tṛtīyo 'dhyāyaḥ | atha nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ | karasyāṅguṣṭhamūle yā
dhamanī jīvasākṣiṇī | tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jñeyaṃ kāyasya paṇḍitaiḥ
|| 1 ||
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ
nāḍīparīkṣādividhiriti anantaraṃ nāḍīparīkṣāmāha - atheti - karasyeti |
jīvasākṣiṇī yā dhamanī sā karasyāṅguṣṭhamūle 'stīti kriyāpadaṃ yojyaṃ,
tacceṣṭayā kṛtvā kāyasya śarīrasya sukhaṃ duḥkhaṃ ca jñeyaṃ paṇḍitairiti śeṣaḥ
| dhamanīti | śabdavāhinī nāḍī dhamanī jīvanaṃ tanau1
ityato dhamanī jīvasākṣiṇīti prāṇavāyoḥ sākṣibhūtā ata eva kutracijjīvanāḍīti
kathitā | tathāhi -‘pradarśayeddoṣanijasvarūpaṃ vyastaṃ samastaṃ yugalīkṛtaśca
| mūkasya mugdhasya vimohitasya dīpaḥ padārthāniva jīvanāḍī’ iti ||
lakṣaṇamapi ca - ‘asthnaḥ prakoṣṭhabāhyasya madhyamānāmikāśritā |2
jīvanāḍīti sā proktā nandinī tattvavedanā’ iti | tacceṣṭayā duḥkhamiti
doṣādivaiṣamyadharmaḥ | yataḥ ‘rogastu doṣavaiṣamyam’ ityādivacanāt |
paṇḍitairiti pravīṇaiḥ nāḍīgrahaṇasya samayaviśeṣajñairityarthaḥ | yataḥ -
‘sadyaḥ snātasya bhuktasya kṣuttṛṣṇā ' 'tapaśīlinaḥ | vyāyāmaśrāntadehasya
samyaṅ nāḍī na budhyate’ iti || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. karasyāṅguṣṭhamūle yā
dhamanī sā jīvasākṣiṇī jīvo 'sti no veti bodhanī jñeyā | budhaiḥ tacceṣṭayā
mandasthiracalagāminyā kāyasya dehasya sukhaṃ mukhaṃ ca jñeyam
|| 1 ||
nāḍī dhatte marutkope jalaukāsarpayorgatim | kuliṅgakākamaṇḍūkagatiṃ pittasya
kopataḥ || 2 || haṃsapārāvatagatiṃ dhatte
śleṣmaprakopataḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ doṣāṇāṃ
nijasvarūpaceṣṭāmāha - nāḍīti | marutkope vātaprakope jalaukāsarpayorgatiṃ
gamanaṃ dhatte nāḍīti śeṣaḥ | jalaukāsarpayostiryaggatirityabhiprāyaḥ3
tadvadatrā 'pi | pittaprakopatastu kuliṅgādīnāṃ gatiṃ dhatte, kuliṅgo
gṛhacaṭakaḥ | kākamaṇḍūkau prasiddhau eteṣāmutplavanagatirityarthaḥ4
| eke kuliṅgasthāne kalāpīti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kalāpī mayūraḥ |
śleṣmaprakopāt haṃsapārāvatagatiṃ dhatte | atrāpi nāḍīti saṃbadhyate | etena
mandagativāhinī bhavatītyabhiprāyaḥ | yato haṃsapārāvatayorapi mandagatiḥ syāt
|| 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. marutkope sati nāḍī
jalaukāsarpayorgatiṃ gamanaṃ dhatte | nāḍī pittasya kopataḥ
kuliṅgakākamaṇḍūkagatiṃ dhatte | kuliṅgo gṛhacaṭakaḥ haṃsapārāvatagatiṃ
śleṣmaprakopataḥ dhatte ||
lāvatittiravartīnāṃ gamanaṃ saṃnipātataḥ
|| 3 || kadācinmandagamanā kadācidvegavāhinī
| dvidoṣakopato jñeyā -
Āḍhamalla. atha
sannipātasaṃsargayornāḍīceṣṭāmāha —lāveti | sannipātatastridoṣakopāt lāvādīnāṃ
gamanaṃ nāḍī dhatte iti pūrvādanuvartate | lāvatittirau prasiddhau, vartīti
vartikā (dharadhara)5
śabdavācyā | gaḍūrukābhidhānetyanye | eteṣāṃ sottālā gatiḥ sūcyate ||
dvidoṣakopādapi nāḍī kadācinmandagāminī kadācidvegavāhinīti ||
Kāśīrāma Vaidya. nāḍī sannipātataḥ
tridoṣaprakopataḥ lāvatittiravartikānāṃ gamanaṃ dhatte | natvekasya
jantorgatyā nāmnāṃ prakupitasya doṣasya bodho bhavedato dvitrijantūnāṃ gatiḥ
darśitā yathā vikṛtimāpanno vāyuḥ sarpagatiṃ dhatte | sāmyaṃ gato vāyuḥ
jalaukāgatiṃ dhatte evamanye 'pi jñeyāḥ
||3|| dvidoṣakopataḥ kadācinmandagamanā
kadācidvegavāhinī jñeyā ||
hanti ca sthānavicyutā || 4 || sthitvā
sthitvā calati yā sā smṛtā prāṇanāśinī | atikṣīṇā ca śītā ca jīvitaṃ
hantyasaṃśayam || 5 ||
Āḍhamalla. idānīmasādhyāyā lakṣaṇamāha
- hantīti | sthānavicyutā svasthānāccalitā nāḍīti śeṣaḥ | hantīti āturamiti
śeṣaḥ | yā sthitvā sthitvā calati gacchati sāpi prāṇanāśinī jñeyā | etena
kadācidvahati kadācinna vahatītyabhiprāyaḥ | atikṣīṇā ceti bisatantuvat,
atiśītā ceti himasparśavat | asaṃśayaṃ niścayena jīvitaṃ prāṇān hanti nāḍīti
śeṣaḥ | cakārāt kuṭilā cordhvādhogamanaśīlāpi prāṇanāśinī boddhavyā |
tathācoktaṃ - ‘nāḍī madhyavahāṅguṣṭhamūle yātyarthamucchalet |
