atha bhaiṣajyākhyānakādhyāyaḥ | bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ
| kaṣāyāṃśca viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ
|| 1 ||
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ
‘bhaiṣajyākhyānakaṃ tathā’ iti, idānīṃ taddarśayannāha -bhaiṣajyasya
ākhyānakaṃ bhakṣaṇakālādikathanam – tadadhikṛtyāha - bhaiṣajyamiti | budho
bhaiṣajyaṃ prāyaśo bāhulyena prabhāte abhyavaharet bhakṣayedityarthaḥ |
bhiṣajā saṃstutaṃ dravyaṃ bhaiṣajyam | budha ityanena auṣadhakālān vīkṣya
svabuddhyā śīlayedityarthaḥ | nātra prabhātameva sarveṣāṃ niyatakālam | ata
eva vakṣyante atraiva viśeṣāḥ | yathā - kaṣāyāṃśca viśeṣeṇeti |
viśeṣagrahaṇena kaṣāyān prātarevābhyavaharet nānyatra | kaṣāyāniti
bahuvacanena svarasādayaḥ pañcakaṣāyasaṃjñakā jñātavyāḥ, tadyathā - ‘svarasaḥ
kalpaniryūhau himaphāṇṭau ca viśrutāḥ’ iti | tatra auṣadhabhakṣaṇe bhedaḥ
kālabhedo darśitaḥ kathita ityarthaḥ | vakṣyamāṇa iti śeṣaḥ
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. prāyaśo bāhulyena
prabhāte bhaiṣajyam avaharet prayojayet viśeṣataḥ kaṣāyāṃśca prayojayet |
tatra bhedastu darśitaḥ ‘kālenukte prabhātaṃ syā’dityatra
|| 1 ||
jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām | kiñcitsūryodaye jāte tathā
divasabhojane || 2 || sāyantane bhojane ca
muhuścāpi tathā niśi |
Āḍhamalla. idānīṃ tadbhedamāha - jñeya
iti | bhaiṣajyagrahaṇe auṣadhabhakṣaṇanimitte nṛṇāṃ pañcavidhaḥ pañcaprakāraḥ
kālaḥ samayo jñeyaḥ | etaccātipātivyādhiṣu na kālaniyama ityeke bhāṣante,
yataḥ ‘atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak | pradīptāgāravacchīghraṃ
tataḥ kuryāt pratikriyām’ iti | satyaṃ, tathāpi kartavyametat | atha
pañcaprakārānāha – kiñciditi | tatra kiṃcit sūryodaye jāte sati ekaḥ kālaḥ, sa
tu prāyaśaḥ kaṣāyārthamādau pratipāditaḥ; ‘kaṣāyārthaṃ viśeṣeṇa’ iti vacanāt |
dvitīyastu divasabhojane bheṣajakālaḥ sa pañcavidho bhavati | bhojanāgre yathā
lavaṇārdrakaṃ bhojanamiśraṃ yathā hiṅgughṛtādikaṃ, bhojanamadhye yathā
pānīyādikaṃ, bhojanānte yathā lavaṅgaharītakyādi bhojanapūrvānte ceti yathā
dhātrīlohamalapitte | tṛtīyakālastu sandhyāsamayabhojane jñeyaḥ, so 'pi
trividhaḥ grāse grāsāntare1
bhuktānte ceti sa cānumānato boddhavyaḥ | caturthakālastu vāraṃvāraṃ kathitaḥ,
sa dvividhaḥ, tatra dravyaṃ sānnaṃ nirannaṃ ceti | pañcamaḥ kālastu niśi
rātrau boddhavyaḥ||2||
Kāśīrāma Vaidya. atha pañcavidhakālaḥ -
tamāha - nṛṇāṃ bhaiṣajyagrahaṇe bhakṣaṇārthe pañcavidhaḥ kālo jñeyaḥ -
kiñcitsūryodaye jāte prathamakālo jñeyaḥ | tathā tena prakāreṇa
divasabhojanena madhyāhne dvitīyaḥ kālo jñeyaḥ | ca punaḥ sāyantane bhojane
tṛtīyaprahare tṛtīyaḥ kālo jñeyaḥ | muhuḥ ko 'rthaḥ - caturthaprahare
caturthaḥ kālo jñeyaḥ | atra muhuravyayam | caturthapraharārdhe darśitaḥ |
niśi sandhyāyāṃ pañcamaḥ kālo jñeyaḥ | iti pañcakālānāmanukramaṇikā
|| 2 ||
prāyaḥ pittakaphodreke virekavamanārthayoḥ
|| 3 || lekhanārthaṃ ca bhaiṣajyaṃ prabhāte
tatsamāharet | evaṃ syātprathamaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām
|| 4 ||
Āḍhamalla. atha teṣāṃ pratyekaṃ
viśeṣavivaraṇamāha - prāya iti | pittakaphodreke sati virekavamanārthayoḥ
dravyaṃ prabhāte bhakṣayedityabhiprāyaḥ | yathā pittodreke virekaḥ kaphodreke
vamanam iti | udreko doṣotkaṭaḥ | anyathā asmin kāle 'pi vamanavirekayorna
niṣedhaḥ | tathāhi ‘sadyobhuktasya vā jāte jvare sāme viśeṣataḥ | vamanaṃ
vamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ’ ityādivacanāt | vamanātiyogena virekaṃ
mṛdu kārayet ityapi na kevalaṃ vamanavirekanimittam | lekhanārthaṃ ca
prātareva lekhanaṃ pattalīkaraṇaṃ puruṣāṇāṃ doṣāṇāṃ ca | puruṣāṇāṃ
yathāsthūlasya madhvambunā, doṣāṇāṃ yathā - vāyostailaṃ, pittasya ghṛtaṃ,
kaphasya madhu iti | evamiti parisamāptaḥ prathamaḥ kālaḥ
|| 3-4 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha prathamakālaḥ |
prāyaḥ atiśayena kaphodreke pittakaphādhikye virekavamanārthayoḥ, ca punaḥ
lekhanārthe kṛśīkaraṇārthe medorogādau dantadhāvanārthe ca | tatra bhaiṣajyaṃ
prabhāte samāharet bhakṣayedityarthaḥ | evam, amunā prakāreṇa bhaiṣajyagrahaṇe
prathamaḥ kālaḥ syāt iti prathamaḥ || 3 || 4
||
bhaiṣajyaṃ viguṇe 'pāne bhojanāgre praśasyate | arucau citrabhojyaiśca miśraṃ
ruciramāharet || 5 || samānavāte viguṇe
mande 'gnāvagnidīpanam | dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak
|| 6 || vyānakope ca bhaiṣajyaṃ bhojanānte
samāharet | hikkākṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt
|| 7 || evaṃ dvitīyakālaśca prokto
bhaiṣajyakarmaṇi |
Āḍhamalla. atha dvitīyakālamāha -
bhaiṣajyamiti | apāne gudasthite vāte viguṇe kruddhe bhojanāgre bhuktādau
bhakṣayedbhaiṣajyamiti śeṣaḥ | arucau satyāṃ
citrabhojyairmanojñavyañjanādikaiḥ saha miśraṃ militaṃ ruciraṃ rucikaraṃ yathā
syāttathā bhakṣayedbhaiṣajyamiti pūrvavanmantavyam | samānavāte nābhisthite
vāyau viguṇe prakupite satyagnimāndye 'pi ca agnidīpanamagnikaraṃ dravyaṃ
bhojanamadhye dadyādityarthaḥ | tathā hikkākṣepakakampeṣu satsu bhojanasya
pūrvamante ca dadyāt | ākṣepako vātaroge paṭhitaḥ, kampo 'pi vātaroge
|| 5-7 ||
Kāśīrāma Vaidya. apāne gudasthe vāyau
viguṇe sati bhaiṣajyaṃ madhyāhne bhojanāgre bhojanādau praśasyate yujyate |
dvitīye kāle madhyāhne iti sarvatraiva yojyam | arucau satyāṃ citrabhojyaiḥ
saha ruciram auṣadhaṃ miśram annayuktaṃ yathā syāttathā āharet prayojayet |
