pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ |
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ tato
dīpanapācanaṃ, ato dīpanapācanādīnāṃ lakṣaṇānyāha - pacediti | yaddravyamāmaṃ
na pacedvahnikṛcca bhavati taddīpanaṃ jānīyāt | yathā miśiḥ śatapuṣpā |
tathācoktaṃ dravyaguṇāvalyām - ‘śatapuṣpā laghustīkṣṇā pittakṛddīpanī kaṭuḥ’
iti | dīpanaṃ jaṭharāgneḥ | agniguṇabhūyiṣṭhatvāt | nanu
kathametadguṇayuktamiśirnāmaghnībhavati tadavināśakatvena kathamagneḥ
prabodhaḥ syāt ? ucyate - dravyāṇāṃ prabhāvo vicāraṇīya iti suśrutaḥ na
hetubhirvicāryate | taduktam - ‘nauṣadhairhetubhirvidvān parīkṣeta kathaṃcana
| sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭādivirecayet ||’ iti || āma ityaparipakvarasaḥ |
tadyathā - ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako jñeyo
dehadoṣaprakopanaḥ ||’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ āmaṃ na
pacet vahnikṛdasti tat dīpanaṃ | yathā miśiḥ śatapuṣpā |
pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam
|| 1 || nāgakeśaravadvidyāccitro
dīpanapācanaḥ |
Āḍhamalla. atha pācanamāha -
pacatyāmamityādi | yaddravyamāmaṃ pacati vahniṃ na kuryāt tat pācanaṃ jñeyam |
atrāpi dravyaprabhāvo boddhavyaḥ | tacca nāgakeśaravadvidyājjānīyāt | yataḥ
‘nāgakeśarakaṃ rūkṣamuṣṇaṃ laghvāmapācanam’ iti | āmapācanamiti virūkṣaṇam |
sāmānāṃ doṣadhātumalānāmityeke | ubhayātmakamāha - citro dīpanapācana iti |
citraka ubhayakāryakaro bhavati | dīpanaḥ pācanaśca | taduktam - ’citrakaḥ
kaṭukaḥ pāke vahnikṛtpācano laghuḥ |’ iti
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. yat (dravyaṃ) āmaṃ
pacati vahniṃ na kuryāt tatpācanam | tadāha citraḥ citrakaḥ,
nāgakeśaravaddīpanapācanaṃ vidyāt jānīyāt granthāntarāt mādhuryācchītabhāvācca
na punardīpano mataḥ | yatkāmaṃ pācanaṃ kuryāt tattu dīpanamucyate
||1||
na śodhayati na dveṣṭi samān doṣāṃstathoddhatān
||2|| samīkaroti viṣamāñśamanaṃ tadyathā
'mṛtā |
Āḍhamalla. atha saṃśamanamāha - na
śodhayatīti | yat kiñcit pītalīḍhāśitamanirhṛtya doṣaṃ saṃśamayati tat
saṃśamanam | etena kimuktaṃ yaddravyaṃ na vāmayati na virecayati iti vyādhinā
saha ekībhūya tatsthameva vyādhimupaśamayati tat saṃśamanamiti bhāvaḥ |
doṣaśabdo 'tra doṣeṣu kāryavyādhiṣvapi vartate | kārye kāraṇopacārāt | asamaṃ
samaṃ karoti samīkaroti | yathā-amṛtā guḍūcī saṃśamanī prasiddhā | taduktaṃ -
‘rasāyanī saṃśamanī doṣāṇāṃ jvaranāśinī | guḍūcī kaṭukā laghvī tiktā
'gnidīpanī matā’ iti | kecittu - ‘na śodhayati yaddoṣān samān nodīrayatyapi |
samīkaroti ca kruddhān tat saṃśamanamucyate’ iti paṭhanti | atrāpi sa evā
'bhiprāyaḥ | samyak śamayatīti saṃśamanaṃ, samyag
duṣṭadoṣasyānirharaṇapūrvakaṃ śamanaṃ aduṣṭasyānudīraṇaṃ ca, vyādhiśamane tu
prastutavyādhiśamanaṃ, aprastutavyādheranudīraṇamiti spaṣṭārthajñāpanāya na
doṣaḥ || punarbhāvakathanāt || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ uddhatān
varddhitān doṣānna śodhayati upaśamaṃ no nayati samānsaprakṛtisthānna dveṣṭi
na vardhayati kiṃtu samīkaroti tat śamanaṃ jñeyam | yathā amṛtā guḍūcī
tadvadityarthaḥ || 2 ||
kṛtvā pākaṃ malānāṃ yadbhittvā bandhamadho nayet
||3|| taccānulomanaṃ jñeyaṃ yathā proktā
harītakī |
Āḍhamalla. athānulomanamāha - kṛtveti |
yaddravyaṃ malānāṃ doṣāṇāṃ pākaṃ kopaśāntiṃ kṛtvā bandhaṃ nibandhaṃ ca bhittvā
bhinnatāṃ nītvā adho nayet adhaḥ karoti vātādikamiti śeṣaḥ, tena
pratilomādanulomaṃ karotītyarthaḥ | taccānulomanaṃ jñeyaṃ, anulomanaṃ
vātādīnāmadhaḥpravartanaṃ rasaguṇatvāt | yathā harītakī | saivā 'nulominī
prasiddhaiva | bandhamiti doṣāṇāṃ parasparagrathitatvaṃ | eke
vātamūtrapurīṣādīnāmapravṛttirūpaṃ vibandhamāhuḥ
|| 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ
aparipacyamānānāṃ malānāṃ pākaṃ kṛtvā bandhaṃ ca bhittvā adhaḥ nayet
koṣṭhādadhaḥ pātayet tataḥ anulomanaