2. atha bhaiṣajyākhyānakādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
atha bhaiṣajyākhyānakādhyāyaḥ | bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ | kaṣāyāṃśca viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ || 1 ||
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ ‘bhaiṣajyākhyānakaṃ tathā’ iti, idānīṃ taddarśayannāha -bhaiṣajyasya ākhyānakaṃ bhakṣaṇakālādikathanam – tadadhikṛtyāha - bhaiṣajyamiti | budho bhaiṣajyaṃ prāyaśo bāhulyena prabhāte abhyavaharet bhakṣayedityarthaḥ | bhiṣajā saṃstutaṃ dravyaṃ bhaiṣajyam | budha ityanena auṣadhakālān vīkṣya svabuddhyā śīlayedityarthaḥ | nātra prabhātameva sarveṣāṃ niyatakālam | ata eva vakṣyante atraiva viśeṣāḥ | yathā - kaṣāyāṃśca viśeṣeṇeti | viśeṣagrahaṇena kaṣāyān prātarevābhyavaharet nānyatra | kaṣāyāniti bahuvacanena svarasādayaḥ pañcakaṣāyasaṃjñakā jñātavyāḥ, tadyathā - ‘svarasaḥ kalpaniryūhau himaphāṇṭau ca viśrutāḥ’ iti | tatra auṣadhabhakṣaṇe bhedaḥ kālabhedo darśitaḥ kathita ityarthaḥ | vakṣyamāṇa iti śeṣaḥ || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. prāyaśo bāhulyena prabhāte bhaiṣajyam avaharet prayojayet viśeṣataḥ kaṣāyāṃśca prayojayet | tatra bhedastu darśitaḥ ‘kālenukte prabhātaṃ syā’dityatra || 1 ||
jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām | kiñcitsūryodaye jāte tathā divasabhojane || 2 || sāyantane bhojane ca muhuścāpi tathā niśi |
Āḍhamalla. idānīṃ tadbhedamāha - jñeya iti | bhaiṣajyagrahaṇe auṣadhabhakṣaṇanimitte nṛṇāṃ pañcavidhaḥ pañcaprakāraḥ kālaḥ samayo jñeyaḥ | etaccātipātivyādhiṣu na kālaniyama ityeke bhāṣante, yataḥ ‘atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak | pradīptāgāravacchīghraṃ tataḥ kuryāt pratikriyām’ iti | satyaṃ, tathāpi kartavyametat | atha pañcaprakārānāha – kiñciditi | tatra kiṃcit sūryodaye jāte sati ekaḥ kālaḥ, sa tu prāyaśaḥ kaṣāyārthamādau pratipāditaḥ; ‘kaṣāyārthaṃ viśeṣeṇa’ iti vacanāt | dvitīyastu divasabhojane bheṣajakālaḥ sa pañcavidho bhavati | bhojanāgre yathā lavaṇārdrakaṃ bhojanamiśraṃ yathā hiṅgughṛtādikaṃ, bhojanamadhye yathā pānīyādikaṃ, bhojanānte yathā lavaṅgaharītakyādi bhojanapūrvānte ceti yathā dhātrīlohamalapitte | tṛtīyakālastu sandhyāsamayabhojane jñeyaḥ, so 'pi trividhaḥ grāse grāsāntare1 bhuktānte ceti sa cānumānato boddhavyaḥ | caturthakālastu vāraṃvāraṃ kathitaḥ, sa dvividhaḥ, tatra dravyaṃ sānnaṃ nirannaṃ ceti | pañcamaḥ kālastu niśi rātrau boddhavyaḥ||2||
Kāśīrāma Vaidya. atha pañcavidhakālaḥ - tamāha - nṛṇāṃ bhaiṣajyagrahaṇe bhakṣaṇārthe pañcavidhaḥ kālo jñeyaḥ - kiñcitsūryodaye jāte prathamakālo jñeyaḥ | tathā tena prakāreṇa divasabhojanena madhyāhne dvitīyaḥ kālo jñeyaḥ | ca punaḥ sāyantane bhojane tṛtīyaprahare tṛtīyaḥ kālo jñeyaḥ | muhuḥ ko 'rthaḥ - caturthaprahare caturthaḥ kālo jñeyaḥ | atra muhuravyayam | caturthapraharārdhe darśitaḥ | niśi sandhyāyāṃ pañcamaḥ kālo jñeyaḥ | iti pañcakālānāmanukramaṇikā || 2 ||
prāyaḥ pittakaphodreke virekavamanārthayoḥ || 3 || lekhanārthaṃ ca bhaiṣajyaṃ prabhāte tatsamāharet | evaṃ syātprathamaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām || 4 ||
Āḍhamalla. atha teṣāṃ pratyekaṃ viśeṣavivaraṇamāha - prāya iti | pittakaphodreke sati virekavamanārthayoḥ dravyaṃ prabhāte bhakṣayedityabhiprāyaḥ | yathā pittodreke virekaḥ kaphodreke vamanam iti | udreko doṣotkaṭaḥ | anyathā asmin kāle 'pi vamanavirekayorna niṣedhaḥ | tathāhi ‘sadyobhuktasya vā jāte jvare sāme viśeṣataḥ | vamanaṃ vamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ’ ityādivacanāt | vamanātiyogena virekaṃ mṛdu kārayet ityapi na kevalaṃ vamanavirekanimittam | lekhanārthaṃ ca prātareva lekhanaṃ pattalīkaraṇaṃ puruṣāṇāṃ doṣāṇāṃ ca | puruṣāṇāṃ yathāsthūlasya madhvambunā, doṣāṇāṃ yathā - vāyostailaṃ, pittasya ghṛtaṃ, kaphasya madhu iti | evamiti parisamāptaḥ prathamaḥ kālaḥ || 3-4 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha prathamakālaḥ | prāyaḥ atiśayena kaphodreke pittakaphādhikye virekavamanārthayoḥ, ca punaḥ lekhanārthe kṛśīkaraṇārthe medorogādau dantadhāvanārthe ca | tatra bhaiṣajyaṃ prabhāte samāharet bhakṣayedityarthaḥ | evam, amunā prakāreṇa bhaiṣajyagrahaṇe prathamaḥ kālaḥ syāt iti prathamaḥ || 3 || 4 ||
bhaiṣajyaṃ viguṇe 'pāne bhojanāgre praśasyate | arucau citrabhojyaiśca miśraṃ ruciramāharet || 5 || samānavāte viguṇe mande 'gnāvagnidīpanam | dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak || 6 || vyānakope ca bhaiṣajyaṃ bhojanānte samāharet | hikkākṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt || 7 || evaṃ dvitīyakālaśca prokto bhaiṣajyakarmaṇi |
Āḍhamalla. atha dvitīyakālamāha - bhaiṣajyamiti | apāne gudasthite vāte viguṇe kruddhe bhojanāgre bhuktādau bhakṣayedbhaiṣajyamiti śeṣaḥ | arucau satyāṃ citrabhojyairmanojñavyañjanādikaiḥ saha miśraṃ militaṃ ruciraṃ rucikaraṃ yathā syāttathā bhakṣayedbhaiṣajyamiti pūrvavanmantavyam | samānavāte nābhisthite vāyau viguṇe prakupite satyagnimāndye 'pi ca agnidīpanamagnikaraṃ dravyaṃ bhojanamadhye dadyādityarthaḥ | tathā hikkākṣepakakampeṣu satsu bhojanasya pūrvamante ca dadyāt | ākṣepako vātaroge paṭhitaḥ, kampo 'pi vātaroge || 5-7 ||