śanairūrdhvārdhagamanā kuṭilā hanti mānavam ||’ iti
|| 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. sthānavicyutā satī
hanti | yā dhamanī sthitvā sthitvā calati sā prāṇanāśinī smṛtā kathitā |
atikṣīṇā śītā gacchatī satī prāṇino jīvitaṃ jīvanāśaṃ asaṃśayaṃ niḥsaṃdehena
hanti dūrīkarotītyarthaḥ || 4 || 5 ||
jvarakopeṇa dhamanī soṣṇā vegavatī bhavet | kāmakrodhādvegavahā kṣīṇā
cintābhayaplutā || 6 || mandāgneḥ
kṣīṇadhātośca nāḍī mandatarā bhavet | asṛkpūrṇā bhavetkoṣṇā gurvī sāmā
garīyasī || 7 || laghvī vahati
dīptāgnestathā vegavatī matā | sukhitasya sthirā jñeyā tathā balavatī smṛtā
|| 8 || capalā kṣudhitasyāpi tṛptasya vahati
sthirā |
Āḍhamalla. atha jvarādīnāṃ
dhamanīlakṣaṇamāha -jvarakopeṇeti | jvarakopeṇa sāmānyajvarasya prakopeṇa
kṛtvā dhamanī nāḍī soṣṇā uṣṇayuktā bhavet | jvarasyoṣṇātmakatvānna kevalaṃ
soṣṇā vegavatī bhavet | jvarasya dehendriyamanaḥsantāpitatvāt | kāmakrodhādapi
vegavahā vegayuktā anauṣṇyena jvaravadbhinnā | kāmo 'bhimatakāminyādyaprāptiḥ,
krodho hiṃsātmakādirūpaḥ, cintābhayapluteti cintābhayayuktā nāḍī kṣīṇā
susūkṣmā jñeyā | cintā cittodvegarūpā, bhayaṃ śatruprabhṛtīnām | eke
cintābhayaśramāditi paṭhanti | cintābhayaśramānnāḍī kṣīṇā susūkṣmā jñeyā |
cintā mānasodvegarūpā jñeyā | tatra śramād glāneḥ mandāgneḥ kṣīṇadhātośca
puruṣasya nāḍī mandatarā bhavet, atyarthaṃ mandagatirityarthaḥ | asṛkpūrṇā
rudhiraprakopāt pūritā nāḍī koṣṇā gurvī ca bhavet | koṣṇā īṣaduṣṇā gurvī
gurutarā pāṣāṇavadityarthaḥ | eke soṣṇeti paṭhanti | sāmā āmayuktā nāḍī
garīyasī syāt atyarthaṃ gurvī bhavatīti bhāvaḥ | āmena saha vartata iti sāmā,
āmo 'paripakvarasaḥ | tadyathā - ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ |
sa āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopakaḥ’ iti | athavā āmagrahaṇena
āmāditrayamannajamajīrṇaṃ gṛhyate tena tairyuktetyarthaḥ | tatra āmaṃ
vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ ceti | eke sāmā garīyasīti paṭhanti | āmena saha vartata
iti sāmā | te ca doṣadūṣyatādayaḥ | yataḥ ‘āmena tena saṃpṛktā doṣā dūṣyāśca
dūṣitāḥ | sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ’ iti | etena kimuktaṃ
bhavati sāmadoṣāt sāmadūṣyāt sāmadūṣitāt sāmarogācceti | dūṣyā rasādayo
dhātavaḥ | dūṣitāni malamūtraprabhṛtīni | dīptāgneḥ prabalāgneḥ puruṣasya
laghvī vegavatī ca vahati | laghvī tūlavat saiva vegayuktā jñeyā natu pūrvoktā
| sukhitasya svasthasya sthirā prakṛtisthā bhavatītyarthaḥ | na kevalaṃ
svasthā tathā balavatī balayuktā na kṣīṇetyabhiprāyaḥ | kṣudhitasya
bubhukṣitasyāpi capalā cañcalā na mandetyarthaḥ | etena prakṛtisthitāgniriti
bhāvaḥ | tṛptasya bhojanādinā santuṣṭasya puruṣasya sthirā niścalaiva||6-8||
iti nāḍīparīkṣā ||
Kāśīrāma Vaidya. sā dhamanī nāḍī
jvarakopeṇa jvarādhikyena soṣṇā atyuṣṇā satī vegavatī bhavet kāmāt krodhācca
vegavahā syāt cintābhayāplutā satī kṣīṇā bhavedityarthaḥ | atiśayena mandā
mandatarā asṛkpūrṇā nāḍī koṣṇā īṣaduṣṇā satī gurvī calet | koṣṇā īṣaduṣṇā
gurvī alpagariṣṭhā sāmā āmayuktā nāḍī garīyasī bhavet | atiśayena gariṣṭhā
garīyasī | dīptāgneḥ puruṣasya nāḍī laghvī vahati | tathā dīptāgneḥ puṃsaḥ
laghvī matā smṛtā | sukhino rogarahitasya puṃsaḥ sthirā jñeyā tathā balavatī
smṛtā | kṣudhitasya puṃsaḥ nāḍī capalā syāt | tṛptasya kṛtabhojanasya puṃsaḥ
nāḍī sthirā vahati | anyānyapi nāḍīparīkṣāsthānānyāha granthāntarāt -
‘pādayornāḍikāsthānaṃ gulphasyādho 'ṅgulatrayam | kaṇṭhamūleṅgulidvandve
nāsāmūleṅgulādhikam| narasyāṅguṣṭhamūle ca nāḍī caturthikā matā |
sthānānyetāni nāḍīnāṃ tāsu prāṇo vyavasthitaḥ’| karasya nāḍī sadaivāvalokanīyā
anyā yāstisro nāḍyaḥ maraṇasamaye 'valokanīyā nānyatra | anyatra
karasyāvalokanīyeti | sadyaḥsnātasya bhuktasya kṣuttṛṣātapaśīlinaḥ |
vyāyāmaśrāntadehasya samyaṅnāḍī na budhyate |
bhāraprahāramūrcchābhayaśokapramukhakāraṇānnāḍī saṃmūrcchitāpi bāḍhaṃ punarapi
jīvanaṃ labhate || 6-8 || iti nāḍīparīkṣā ||
