyatpunarucyate | mānato dviguṇaṃ kāryaṃ taddravyaṃ tattvadarśibhiḥ || 49 ||
Āḍhamalla. atha yogeṣu punaruktadravyasya mānamāha- ekamiti | yatra yoge ekaṃ vāpi dravyaṃ dviparyāyanāmnā kathitaṃ tadevauṣadhaṃ mānataḥ parimāṇāt dviguṇaṃ kāryaṃ dviguṇitā ca ekadravyabhāgāpekṣayā iti tattvadarśibhirāyurvedarahasyajñāpakaiḥ proktamityarthaḥ | tathāhi – ‘ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ punarucyate | tajjñātavyamihāryeṇa mānato dviguṇaṃ bhavet ||’ iti || 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasminyoge ekamapyauṣadhaṃ punarucyate taddravyaṃ tattvadarśibhiḥ vaidyairmānataḥ dviguṇaṃ proktam | anyadapi sāṃpradāyikaṃ prayogaṃ vadanti granthāntarāt - ‘cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaḥ syuścandanānvitāḥ | kaṣāyalepayoścātra yujyate raktacandanam’ || 49 ||
cūrṇasnehāsavā lehāḥ prāyaśaścandanānvitāḥ | kaṣāyalepayoḥ prāyo yujyate raktacandanam || 50 ||
Āḍhamalla. idānīṃ sāmānyacandanagrahaṇaṃ yogaviśeṣeṣu vibhajannāha - cūrṇeti | cūrṇādayaḥ kalpanāḥ candanagrahaṇena śvetacandanānvitā jñeyāḥ | āsavagrahaṇena sarve sandhānakāśca | avalehagrahaṇena guṭikāgrahaṇaṃ, yathā lavaṅgādicūrṇe lākṣāditaile triphalāghṛte drākṣāsave cyavanaprāśāvalehe draṣṭavyam | kaṣāyalepayostu candanagrahaṇena raktacandanaṃ yojyamityarthaḥ | kaṣāyaṃ svarasādipañcakaṃ tena svarasakvāthaphāṇṭahimakalkādayaḥ | lepo daśāṅgaprabhṛtayaḥ | prāya iti grahaṇāt kutrāpi vyādhyanurūpaṃ boddhavyam | na cātra niyamārthaṃ ‘prāyaḥśabdaḥ, yato nyūnamācaṣṭe kvacit | tathāhi - ‘prāyaḥśabdo viśeṣārthe kvacinnyūne 'pi dṛśyate’ iti| chardyarthamelādicūrṇaṃ raktacandanānvitamiti prasiddhiḥ, vyādhivihitatvāt | tathācoktaṃ - ‘raktaṃ śītaṃ guru svādu charditṛṣṇāsrapittajit | tiktaṃ netrahitaṃ vṛṣyaṃ jvaravraṇaviṣāpaham’ iti || 50 ||
guṇahīnaṃ bhavedvarṣādūrdhvaṃ tadrūpamauṣadham | māsadvayāttathā cūrṇaṃ hīnavīryatvamāpnuyāt || 51 || hīnatvaṃ guṭikālehau labhete vatsarātparam | hīnāḥ syurghṛtatailādyāścaturmāsādhikāttathā || 52 || oṣadhyo laghupākāḥ syurnirvīryā vatsarātparam | purāṇāḥ syurguṇairyuktā āsavā dhātavo rasāḥ ||53||