citrabhojyaiḥ nānāvyañjanaiḥ, samānavāte nābhisthe vāyau, mande 'gnau ca sati
agnidīpanabhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak bhojanamadhye dadyāt| kuśalo bhiṣak
vaidyakaśāstre nipuṇaḥ | vyānakope sarvaśarīrasthe vāyau kupite sati
bhaiṣajyamauṣadhaṃ bhojanānte bhojanamadhye samāharedyojayet|
hikkākṣepakakampeṣvadhikeṣu satsu bhojanātpūrvaṃ ante ca bhaiṣajyaṃ yojayediti
śeṣaḥ | ākṣepakaḥ vāyuḥ | evamamunā prakāreṇa dvitīyaḥ kālaḥ bhaiṣajyakarmaṇi
proktaḥ || 5-7 ||
udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi
|| 8 || grāse grāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ
sāndhyabhojane | prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte ca dīyate
|| 9 || auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo 'yaṃ
syāttṛtīyakaḥ |
Āḍhamalla. atha tṛtīyakālamāha - udāne
iti | udāne kaṇṭhasthite vāte kupite, kathaṃbhūte svarabhaṅgādikāriṇi,
svarabhaṅgo vikṛtasvaratvaṃ mūkatvaṃ vā, ādigrahaṇāt kaṇṭhagatarogāṇāṃ
grahaṇam | sāndhyabhojane sandhyāsamayabhojane 'gre grāse kavale grāsāntare
kavalayormadhye bheṣajyaṃ deyamityabhiprāyaḥ | tathā prāṇe hṛdayasthite
prāṇavāte praduṣṭe sati sāndhyasya bhuktasyāhārasya ante prānte auṣadhaṃ
deyamityarthaḥ | dhīrairiti gambhīrabuddhibhiḥ puruṣaiḥ | ayaṃ tṛtīyaḥ kālaḥ
syājjānīyāt | nanu kathaṃ vāyoḥ prāṇādayaḥ pañcabhedā darśitāḥ pittakaphayostu
nodāhṛtāḥ? ucyate - anilastu doṣadhātumalādīnāṃ pradhānatamaḥ
prakopakāraṇahetuśca ata evāsya prakopeṇa pittakaphayoḥ prakopa eva ‘ekaḥ
prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ iti vacanāt | anyadapi ‘svayambhūreṣa
bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ | acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ’
||8-9 ||
Kāśīrāma Vaidya. udāne kaṇṭhasthe vāyau
kupite sāndhyabhojane tṛtīyaprahare bhaiṣajyaṃ grāsagrāsāntare deyam | bhūte
udāne svarabhaṅgādikāraṇaṃ śīlaṃ yasya tasmin hṛdisthe prāṇavāte praduṣṭe sati
sāndhyasya bhuktasyānte tṛtīyapraharamadhye dhīraiḥ prāyaśo bāhulyena auṣadhaṃ
dīyate | ityayaṃ tṛtīyaḥ kālaḥ syāt | iti tṛtīyakālaḥ
|| 8 || 9 ||
muhurmuhuśca tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu ca
|| 10 || sānnaṃ ca bheṣajaṃ dadyāditi
kālaścaturthakaḥ |
Āḍhamalla. atha caturthakālamāha
-muhurmuhurityādi | tṛḍādiṣu satsu muhurmuhurvāraṃvāraṃ sānnamiti
bhaktamiśritaṃ dravyaṃ dadyāt | cakārāt kvacinnirannavyavahārānna doṣaḥ | tṛṭ
tṛṣṇā, garamatra viṣam | iti caturthaḥ kālaḥ
|| 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. muhusturye prahare ko
'rthaḥ | punaḥ tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu sānnaṃ bheṣajam | tṛṭ tṛṣṇā, garaṃ
viṣam | iti caturthaḥ ||10||
ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā
|| 11 || pācanaṃ śamanaṃ deyamanannaṃ
bheṣajaṃ niśi | iti pañcamakālaḥ syāt prokto bhaiṣajyakarmaṇi||12||
Āḍhamalla. atha pañcamakālamāha -
ūrdhveti | rātrau pācanaśamanarūpamauṣadhaṃ cānnarahitaṃ deyamiti bhāvaḥ |
kutra ? ūrdhvajatruvikāreṣu tathā lekhane bṛṃhaṇe ca jatru grīvāmūlaṃ,
tadūrdhvavikārāḥ śirorogādayaḥ | tathāca - ‘ūrdhvajatrujaroge tu sāyaṃ
syādavalehikā’ ityādivacanāt lekhanaṃ pravṛddharogāṇāṃ hrasvānāṃ bṛṃhaṇamiti
kṣīṇadoṣavardhanamiti bhāvaḥ | niśīti sāmānyena sakalarātrāvityeke bhāṣante,
saṃpradāne tu prathamaṃ yāmaṃ varamityarthaḥ | ‘iti pañcamakālaḥ syāt’|
ityasya sthāne ‘ityevaṃ pañcamaḥ kālaḥ’ pāṭhaḥ sādhuḥ | bhaiṣajyahetave
dravyabhakṣaṇanimitte ityevaṃ pañcamaḥ kālaḥ kathitaḥ
|| 11 || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. ūrdhvajatruvikāreṣu
satsu tathā karaṇīye lekhane bṛṃhaṇe 'rthe pācanaṃ dravyaṃ
sthānānmalasañcayamūrdhvamadho vā yannayettacchamanam ityayaṃ bhaiṣajyahetave
pañcamakālaḥ proktaḥ | iti pañcamakālaḥ
|| 11 || 12 ||
dravye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca | saṃbandhena2
kramādetāḥ pañcāvasthāḥ prakīrtitāḥ
||13|| rasaḥ - madhuro 'mlaḥ paṭuścaiva
kaṭutiktakaṣāyakāḥ | ityete ṣaḍrasāḥ khyātā nānādravyasamāśritāḥ||14||
dharāmbukṣmānalajalajvalanākāśamārutaiḥ | vāyvagnikṣmānilairbhūtadvayai
rasabhavaḥ kramāt || 15 || guṇāḥ - guruḥ
snigdhaśca tīkṣṇaśca rūkṣo laghuriti kramāt | dharāmbuvahnipavanavyomnāṃ prāyo
guṇāḥ smṛtāḥ ||16|| eṣvevāntarbhavantyanye
guṇeṣu guṇasañcayāḥ | vīryam - vīryamuṣṇaṃ tathā śītaṃ prāyaśo dravyasaṃśrayam
||1 7|| tatsarvamagnīṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatraye | atraivāntarbhaviṣyanti
vīryāṇyanyāni yānyapi||18|| vipākaḥ - tridhā
vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ | miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo 'mlaṃ
pacyate rasaḥ || 19 || kaṣāyakaṭutiktānāṃ
pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ | madhurājjāyate śleṣmā pittamamlācca jāyate
|| 20 || kaṭukājjāyate vāyuḥ karmāṇīti
vipākataḥ | prabhāvaḥ - prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ
|| 21 || samāpi kurute doṣaṃ niyatasya
vināśanam | kvacittu kevalaṃ dravyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ
|| 22 || jvaraṃ hanti śirobaddhā
sahadevījaṭā yathā | kvacidraso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca
||23|| karma svaṃ svaṃ prakurvanti
dravyamāśritya ye sthitāḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ dravye rasādīnāṃ
viśeṣāvasthāmāha - dravya iti | dravye pradhānabhūte rasādayaḥ pañcā 'vasthāḥ
kathitāḥ, saṃbandhena kramāditi jñānakramāt, tāśca