dūtāḥ svajātayo 'vyaṅgāḥ paṭavo nirmalāmbarāḥ | sukhino 'śvavṛṣārūḍhāḥ
śubhrapuṣpaphalairyutāḥ || 9 || sujātayaḥ
suceṣṭāśca sajīvadiśi saṃśritāḥ | bhiṣajaṃ samaye prāptā rogiṇaḥ sukhahetave
|| 10 ||
Āḍhamalla. pūrvamuktamādigrahaṇāt
dūtasvapnādīnāṃ lakṣaṇakathanam | atha dūtalakṣaṇānyāha --dūtā iti | evaṃvidhā
dūtā yadā bhiṣajaṃ vaidyaṃ prāptāstadā rogiṇa āturasya sukhahetave
bhavantītyadhyāhāryam | vaidyāhvānāya praśnāya āgatāḥ puruṣā dūtāḥ
kīdṛśāstānāha - svajātaya iti | svasyāṃ jātau svagotre vā jātāḥ svajātayaḥ |
eke ‘sajātaya’ iti paṭhanti tatra sapakṣā ityarthaḥ | yaduktaṃ
‘pāṣaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye | ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ
karmavipattaye’ iti | avyaṅgā iti | vyaṅgā hastāvayavahīnāḥ na vyaṅgā avyaṅgāḥ
| paṭava iti pravīṇāḥ | etena vicitrakālajñāḥ kathitāḥ | nirmalāmbarā iti
śubhravastradhāriṇaḥ, tena raktakṛṣṇavastrādirahitā ityarthaḥ | sukhina iti
adīnāḥ | aśvavṛṣārūḍhā iti aśvārūḍhā vṛṣārūḍhāśca | āsamantāt kāreṇa rūḍhāḥ
iti yadgrahaṇaṃ tanmahiṣoṣṭrakharādiyānaniṣedhārtham | śubhrapuṣpaphalairyutā
iti śvetapuṣpairebhiḥ sāraphalaiśca saṃyuktā ityabhiprāyaḥ | etena
raktapītakṛṣṇādibhiḥ sāraphalarahitā ityarthaḥ | yata evaṃvidhāni
puṣpaphalānyamaṅgalāni bhavanti | tathācoktam ‘tailakardamadigdhāṅgā
raktasraganulepanāḥ | phalaṃ pakvamasāraṃ vā gṛhītvā 'nyacca tadvidham |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ’ iti | sujātaya iti śobhanā
jātiryeṣāṃ te tathāvidhāḥ | etenānyajātijanitā niṣiddhāḥ |
pāpakṛdgarbhotpattirahitā ityarthaḥ | yadvā vijñātajātaya iti piṇḍārthaḥ |
suceṣṭāśceti ceṣṭātra kāyakṛto vyāpāraḥ śobhanavyāpāra ityabhiprāyaḥ |
śobhanagrahaṇaṃ duśceṣṭitavyavacchedārtham | tathāhyuktaṃ
’chindantastṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam |
vastrāntānāmikākeśanakharomadṛśaspṛśaḥ | sroto
'varodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ | kapālopala- bhasmāsthituṣāṅgārakarāśca
ye | vilikhanto mahīṃ kiñcinmuñcanto loṣṭabhedinaḥ |‘ ityādi duśceṣṭitā
darśitāḥ | suceṣṭāśceti cakāragrahaṇāt sudarśanāḥ suveṣā api gṛhyante anyathā
garhitāḥ syuḥ | tathāhi - ’napuṃsakaḥ strībahavo naikakāryā asūyakāḥ |
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ prāptā vā syuḥ paraṃparā |
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhatavāsasaḥ | nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā
raudrarūpiṇaḥ | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ’ | sajīvadiśi
saṅgatā iti jīvanena prāṇānilena saha yā dik nāḍī tasyāṃ saṅgatāḥ prāptā
ityarthaḥ | tathāca - ’yasyāṃ prāṇamarudvāti sā nāḍī jīvasaṃyutā’ iti | nāḍī
cātra nāsāsaṃbandhinī jñeyā | yadvā - jīvena saha vartata iti yā dik diśā
tasyāmityārthaḥ | tena yāmyadikrahitadiśāyāḥ prāptā iti tātparyārthaḥ | yato
yāmyadik niṣiddhā | tathāhi - ’yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapadasthitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ’ iti | samaye prāptā iti samaye
śubhavelātithinakṣatrādiyukte kāle anyathā aśubhakarā iti bhāvaḥ | taduktam -
‘vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane | madhyāhne cārdharātre vā
sandhyayoḥ kṛttikāsu ca || ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca |
caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhayāṃ saṃdhidineṣu ca || dakṣiṇābhimukhaṃ deśe
tvaśucau vā hutāśanam | jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam|| nagnaṃ
bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā 'śucim| prakīrṇakeśamabhyaktaṃ svinnaṃ
viklavameva ca | vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ’ iti
||9||1 .||
Kāśīrāma Vaidya. karmaṇaḥ samaye
snānābhyaṅgādirahitakāle yasyāṃ prāṇamarudvāti sā nāḍī jīvasaṃyutā
candrasūryasthāne yayordvayornāḍyormadhye yasyāṃ nāḍyāṃ prāṇamarudvāti
gandhagrahaṇādhikārī bhūtvā saṃcārī sā nāḍī jīvasaṃyutā vācyā tasyāṅgasthaḥ