Āḍhamalla. idānīṃ prasiddhadravyāṇāṃ kālātikrameṇa hīnaguṇatvamāha - guṇahīnamiti | varṣādūrdhvaṃ saṃvatsarādupari tadrūpamauṣadhaṃ guṇahīnaṃ bhavet svakāryakaraṃ na bhavatītyarthaḥ | tadrūpamiti yādṛśaṃ dravyasvarūpaṃ tādṛśameva tadrūpaṃ kathitaṃ na tu cūrṇādikalpitam | tathāca - ‘dhāturūpaṃ dravyavarjaṃ na śreṣṭhaṃ vatsaroṣitami’ti | tathā cūrṇaṃ tālīsādyādikaṃ, māsadvayādupari hīnavīryasya bhāvaḥ hīnavīryatvamāpnuyāt, vīryahānirapyatra bhāvamātraṃ na tu sarvathā vīryarahitatvam19 , yatastantrāntare dṛśyate hi lavaṇabhāskarādīnāṃ bahuparimāṇaṃ cirakālasevanārtham | taduktaṃ - ‘pippalī pippalīmūlaṃ dhānyākaṃ kṛṣṇajīrakam | saindhavaṃ ca viḍaṃ20 caiva patraṃ tālīsakeśaram || eṣāṃ dvipalikān bhāgān pañca sauvarcalasya ca | maricā 'jājiśuṇṭhīnāmekaikasya palaṃ palam|| tvagele cārdhabhāge ca sāmudrāt kuḍavadvayam | dāḍimāt kuḍavaṃ caiva dve pale cāmlavetasāt ||’ iti | etat sambhāraṃ bahukālopayogikam, anyathā vyarthametat tasmādbhāvamātraṃ cūrṇasya māsadvayādupari hīnatvaṃ syādityabhiprāyaḥ| guṭikā vijayādiguṭikā, lehāḥ khaṇḍakhādyā avalehaprabhṛtayaścirakālasthitā api svaguṇaṃ na parityajanti kintu kiñcidguṇarīhatā iti bhāvaḥ | tathā tailaghṛtādyāścaturmāsādhikādapi vatsarāt paraṃ svaguṇaṃ na parityajanti kintu kiñcidguṇarahitā iti bhāvaḥ, caturmāsādhikādvatsarāt paraṃ ṣoḍaśamāsāduparītyarthaḥ | eke caturmāsādhikāstatheti paṭhanti | tatra caturmāsagrahaṇena varṣākālaṃ manyante, ‘varṣāyāmuṣitaṃ snehaṃ pakvaṃ hīnatvamāpnuyāt’ iti vacanāt | tatheti grahaṇāt atrāpi na bhāvamātraṃ kintu dravyasamūhapākajasya guṇasya hānirna tu prakṛtiguṇahāniḥ | tathāca ‘lehaḥ siddho guḍādīnāṃ guṇahīno bhaveddhruvam | snehādyāḥ pūrvavīryāḥ syuste caturmāsatastathā’ iti | kecittu ‘hīnaṃ ca syād ghṛtaṃ pakvaṃ tailaṃ vā vatsarāt param’ iti keṣāñcinmatamavalokya paṭhanti tanna sarvasammatam | yataḥ sarvasammataṃ vākyamidaṃ dṛśyate ‘ghṛtamabdāt paraṃ kiñciddhīnavīryatvamāpnuyāt | tailaṃ pakvamapakvaṃ vā cirasthāyi guṇādhikam’ iti | laghupākā oṣadhyo varṣādupari nirvīryāḥ syuḥ, niḥśeṣeṇa vīryarahitā ityarthaḥ | na tu hīnatvam | tāśca yavagodhūmapramukhāḥ | tathāca ‘eteṣu yavagodhūmatilamāṣā navā hitāḥ | rūḍhāḥ purāṇā virasā na tathā guṇakāriṇaḥ |’ iti | atha cirakālasthitā ye utkṛṣṭaguṇāḥ syustānāha - purāṇā ityādi | purāṇāścirakālasthitā bahusaṃvatsaroṣitā apītyarthaḥ | guṇairyuktā iti te āsavādayo viśiṣṭaguṇānvitā bhavantītyadhyāhāryam | āsavā madyabhedāḥ, āsavā iti bahuvacanena sarve sandhānakāśca jñeyāḥ | dhātava iti suvarṇarajatādayaḥ, bahuvacanācca saṃsiddhamṛgāṅkādayo 'pi boddhavyāḥ || 51-53 ||