Kāśīrāma Vaidya. apāne gudasthe vāyau viguṇe sati bhaiṣajyaṃ madhyāhne bhojanāgre bhojanādau praśasyate yujyate | dvitīye kāle madhyāhne iti sarvatraiva yojyam | arucau satyāṃ citrabhojyaiḥ saha ruciram auṣadhaṃ miśram annayuktaṃ yathā syāttathā āharet prayojayet | citrabhojyaiḥ nānāvyañjanaiḥ, samānavāte nābhisthe vāyau, mande 'gnau ca sati agnidīpanabhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak bhojanamadhye dadyāt| kuśalo bhiṣak vaidyakaśāstre nipuṇaḥ | vyānakope sarvaśarīrasthe vāyau kupite sati bhaiṣajyamauṣadhaṃ bhojanānte bhojanamadhye samāharedyojayet| hikkākṣepakakampeṣvadhikeṣu satsu bhojanātpūrvaṃ ante ca bhaiṣajyaṃ yojayediti śeṣaḥ | ākṣepakaḥ vāyuḥ | evamamunā prakāreṇa dvitīyaḥ kālaḥ bhaiṣajyakarmaṇi proktaḥ || 5-7 ||
udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi || 8 || grāse grāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ sāndhyabhojane | prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte ca dīyate || 9 || auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo 'yaṃ syāttṛtīyakaḥ |
Āḍhamalla. atha tṛtīyakālamāha - udāne iti | udāne kaṇṭhasthite vāte kupite, kathaṃbhūte svarabhaṅgādikāriṇi, svarabhaṅgo vikṛtasvaratvaṃ mūkatvaṃ vā, ādigrahaṇāt kaṇṭhagatarogāṇāṃ grahaṇam | sāndhyabhojane sandhyāsamayabhojane 'gre grāse kavale grāsāntare kavalayormadhye bheṣajyaṃ deyamityabhiprāyaḥ | tathā prāṇe hṛdayasthite prāṇavāte praduṣṭe sati sāndhyasya bhuktasyāhārasya ante prānte auṣadhaṃ deyamityarthaḥ | dhīrairiti gambhīrabuddhibhiḥ puruṣaiḥ | ayaṃ tṛtīyaḥ kālaḥ syājjānīyāt | nanu kathaṃ vāyoḥ prāṇādayaḥ pañcabhedā darśitāḥ pittakaphayostu nodāhṛtāḥ? ucyate - anilastu doṣadhātumalādīnāṃ pradhānatamaḥ prakopakāraṇahetuśca ata evāsya prakopeṇa pittakaphayoḥ prakopa eva ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ iti vacanāt | anyadapi ‘svayambhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ | acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ’ ||8-9 ||
Kāśīrāma Vaidya. udāne kaṇṭhasthe vāyau kupite sāndhyabhojane tṛtīyaprahare bhaiṣajyaṃ grāsagrāsāntare deyam | bhūte udāne svarabhaṅgādikāraṇaṃ śīlaṃ yasya tasmin hṛdisthe prāṇavāte praduṣṭe sati sāndhyasya bhuktasyānte tṛtīyapraharamadhye dhīraiḥ prāyaśo bāhulyena auṣadhaṃ dīyate | ityayaṃ tṛtīyaḥ kālaḥ syāt | iti tṛtīyakālaḥ || 8 || 9 ||
muhurmuhuśca tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu ca || 10 || sānnaṃ ca bheṣajaṃ dadyāditi kālaścaturthakaḥ |
Āḍhamalla. atha caturthakālamāha -muhurmuhurityādi | tṛḍādiṣu satsu muhurmuhurvāraṃvāraṃ sānnamiti bhaktamiśritaṃ dravyaṃ dadyāt | cakārāt kvacinnirannavyavahārānna doṣaḥ | tṛṭ tṛṣṇā, garamatra viṣam | iti caturthaḥ kālaḥ || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. muhusturye prahare ko 'rthaḥ | punaḥ tṛṭchardihikkāśvāsagareṣu sānnaṃ bheṣajam | tṛṭ tṛṣṇā, garaṃ viṣam | iti caturthaḥ ||10||
ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā || 11 || pācanaṃ śamanaṃ deyamanannaṃ bheṣajaṃ niśi | iti pañcamakālaḥ syāt prokto bhaiṣajyakarmaṇi||12||
Āḍhamalla. atha pañcamakālamāha - ūrdhveti | rātrau pācanaśamanarūpamauṣadhaṃ cānnarahitaṃ deyamiti bhāvaḥ | kutra ? ūrdhvajatruvikāreṣu tathā lekhane bṛṃhaṇe ca jatru grīvāmūlaṃ, tadūrdhvavikārāḥ śirorogādayaḥ | tathāca - ‘ūrdhvajatrujaroge tu sāyaṃ syādavalehikā’ ityādivacanāt lekhanaṃ pravṛddharogāṇāṃ hrasvānāṃ bṛṃhaṇamiti kṣīṇadoṣavardhanamiti bhāvaḥ | niśīti sāmānyena sakalarātrāvityeke bhāṣante, saṃpradāne tu prathamaṃ yāmaṃ varamityarthaḥ | ‘iti pañcamakālaḥ syāt’| ityasya sthāne ‘ityevaṃ pañcamaḥ kālaḥ’ pāṭhaḥ sādhuḥ | bhaiṣajyahetave dravyabhakṣaṇanimitte ityevaṃ pañcamaḥ kālaḥ kathitaḥ || 11 || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. ūrdhvajatruvikāreṣu satsu tathā karaṇīye lekhane bṛṃhaṇe 'rthe pācanaṃ dravyaṃ sthānānmalasañcayamūrdhvamadho vā yannayettacchamanam ityayaṃ bhaiṣajyahetave pañcamakālaḥ proktaḥ | iti pañcamakālaḥ || 11 || 12 ||
dravye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca | saṃbandhena2 kramādetāḥ pañcāvasthāḥ prakīrtitāḥ ||13|| rasaḥ - madhuro 'mlaḥ paṭuścaiva kaṭutiktakaṣāyakāḥ | ityete ṣaḍrasāḥ khyātā nānādravyasamāśritāḥ||14|| dharāmbukṣmānalajalajvalanākāśamārutaiḥ | vāyvagnikṣmānilairbhūtadvayai rasabhavaḥ kramāt || 15 || guṇāḥ - guruḥ snigdhaśca tīkṣṇaśca rūkṣo laghuriti kramāt | dharāmbuvahnipavanavyomnāṃ prāyo guṇāḥ smṛtāḥ ||16|| eṣvevāntarbhavantyanye guṇeṣu guṇasañcayāḥ | vīryam - vīryamuṣṇaṃ tathā śītaṃ prāyaśo dravyasaṃśrayam ||1 7|| tatsarvamagnīṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatraye | atraivāntarbhaviṣyanti vīryāṇyanyāni yānyapi||18|| vipākaḥ - tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ | miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo 'mlaṃ pacyate rasaḥ || 19 || kaṣāyakaṭutiktānāṃ pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ | madhurājjāyate śleṣmā pittamamlācca jāyate || 20 || kaṭukājjāyate vāyuḥ karmāṇīti vipākataḥ | prabhāvaḥ - prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ || 21 || samāpi kurute doṣaṃ niyatasya vināśanam | kvacittu kevalaṃ dravyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ || 22 || jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevījaṭā yathā | kvacidraso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca ||23|| karma svaṃ svaṃ prakurvanti dravyamāśritya ye sthitāḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ dravye rasādīnāṃ viśeṣāvasthāmāha - dravya iti | dravye pradhānabhūte rasādayaḥ pañcā 'vasthāḥ kathitāḥ, saṃbandhena kramāditi jñānakramāt, tāśca rasaguṇavīryavipākaprabhāvādayo rasāḥ ṣaṭ madhurādayaste tu madhurāmlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyāḥ | guṇā viṃśatiḥ - te yathā-guru-manda-hima-snigdha-ślakṣṇa-sāndra-mṛdu-sthira-sūkṣma-viśadā iti daśa; viparyayāstu - laghu-tīkṣṇoṣṇarūkṣakharadravakaṭhinasarasthūlapicchilāḥ; evaṃ viṃśatiguṇāḥ kathitāḥ | vīryamiti dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ceti| kecidaṣṭavidhamāhuḥ - śītoṣṇasnigdharūkṣaviśadapicchilamṛdu tīkṣṇaṃ ceti, yataḥ - ‘vīryasaṃjñā guṇā hyete te 'pi dravyāśrayā matāḥ’ iti vacanāt| vipākastu trividhaḥ svādvamlakaṭukātmaka iti | kecidgurulaghudvāreṇa dvividhamāhuḥ | tatra madhuraḥ kaṭukātmakaḥ yato madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghuriti | śaktiścācintyaprabhāvo dravyāṇāṃ yathā maṇimantrauṣadhīnāṃ vidhiḥ | ete 'pi rasādayo dravyāśritā bhavanti tasmāddravyaṃ pradhānamityāhuḥ | yaduktaṃ ‘pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt | raso nāsti vinā dravyāddravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam’ iti | dravyamiti sāmānyagrahaṇena mūlatvaksāraniryāsādīnyabhidhīyante | tadyathā - ‘mūlatvaksāraniryāsanālasvarasapallavāḥ | kṣīraṃ kṣāraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma tailāni kaṇṭakam || patrāṇi śṛṅgakandāni prarohāstūdbhidādayaḥ | dravyaśabdena gṛhyante jaṅgamāḥ pārthivāstathā ||’ iti | jaṅgamā api yathā - ‘madhūni gorasāḥ pittaṃ vasā majjā 'sṛgāmiṣam | viṇmūtracarmareto 'sthi snāyuśṛṅganakhaṃ khurāḥ || jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ’ iti | pārthivāśca yathā - ‘suvarṇaṃ samalāḥ pañca lohāśceti kalāsu ca | manaḥ śilāle maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjanam’ ityādi || atha teṣāṃ rasādīnāṃ svarūpamāha - madhura iti | madhurādayaḥ ṣaḍrasā dravyāśritāḥ santo 'pi vyākhyātā eva | tatra madhuro ghṛtaguḍādiḥ, amlo amlīkāmātuluṅgādiḥ, paṭurlavaṇaparyāyaḥ sa ca saindhavādiḥ, kaṭuko marīcādiḥ, tikto nimbādiḥ, kaṣāyo harītakyādiḥ || eteṣāṃ mūrtīnāmutpattimāha - dharetyādi | utpatistu bhūtadvayena bhavati | bhūtaṃ pṛthivyādi | kramāditi yuktakrameṇa tadyathā - dharāmbubhyāṃ madhuro rasaḥ, tena pṛthivyambubāhulyena madhurarasa utpadyate, evaṃ kṣmā 'nalābhyāmamlaḥ, jalajvalanābhyāṃ lavaṇaḥ, ākāśamarudbhyāṃ kaṭukaḥ, vāyvagnibhyāṃ tiktaḥ, kṣmā 'nilābhyāṃ kaṣāya iti rasaḥ || atha guṇāḥ - gururiti | gurusnigdhādayo guṇāḥ kramāt dharādīnāṃ kathitāḥ | kramo yathā - dharāyā guruḥ, ambunaḥ snigdhaḥ, vahnestīkṣṇaḥ, pavanasya rūkṣaḥ, vyomno laghuriti | prāya iti prāyeṇa ete 'tra mukhyā guṇā guṇānāṃ madhye kathitāḥ | pañcaguṇagrahaṇaṃ bhūtakrameṇa kṛtam | eṣveva pañcaguṇeṣu anyo 'pi ślakṣṇasāndramṛduprabhṛtiguṇasaṃcayo boddhavyaḥ | sa cāpyanumānato nirūpaṇīyaḥ | guṇā iti bahuvacanatvena vyavāyī vikāsī cākarau dvau dvāviṃśatyarthamiti kecit, satvaṃ rajastamaśceti trayo mahāguṇāḥ kathitā iti kaiścit || atha vīryam - vīryamiti śaktiḥ | taddvividhamapi prāyaśo bāhulyena dravyāśrayaṃ dravyādhīnaṃ bhavati | dvividhaṃ śītoṣṇabhedena | yasmādbhuvanatrayamagnyātmakaṃ somātmakaṃ ca dṛśyate | atraiva śītoṣṇavīrye anyāni yāni vīryāṇi tānyantarbhaviṣyantīti kecit vadanti na svamatam, yataḥ prāyaśa iti grahaṇena śītoṣṇaṃ viśiṣṭavīryam | anyānīti snigdharūkṣaviśadapicchilamṛdutīkṣṇādīni mahābhūtāni tu kṣmāmbujvalanākāśamarutaḥ || atha vipākamāha - miṣṭa iti | prāyaśo bāhulyenātra trividha eva vipākaḥ madhuro 'mlaḥ kaṭuka iti | viśiṣṭo pāko vipākastatra miṣṭo madhuraḥ paṭurlavaṇa etayormadhura iti madhuravipāka ityabhiprāyaḥ | amlo 'mlamiti | amlo rasaḥ amlameva pacyate | kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ rasānāṃ kaṭuriti kaṭukavipākaḥ syāt | etadabhiprāyeṇa tantrāntare coktam ‘tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ’ iti | ata eva vipākānāṃ trividhaṃ karma bhavati | tadāha -madhurādityādi | madhurānmadhuravipākāt śleṣmā prajāyate prakopamāpadyate ityarthaḥ | amlāccetyamlavipākāt pittamiti | kaṭukāditi kaṭukavipākādvāyuriti | etāni karmāṇi yat kurvanti tat karma, karmaśabdenātra doṣaprakopavyāpāralakṣaṇaṃ dharma iti || idānīṃ prabhāvamāha - prabhāva iti | viśiṣṭo bhāva utkṛṣṭā śaktirityarthaḥ | yathā dhātrī āmalakīphalaṃ rasādibhiriti rasaguṇavīryavipākādibhiḥ samā samānaguṇā laghurapyasti tathāpi tadevāmalakīphalaṃ prabhāvāddoṣatrayanāśanaṃ niyatameva | iti rasādiprabhāvaḥ || kevalaṃ dravyaprabhāvamāha - kvacidityādi | kutrāpi kevalamekadravyameva prabhāvataḥ karma kuryāt | yathā sahadevījaṭā śirobaddhā satī jvaraṃ hantīti | ata evācintyo maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāva iti viśrutiḥ | eke ‘prabhāvastu yathā dhātrīlakucasya rasādibhiri’ti paṭhanti | tatra lakucaphalasya rasādibhiḥ saha dhātrī samānadharmā, tatrāpi dhātrī prabhāvādeva doṣatrayanāśinī bhavati | lakucaphalam - lakucaḥ kṣudrapanasaḥ, nāraṅgaphalamityeke || 13-23 || atha dravyāśritānāṃ rasādīnāṃ nijotkṛṣṭatāmāha - kvaciditi | dravyamāśritya sthitā ye rasādayaste svaṃ svaṃ karma kurvanti | kvacidrasa iti yathā - tiktā guḍūcī uṣṇavīryāpi pittaṃ śamayati | kvacidguṇo yathā - kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ ca vardhayati snigdhaguṇatvāt | kvacidvīryamiti yathā - mahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt | nanu guṇavīryayoḥ ko bhedaḥ? ucyate, ya eva guṇā dhātrīphale ta eva harītakyāṃ santi | vīrye viśeṣo 'sti yataḥ uṣṇavīryā harītakīṃ śītavīryaṃ dhātrīphalamiti, tasmādbhinnatvaṃ pratipāditamiti na doṣaḥ | kvacidvipāka iti yaddravyaṃ pariṇāmakāle svābhāvikaṃ rasaṃ parityajya rasāntaraṃ bhajate tatra vipāketi saṃjñā, yathā śuṇṭhī kaṭukāpi vātaṃ śamayati madhurapākatvāt | kvacit śaktiriti | yathā śaktitaḥ prabhāvataḥ yato rasaguṇavīryavipākairyat karma kartuṃ na śakyate tatkarma kurvan prabhāva iti saṃjñā, yathā khadiraḥ kuṣṭhaṃ hanti | ata evāha suśrutaḥ - ‘amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ | āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaiṇaiḥ’ || iti dravyādikathanam || 13-23 ||
Kāśīrāma Vaidya. natā rasādayaḥ pañcāvasthāḥ sambandhena dravye prakīrtitāḥ | sambandhena tatkāryānusandhānena dravye rasaḥ dravye guṇaḥ dravye vīryaṃ śītoṣṇādike dravye 'pi pākaḥ vigataḥ vikāraṃ prāptaḥ rasādipākaḥ vipākadravye śaktiḥ | śaktiḥ prabhāvaḥ sarvaṃ rasādikaṃ dravye tiṣṭhatīti | tasmāddravyaṃ pradhānam | nanu rasādikaṃ vihāya dravyamiti pradhānaṃ kriyate | kecidācāryā bruvate - dravyaṃ pradhānameva kasmādvyavasthitatvāt | iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ | yathā āme phale rasādayaste pakve na santi nityatvācca | nityaṃ hi dravyamanityā guṇāḥ, yathā pārthivaṃ dravyaṃ na rasādaya āśrayatvācca | dravyamāśritā rasādayo bhavanti ārambhasāmarthyācca dravyāśrita ārambhaḥ yathā vidāryaśvagandhādīnāṃ dravyāṇāṃ kvāthanārthe kuṭṭanapācanādikarasārambhaḥ kriyate na tathā rasādiṣvārambhaḥ | śāstre hi dravyaṃ pradhānamuddeśe hi yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau ceti na rasādaya upadiśyante | kramāpekṣitvācca rasādīnām | rasādayo hi dravyādayaḥ sādhyante yathā mahāvṛkṣaḥ kṣīṇo 'pi yasmāddravyaṃ tasmāddravyaṃ pradhānam | dravyalakṣaṇaṃ tu kriyāvadguṇavatsamavāyikāraṇamiti netyāhuḥ - anye rasān pradhānān bruvate | kasmāt | āgamāt | āgamo hi śāstramucyate | śāstre rasādhikatā yathā rasāyatta āhāra iti | tasmiṃśca prāk upadeśāt te rasā yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti | anumānācca | rasato hyanumīyate dravyam | yathā madhuramiti ṛṣivacanācca | ṛṣivacanaṃ vedo yathā kiṃcitkriyārthaṃ rasamāharediti | tasmādrasāḥ pradhānam | raseṣu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇamanyatrāpi lakṣayāmaḥ | netyāhuḥ | anye vīryaṃ pradhānamiti | kasmādvaṃśenauṣadhaṃ niṣpadyate | ihauṣadhakarmāṇyūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṃgrāhikāgnidīpanapīḍanale khanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathuharakāraṇavilayanadahanadāraṇamanthanaprāṇaghnaviṣaghnaśamanāni vīryapradhānāni bhavanti | tadvīryaṃ dvividham | uṣṇaṃ śītaṃ ca agnīṣomīyatvājjagataḥ | kecidaṣṭavidhamāhuḥ - uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti | etāni vīryāṇi svaguṇotkarṣāt saptabhiḥ bhūryātmakaṃ karma kurvanti | yathā tāvadanantamūlaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayatyuṣṇavīryatvāt | madhuraṃ kṣaudraṃ vā tadetannidarśanamātramuktam | bhavanti cātra nacaite karmakāriṇaḥ tasmādvīryaṃ pradhānamiti netyāhuḥ | anye pākapradhānamiti | kasmāt samyagmithyāvipakvatvāt iha sarvadravyāṇyabhāvahṛtāni samyagmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti | tatrāhuḥ - anye pratisaṃpāka iti kecittrividhamicchanti | yathā kṣīramukhāgatamabhipacyamānaṃ madhurameva syāt tathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇasvabhāvamuttarakāye 'pi na parityajanti tadvaditi kecidvadanti | avalavalopaplavatāṃ vaśamāyāntītyevamanavasthitiḥ | tasmādasiddho na rasaḥ | āgamo hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭuśca tayormadhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghuriti | tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati | guṇasādharmyādgurutā laghutā ca | pṛthivyāpaśca gurvyaḥ śeṣāṇi tu laghūni | tasmāddvividha eva pākaḥ | bhavati cātra dravyeṣu pacyamāneṣvambupṛthivīguṇā nivartante 'dhikastatra pāko madhura ucyate | tejonilākāśaguṇo dravyamāneṣu na nivartate 'dhikastatra pākaḥ kaṭurucyate | pṛthaktvadarśināmeṣa vādināṃ vādasaṃgrahaḥ | caturṇāmapi sāmarthyamittham | tatra vipaścitaḥ tat dravyamātmanā kiṃcidvīryeṇa sahitaṃ kiñcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā | kecana śaktiṃ pradhānamāhuḥ | netyāhuranye | dravyameva pradhānam | kutaḥ ‘pāko nāsti vinā vīryaṃ nāsti vīryaṃ vinā rasāt | raso nāsti vinā dravyāt dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam||vīryaṃ saṃjñā matāyeṣṭau tepi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ | raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ || dravye dravyāṇi yasmācca vipacyante na ṣaḍrasāḥ || śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ ||’ yato dravyaṃ pradhānaṃ tasmādrasādayo dravyeṣu pratiṣṭhitāstānyasmin nānādravyasamāśritā ityete ṣaḍrasāḥ khyātāḥ | ata ūrdhvamutpattiṃ vakṣyāmaḥ dvābhyāṃ bhūtābhyāṃ kramāt rasabhavaḥ rasotpattirdharāmbubhyāṃ madhurarasotpattiḥ, kṣmānalābhyāṃ amlarasotpattiḥ,jalajvalanābhyāṃ kaṭurasotpattiḥ, ākāśamārutābhyāṃ kaṭurasotpattiḥ, vāyvagnibhyāṃ tiktarasotpattiḥ, ambvanilābhyāṃ kaṣāyarasotpattiriti rasotpattiḥ | rasalakṣaṇamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | tatra yaḥ purīṣamutpādayati, prahlādayati, tarpayati, jīvayati, mukhamupalepayati, śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati, sa madhuro 'pi dantaharṣamutpādayati, mukhasrāvaṃ janayati | sa lavaṇaḥ yo jihvāgraṃ bādhate, udvegaṃ janayati, śiro gṛhṇīte, nāsikāṃ ca srāvayati sa kaṭukaḥ yo galalakṣaṇadoṣamutpādayati, mukhavairasyaṃ janayati | sa tiktaḥ yo vakraṃ pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ karṣayati pīḍayati rasaḥ kaṣāya iti | ataḥ sarvāṇi dravyāṇyupadekṣyāmaḥ | tadyathā kākolyādikṣīraghṛtavasāmajjāśāliṣaṣṭikagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālābukaliṅgagalaughapriyaṅgupuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālinālikerekṣuvikārabalātibalātmaguptāvidārīvayasyāgokṣurakajīramocarasamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni samāsena madhuro vargaḥ | dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakara- mardakabadarakolaśacīnāmalakatintiḍīkākośāprabhavyaparevatanetraphalalakucāmlavetasaudadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni samāsena amlo vargaḥ | pippalyādiśigrumadhuśigrumūlakalaśunasusukhaśītaśivakuṣṭhadevadāru hareṇukāvalguphalacaṇḍāguggulumastulāṅgalīśukanāsāpīluprabhṛtīni śālasārādiśca prāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ | āragvadhādiguḍūcyādimaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendravāruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaṃ śaṅkhinī dravantī- tṛvṛcchatavedhanakarkoṭakakāravellakavartākakaravīrasumanaśaṅkhapuṣpābhārṅgītrāyamāṇakarohiṇīvaijayantīsuvarcalā punarnavā vṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto vargaḥ | nyagrodhādi rāsnādi priyaṃgvādi rodhrādi triphalā śallakībījaṃ vāmrabakulatindukaphalāni karakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiśālasārādiśca prāyaśaḥ kurabakādi dārakajīvantikā cillī pālaṅkyā suniṣaṇṇakaprabhṛtīni līvarakādayo mudgādayaśca samāsena kaṣāyo vargaḥ | tatraiṣāṃ rasānāṃ saṃyogastriṣaṣṭiḥ | bhavati cātra ‘bhūtejovārijairdravyaiḥ samaṃ yāti samīraṇaḥ | pittaṃ kṣayamavāpnoti khabhūmijalavāyujaiḥ || khatejo 'nilajaiḥ śleṣmā samameti śarīriṇām | viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimabhyeti mānataḥ || āgneyameva yaddravyaṃ teneyamudīryate | vasudhā jalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate | evametadguṇādhikyaṃ dravye dravyaṃ viniścitam ||’ iti | rasā dharādharāmbuvahnipavanavyomnāṃ prāya atiśayena kramādguṇāḥ smṛtāḥ | dharāyāṃ guṇā ambuni snigdhaguṇaṃ, vahnau tīkṣṇaguṇaṃ, pavane rūkṣaguṇaṃ, eṣu guṇeṣu antaranye guṇasañcayā bhavanti santītyarthaḥ | pañcabhūtānāṃ guṇāḥ kathitāḥ | iti guṇāḥ | ṛṣayaḥ śītaṃ coṣṇaṃ dvividhaṃ vīryamāhuḥ, evaṃ śītaṃ ekamuṣṇaṃ | kiṃviśiṣṭaṃ vīryaṃ prāyaśaḥ dravyasaṃśrayaṃ prāyaśaḥ atiśayena dravye saṃśrayaṃ sthānaṃ yasya tat | kutaḥ yadyasmātkāraṇādbhuvanatrayamagnīṣomīyaṃ dṛśyate somātmakamagnyātmakaṃ cetyarthaḥ | somātmakaṃ vīryamagnyātmakaṃ rajaḥ, tayorjaṅgamānāmutpattiḥ sthāvarāṇāmutpattau bhāno raśmibhiruṣṇatvādrajoguṇayuktāyāṃ bhuvi satyāṃ somātmakāt śītavīryāt meghānāṃ prāyaśaḥ bhuvi sthāvarāṇāmutpattiḥ | ataḥ jagattritayaṃ somātmakaṃ anyāni vīryāṇi sarvamagniṣomīyaṃ dṛśyante vīryāṇi tānyatraiva agniṣomīye vīryamantarmadhye bhaviṣyantītyabhiprāyaḥ | iti vīryaṃ | miṣṭakaṭutiktānāṃ rasānāṃ pākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ syāt bhavedityarthaḥ | yaduktaṃ - ‘tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ |’ tadāha ‘madhurācchleṣmā jāyate, amlāt pittaṃ jāyate, kaṭukāt vāyuḥ jāyate etāni karmāṇi pākataḥ jāyante iti pākaḥ | prabhāvaṃ vadati | yathā api ni iti niścayena lakucasya rasādibhiḥ samāhitā dhātrīdoṣatrayasya vināśaṃ kurute | anyatprabhāvamāha - kvacitkevalaṃ dravyaṃ prabhāvataḥ karma kuryāt yathā - sahadevījaṭā śirasi baddhā satī jvaraṃ hantīti sugamamanyat | iti prabhāvaḥ | kvacitkasminsthale dravyam āśritya rasādayaḥ sthitāḥ te svaṃ svaṃ karma kurvanti, kvacidrasaḥ svaṃ karma karoti, kvacidguṇaḥ svaṃ karma karoti, kvacidvīryaṃ svaṃ karma karoti, kvacidvipākaḥ svaṃ karma karoti, kvacicchaktiḥ prabhāvaḥ svaṃ karma karoti spaṣṭamanyat | iti dravyaguṇavīryavipākaprabhāvāḥ || 13-23 ||
cayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ saṃbhavanti hi || 24 || ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ rave rāśiṣu saṃkramāt |
Āḍhamalla. atha doṣopacayaprakopopaśamān darśayannāha —cayakopaśamā iti | doṣāṇāṃ vātādīnāṃ cayakopaśamā iti cayaḥ sañcayaḥ, sa ca saṃhatirūpā vṛddhiḥ, svasthānavṛddhirityanye | kopaḥ prakopaḥ sa ca pravilayarūpā vṛddhiḥ prakopaḥ | śama ityuparamaḥ | yathāvātapittakaphānāṃ śaraddhemantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyamupaśamaḥ svabhāvata eva | tadṛtuṣaṭkaṃ grīṣmaprāvṛṅvarṣāśaraddhemantavasantākhyamityarthaḥ | kuta ityāha - rave rāśiṣu saṃkramāditi raveḥ sūryasya rāśiṣu meṣādiṣu saṃkramāt praveśādityarthaḥ || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha ṣaṭkaṃ yasmin ṛtuṣaṭke doṣāṇāṃ vātapittakaphānāṃ cayakopaśamāḥ saṃbhavanti tadeva ṛtuṣaṭkaṃ rave rāśiṣu saṃkramāt ākhyātam – tadevāha - jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāpannetyasūkṣmāṃ kalāmapi na līyate iti kālaḥ, kalayati utpādayati maraṇaṃ nayati vā bhūtānīti kālaḥ | tasya saṃvatsarātmano bhagavānādityo gativiśeṣeṇākṣinimeṣikā kāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti | tatra laghvakṣaroccāramātrokṣinimeṣaḥ, pañcādaśākṣinimeṣāḥ kāṣṭhā,triṃśatkāṣṭhāḥ kalāviṃśatikalo muhūrtaḥ, triṃśanmuhūrtamahorātraṃ, pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ, sa ca dvividhaḥ, śuklaḥ kṛṣṇaśca, tau māsaḥ, tatra mārgaśīrṣādayo dvādaśa māsāḥ, dvimāsakamṛtuṃ kṛtvā ṣaḍ ṛtavo bhavati tadevartuṣaṭkam | ete cayakopaśamā eke kevalaprakopāḥ || 24 ||
grīṣmo meṣavṛṣau proktau prāvṛḍmithunakarkayoḥ || 25 || siṃhakanye smṛtā varṣāstulāvṛścikayoḥ śarat | dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ || 26 ||
Āḍhamalla. idānīmṛtuṣaṭkaṃ rāśidvayena darśayannāha - grīṣma iti | meṣasaṃkrāntiprabhṛti vṛṣasakrāntyavasānaṃ grīṣmaṛtuḥ proktaḥ kathita ityarthaḥ | evaṃ mithunādikarkāntaṃ prāvṛṭ, siṃhādikanyāntaṃ varṣāṛtuḥ, tulādivṛścikāntaṃ śarat, dhanurādigrāhāntaṃ hemantaḥ, grāho makaraḥ, kumbhādimīnāntaṃ vasanta iti | etena rāśidvayena dvimāsikamapi ṛtuṣaṭkaṃ bhavati | taddoṣacayādinimittamabhihitaṃ tattvajñānārtham | yaduktaṃ suśrutena - doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ ‘te tu bhādrapadādyena dvimāsikena varṣādayo vyākhyātāḥ’ yathāyathaṃ saṃkhyātāḥ | ye tu tantrāntare - ‘māsairdvisaṃkhyairmāghādyai’rityādinā śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantā bhavanti te tu śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāccāyananimittāḥ | yataḥ ‘māsarāśisvarūpākhyamṛtau yallakṣaṇatrayami’ti vacanāt | nanu prāvṛḍvarṣayoḥ ko bhedaḥ? ucyate, prathamaḥ pravṛttaḥ kālaḥ prāvṛṭ tasyānubandho varṣā ityatra bhedaḥ | evaṃ ‘śiśire śītamadhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam’ ityanena śiśirahemantayorapi bhedo 'sti | pūrvamuktaṃ cayakopasamā ṛtavo bhavantīti || tayormadhyamadhye ādau suśrutādiṣvapyuktatvāt kevalaprakope ṛtumāha - te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣāṃ māghaphālgunau śiśiraḥ, caitravaiśākhau vasantaḥ, jyeṣṭhāṣāḍhau grīṣmaḥ, śrāvaṇabhādrapadau varṣā, āśvinakārtikau śarat, mārgapauṣau hemanta iti | ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvāt | ayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca | tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāsteṣu bhagavansoma āpyāyate sāmlalavaṇamadhurāśca balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate | uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāsteṣu bhagavānarka āpyāyate tiktakaṭukaṣāyā rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamapahīyate | bhavati cātra ‘śītāṃśuḥ kledayetpūrvāṃ vivasvān śoṣayatyapi | tāvubhāvapi saṃsṛjya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||’ iti | meṣavṛṣau etau dvau rāśī grīṣmaḥ proktaḥ, mithunakarkayoretayordvayo rāśyoḥ prāvṛṭ , siṃhakanye ete dve varṣāḥ smṛtā, tulāvṛścikayoḥ śarat bhavati, dhanurgrāhau dvau hemantaḥ proktaḥ, kumbhamīnayormadhye vasantaḥ proktaḥ | nanu śiśiraṃ vihāya prāvṛṭgrahaṇaṃ kimiti kriyate nahi atra śiśirastu hemante praviṣṭaḥ śleṣmaṇaścayahetutvāt | yadi śiśiraḥ hemante na praviśati tadā śleṣmaṇaścayāt vasantaṃ vihāya kaphasya kopaḥ śiśire syāt | nanvanye 'pi carakādayo granthāḥ santi śiśiraṃ hemante ekīkartuṃ kenāpi na śakyate bhavadbhiḥ kathaṃ kriyate tadatrāsminnāyurveda yatra dvau samavetau bhavataḥ tatra śiśirastu hemante prayoktavyaḥ, varṣāprāvṛṣorbhedaḥ kartavyaḥ prathamo varṣākālaḥ prāvṛṭ tadanukaraṇaṃ, tasya prāvṛṣo 'ṅgam | yadāha suśrutaḥ ‘iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaṭ ṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena samākhyātāḥ | yatra cayasamāvetau na staḥ kopa evāsti tatra prāvṛṭ vihāya śiśirasahitāḥ ṣaṭ ṛtavaḥ santi | tadāha granthāntare ‘hemantavarṣāśiśireṣu vāyoḥ pittasya varṣāsu nidāghayośca | kaphasya kopaṃ kusumāgame ca kurvīta yadyasya hitaṃ tadeṣām ||’ atra kathitāyāḥ prāvṛṣaḥ hemante praviṣṭasya śiśirasya sandeho na kāryaḥ || 25 || 26 ||