pṛcchako yadā pṛcchati tadā sa rogī jīvati anyathā mriyate || anyatrāpyuktaṃ -
’candrasthāne yadā vāyuḥ sūryasthāne ca pṛcchakaḥ | tadā na jīvati rogī yadi
vaidyaśatairvṛtaḥ’ | etatpūrvoktasya sa jīvasyāṅgasya vyākhyātam | iti
dūtalakṣaṇāni || 9 || 10 ||
vaidyāhvānāya dūtasya gacchato rogiṇaḥ kṛte
|| 11 || na śubhaṃ saumyaśakunaṃ pradīptaṃ
ca sukhāvaham | cikitsāṃ rogiṇaḥ kartuṃ gacchato bhiṣajaḥ śubham
|| 12 || yātreyaṃ saumyaśakunaṃ proktaṃ
dīptaṃ na śobhanam |
Āḍhamalla. idānīṃ gacchato dūtasya
śakunānyāha --. vaidyāhvānāyeti | rogiṇa āturasya kṛte nimitte vaidyāhvānāya
gacchato dūtasya saumyaśakunaṃ bherīmṛdaṅgādi na śobhanamityarthaḥ |
pradīptamasaumyaṃ sukhāvahaṃ bhavati | gacchata iti mārge calitasya | etena
viparītaśakunānyatra śubhakārāṇi boddhavyāni | uktaṃ ca jyotiḥśāstre - ‘sadyo
raṇe karmaṇi ca praveśe śukle gṛhe naṣṭavilokane ca | vyādhau ca nadyuttaraṇe
bhayārte śastaḥ prayāṇādviparītabhāvaḥ ||? iti dūtaśakunalakṣaṇāni saṃpūrṇāni
|| idānīṃ gacchato vaidyasyāpi śakunāni darśayannāha - cikitsāmiti | rogiṇa
āturasya cikitsāṃ rogāpanayanaṃ karma kartuṃ gacchato mārge cālitasya bhiṣajo
vaidyasya yātreyaṃ saumyaśakunaṃ proktamidaṃ śubhaṃ kathitaṃ
dīptamaśubhamaśakunaṃ na śobhanamityarthaḥ | yātreyaṃ yātrāyogyaṃ yathā -
bherīmṛdaṅgamṛdumardalaśaṅkhaveṇuvedadhvanirmadhuramaṅgalagītaghoṣāḥ |
putrānvitā ca yuvatiḥ surabhiḥ savatsā dhautāmbaraśca rajako 'bhimukhaḥ
praśastaḥ’ | anyacca
-‘bhṛṅgārāñjanavardhamānamakulābaddhaikapaśvāmiṣaśaṅkhakṣīranṛpānnapūrṇakalaśacchatrāṇi
siddhārthakāḥ | vīṇāketanamīna paṅkajadadhikṣaudrājyagorocanāḥ,
kanyāśaṅkhasitekṣuvastrasumanoviprāśca ratnāni ca’ iti | dīptamityatrātreyaṃ
tadyathā ‘gamanaṃ dakṣiṇe vāmānna śastaṃ śvasṛgālayoḥ | vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ
nobhayaṃ śaśasarpayoḥ || bhāsakauśikayoścaiva na praśastaṃ kilobhayam |
darśanaṃ ca rutaṃ cāpi na godhākṛkalāsayoḥ ||
kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām | pātraṃ neṣṭaṃ tathā
'ṅgāratailakardamapūritam || prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ |
śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ | neṣyanti
patitāntasthadīnāndharipavastathā’ iti
|| 11 || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. āturamupakramamāṇena
bhiṣajā āyurevādau parīkṣaṇīyam | satyāyuṣi dhṛtyagnivayodehabalasatvasātmya-
prakṛtibheṣajadeśān parīkṣayet | tatra
pāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradarśanavadanaskandhalalāṭadīrghāṃgulipūrvocchvāsa-
prekṣaṇabāhuvistīrṇabhūstanāntaroraḥskandhahṛjjaṅghāmeḍhragrīvāgambhīrasatvasvaranābhistanamupacitamahāromaśakarṇapaścānmaṇikatānuliptamūrdhānupūrvyāviśuṣyamāṇaśarīraṃ
paścācchuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāt dīrghāyuḥ khalviti tamekāntenopakramet
| ebhirlakṣaṇairviparītairalpamiśritairmadhyamāyuriti | vyādhayastu trividhāḥ
sādhyāḥ, yāpyāḥ, pratyākhyeyāśca, taddṛṣṭvā karma kārayet | prāgabhihitā
ṛtavaḥ ‘śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam | kuryātkriyāṃ prāptakālaṃ na
hāpayet’ | prāgabhihitogniścaturvidhaḥ viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ pittena, mandaḥ
śleṣmaṇā, samaḥ sarvasāmānyāditi | yaḥ kadācit samyak pacati kadācit
śūlādhmānādīnkaroti sa viṣamaḥ | yaḥ gurvādikamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ | yaḥ
laghurapi na pacati sa mandaḥ | yaḥ kālamannamupayuktaṃ pacati sa samaḥ |
vayastu trividhaṃ bālaṃ madhyaṃ vṛddhamiti | tatronaṣoḍaśavarṣā bālāḥ; te
tridhā kṣīrapāḥ, kṣīrānnādā, annādā, iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrādā
dvivatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ parato 'nnādā iti ṣoḍaśasaptatyorantaraṃ madhyaṃ
vayaḥ; tasya vikalpo vṛddhiryauvanaṃ sampūrṇatā hāniriti tatrāviṃśateḥ
vṛddhirātriṃśato yauvanamācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasaṃpūrṇatā
ata ūrdhvamaśīteḥ paraṃ hāniryāvatsaptatiriti saptatestūrdhvaṃ
kṣīyamāṇadhātvindriyajīrṇāgāramivābhivṛṣṭaśītaṃ vṛṣamācakṣate ‘bālye
vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu | bhūyiṣṭhaṃ varddhate
vāyurvṛddhastadvīkṣya varjayet | agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet|
tatsādhyeṣu vikāreṣu śuddhiṃ kuryātkriyāṃ bhiṣak | dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya
iti prāgupadeśitaḥ | karṣayedbṛṃhayeccāpi mahāsthūlakṛśau narau | rakṣaṇaṃ
caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||’ balameva pradhānaṃ kecitkṛśā eva
balavantaḥ sthūlā abalavantaḥ tasmādbalaṃ parīkṣayet | satvamāha - ‘satvavān
sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā | rājasastapyamānānyaiḥ sahate nāma
tāmasaḥ’ | prakṛtimagre vakṣyāmaḥ | pūrvoktaṃ bheṣajamāha - ‘bālasya prathame
māsi deyā bheṣajaraktikā’ ityādi pūrvoktam | śamamāha yathāvahṛdakanagorūpaḥ
kaphamārutarogavān evamanyepi jñeyāḥ | evaṃ sarvaṃ jñātvā paścānmārge śakunāni
parīkṣya tadā cikitsāṃ kurvanti | rogiṇaḥ cikitsāṃ kartuṃ gacchataḥ bhiṣajaḥ
yātreyaṃ saumyaśakunaṃ śobhanaṃ proktaṃ dīptaṃ na | rogiṇaḥ kṛte vaidyāhvānāya
gacchato dūtasya saumyaśakunaṃ śubhaṃ na pradīptaṃ sukhāvahamityarthaḥ | iti
śakunaḥ ||11||12||
nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ sattvena saṃyutaḥ
|| 13 || cikitsyo bhiṣajā rogī vaidyabhakto
jitendriyaḥ |
Āḍhamalla. atha kīdṛśo rogī
cikitsyastaddarśayannāha - nijaprakṛtīti | bhiṣajā vaidyena īdṛśo rogī
cikitsyaḥ, cikitsā rogāpanayanaṃ karma tadyogyo bhavatītyabhiprāyaḥ | kīdṛśaḥ
? tamāha - nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yukta iti yādṛśau yasya prakṛtivarṇau staḥ
tādṛgbhyāmeva saṃyukta ityarthaḥ | nanu keyaṃ prakṛtiḥ ? katibhedā ?
kiṃkāraṇaṃ vā asyā iti ? taducyate - keyaṃ prakṛtiḥ svabhāva ityarthaḥ | sa
cābālapravṛttā niṣekādvā vātārabdhādyā āprayāṇādanuvartate | kati bhedā iti |
sapta prakṛtayo bhavanti pṛthagdoṣairdvandvaiḥ samastaiśca | kiṃkāraṇamiti
tadāha suśrutaḥ ‘śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate
tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu’ iti | sā hi prakṛtirjātyādīn ṣaḍupādhīnapekṣate |
taduktaṃ carake ‘tatra prakṛtirhi jātiprasaktā kulaprasaktā ca deśānupātinīti
ca kālānupātinī ca vayo 'nupātinī ca pratyātmaniyatā ceti’ | tatra
jātiprasaktā nāma tāsu tāsu manuṣyādijātiṣu te te karacaraṇādayaḥ
svabhāvaviśeṣāḥ, vacaneṣu ca nānāvidhā eva vyaktyādayo dharmaviśeṣāḥ, manasi
ca dharmādharmamaithunāhāraprabhṛtayo 'pi6
bhāvāḥ | kulaprasaktā nāma dvijakule tapaḥpriyatādayaḥ, kṣatriyakule
samarapriyatādayo dharmaviśeṣā bhavanti | deśānupātinī nāma
lāṭakarṇāṭāyanādīnāṃ kāye vāci manasi ca te te svabhāvaviśeṣā bhavanti |
kālānupātinī nāma dehādiṣu daurbalyādidainyaglānyādyapekṣā | gadeṣu ca
doṣādyapekṣaṇīyam | vayonupātinī nāma bālyādyavasthāsu kālādau maryādādayo
dharmāḥ | pratyātmaniyatā ceti ātmani niyatā pratipuruṣaniyatetyarthaḥ | te
punaḥ kāye vāci manasi ca svabhāvaviśeṣāḥ prakṛtipuruṣabhedabhinnā dṛśyanta
iti | kecittu pāñcabhautikīṃ prakṛtimāhuḥ | anye tu prakṛtiṃ
sattvarajastamomayīmāhuḥ | pūrvamuktaḥ prakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ | atastāvat
prakṛtistu saṃkṣepeṇoktā | idānīṃ varṇamāha - varṇaśabdena prabhā kathyate |
saiva cchāyāpyabhimatā | eteṣāṃ medo 'pyastītyeke bhāṣante | sā yathā -
‘varṇaprabhāmiśritā yā chāyā sā parikīrtitā | varṇamākrāmati cchāyā prabhā
varṇaprakāśinī || āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāttu lakṣyate’ iti | na
kevalaṃ varṇaprabhācchāyānāṃ lakṣaṇabhedaḥ, saṃkhyābhedo 'pyasti | sa yathā
caturdhā varṇāḥ - gauraḥ, kṛṣṇaḥ, śyāmaḥ, gauraśyāma iti | prabhā saptavidhā -
raktā, pītā, sitā, śyāvā, harit, pāṇḍurā, asiteti || chāyāpi pañcavidhā -
snigdhā, vimalā, rūkṣā, malinā, saṃkṣipteti | punaḥ kīdṛśo rogī cikitsyaḥ ?