rasaguṇavīryavipākaprabhāvādayo rasāḥ ṣaṭ madhurādayaste tu
madhurāmlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyāḥ | guṇā viṃśatiḥ - te
yathā-guru-manda-hima-snigdha-ślakṣṇa-sāndra-mṛdu-sthira-sūkṣma-viśadā iti
daśa; viparyayāstu - laghu-tīkṣṇoṣṇarūkṣakharadravakaṭhinasarasthūlapicchilāḥ;
evaṃ viṃśatiguṇāḥ kathitāḥ | vīryamiti dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ceti|
kecidaṣṭavidhamāhuḥ - śītoṣṇasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdu tīkṣṇaṃ ceti,
yataḥ - ‘vīryasaṃjñā guṇā hyete te 'pi dravyāśrayā matāḥ’ iti vacanāt|
vipākastu trividhaḥ svādvamlakaṭukātmaka iti | kecidgurulaghudvāreṇa
dvividhamāhuḥ | tatra madhuraḥ kaṭukātmakaḥ yato madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo
laghuriti | śaktiścācintyaprabhāvo dravyāṇāṃ yathā maṇimantrauṣadhīnāṃ vidhiḥ
| ete 'pi rasādayo dravyāśritā bhavanti tasmāddravyaṃ pradhānamityāhuḥ |
yaduktaṃ ‘pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt | raso nāsti vinā
dravyāddravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam’ iti | dravyamiti sāmānyagrahaṇena
mūlatvaksāraniryāsādīnyabhidhīyante | tadyathā -
‘mūlatvaksāraniryāsanālasvarasapallavāḥ | kṣīraṃ kṣāraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma
tailāni kaṇṭakam || patrāṇi śṛṅgakandāni prarohāstūdbhidādayaḥ | dravyaśabdena
gṛhyante jaṅgamāḥ pārthivāstathā ||’ iti | jaṅgamā api yathā - ‘madhūni
gorasāḥ pittaṃ vasā majjā 'sṛgāmiṣam | viṇmūtracarmareto 'sthi
snāyuśṛṅganakhaṃ khurāḥ || jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ’ iti |
pārthivāśca yathā - ‘suvarṇaṃ samalāḥ pañca lohāśceti kalāsu ca | manaḥ śilāle
maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjanam’ ityādi || atha teṣāṃ rasādīnāṃ svarūpamāha -
madhura iti | madhurādayaḥ ṣaḍrasā dravyāśritāḥ santo 'pi vyākhyātā eva |
tatra madhuro ghṛtaguḍādiḥ, amlo amlīkāmātuluṅgādiḥ, paṭurlavaṇaparyāyaḥ sa ca
saindhavādiḥ, kaṭuko marīcādiḥ, tikto nimbādiḥ, kaṣāyo harītakyādiḥ || eteṣāṃ
mūrtīnāmutpattimāha - dharetyādi | utpatistu bhūtadvayena bhavati | bhūtaṃ
pṛthivyādi | kramāditi yuktakrameṇa tadyathā - dharāmbubhyāṃ madhuro rasaḥ,
tena pṛthivyambubāhulyena madhurarasa utpadyate, evaṃ kṣmā 'nalābhyāmamlaḥ,
jalajvalanābhyāṃ lavaṇaḥ, ākāśamarudbhyāṃ kaṭukaḥ, vāyvagnibhyāṃ tiktaḥ, kṣmā
'nilābhyāṃ kaṣāya iti rasaḥ || atha guṇāḥ - gururiti | gurusnigdhādayo guṇāḥ
kramāt dharādīnāṃ kathitāḥ | kramo yathā - dharāyā guruḥ, ambunaḥ snigdhaḥ,
vahnestīkṣṇaḥ, pavanasya rūkṣaḥ, vyomno laghuriti | prāya iti prāyeṇa ete 'tra
mukhyā guṇā guṇānāṃ madhye kathitāḥ | pañcaguṇagrahaṇaṃ bhūtakrameṇa kṛtam |
eṣveva pañcaguṇeṣu anyo 'pi ślakṣṇasāndramṛduprabhṛtiguṇasaṃcayo boddhavyaḥ |
sa cāpyanumānato nirūpaṇīyaḥ | guṇā iti bahuvacanatvena vyavāyī vikāsī cākarau
dvau dvāviṃśatyarthamiti kecit, satvaṃ rajastamaśceti trayo mahāguṇāḥ kathitā
iti kaiścit || atha vīryam - vīryamiti śaktiḥ | taddvividhamapi prāyaśo
bāhulyena dravyāśrayaṃ dravyādhīnaṃ bhavati | dvividhaṃ śītoṣṇabhedena |
yasmādbhuvanatrayamagnyātmakaṃ somātmakaṃ ca dṛśyate | atraiva śītoṣṇavīrye
anyāni yāni vīryāṇi tānyantarbhaviṣyantīti kecit vadanti na svamatam, yataḥ
prāyaśa iti grahaṇena śītoṣṇaṃ viśiṣṭavīryam | anyānīti
snigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇādīni mahābhūtāni tu
kṣmāmbujvalanākāśamarutaḥ || atha vipākamāha - miṣṭa iti | prāyaśo
bāhulyenātra trividha eva vipākaḥ madhuro 'mlaḥ kaṭuka iti | viśiṣṭo pāko
vipākastatra miṣṭo madhuraḥ paṭurlavaṇa etayormadhura iti madhuravipāka
ityabhiprāyaḥ | amlo 'mlamiti | amlo rasaḥ amlameva pacyate |
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ rasānāṃ kaṭuriti kaṭukavipākaḥ syāt | etadabhiprāyeṇa
tantrāntare coktam ‘tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ’ iti | ata
eva vipākānāṃ trividhaṃ karma bhavati | tadāha -madhurādityādi |
madhurānmadhuravipākāt śleṣmā prajāyate prakopamāpadyate ityarthaḥ |
amlāccetyamlavipākāt pittamiti | kaṭukāditi kaṭukavipākādvāyuriti | etāni
karmāṇi yat kurvanti tat karma, karmaśabdenātra doṣaprakopavyāpāralakṣaṇaṃ
dharma iti || idānīṃ prabhāvamāha - prabhāva iti | viśiṣṭo bhāva utkṛṣṭā
śaktirityarthaḥ | yathā dhātrī āmalakīphalaṃ rasādibhiriti
rasaguṇavīryavipākādibhiḥ samā samānaguṇā laghurapyasti tathāpi
tadevāmalakīphalaṃ prabhāvāddoṣatrayanāśanaṃ niyatameva | iti rasādiprabhāvaḥ
|| kevalaṃ dravyaprabhāvamāha - kvacidityādi | kutrāpi kevalamekadravyameva
prabhāvataḥ karma kuryāt | yathā sahadevījaṭā śirobaddhā satī jvaraṃ hantīti |
ata evācintyo maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāva iti viśrutiḥ | eke ‘prabhāvastu
yathā dhātrīlakucasya rasādibhiri’ti paṭhanti | tatra lakucaphalasya
rasādibhiḥ saha dhātrī samānadharmā, tatrāpi dhātrī prabhāvādeva
doṣatrayanāśinī bhavati | lakucaphalam - lakucaḥ kṣudrapanasaḥ,
nāraṅgaphalamityeke || 13-23 || atha
dravyāśritānāṃ rasādīnāṃ nijotkṛṣṭatāmāha - kvaciditi | dravyamāśritya sthitā
ye rasādayaste svaṃ svaṃ karma kurvanti | kvacidrasa iti yathā - tiktā guḍūcī
uṣṇavīryāpi pittaṃ śamayati | kvacidguṇo yathā - kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ ca
vardhayati snigdhaguṇatvāt | kvacidvīryamiti yathā - mahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ
tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt | nanu guṇavīryayoḥ ko bhedaḥ?