grīṣme saṃcīyate vāyuḥ prāvṛṭkāle prakupyati | varṣāsu cīyate pittaṃ śaratkāle prakupyati || 27 || hemante cīyate śleṣmā vasante ca prakupyati | prāyeṇa praśamaṃ yāti svayameva samīraṇaḥ || 28 || śaratkāle vasante ca pittaṃ prāvṛḍṛtau kaphaḥ | kārtikasya3 dinānyaṣṭāvaṣṭāvāgrayaṇasya ca || 29 || yamadaṃṣṭrā samākhyātā svalpabhukto hi jīvati |
Āḍhamalla. etaccayasāmye kṛtacayakopasamānāha -grīṣme iti | vāyurgrīṣme sañcīyate sañcayamāpadyata ityarthaḥ | evaṃ pittaśleṣmāṇāvapi svasvaṛtuṣu cayakopāvāpadyete | samyaggrahaṇaṃ svasañcayakāraṇārthaṃ boddhavyam, tat sañcayakāraṇaṃ tantrāntarādavagantavyam | tadyathā ‘tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca vāyoḥ sañcayamāpādayanti’ iti | nanu śītasya vāyoruṣṇe grīṣme sañcayaḥ kathaṃ saṃbhavati ? ucyate - sarveṣu vātaguṇeṣu raukṣyaṃ pradhānaṃ tenauṣadhīnāmatyartharaukṣyeṇa rūkṣasya vāyorgrīṣme sañcayaḥ syādityadoṣaḥ | yadaivaṃ cayayukto bhavati | prāvṛṭkāle prakupyatīti prāvṛṭkāle prāvṛṣi, prakupyatīti praśabdo 'tra prakarṣakāraṇaṃ sūcayati; tadyathā - ‘sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati’ | vāyuḥ prakopamāpadyata iti tātparyārthaḥ | evaṃ pittamapi varṣāyāṃ sañcitaṃ śaratkāle prakupyati | kapho 'pi hemante sañcayamāpadya vasante prakopaṃ karotītyarthaḥ | anayoḥ kāraṇaṃ tantrāntarādavagantavyam | keṣāñcit jñāpanārthaṃ likhyate, yathā - ‘tatra varṣāsvauṣadhayastaruṇyo 'lpavīryā ‘āpaścāprasannāḥ kṣitimalaprāyāstā upayujyamānā bhavanti’ | meghā vasante jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante, vidāhāt pittasañcayamāpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati | paṅke arkakiraṇapravilāpitaḥ paittikān vyādhīn janayati | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca prasannāḥ | snigdhā atyarthaṃ gurvyastā atyarthaṃ upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehāt śaityāt gauravādupalepācca śleṣmaṇaḥ sañcayamāpādayanti | sa sañcayo vasante 'rkaraśmipravilāpitaḥ īṣat stabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīn janayati’ ityevaṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopau darśitau | nanu doṣāṇāṃ sañciteṣu ṛtuṣu kathaṃ na prakopaḥ? iti | ucyate, śītasya vāyorgrīṣmasyātyuṣṇatvāttasminneva kāle na prakupyanti | (sañcīyamānamapi pittaṃ ṛtuśaityāt tasmin kāle na prakupyati) ṛtvādisvabhāvāt kaphasya sañcīyamānasya himānīvaśāt tadānīṃ styānataiva bhavati na prakopaḥ| vasante ca prakupyati iti cakāragrahaṇenātra sañcayādikamahorātrayorapi jānīyāt | tadyathā - ‘tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasyāparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantamupalakṣayet’ || atha doṣāṇāmupaśamamāha - prāyeṇetyādi | samīraṇo vāyuḥ śaratkāle svayameva kāraṇaṃ vinā praśamaṃ yāti prāpnoti | svayameveti svabhāvataḥ svalakṣaṇata ityarthaḥ | svalakṣaṇaṃ punareṣāṃ śītoṣṇavarṣādi | evaṃ vasante 'pi pittaṃ, prāvṛṭkāle kapha iti | atra yat śaradvasantaprāvṛṭcayopaśamārthamuktaṃ tadrāśiparivartanāt anyathā tantrāntaravirodhaḥ | prāyeṇetigrahaṇāt doṣajā api vyādhayaḥ praśamaṃ yānti svayameveti suśrutaḥ | tathāhi - ‘tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante, ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe, vātikānāṃ ghanātyaye svabhāvata eva’ | atra śītoṣṇavarṣālakṣaṇakālaprabhāvādupaśamaḥ | tasmāt pūrvebhyo na virodhaḥ || 27 || 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. vāyuḥ grīṣme cīyate prāvṛṭkāle prakupyati pittaṃ varṣāsu cīyate śaradi prakupyati prakopaṃ karotītyarthaḥ | śleṣmā hemante cīyate vasante prakupyati | śamamāha samīraṇo 'tiśayena śaratkāle svayameva śamaṃ yāti, pittaṃ ca vasante, hemante śamaṃ yāti | kaphaḥ prāvṛṭṝtau śamaṃ yāti | uṣṇaṛtau veti pāṭhe grīṣme śamaṃ yāti | suśrutādibhyo 'pyuktatvāt | yadāha suśrutaḥ - ‘tatra vātikavyādhīnāmupaśamo ghanātyaye, paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante, ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe svabhāvāt | ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ | evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt | tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasyāparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantikamupalakṣayet || 27 || 28 ||
cayakopaśamā doṣā vihārāhārasevanaiḥ || 30 || samānairyāntyakāle 'pi viparītairviparyayam | laghurūkṣamitāhārādatiśītācchramāttathā || 31 || pradoṣe kāmaśokābhyāṃ bhīcintārātrijāgaraiḥ | abhighātādapāṃ gāhājjīrṇe 'nne dhātusaṃkṣayāt ||32|| vāyuḥ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati | vidāhikaṭukāmloṣṇabhojyairatyuṣṇasevanāt || 33 || madhyāhne kṣuttṛṣo rodhājjīryatyanne 'rdharātrake | pittaṃ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati 34 || madhurasnigdhaśītādibhojyairdivasanidrayā | mande 'gnau ca prabhāte ca bhuktamātre tathā 'śramāt || 35|| śleṣmā prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati || iti dāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śrīśārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe bhaiṣajyākhyānakaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ dravyarasaguṇavipākaprabhāva ṛtuṣaṭkākhyānādhyāyo dvitīyaḥ ||