sattvena saṃyuta iti | sattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyāsthāneṣvapi karmakaram |
yataḥ - ‘sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā | rājasastabhyamāno
'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ |’ iti suśrutaḥ | cakṣuṣopapannārthe
pravarāvaramadhyamabalaṃ sattvaṃ trividham | eteṣāṃ lakṣaṇaṃ na likhitamatra
granthabāhulyāt | punaḥ kīdṛśaḥ ? vaidyabhakta iti vaidyāhlādakaraḥ
tadvākyapālane 'nurakta ityarthaḥ | yataḥ ‘āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ
sattvavānapi’ iti vacanāt | punaḥ kathambhūtaḥ ? jitendriyo jitendriyaviṣayaḥ,
viṣayāstu srakcandanavanitādayaḥ | āturalakṣaṇam
|| 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. bhiṣajā īdṛśo rogī
cikitsyaḥ | kiṃviśiṣṭaḥ ? nijaprakṛtivarṇābhyāṃ yuktaḥ | ( nanu yadvā kiṃ
karoti na tu dahanaṃ sthālī tandulānodanaṃ kartuṃ kṣamaḥ | tathāca śatapuṣpā
laghustīkṣṇā pittakṛddīpanī kaṭurityādivacanaṃ vahnimakurvāṇamapi āmaṃ pacati
yathā sthālīsthabahudugdhamuktikācūrṇaprathamajalayogāttandulādikaṃ pacati
natvagniṃ prajvālayati ‘nāma puṣpaṃ kaṣāyoktaṃ rūkṣaṃ labdhvāmapācana’miti |
tathāca ‘citrakaḥ kaṭukaḥ pāke dīpanaḥ pācano laghu’riti | kiṃviśiṣṭaḥ ?
satvena satvaguṇena saṃyutaḥ | punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ ? vaidyabhakto jitendriyaḥ |
iti rogilakṣaṇam || 13 ||
svapneṣu nagnānmuṇḍāṃśca raktakṛṣṇāmbarāvṛtān
|| 14 || vyaṅgāṃśca
vikṛtānkṛṣṇānsapāśānsāyudhānapi | badhnato nighnataścāpi dakṣiṇāṃ diśamāśritān
||15|| mahiṣoṣṭrakharārūḍhāṃstrīpuṃso yastu
paśyati | sa svastho labhate vyādhiṃ rogī yātyeva pañcatām||16||
adho yo nipatatyuccājjale 'gnau vā vilīyate | śvāpadairhanyate yo 'pi
matsyādyairgilito bhavet || 17|| yasya netre
vilīyete dīpo nirvāṇatāṃ vrajet | tailaṃ surāṃ pibedvāpi lohaṃ vā labhate
tilān ||18|| pakvānnaṃ labhate 'śnāti
viśetkūpaṃ rasātalam | sa svastho labhate rogaṃ rogī yātyeva pañcatām
||19|| duḥsvapnānevamādīṃśca dṛṣṭvā brūyānna
kasyacit | snānaṃ kuryāduṣasyeva dadyāddhematilānapaḥ
|| 20 || paṭhetstotrāṇi devānāṃ rātrau
devālaye vaset | kṛtvaivaṃ tridinaṃ martyo duḥsvapnātparimucyate
|| 21 ||
Āḍhamalla. athānantaraṃ svapnānyāha -
svapneṣviti | evaṃvidhān svapnān strīpuruṣayormadhye yaścaikaḥ paśyati sa eva
yadi svastho 'nāturastarhi vyādhiṃ labhate | yadā rogī paśyati tadā pañcatvaṃ
maraṇaṃ yāti prāpnotītyarthaḥ | kīdṛśān svapnān ? tānāha - nagnān
vastrādirahitān, muṇḍāniti muṇḍitān, raktakṛṣṇāmbarāvṛtāniti
raktakṛṣṇavastraveṣṭitānityarthaḥ | vyaṅgāniti avayavādirahitān
nāsākartanādibhirapi vyaṅgānityabhiprāyaḥ | vikṛtāniti paṅgukubjaprabhṛtīn,
kṛṣṇāniti citrakalpitavat kārṣṇyābhāsaḥ, sapāśāniti pāśayutān, pāśo dīrghaḥ
paśūnāṃ bandhanarajjuḥ, badhnato nighnata iti niṣṭhuraprahananakarmakāriṇaḥ
dakṣiṇāṃ diśamāśritāniti | ete tu yadā dakṣiṇāṃ diśamāśritā bhavanti tadā
pracuramaniṣṭaṃ syādityabhiprāyaḥ | tatra nairṛtaṃ bhāgadheyamiti vadanti |
mahiṣoṣṭrakharārūḍhāniti mahiṣādivāhaneṣu ārohitā ityarthaḥ | te tu
yamasaṃbandhinaścāśubhakarā iti bhāvaḥ || athāparāṇi duḥsvapnānyāha - adha iti
| svapneṣu yo 'pi evaṃvidho bhavati so 'pyaniṣṭaḥ kīdṛśastamāha - adho yo
nipatatyuccādityādi | puruṣa uccādatyuccasthānādadho nimnasthāne nipatati
skhalatītyarthaḥ | atyuccaṃ parvatādikam | yo jale 'gnau vā vilīyate līno
bhavati | etena jale bruḍati agnau pataṅgavat patatītyabhiprāyaḥ | yo 'pi
śvāpadairhanyate śunaścaraṇairākṛṣyata iti | eke svāpadairiti paṭhanti, tatra
svāpadairnijabandhunāśādibhirupahanyate pīḍyata ityarthaḥ | matsyādyairiti
gilito bhakṣito yo bhavet | ādigrahaṇānmakaranakraśiśumāraprabhṛtīnāṃ grahaṇam
| yasya puruṣasya ca netre vilīyete vilīnatāṃ prāpnuta iti | svapneṣviti śeṣaḥ