ucyate, ya eva guṇā dhātrīphale ta eva harītakyāṃ santi | vīrye viśeṣo 'sti
yataḥ uṣṇavīryā harītakīṃ śītavīryaṃ dhātrīphalamiti, tasmādbhinnatvaṃ
pratipāditamiti na doṣaḥ | kvacidvipāka iti yaddravyaṃ pariṇāmakāle
svābhāvikaṃ rasaṃ parityajya rasāntaraṃ bhajate tatra vipāketi saṃjñā, yathā
śuṇṭhī kaṭukāpi vātaṃ śamayati madhurapākatvāt | kvacit śaktiriti | yathā
śaktitaḥ prabhāvataḥ yato rasaguṇavīryavipākairyat karma kartuṃ na śakyate
tatkarma kurvan prabhāva iti saṃjñā, yathā khadiraḥ kuṣṭhaṃ hanti | ata evāha
suśrutaḥ - ‘amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ | āgamenopayojyāni
bheṣajāni vicakṣaiṇaiḥ’ || iti dravyādikathanam
|| 13-23 ||
Kāśīrāma Vaidya. natā rasādayaḥ
pañcāvasthāḥ sambandhena dravye prakīrtitāḥ | sambandhena tatkāryānusandhānena
dravye rasaḥ dravye guṇaḥ dravye vīryaṃ śītoṣṇādike dravye 'pi pākaḥ vigataḥ
vikāraṃ prāptaḥ rasādipākaḥ vipākadravye śaktiḥ | śaktiḥ prabhāvaḥ sarvaṃ
rasādikaṃ dravye tiṣṭhatīti | tasmāddravyaṃ pradhānam | nanu rasādikaṃ vihāya
dravyamiti pradhānaṃ kriyate | kecidācāryā bruvate - dravyaṃ pradhānameva
kasmādvyavasthitatvāt | iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ | yathā
āme phale rasādayaste pakve na santi nityatvācca | nityaṃ hi dravyamanityā
guṇāḥ, yathā pārthivaṃ dravyaṃ na rasādaya āśrayatvācca | dravyamāśritā
rasādayo bhavanti ārambhasāmarthyācca dravyāśrita ārambhaḥ yathā
vidāryaśvagandhādīnāṃ dravyāṇāṃ kvāthanārthe kuṭṭanapācanādikarasārambhaḥ
kriyate na tathā rasādiṣvārambhaḥ | śāstre hi dravyaṃ pradhānamuddeśe hi
yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau ceti na rasādaya upadiśyante |
kramāpekṣitvācca rasādīnām | rasādayo hi dravyādayaḥ sādhyante yathā
mahāvṛkṣaḥ kṣīṇo 'pi yasmāddravyaṃ tasmāddravyaṃ pradhānam | dravyalakṣaṇaṃ tu
kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇamiti netyāhuḥ - anye rasān pradhānān bruvate |
kasmāt | āgamāt | āgamo hi śāstramucyate | śāstre rasādhikatā yathā rasāyatta
āhāra iti | tasmiṃśca prāk upadeśāt te rasā yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ
śamayanti | anumānācca | rasato hyanumīyate dravyam | yathā madhuramiti
ṛṣivacanācca | ṛṣivacanaṃ vedo yathā kiṃcitkriyārthaṃ rasamāharediti |
tasmādrasāḥ pradhānam | raseṣu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇamanyatrāpi lakṣayāmaḥ |
netyāhuḥ | anye vīryaṃ pradhānamiti | kasmādvaṃśenauṣadhaṃ niṣpadyate |
ihauṣadhakarmāṇyūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṃgrāhikāgnidīpanapīḍanale
khanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathuharakāraṇavilayanadahanadāraṇamanthanaprāṇaghnaviṣaghnaśamanāni
vīryapradhānāni bhavanti | tadvīryaṃ dvividham | uṣṇaṃ śītaṃ ca
agnīṣomīyatvājjagataḥ | kecidaṣṭavidhamāhuḥ - uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ
viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti | etāni vīryāṇi svaguṇotkarṣāt saptabhiḥ
bhūryātmakaṃ karma kurvanti | yathā tāvadanantamūlaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ
śamayatyuṣṇavīryatvāt | madhuraṃ kṣaudraṃ vā tadetannidarśanamātramuktam |
bhavanti cātra nacaite karmakāriṇaḥ tasmādvīryaṃ pradhānamiti netyāhuḥ | anye
pākapradhānamiti | kasmāt samyagmithyāvipakvatvāt iha
sarvadravyāṇyabhāvahṛtāni samyagmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti |
tatrāhuḥ - anye pratisaṃpāka iti kecittrividhamicchanti | yathā
kṣīramukhāgatamabhipacyamānaṃ madhurameva syāt tathā śāliyavamudgādayaḥ
prakīrṇasvabhāvamuttarakāye 'pi na parityajanti tadvaditi kecidvadanti |
avalavalopaplavatāṃ vaśamāyāntītyevamanavasthitiḥ | tasmādasiddho na rasaḥ |
āgamo hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭuśca tayormadhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo
laghuriti | tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati |
guṇasādharmyādgurutā laghutā ca | pṛthivyāpaśca gurvyaḥ śeṣāṇi tu laghūni |
tasmāddvividha eva pākaḥ | bhavati cātra dravyeṣu pacyamāneṣvambupṛthivīguṇā
nivartante 'dhikastatra pāko madhura ucyate | tejonilākāśaguṇo dravyamāneṣu na
nivartate 'dhikastatra pākaḥ kaṭurucyate | pṛthaktvadarśināmeṣa vādināṃ
vādasaṃgrahaḥ | caturṇāmapi sāmarthyamittham | tatra vipaścitaḥ tat
dravyamātmanā kiṃcidvīryeṇa sahitaṃ kiñcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti
vā | kecana śaktiṃ pradhānamāhuḥ | netyāhuranye | dravyameva pradhānam | kutaḥ
‘pāko nāsti vinā vīryaṃ nāsti vīryaṃ vinā rasāt | raso nāsti vinā dravyāt
dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam||vīryaṃ saṃjñā matāyeṣṭau tepi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ
| raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ || dravye dravyāṇi yasmācca
vipacyante na ṣaḍrasāḥ || śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ ||’
yato dravyaṃ pradhānaṃ tasmādrasādayo dravyeṣu pratiṣṭhitāstānyasmin
nānādravyasamāśritā ityete ṣaḍrasāḥ khyātāḥ | ata ūrdhvamutpattiṃ vakṣyāmaḥ