Āḍhamalla. idānīṃ doṣāṇāmakāle 'pi cayādinimittaṃ hetumāha - cayetyādi | doṣā vātādayaḥ samānairvihārāhārasevanaiḥ kṛtvā cayādīn yānti prāpnuvantītyarthaḥ | viparītairasamānaiḥ kṛtvā akāle apraśamaṛtāvapi viparyayaṃ nāśaṃ prāpnuvantītyarthaḥ | samānairiti doṣānurūpakāraṇaiḥ | tadyathā - laghurūkṣaśītādayo vātaguṇasamānāḥ vidāhikaṭukāmloṣṇādayaḥ pittaguṇasamānāḥ, madhurasnigdhaśītādayo 'pi śleṣmaguṇasamānā iti | eṣāṃ viparītairviparyayairyathā - gurusnigdhoṣṇādayo vātaguṇaviparyayāḥ, avidāhimadhuraśītādayaḥ pittaguṇaviparītāḥ, tiktoṣṇarūkṣādayaḥ śleṣmaguṇaviparītā’ iti || atha doṣāṇāṃ pratyekaṃ prakopaśamakāraṇānyāha - laghvityādi | laghvādidhātusaṃkṣayāntaiḥ kāraṇairvāyuḥ prakopaṃ yāti prāpnotītyarthaḥ | eteṣāṃ pratyanīkairviparītaiśca śāmyatītyarthaḥ | āhāraśabdo laghvādibhiḥ pratyekaṃ saṃbadhyate tena laghvāhārāt rūkṣāhārāt mitāhārādityarthaḥ | laghviti pākataḥ, rūkṣam - asnigdhaṃ, mitaṃ svalpaṃ, atiśītādityatiśītasevanāt, atiśramāditi atiśarīrāyāsāt, atiśabdo 'trāpi boddhavyaḥ, pradoṣe rajanīmukhe, kāmaśokābhyāmiti kāmo 'bhilāṣaḥ sa ca strīsaṅkalparūpaḥ abhimatakāminyādyaprāptiriti bhāvaḥ | śoko dhanabandhunāśādinā, bhītirbhayaṃ, kāmaśokabhayādvāyuriti | abhighātaḥ śastralaguḍādīnām, apāṃ gāhādatijalāvagāhāt, atiśabdo 'tra pūrvādanuvartate, jīrṇe 'nne āhāre paripākaṃ gate sati, dhātusaṅkṣayāditi rasādidhātūnāṃ kṣīṇatvāt, yaduktaṃ ‘dhātukṣayātsrute rakte mandaḥ sañjāyate 'balaḥ | pavanaśca paraṃ kopaṃ yāti tasmātprayatnataḥ’ ityādi | pratyanīkairiti laghvādīnāṃ viparyayaiste 'pyanumānato 'vagantavyāḥ || atha pittam | vidāhīti | vidāhibhojyādibhiḥ kāraṇaiḥ pittaṃ prakopaṃ yāti | eṣāṃ pratyanīkairviparītaiḥ kṛtvā śāmyatīti | bhojyaśabdo vidāhādibhiḥ pratyekamabhisaṃbadhyate tena vidāhibhojyaiḥ kaṭukabhojyairamlabhojyairuṣṇabhojyairiti | yadvā vidāhīti bhinnārthasūcakaṃ jñeyam | tena vidāhī vaṃśakarīrādi pittakaratvāt | uṣṇabhojanaṃ ca vīryāt sparśādvā | atyuṣṇasevanādityātapāgnīnām | kṣuttṛṣo rodhāditi kṣut kṣudhā tasyā avarodhāt tṛṭ tṛṣā tasyā avarodhāt, avarodho vegadhāraṇam | eke kṣuttṛṣo roṣāditi paṭhanti | tatra kṣuttṛṣorativegāt, roṣāt krodhāt, tathāca ‘krodhāt pittaṃ prakupyati’ iti | pratyanīkairiti vidāhibhojyādīnāṃ viparītairiti sugamam || atha kaphaḥ | madhureti | madhurabhojyādibhiḥ śleṣmā prakopaṃ yāti | eṣāṃ pratyanīkairnāśakaraiḥ śāmyati śāntiṃ prāpnotītyarthaḥ | bhojyaśabdo 'trāpi madhurādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate tena madhurabhojyaiḥ snigdhabhojyaiḥ śītādibhojyaiśca | ādiśabdāt guruślakṣṇādīnāṃ grahaṇam | divasanidrayā kaphavṛddhiḥ syāt yataḥ ‘rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā’ iti vacanāt | aśramāditi avyāyāmāt ‘vyāyāmaḥ kaphanāśanaṃ’ ityukteḥ || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe bhaiṣajyākhyānakaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. doṣā vātapittakaphāścayaprakopaśamā yeṣu tān cayakopaśamān svasvaṛtūn parityajya samānairnirantarairvihārāhārasevanaiḥ akāle 'pi viparyayaṃ yānti | vihāro vāgdehamanonivartitatve viśeṣo vyāyāmajāgaraṇādhyayanādirūpaḥ | āhāro mithyāhāraḥ | yaduktaṃ carake ‘akāle anyadoṣaṛtau viparyayaṃ kopaṃ yāntītyarthaḥ | viparītaistaddhetunāśakartṛbhirupāyaiḥ sāmyaṃ yānti | tadāha - ‘laghurūkṣamitāhārāghātaśītāt śramāttathā |’ pradoṣe laghurūkṣamitāhārādyāti viparītaiḥ taddhetunāśakartṛbhiḥ sāmyaṃ yāti | sugamamanyat | granthāntarāt sāmyakartṛtvamāha - ‘snigdhoṣṇasthiravṛṣyavallavaṇavat svādvamlatailātapasnānābhyañjanabastimāṃsamadirāsaṃvāha- nonmardanam | snehasvedanirūhaṇaṃ ca śayanasnānopanāhādikaṃ pānāhāravihārabheṣajamidaṃ vāyuṃ praśāntiṃ nayet’ ebhiḥ prayogairvāyuḥ sāmyaṃ yāti | ebhirhetubhiḥ pittaṃ prakopaṃ yāti pratyanīkaiḥ śāntikartṛbhirupāyaiḥ śyāmyati| śāntiṃ kartumupāyānāha - ‘tiktasvādukaṣāyaśītapavanacchāyāniśāvījanaṃ jyotsnābhūtagṛhapravāsajalajastrīgātrasaṃsparśanam | sarpiḥkṣīravirecakaiśca rudhirasrāvapradehādikaṃ pānāhāravihārabheṣajamidaṃ pittaṃ praśāntiṃ nayet||’ ebhiḥ prayogaiḥ pittaṃ sāmyaṃ yāti | ebhirhetubhiḥ śleṣmā kopaṃ yāti aśramāt śramarahitāt | sugamamanyat | śītakartṛbhirupāyaiḥ śamaṃ yāti| śleṣmaṇaḥ śāntikartṝnupāyānāha granthāntarāt ‘rūkṣāhārakaṣāyatiktakaṭukavyāyāmaniṣṭhīvanaṃ strīsevādhvaniyuddhajāgarajalakrīḍāpaghātāttathā | dhūmo nasyaśirovirekavamanasvedopavāsādikaṃ pānāhārāvihāra- bheṣajamidaṃ śleṣmāṇamugraṃ jayet’ ebhirupāyairakāle 'pi kupitā doṣāḥ śāmyaṃ yāntītyabhiprāyaḥ || 30-35 ||

Editor's notes

  1. 1 ‘bhaktādau, bhaktamadhye, bhaktānte’ pā. | ↩
  2. 2 saṃvedana pā. | ↩
  3. 3 prakṣiptamidam | ↩