| etena svacakṣuṣī vigalite paśyatītyarthaḥ | dīpo nirvāṇatāṃ vrajediti |
etena kimuktam | yaḥ svapne 'pyakasmāddīpaṃ vinaṣṭaṃ paśyatītyabhiprāyaḥ |
yaśca tailaṃ surāṃ vā pibet yaśca lohaṃ labhate tilān vā labhate yaśca
pakvānnaṃ siddhamannaṃ labhate yaśca tadaśnāti bhakṣayati ca yo mātaraṃ kuḍyaṃ
viśet māturgṛhaṃ praviśatītyarthaḥ | eteṣāṃ svapneṣviti saṃbandhaḥ | surātra
piṣṭamayī na tu madyaviśeṣaḥ | svapne viśiṣṭamadyapānaṃ praśastam | taduktaṃ
‘rudhiraṃ pibati svapne madyaṃ vāpi kathaṃcana | brāhmaṇo labhate
vidyāmitarastu dhanaṃ labhet’ iti | lohamityasya sthāne lauhamiti pāṭhāntaraṃ
tatra lauhaṃ lohamayaṃ yaṣṭyādi | vāgrahaṇāt kārpāsapiṇyākalavaṇādīnāṃ
grahaṇam | eteṣāṃ lābhe 'pyaniṣṭaṃ bhavati | eke viśet kuḍyaṃ ca
mātaramityatra kuḍyamutsaṅgaṃ vyākhyānayanti | jananīṃ praviśennara iti
paṭhanti kecit tatra māturudare praviśatītyarthaḥ | tatra mātrā saha śayanaṃ
karotītyanye || idānīṃ duḥsvapnadarśanotpannāriṣṭanivṛttyarthaṃ kiñcit
pratīkāramāha - duḥsvapnānīti | evamādīni pūrvoktanagnamuṇḍādīni duḥsvapnāni
duḥkhotpādakāni dṛṣṭvā svapnāvasthāyāmālokya kasyacit purato na brūyāt na
prakāśayedityarthaḥ | paramukhenāniṣṭaśravaṇabhayāt | tadanu kiṃ kuryāt?
tadāha - snānamiti | uṣasi prātareva snānaṃ kuryāt hema tilānayaśca dadyāt |
hema suvarṇam, tilān kṛṣṇān, ayo lohaḥ | punaḥ kiṃ kuryādityāha - paṭhediti |
devānāṃ stotrāṇi devānāṃ viṣṇuprabhṛtīnāṃ stotrāṇi agnitrayādīni | yathā -
‘agnitrayaṃ trīṇi ca puṣkarāṇi nāmatrayaṃ trīṇi padāni viṣṇoḥ |
rudrastrinetrastripathā ca gaṅgā etāni duḥsvapnavināśanāni |’ iti | iti
dinakṛtyaṃ | rātrāvapi devālaye devamaṇḍapaṃ vaset | tatra jāgaraṇaṃ kuryāditi
keṣāñcinmatam | atha duḥsvapnamupasaṃharan phalamāha -kṛtvaivamiti |
evamuktaprakāreṇa snānadānādikaṃ karma kṛtvā saṃpādya tridinaṃ dinatrayaṃ
yathā syāt martyaḥ puruṣaḥ duḥsvapnāt duḥkhajanakanimittāt parimucyate sukhī
bhavatītyarthaḥ || 14-21 ||
Kāśīrāma Vaidya. svapneṣu naghnato
ghnantaḥ strī vā pumān yaḥ paśyati dakṣiṇāṃ diśaṃ āśritān paśyati | yadā
svasthaḥ paśyati tadā sa svasthaḥ vyādhiṃ labhate, naro yaḥ striyaḥ puṃsaḥ
svapneṣu naghnato ghnantaḥ dakṣiṇāṃ diśaṃ āśritān nagnān paśyati, muṇḍān
paśyati, raktakṛṣṇāmbarāvṛtān paśyati, vyaṅgān paśyati, vikṛtān paśyati,
kṛṣṇān sapāśān paśyati, sāyudhān paśyati, mahiṣoṣṭrakharārūḍhān etān yaḥ
svasthaḥ paśyati cettadā vyādhiṃ labhate | rogī paśyati cettadā pañcatāṃ
maraṇāvasthāṃ yātītyarthaḥ | strīpuṃsa ityatrākārāntaḥ śabdaḥ, kutaḥ
‘acaturavicaturasucaturastrīpuṃsa-’ ityādyāḥ śabdā nipātyante tasmādakārānto
bhavatyeva | vyaṅgān pādakhañjān vikṛtān kutsitarūpān kṛṣṇān śyāmān sapāśān
bandharajjusahitān | sugamamanyat | punarbahirnāyāti sa svasthaḥ dṛṣṭvā
vyādhiṃ labhate | rogī pañcatāṃ yātīti sarvatrānuṣaṅgaḥ | yasya puṃsaḥ
svapneṣu netre vilīyete bhagnāyete, dīpaḥ nirvāṇatāṃ netrādarśanāvasthāṃ
vrajet prāpnuyāt saḥ svasthaścet evaṃ paśyati rogī bhavet, rogī pañcatāṃ
yātītyarthaḥ | pumān svapneṣu tailaṃ pibet vā surāṃ pibet vā lohaṃ labhate vā
kutrāpi pakvānnaṃ labhate vā tilān labhate snāti vā mānavaḥ vā kūpān viśet
punarbahirna yāti sa svasthaḥ evaṃ dṛṣṭvā vyādhiṃ labhate, rogī pañcatāṃ
yātītyarthaḥ | ādīni prathamāni duḥsvapnāni dṛṣṭvā mānavaḥ kasyacinna kathayet
| tarhi kiṃ kuryāt, uṣasi snānaṃ kṛtvā ayo lohaṃ dadyāt hema tilān dadyāt
paścāddevānāṃ stotrāṇi devālaye paṭhet punā rātrau tatraiva vaset martyaḥ
tridinaṃ evaṃ kṛtvā duḥsvapnātparimucyate mukto bhavati
||14-21||
svapneṣu yaḥ surānbhūpāñjīvataḥ suhṛdo dvijān | gosamiddhāgnitīrthāni
paśyetsukhamavāpnuyāt || 22 || tīrtvā
kaluṣanīrāṇi jitvā śatrugaṇānapi | āruhya saudhagośailakarivāhānsukhī bhavet