dvābhyāṃ bhūtābhyāṃ kramāt rasabhavaḥ rasotpattirdharāmbubhyāṃ
madhurarasotpattiḥ, kṣmānalābhyāṃ amlarasotpattiḥ,jalajvalanābhyāṃ
kaṭurasotpattiḥ, ākāśamārutābhyāṃ kaṭurasotpattiḥ, vāyvagnibhyāṃ
tiktarasotpattiḥ, ambvanilābhyāṃ kaṣāyarasotpattiriti rasotpattiḥ |
rasalakṣaṇamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | tatra yaḥ purīṣamutpādayati, prahlādayati,
tarpayati, jīvayati, mukhamupalepayati, śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati, sa madhuro
'pi dantaharṣamutpādayati, mukhasrāvaṃ janayati | sa lavaṇaḥ yo jihvāgraṃ
bādhate, udvegaṃ janayati, śiro gṛhṇīte, nāsikāṃ ca srāvayati sa kaṭukaḥ yo
galalakṣaṇadoṣamutpādayati, mukhavairasyaṃ janayati | sa tiktaḥ yo vakraṃ
pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ karṣayati pīḍayati
rasaḥ kaṣāya iti | ataḥ sarvāṇi dravyāṇyupadekṣyāmaḥ | tadyathā
kākolyādikṣīraghṛtavasāmajjāśāliṣaṣṭikagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālābukaliṅgagalaughapriyaṅgupuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālinālikerekṣuvikārabalātibalātmaguptāvidārīvayasyāgokṣurakajīramocarasamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni
samāsena madhuro vargaḥ | dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakara-
mardakabadarakolaśacīnāmalakatintiḍīkākośāprabhavyaparevatanetraphalalakucāmlavetasaudadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni
samāsena amlo vargaḥ |
pippalyādiśigrumadhuśigrumūlakalaśunasusukhaśītaśivakuṣṭhadevadāru
hareṇukāvalguphalacaṇḍāguggulumastulāṅgalīśukanāsāpīluprabhṛtīni śālasārādiśca
prāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ |
āragvadhādiguḍūcyādimaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendravāruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaṃ
śaṅkhinī dravantī-
tṛvṛcchatavedhanakarkoṭakakāravellakavartākakaravīrasumanaśaṅkhapuṣpābhārṅgītrāyamāṇakarohiṇīvaijayantīsuvarcalā
punarnavā vṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto vargaḥ | nyagrodhādi
rāsnādi priyaṃgvādi rodhrādi triphalā śallakībījaṃ vāmrabakulatindukaphalāni
karakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiśālasārādiśca prāyaśaḥ kurabakādi
dārakajīvantikā cillī pālaṅkyā suniṣaṇṇakaprabhṛtīni līvarakādayo mudgādayaśca
samāsena kaṣāyo vargaḥ | tatraiṣāṃ rasānāṃ saṃyogastriṣaṣṭiḥ | bhavati cātra
‘bhūtejovārijairdravyaiḥ samaṃ yāti samīraṇaḥ | pittaṃ kṣayamavāpnoti
khabhūmijalavāyujaiḥ || khatejo 'nilajaiḥ śleṣmā samameti śarīriṇām |
viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimabhyeti mānataḥ || āgneyameva yaddravyaṃ
teneyamudīryate | vasudhā jalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate |
evametadguṇādhikyaṃ dravye dravyaṃ viniścitam ||’ iti | rasā
dharādharāmbuvahnipavanavyomnāṃ prāya atiśayena kramādguṇāḥ smṛtāḥ | dharāyāṃ
guṇā ambuni snigdhaguṇaṃ, vahnau tīkṣṇaguṇaṃ, pavane rūkṣaguṇaṃ, eṣu guṇeṣu
antaranye guṇasañcayā bhavanti santītyarthaḥ | pañcabhūtānāṃ guṇāḥ kathitāḥ |
iti guṇāḥ | ṛṣayaḥ śītaṃ coṣṇaṃ dvividhaṃ vīryamāhuḥ, evaṃ śītaṃ ekamuṣṇaṃ |
kiṃviśiṣṭaṃ vīryaṃ prāyaśaḥ dravyasaṃśrayaṃ prāyaśaḥ atiśayena dravye
saṃśrayaṃ sthānaṃ yasya tat | kutaḥ yadyasmātkāraṇādbhuvanatrayamagnīṣomīyaṃ
dṛśyate somātmakamagnyātmakaṃ cetyarthaḥ | somātmakaṃ vīryamagnyātmakaṃ rajaḥ,
tayorjaṅgamānāmutpattiḥ sthāvarāṇāmutpattau bhāno
raśmibhiruṣṇatvādrajoguṇayuktāyāṃ bhuvi satyāṃ somātmakāt śītavīryāt meghānāṃ
prāyaśaḥ bhuvi sthāvarāṇāmutpattiḥ | ataḥ jagattritayaṃ somātmakaṃ anyāni
vīryāṇi sarvamagniṣomīyaṃ dṛśyante vīryāṇi tānyatraiva agniṣomīye
vīryamantarmadhye bhaviṣyantītyabhiprāyaḥ | iti vīryaṃ | miṣṭakaṭutiktānāṃ
rasānāṃ pākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ syāt bhavedityarthaḥ | yaduktaṃ - ‘tridhā vipāko
dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ |’ tadāha ‘madhurācchleṣmā jāyate, amlāt
pittaṃ jāyate, kaṭukāt vāyuḥ jāyate etāni karmāṇi pākataḥ jāyante iti pākaḥ |
prabhāvaṃ vadati | yathā api ni iti niścayena lakucasya rasādibhiḥ samāhitā
dhātrīdoṣatrayasya vināśaṃ kurute | anyatprabhāvamāha - kvacitkevalaṃ dravyaṃ
prabhāvataḥ karma kuryāt yathā - sahadevījaṭā śirasi baddhā satī jvaraṃ
hantīti sugamamanyat | iti prabhāvaḥ | kvacitkasminsthale dravyam āśritya
rasādayaḥ sthitāḥ te svaṃ svaṃ karma kurvanti, kvacidrasaḥ svaṃ karma karoti,
kvacidguṇaḥ svaṃ karma karoti, kvacidvīryaṃ svaṃ karma karoti, kvacidvipākaḥ
svaṃ karma karoti, kvacicchaktiḥ prabhāvaḥ svaṃ karma karoti spaṣṭamanyat |
iti dravyaguṇavīryavipākaprabhāvāḥ
|| 13-23 ||
cayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ saṃbhavanti hi
|| 24 || ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ rave rāśiṣu
saṃkramāt |
Āḍhamalla. atha
doṣopacayaprakopopaśamān darśayannāha —cayakopaśamā iti | doṣāṇāṃ vātādīnāṃ
cayakopaśamā iti cayaḥ sañcayaḥ, sa ca saṃhatirūpā vṛddhiḥ,