Kāśīrāma Vaidya. varṣātsaṃvatsarādūrdhvaṃ tadrūpaṃ auṣadhaṃ guṇahīnaṃ bhavet | varṣādūrdhvaṃ saṃvatsarādanantaraṃ na tu varṣāṛtubhya ūrdhvaṃ | tathā tena prakāreṇamāsadvayānantaraṃ cūrṇaṃ hīnavīryatvamāyāt| guṭikāvalehau etau dvau saṃvatsarātparaṃ hīnatvaṃ labhete | tathā tena prakāreṇa varṣādadhikāḥ ghṛtatailādyāḥ hīnāḥ syuḥ bhaveyuḥ | caturmāsādhikāḥ cāturmāsyādhikā laghupākāḥ oṣadhyaḥ vatsarātparaṃ nirvīryāḥ syuḥ | āsavā dhātavo rasāḥ purāṇā eva guṇairyuktāḥ syuḥ ||51-53||
vyādherayuktaṃ yaddravyaṃ gaṇoktamapi tattyajet | anuktamapi yadyuktaṃ yojayettatra tadbudhaḥ || 54 ||
Āḍhamalla. idānīṃ rogāṇāmuktānuktadravyaviśeṣamāha - vyādheriti | yasya vyādherayuktamasātmyaṃ yaddravyaṃ gaṇeṣūktamapi tattyājyam, yathā atīsāre pathyā | yadgaṇe 'nuktamapi vyādheḥ sātmyaṃ tatra tadyojyamiti vyavahāraḥ | yathā 'tīsāre stambhanārthaṃ vatsakapāṭhādi | tathācoktam - ‘gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhau na yaugikam | taduddharedyaugikaṃ tu prakṣipedanyayaugikam iti || 54 ||
Kāśīrāma Vaidya. vyādheḥ rogasya yat ahitam ayuktaṃ dravyaṃ tat gaṇoktamapi tyajet | gaṇeṣvanuktaṃ dravyaṃ yuktaṃ bhavati cedāyojayet || 54 || iti yuktāyuktavicāraḥ ||
āgneyā vindhyaśailādyāḥ saumyo himagirirmataḥ | atastadauṣadhāni syuranurūpāṇi hetubhiḥ || 55 || anyeṣvapi prarohanti vaneṣūpavaneṣu ca |
Āḍhamalla. idānīṃ dravyāharaṇārthaṃ deśādikathanamāha21 - āgneyā iti | yato vindhyaśailādyā āgneyāḥ agniguṇabhūyiṣṭhāḥ | ādigrahaṇānmalayasahya- pāriyātrā(parvatā)dayaḥ| himagiristu saumyo mataḥ, saumyaguṇabhūyiṣṭha ityarthaḥ | ato hetostadudbhavāni dravyāṇi tadrūpāṇi syuruṣṇaśītavīryāṇi bhavantītyarthaḥ | na kevalaṃ śailajātāni anyeṣvapi vaneṣūpavaneṣu ca yāni prarohanti tānyapi hetubhiḥ kṛtvā śītoṣṇavīryāṇi bhavantīti tātparyārthaḥ | heturapi ṛtusvarūpamiti, etena yādṛśaṃ ṛturūpaṃ śītoṣṇādikaṃ bhavati tādṛśameva tajjātadravyasya vīryamityarthaḥ | āgame 'pi ‘agnīṣomīyatvājjagataḥ’ iti | vanamudyānaṃ, upavanaṃ puruṣavyāpārakṛtaṃ pūrvamuktam || 55 ||
Kāśīrāma Vaidya. vindhyaśailādyāḥ oṣadhyaḥ āgneyāḥ, himagiriḥ saumyo mataḥ, himagirau yā oṣadhyaḥ tāḥ saumyāḥ śītaguṇayuktāḥ, ato himagiriḥ parvataḥ saumyo mataḥ | kutaḥ? yataḥ tadauṣadhāni teṣāṃ parvatānāmauṣadhāni hetubhiḥ anurūpāṇi syuḥ yathā śītahetubhirutpannānāṃ rogāṇāṃ uṣṇānyauṣadhānyuṣṇaheturūpāṇi śītalahetunāśakāni bhavanti evaṃ śītānyauṣadhāni uṣṇaheturūpāṇi uṣṇahetunāśakāni bhavantītyarthaḥ | na cāgneyāḥ saumyāścauṣadhyaḥ parvateṣvevotpadyante nānyatra nahyanyeṣvapi tadāha || 55 ||