|| 23 || śubhrapuṣpāṇi vāsāṃsi māṃsamatsya
phalāni ca | prāpyāturaḥ sukhī bhūyātsvastho dhanamavāpnuyāt
||24|| agamyāgamanaṃ lepo viṣṭhayā ruditaṃ
mṛtiḥ | āmamāṃsāśanaṃ svapne dhanārogyāptaye viduḥ
|| 25 || jalaukā bhramarī sarpo makṣikā vāpi
yaṃ daśet | rogī sa bhūyādullāgha: svastho dhanamavāpnuyāt
||26|| iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa
viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. atha duḥsvapnāni pratipādya
saṃprati praśastasvapnāni darśayannāha - svapneṣviti | yaḥ puruṣaḥ svapneṣu
surādīn paśyet sa sukhamāpnuyādityarthaḥ | surānitīndraprabhṛtidevān,
bhūpāniti rājñaḥ, suhṛdo mitrāṇi, dvijān brāhmaṇān, ete tu jīvanta iti
prakṛtiprāṇayutānityarthaḥ | tathānyānapi | gauḥ | samiddhāgniḥ
prajvalitavahniḥ | tīrthāni prayāgādīni || aparāṇyāha - tīrtveti | yaḥ puruṣaḥ
svapneṣu evaṃvidho bhavati sa sukhī bhavedityarthaḥ | kīdṛśastamāha -
kaluṣanīrāṇi sakardamapānīyāni tīrtvā uttīrya sthitamiti bhāvaḥ | śatrugaṇān
ripusamūhān jitvā āgata iti tātparyārthaḥ | saudhagośailādīnāruhya prāpta iti
bhāvaḥ | saudho dhavalagṛhaḥ, gaurvṛṣabhaḥ, śailaḥ parvataḥ, karī hastī,
vāhānaśvādīn, kaluṣanīrāṇīti bahuvacanena nadīnadasamudrādīnāṃ grahaṇam |
taduktam ‘nadīnadasamudrāṃśca kṣubhitān kaluṣodakān | taret kalyāṇalābhāya
vyādherapagamāya ca’ iti || anyānyapyāha - śubhreti | āturo rogī
śubhrapuṣpādīni prāpya sukhī bhūyādanāturaḥ syādityarthaḥ | yadā svastho
'pīdṛśaḥ syāt tadā dhanamāpnuyāditi bhāvaḥ | śubhrapuṣpāṇīti
śubhrapuṣpaprabhṛtīni, vāsāṃsi cātra śubhrāṇi jñātavyāni, māṃsamatra āmaṃ natu
paripakvaṃ vakṣyamāṇatvāt| phalānīti āmraprabhṛtīni || athetarāṇyāha -
agamyeti | agamyāgamanaṃ anucitasthānagamanaṃ, viṣṭhāyāḥ purīṣasya lepaḥ
karacaraṇādiṣu, ruditamiti rodanam | ātmanaḥ parasya vā | mṛtirmaraṇaṃ
āmamāṃsamityatra pare pakvamāṃsāśanamiti paṭhanti | etacca svapne
dhanārogyāptaye dhanaprāptaye ārogyaprāptaye ca || jalauketi | jalaukādayo yaṃ
puruṣaṃ daśanti bhakṣayanti svapneṣviti śeṣaḥ | sa yadā rogī bhavati tadā
rogaḥ syāt | svasthopi dhanaṃ prāpnotītyabhiprāyaḥ | jalaukā prasiddhā,
bhramarīti kṛṣṇavarṇamadhumakṣikābhedaḥ, makṣikāśca svalpāḥ, sarpo
'jagaraprabhṛtikaḥ | vāgrahaṇāt varaṭā-madhumakṣikā-maśakādīnāṃ grahaṇam ||
iti svapnalakṣaṇam || 22-26 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe nāḍīparīkṣādividhiradhyāyastṛtīyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. atha susvapnānyāha -
iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ
nāḍīparīkṣādividhiradhyāyaḥ ||svapneṣu yaḥ surāndevānparipaśyati, bhūpān
rājñaḥ paśyati, jīvataḥ suhṛdaḥ mitrān paśyati, sa sukhaṃ āpnuyāditi
|| 22-26 || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ
gūḍhārthadīpinyāṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ |
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ tato
dīpanapācanaṃ, ato dīpanapācanādīnāṃ lakṣaṇānyāha - pacediti | yaddravyamāmaṃ
na pacedvahnikṛcca bhavati taddīpanaṃ jānīyāt | yathā miśiḥ śatapuṣpā |
tathācoktaṃ dravyaguṇāvalyām - ‘śatapuṣpā laghustīkṣṇā pittakṛddīpanī kaṭuḥ’
iti | dīpanaṃ jaṭharāgneḥ | agniguṇabhūyiṣṭhatvāt | nanu
kathametadguṇayuktamiśirnāmaghnībhavati tadavināśakatvena kathamagneḥ
prabodhaḥ syāt ? ucyate - dravyāṇāṃ prabhāvo vicāraṇīya iti suśrutaḥ na
hetubhirvicāryate | taduktam - ‘nauṣadhairhetubhirvidvān parīkṣeta kathaṃcana
| sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭādivirecayet ||’ iti || āma ityaparipakvarasaḥ |
tadyathā - ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako jñeyo
dehadoṣaprakopanaḥ ||’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ āmaṃ na
pacet vahnikṛdasti tat dīpanaṃ | yathā miśiḥ śatapuṣpā |