svasthānavṛddhirityanye | kopaḥ prakopaḥ sa ca pravilayarūpā vṛddhiḥ prakopaḥ
| śama ityuparamaḥ | yathāvātapittakaphānāṃ śaraddhemantagrīṣmeṣu
yathāsaṃkhyamupaśamaḥ svabhāvata eva | tadṛtuṣaṭkaṃ
grīṣmaprāvṛṅvarṣāśaraddhemantavasantākhyamityarthaḥ | kuta ityāha - rave
rāśiṣu saṃkramāditi raveḥ sūryasya rāśiṣu meṣādiṣu saṃkramāt praveśādityarthaḥ
|| 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha ṣaṭkaṃ yasmin
ṛtuṣaṭke doṣāṇāṃ vātapittakaphānāṃ cayakopaśamāḥ saṃbhavanti tadeva ṛtuṣaṭkaṃ
rave rāśiṣu saṃkramāt ākhyātam – tadevāha - jīvitamaraṇe ca
manuṣyāṇāmāpannetyasūkṣmāṃ kalāmapi na līyate iti kālaḥ, kalayati utpādayati
maraṇaṃ nayati vā bhūtānīti kālaḥ | tasya saṃvatsarātmano bhagavānādityo
gativiśeṣeṇākṣinimeṣikā
kāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti |
tatra laghvakṣaroccāramātrokṣinimeṣaḥ, pañcādaśākṣinimeṣāḥ
kāṣṭhā,triṃśatkāṣṭhāḥ kalāviṃśatikalo muhūrtaḥ, triṃśanmuhūrtamahorātraṃ,
pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ, sa ca dvividhaḥ, śuklaḥ kṛṣṇaśca, tau māsaḥ, tatra
mārgaśīrṣādayo dvādaśa māsāḥ, dvimāsakamṛtuṃ kṛtvā ṣaḍ ṛtavo bhavati
tadevartuṣaṭkam | ete cayakopaśamā eke kevalaprakopāḥ
|| 24 ||
grīṣmo meṣavṛṣau proktau prāvṛḍmithunakarkayoḥ
|| 25 || siṃhakanye smṛtā
varṣāstulāvṛścikayoḥ śarat | dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ
|| 26 ||
Āḍhamalla. idānīmṛtuṣaṭkaṃ rāśidvayena
darśayannāha - grīṣma iti | meṣasaṃkrāntiprabhṛti vṛṣasakrāntyavasānaṃ
grīṣmaṛtuḥ proktaḥ kathita ityarthaḥ | evaṃ mithunādikarkāntaṃ prāvṛṭ,
siṃhādikanyāntaṃ varṣāṛtuḥ, tulādivṛścikāntaṃ śarat, dhanurādigrāhāntaṃ
hemantaḥ, grāho makaraḥ, kumbhādimīnāntaṃ vasanta iti | etena rāśidvayena
dvimāsikamapi ṛtuṣaṭkaṃ bhavati | taddoṣacayādinimittamabhihitaṃ
tattvajñānārtham | yaduktaṃ suśrutena - doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ ‘te tu
bhādrapadādyena dvimāsikena varṣādayo vyākhyātāḥ’ yathāyathaṃ saṃkhyātāḥ | ye
tu tantrāntare - ‘māsairdvisaṃkhyairmāghādyai’rityādinā
śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantā bhavanti te tu
śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāccāyananimittāḥ | yataḥ
‘māsarāśisvarūpākhyamṛtau yallakṣaṇatrayami’ti vacanāt | nanu prāvṛḍvarṣayoḥ
ko bhedaḥ? ucyate, prathamaḥ pravṛttaḥ kālaḥ prāvṛṭ tasyānubandho varṣā
ityatra bhedaḥ | evaṃ ‘śiśire śītamadhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam’ ityanena
śiśirahemantayorapi bhedo 'sti | pūrvamuktaṃ cayakopasamā ṛtavo bhavantīti ||
tayormadhyamadhye ādau suśrutādiṣvapyuktatvāt kevalaprakope ṛtumāha - te
śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣāṃ māghaphālgunau śiśiraḥ,
caitravaiśākhau vasantaḥ, jyeṣṭhāṣāḍhau grīṣmaḥ, śrāvaṇabhādrapadau varṣā,
āśvinakārtikau śarat, mārgapauṣau hemanta iti | ete
śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāt | ayane dve bhavato
dakṣiṇamuttaraṃ ca | tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāsteṣu bhagavansoma
āpyāyate sāmlalavaṇamadhurāśca balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca
sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate | uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāsteṣu
bhagavānarka āpyāyate tiktakaṭukaṣāyā rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca
sarvaprāṇināṃ balamapahīyate | bhavati cātra ‘śītāṃśuḥ kledayetpūrvāṃ vivasvān
śoṣayatyapi | tāvubhāvapi saṃsṛjya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||’ iti | meṣavṛṣau
etau dvau rāśī grīṣmaḥ proktaḥ, mithunakarkayoretayordvayo rāśyoḥ prāvṛṭ ,
siṃhakanye ete dve varṣāḥ smṛtā, tulāvṛścikayoḥ śarat bhavati, dhanurgrāhau
dvau hemantaḥ proktaḥ, kumbhamīnayormadhye vasantaḥ proktaḥ | nanu śiśiraṃ
vihāya prāvṛṭgrahaṇaṃ kimiti kriyate nahi atra śiśirastu hemante praviṣṭaḥ
śleṣmaṇaścayahetutvāt | yadi śiśiraḥ hemante na praviśati tadā śleṣmaṇaścayāt
vasantaṃ vihāya kaphasya kopaḥ śiśire syāt | nanvanye 'pi carakādayo granthāḥ
santi śiśiraṃ hemante ekīkartuṃ kenāpi na śakyate bhavadbhiḥ kathaṃ kriyate
tadatrāsminnāyurveda yatra dvau samavetau bhavataḥ tatra śiśirastu hemante
prayoktavyaḥ, varṣāprāvṛṣorbhedaḥ kartavyaḥ prathamo varṣākālaḥ prāvṛṭ
tadanukaraṇaṃ, tasya prāvṛṣo 'ṅgam | yadāha suśrutaḥ ‘iha tu
varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaṭ ṛtavo bhavanti
doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena samākhyātāḥ
| yatra cayasamāvetau na staḥ kopa evāsti tatra prāvṛṭ vihāya śiśirasahitāḥ
ṣaṭ ṛtavaḥ santi | tadāha granthāntare ‘hemantavarṣāśiśireṣu vāyoḥ pittasya
varṣāsu nidāghayośca | kaphasya kopaṃ kusumāgame ca kurvīta yadyasya hitaṃ
tadeṣām ||’ atra kathitāyāḥ prāvṛṣaḥ hemante praviṣṭasya śiśirasya sandeho na
kāryaḥ || 25 || 26 ||
grīṣme saṃcīyate vāyuḥ prāvṛṭkāle prakupyati | varṣāsu cīyate pittaṃ śaratkāle
prakupyati || 27 || hemante cīyate śleṣmā
vasante ca prakupyati | prāyeṇa praśamaṃ yāti svayameva samīraṇaḥ