gṛhṇīyāttāni sumanāḥ śuciḥ prātaḥ suvāsare ||56|| ādityasaṃmukho maunī namaskṛtya śivaṃ hṛdi | sādhāraṇadharādravyaṃ gṛhṇīyāduttarāśritam || 57 ||
Āḍhamalla. idānīṃ dravyāṇāmāharaṇakramamāha - gṛhṇīyāditi | sumanāḥ śobhanacittaḥ puruṣa iti śeṣaḥ, tāni pūrvoktāni dravyāṇi prātararuṇodaye gṛhṇīyādutpāṭya dhārayediti bhāvaḥ | kathaṃbhūtaḥ? śuciriti bāhyābhyantareṇa, ādityamukha iti pūrvābhimukhaḥ, maunītyajalpakaḥ, suvāsare iti viśiṣṭanakṣatrādisaṃyukte dine | kiṃ kṛtvā? citte īśvaraṃ namaskṛtya | sādhāraṇadharādravyamiti sādhāraṇadharā jāṅgalānūpamiśritā22 pṛthvī tatrotpannadravyam | uttarāśritamiti uttaradigvibhāgasthitaṃ mūlaṃ dravyamiti śeṣaḥ | etena dravyāṇāṃ savīryatvaṃ darśitam | keciduttarāśrita iti puruṣaviśeṣaṇaṃ paṭhanti | sa ca uttarābhimukhobhūtvā gṛhṇīyāditi | gṛhṇīyāditi dviruktirniścayārthajñāpanārtham, nānyathā gṛhṇīyādityasya tātparyārthaḥ | eke tu gṛhṇīyāditi padaṃ pūrvaślokena yojanīyamiti vadanti ||56||57||
Kāśīrāma Vaidya. anyeṣu vaneṣu parvateṣu yānyauṣadhāni prarohanti tāni śucirbhūtvā sumanāḥ pumān prātareva suvāsare gṛhṇīyāt | grahaṇavidhānamāha - maunayuktaḥ sa pumān ādityasaṃmukho bhūtvā śivaṃ hṛdi namaskṛtya uttarāśritaṃ sādhāraṇadharādravyaṃ auṣadhaṃ gṛhṇīyādityarthaḥ | granthāntarādbhūmerlakṣaṇamāha ‘varṇagandharasopetā ṣaḍvidhā bhūmirucyate’ | tatra samāṃ gaurāṃ kṛṣṇāṃ lohitāṃ dṛṣadvatīṃ bahujalāṃ kaṭhināṃ ca bhūmimauṣadhagrahaṇāya parīkṣeta | tatra sādhāraṇā bhūmiḥ śreṣṭhā | suśrutaḥ sādhāraṇāṃ bhūmimāha - ‘sarvalakṣaṇasaṃpannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā | dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāśca viśeṣataḥ’ || 56 || 57 ||
valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ | jantuvahnihimavyāptā nauṣadhyaḥ kāryasiddhidāḥ23 ||58||
Āḍhamalla. idānīṃ kutsitasthānajātadravyasya parityāgamāha -valmīketi | valmīkādiṣu sthāneṣu jātā utpannā oṣadhyo na kāryakarāḥ tathā jantuvahnihimavyāptāśca, ityatra vyāptaśabdo jantvādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate | kutsitaṃ bībhatsasthānaṃ, ānūpaṃ jalaprāyasthānaṃ jalavyāptamityarthaḥ | jantuvyāptā iti kṛmijagdhāḥ, vahnivyāptā dāvāgnidagdhāḥ, himavyāptāstuṣārābhivyāptāḥ | oṣadhya iti bahuvacanenātra puṣpaphalamūlatvaksāraniryāsādayo boddhavyāḥ || 58 ||