|| 28 || śaratkāle vasante ca pittaṃ
prāvṛḍṛtau kaphaḥ | kārtikasya3
dinānyaṣṭāvaṣṭāvāgrayaṇasya ca
|| 29 || yamadaṃṣṭrā samākhyātā svalpabhukto
hi jīvati |
Āḍhamalla. etaccayasāmye
kṛtacayakopasamānāha -grīṣme iti | vāyurgrīṣme sañcīyate sañcayamāpadyata
ityarthaḥ | evaṃ pittaśleṣmāṇāvapi svasvaṛtuṣu cayakopāvāpadyete |
samyaggrahaṇaṃ svasañcayakāraṇārthaṃ boddhavyam, tat sañcayakāraṇaṃ
tantrāntarādavagantavyam | tadyathā ‘tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā
atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ
dehināṃ raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca vāyoḥ sañcayamāpādayanti’ iti | nanu
śītasya vāyoruṣṇe grīṣme sañcayaḥ kathaṃ saṃbhavati ? ucyate - sarveṣu
vātaguṇeṣu raukṣyaṃ pradhānaṃ tenauṣadhīnāmatyartharaukṣyeṇa rūkṣasya
vāyorgrīṣme sañcayaḥ syādityadoṣaḥ | yadaivaṃ cayayukto bhavati | prāvṛṭkāle
prakupyatīti prāvṛṭkāle prāvṛṣi, prakupyatīti praśabdo 'tra prakarṣakāraṇaṃ
sūcayati; tadyathā - ‘sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau
klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati’ | vāyuḥ
prakopamāpadyata iti tātparyārthaḥ | evaṃ pittamapi varṣāyāṃ sañcitaṃ
śaratkāle prakupyati | kapho 'pi hemante sañcayamāpadya vasante prakopaṃ
karotītyarthaḥ | anayoḥ kāraṇaṃ tantrāntarādavagantavyam | keṣāñcit
jñāpanārthaṃ likhyate, yathā - ‘tatra varṣāsvauṣadhayastaruṇyo 'lpavīryā
‘āpaścāprasannāḥ kṣitimalaprāyāstā upayujyamānā bhavanti’ | meghā vasante
jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ
vidahyante, vidāhāt pittasañcayamāpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi
praviralameghe viyatyupaśuṣyati | paṅke arkakiraṇapravilāpitaḥ paittikān
vyādhīn janayati | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo
hemante bhavantyāpaśca prasannāḥ | snigdhā atyarthaṃ gurvyastā atyarthaṃ
upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ
dehināmavidagdhāḥ snehāt śaityāt gauravādupalepācca śleṣmaṇaḥ
sañcayamāpādayanti | sa sañcayo vasante 'rkaraśmipravilāpitaḥ īṣat
stabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīn janayati’ ityevaṃ doṣāṇāṃ
sañcayaprakopau darśitau | nanu doṣāṇāṃ sañciteṣu ṛtuṣu kathaṃ na prakopaḥ?
iti | ucyate, śītasya vāyorgrīṣmasyātyuṣṇatvāttasminneva kāle na prakupyanti |
(sañcīyamānamapi pittaṃ ṛtuśaityāt tasmin kāle na prakupyati) ṛtvādisvabhāvāt
kaphasya sañcīyamānasya himānīvaśāt tadānīṃ styānataiva bhavati na prakopaḥ|
vasante ca prakupyati iti cakāragrahaṇenātra sañcayādikamahorātrayorapi
jānīyāt | tadyathā - ‘tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne
grīṣmasyāparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi
haimantamupalakṣayet’ || atha doṣāṇāmupaśamamāha - prāyeṇetyādi | samīraṇo
vāyuḥ śaratkāle svayameva kāraṇaṃ vinā praśamaṃ yāti prāpnoti | svayameveti
svabhāvataḥ svalakṣaṇata ityarthaḥ | svalakṣaṇaṃ punareṣāṃ śītoṣṇavarṣādi |
evaṃ vasante 'pi pittaṃ, prāvṛṭkāle kapha iti | atra yat
śaradvasantaprāvṛṭcayopaśamārthamuktaṃ tadrāśiparivartanāt anyathā
tantrāntaravirodhaḥ | prāyeṇetigrahaṇāt doṣajā api vyādhayaḥ praśamaṃ yānti
svayameveti suśrutaḥ | tathāhi - ‘tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante,
ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe, vātikānāṃ ghanātyaye svabhāvata eva’ | atra
śītoṣṇavarṣālakṣaṇakālaprabhāvādupaśamaḥ | tasmāt pūrvebhyo na virodhaḥ
|| 27 || 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. vāyuḥ grīṣme cīyate
prāvṛṭkāle prakupyati pittaṃ varṣāsu cīyate śaradi prakupyati prakopaṃ
karotītyarthaḥ | śleṣmā hemante cīyate vasante prakupyati | śamamāha samīraṇo
'tiśayena śaratkāle svayameva śamaṃ yāti, pittaṃ ca vasante, hemante śamaṃ
yāti | kaphaḥ prāvṛṭṝtau śamaṃ yāti | uṣṇaṛtau veti pāṭhe grīṣme śamaṃ yāti |
suśrutādibhyo 'pyuktatvāt | yadāha suśrutaḥ - ‘tatra vātikavyādhīnāmupaśamo
ghanātyaye, paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante, ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe
svabhāvāt | ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ | evamahorātramapi varṣamiva
śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt | tatra pūrvāhṇe
vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasyāparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ
śāradamardharātre pratyuṣasi haimantikamupalakṣayet
|| 27 || 28 ||
cayakopaśamā doṣā vihārāhārasevanaiḥ
|| 30 || samānairyāntyakāle 'pi
viparītairviparyayam | laghurūkṣamitāhārādatiśītācchramāttathā
|| 31 || pradoṣe kāmaśokābhyāṃ
bhīcintārātrijāgaraiḥ | abhighātādapāṃ gāhājjīrṇe 'nne dhātusaṃkṣayāt
||32|| vāyuḥ prakopaṃ yātyebhiḥ
pratyanīkaiśca śāmyati | vidāhikaṭukāmloṣṇabhojyairatyuṣṇasevanāt
|| 33 || madhyāhne kṣuttṛṣo
rodhājjīryatyanne 'rdharātrake | pittaṃ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca
śāmyati 34 || madhurasnigdhaśītādibhojyairdivasanidrayā | mande 'gnau ca
prabhāte ca bhuktamātre tathā 'śramāt
|| 35|| śleṣmā prakopaṃ yātyebhiḥ
pratyanīkaiśca śāmyati || iti dāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ
śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe bhaiṣajyākhyānakaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ
|| iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ
dravyarasaguṇavipākaprabhāva ṛtuṣaṭkākhyānādhyāyo dvitīyaḥ ||
Āḍhamalla. idānīṃ doṣāṇāmakāle 'pi
cayādinimittaṃ hetumāha - cayetyādi | doṣā vātādayaḥ
samānairvihārāhārasevanaiḥ kṛtvā cayādīn yānti prāpnuvantītyarthaḥ |
viparītairasamānaiḥ kṛtvā akāle apraśamaṛtāvapi viparyayaṃ nāśaṃ
prāpnuvantītyarthaḥ | samānairiti doṣānurūpakāraṇaiḥ | tadyathā -
laghurūkṣaśītādayo vātaguṇasamānāḥ vidāhikaṭukāmloṣṇādayaḥ pittaguṇasamānāḥ,
madhurasnigdhaśītādayo 'pi śleṣmaguṇasamānā iti | eṣāṃ
viparītairviparyayairyathā - gurusnigdhoṣṇādayo vātaguṇaviparyayāḥ,
avidāhimadhuraśītādayaḥ pittaguṇaviparītāḥ, tiktoṣṇarūkṣādayaḥ
śleṣmaguṇaviparītā’ iti || atha doṣāṇāṃ pratyekaṃ prakopaśamakāraṇānyāha -
laghvityādi | laghvādidhātusaṃkṣayāntaiḥ kāraṇairvāyuḥ prakopaṃ yāti
prāpnotītyarthaḥ | eteṣāṃ pratyanīkairviparītaiśca śāmyatītyarthaḥ |
āhāraśabdo laghvādibhiḥ pratyekaṃ saṃbadhyate tena laghvāhārāt rūkṣāhārāt
mitāhārādityarthaḥ | laghviti pākataḥ, rūkṣam - asnigdhaṃ, mitaṃ svalpaṃ,
atiśītādityatiśītasevanāt, atiśramāditi atiśarīrāyāsāt, atiśabdo 'trāpi
boddhavyaḥ, pradoṣe rajanīmukhe, kāmaśokābhyāmiti kāmo 'bhilāṣaḥ sa ca
strīsaṅkalparūpaḥ abhimatakāminyādyaprāptiriti bhāvaḥ | śoko
dhanabandhunāśādinā, bhītirbhayaṃ, kāmaśokabhayādvāyuriti | abhighātaḥ
śastralaguḍādīnām, apāṃ gāhādatijalāvagāhāt, atiśabdo 'tra pūrvādanuvartate,
jīrṇe 'nne āhāre paripākaṃ gate sati, dhātusaṅkṣayāditi rasādidhātūnāṃ
kṣīṇatvāt, yaduktaṃ ‘dhātukṣayātsrute rakte mandaḥ sañjāyate 'balaḥ |
pavanaśca paraṃ kopaṃ yāti tasmātprayatnataḥ’ ityādi | pratyanīkairiti
laghvādīnāṃ viparyayaiste 'pyanumānato 'vagantavyāḥ || atha pittam | vidāhīti
| vidāhibhojyādibhiḥ kāraṇaiḥ pittaṃ prakopaṃ yāti | eṣāṃ
pratyanīkairviparītaiḥ kṛtvā śāmyatīti | bhojyaśabdo vidāhādibhiḥ
pratyekamabhisaṃbadhyate tena vidāhibhojyaiḥ
kaṭukabhojyairamlabhojyairuṣṇabhojyairiti | yadvā vidāhīti bhinnārthasūcakaṃ
jñeyam | tena vidāhī vaṃśakarīrādi pittakaratvāt | uṣṇabhojanaṃ ca vīryāt
sparśādvā | atyuṣṇasevanādityātapāgnīnām | kṣuttṛṣo rodhāditi kṣut kṣudhā
tasyā avarodhāt tṛṭ tṛṣā tasyā avarodhāt, avarodho vegadhāraṇam | eke kṣuttṛṣo
roṣāditi paṭhanti | tatra kṣuttṛṣorativegāt, roṣāt krodhāt, tathāca ‘krodhāt
pittaṃ prakupyati’ iti | pratyanīkairiti vidāhibhojyādīnāṃ viparītairiti
sugamam || atha kaphaḥ | madhureti | madhurabhojyādibhiḥ śleṣmā prakopaṃ yāti
| eṣāṃ pratyanīkairnāśakaraiḥ śāmyati śāntiṃ prāpnotītyarthaḥ | bhojyaśabdo
'trāpi madhurādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate tena madhurabhojyaiḥ
snigdhabhojyaiḥ śītādibhojyaiśca | ādiśabdāt guruślakṣṇādīnāṃ grahaṇam |
divasanidrayā kaphavṛddhiḥ syāt yataḥ ‘rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ
prasvapanaṃ divā’ iti vacanāt | aśramāditi avyāyāmāt ‘vyāyāmaḥ kaphanāśanaṃ’
ityukteḥ || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena
viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe bhaiṣajyākhyānakaṃ nāma
dvitīyo 'dhyāyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. doṣā
vātapittakaphāścayaprakopaśamā yeṣu tān cayakopaśamān svasvaṛtūn parityajya
samānairnirantarairvihārāhārasevanaiḥ akāle 'pi viparyayaṃ yānti | vihāro
vāgdehamanonivartitatve viśeṣo vyāyāmajāgaraṇādhyayanādirūpaḥ | āhāro
mithyāhāraḥ | yaduktaṃ carake ‘akāle anyadoṣaṛtau viparyayaṃ kopaṃ
yāntītyarthaḥ | viparītaistaddhetunāśakartṛbhirupāyaiḥ sāmyaṃ yānti | tadāha -
‘laghurūkṣamitāhārāghātaśītāt śramāttathā |’ pradoṣe laghurūkṣamitāhārādyāti
viparītaiḥ taddhetunāśakartṛbhiḥ sāmyaṃ yāti | sugamamanyat | granthāntarāt
sāmyakartṛtvamāha - ‘snigdhoṣṇasthiravṛṣyavallavaṇavat
svādvamlatailātapasnānābhyañjanabastimāṃsamadirāsaṃvāha- nonmardanam |
snehasvedanirūhaṇaṃ ca śayanasnānopanāhādikaṃ pānāhāravihārabheṣajamidaṃ vāyuṃ
praśāntiṃ nayet’ ebhiḥ prayogairvāyuḥ sāmyaṃ yāti | ebhirhetubhiḥ pittaṃ
prakopaṃ yāti pratyanīkaiḥ śāntikartṛbhirupāyaiḥ śyāmyati| śāntiṃ
kartumupāyānāha - ‘tiktasvādukaṣāyaśītapavanacchāyāniśāvījanaṃ
jyotsnābhūtagṛhapravāsajalajastrīgātrasaṃsparśanam | sarpiḥkṣīravirecakaiśca
rudhirasrāvapradehādikaṃ pānāhāravihārabheṣajamidaṃ pittaṃ praśāntiṃ nayet||’
ebhiḥ prayogaiḥ pittaṃ sāmyaṃ yāti | ebhirhetubhiḥ śleṣmā kopaṃ yāti aśramāt
śramarahitāt | sugamamanyat | śītakartṛbhirupāyaiḥ śamaṃ yāti| śleṣmaṇaḥ
śāntikartṝnupāyānāha granthāntarāt
‘rūkṣāhārakaṣāyatiktakaṭukavyāyāmaniṣṭhīvanaṃ
strīsevādhvaniyuddhajāgarajalakrīḍāpaghātāttathā | dhūmo
nasyaśirovirekavamanasvedopavāsādikaṃ pānāhārāvihāra- bheṣajamidaṃ
śleṣmāṇamugraṃ jayet’ ebhirupāyairakāle 'pi kupitā doṣāḥ śāmyaṃ
yāntītyabhiprāyaḥ || 30-35 ||