Kāśīrāma Vaidya. valmīkakutsitānūpaśmaśānoṣaramārgajāḥ jantuvahnihimavyāptāścauṣadhyaḥ kāryasiddhidā na | valmīkajaṃ tu mṛṇmayaṃ, jalaprāyamānūpaḥ | sugamamanyat || 58 ||
śaradyakhilakāryārthaṃ grāhyaṃ sarasamauṣadham | virekavamanārthaṃ ca vasantānte samāharet || 59 ||
Āḍhamalla. idānīmṛtuviśeṣeṇa virekavamanārthamapidravyāharaṇakālamāha - śaradīti | śaradi śaratkāle akhilakāryārthaṃ sakalaprayoganimittaṃ grāhyam | vasantānte grīṣmakāle samāharedgṛhṇīyādityarthaḥ | yadyapi akhilakāryagrahaṇenāpi virekavamanamapi prāptameva tathāpi vākyānāṃ dvaividhyena sāmānyaviśiṣṭatvaṃ darśitamiti na doṣo 'khilagrahaṇena | tathāca ‘grīṣme mañjarikāgreṣu varṣāsu dalacarmaṇī | vasante mūlamāśritya vṛkṣāṇāṃ ca rasasya ca’ || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. śaradi akhilakāryārthaṃ sarvakāryārthaṃ sarasam auṣadhaṃ grāhyam | virekavamanārthaṃ vasantānte vasantamadhye samāharet ||59||
atisthūlajaṭā yāḥ syustāsāṃ grāhyāstvaco budhaiḥ | gṛhṇīyātsūkṣmamūlāni sakalānyapi buddhimān ||60|| nyagrodhādestvaco grāhyāḥ sāraḥ syādbījakāditaḥ | tālīsādeśca patrāṇi phalaṃ syāttriphalāditaḥ || 61 || dhātakyādeśca puṣpāṇi snuhyādeḥ kṣīramāharet | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe paribhāṣā nāma prathamo 'dhyāyaḥ||1||
Āḍhamalla. athānuktāvayavānāṃ dravyāṇāmaṅgagrahaṇamāha - atisthūleti | yā oṣadhyaḥ atisthūlajaṭāḥ pṛthutaramūlāḥ tāsāmoṣadhīnāṃ tvaco valkalā grāhyāḥ, tāśca vaṭanimbāmraprabhṛtayaḥ | dhruvamiti niścayena | yāni sūkṣmamūlāni dravyāṇi tānyapi sakalāni gṛhṇīyāt, buddhimāniti sadvaidyaḥ | sūkṣmamūlāni gokṣurakaṇṭakāriprabhṛtīni | sakalānīti mūlapatrapuṣpaśākhānvitānītyarthaḥ | ‘atisthūlajaṭāyāḥ syu’riti kecit paṭhanti | tatrātisthūlajaṭānāṃ tvaco grāhyā iti daśamūlapakṣe pracāraḥ || atha dravyāṇāṃ prasiddhāṅgāharaṇatvena viśeṣamāha - nyagrodhāderiti | nyagrodhāderityanena viśeṣo darśitaḥ, nyagrodho vaṭavṛkṣastadāderdravyasyānuktatvāt tvaco valkalā grāhyāḥ, ādiśabdāt plakṣāmrajambūkapītanakāśvatthaprabhṛtayaḥ | bījakādita iti | bījako vijayāsāro vṛkṣaviśeṣastadāditastatprabhṛteḥ sāro madhyasthitaḥ kāṣṭhaviśeṣo grāhyaḥ, ādiśabdāt khadirāsanabandhūkavavvūlādīnāṃ grahaṇam | tālīsāderiti tālīsaḥ svanāmakhyātaḥ tadādestatpūrvakāt patrāṇi palāśāni grāhyāṇi ādigrahaṇāt patrakakaumārīnāgavallīpatraśākādayaḥ | triphalādita iti triphalā prasiddhā | tadāditastatprabhṛteḥ phalaṃ grāhyam ādigrahaṇāt priyaṅgukaṅkolamadanaphalādayaḥ | tālīsādeśceti | cakārādanuktānyapi puṣpaniryāsaśuṅgādīnyanumānato boddhavyāni || 60 || 61 || iti śrīvātsavyanvayāprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe paribhāṣā nāma prathamo 'dhyāyaḥ || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. yā auṣadhyaḥ atisthūlajaṭāḥ syurdhruvamiti niścayena tāsāṃ tvaco grāhyāḥ | buddhimānpumān sūkṣmamūlāni auṣadhāni gṛhṇīyādityarthaḥ | nyagrodhādeḥ sthūlavṛkṣasya tvaco grāhyāḥ bījakāditaḥ vijayasārakhadirādeḥ sāraḥ syāt triphalāditaḥ phalaṃ syāt ādiśabdājjātīphalakaṭphalādayo 'pi || 60 || 61 || iti śrīkāśīrāmavaidyaracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ sūtrasthāne paribhāṣādhyāyaḥ prathamaḥ || 1 ||

Editor's notes

  1. 1 ‘'bhito namaḥ’ iti pā.; ↩
  2. 2 ‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāve cvirna sambhavati, rogāṇāmutpattita eva vighnasvarūpatvenāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ; ↩
  3. 3 ‘dravāderdviguṇaṃ matam’ pā. | ↩
  4. 4 vandhanīdhṛtapāṭho nāsti ‘kha’ pustake | ↩
  5. 5 dravyāṇāṃ gurulaghutvāttaratamābhyāṃ tato'pyasaṃbhavādidaṃ kuḍavabhāṇḍaṃ samadravadravyārthaṃ boddhavyam | vastutastu ‘ārdradravyasya kuḍavaḥ palairaṣṭābhireva ca | śuṣkadravyacatuṣkeṇa kuḍavaḥ samudāhṛtaḥ’ iti hārītoktamihāpi smartavyam || ↩
  6. 6 svakalpita ityartha:| kvacittu yogasyaiva mahimajñāpanārthaṃ nāmāntaraṃ kalpitaṃ bhavati | yathā sudarśanacakravajjvareṣu cūrṇamiti luptomā etena lehatailarasādiṣu na doṣa: | ↩
  7. 7 ‘mādimadhyottaram’ pā. | ↩
  8. 8 ādiśabdena pittakaphagrahaṇam| ↩
  9. 9 mānamiti mūlapāṭhaṃ tyaktvā sāmeti śodhanaṃ kalikātāmudrakāṇāṃ pāṇḍityamūlakam | ↩
  10. 10 iyaṃ ṭippaṇirdvādaśe pṛṣṭhe draṣṭavyā | ↩
  11. 11 ‘tasyāstulitena pā. | ↩
  12. 12 ‘prāhurmānavido janāḥ’ pā. | ↩
  13. 13 ‘vāsānimbapaṭolaketakabalākṛṣmāṇḍakendrīvarī varṣābhukuṭajāśca kandasahitā: sāpūtigndhāmṛatā: | aindrīnāgabalākuraṇṭakapuraśchamṛtā sarvadā sādro eva tu na kvacidviguṇitā: kāryeṣu yojyā budhai: ||’ iti bhāvamiśroktamapīha dhyeyam || ↩
  14. 14 dīpikāmate prakṣiptamidam| ↩
  15. 15 ‘kuṭaiyā’ pā. | ↩
  16. 16 ‘ato’ iti vardhitaṃ kalikātānivāsibhiḥ | ↩
  17. 17 prakṣiptamidam| ↩
  18. 18 kalikātāmudritapustake ‘kāla’ iti | ↩
  19. 19 ata evākallakasya saptavarṣaparyantamapi guṇā na hīyante | ↩
  20. 20 ‘cavika’ pā. | ↩
  21. 21 ‘kālā.’ pā.| ↩
  22. 22 ‘rahitā’ pā.| ↩
  23. 23 ‘sādhikāḥ’ pā. | ↩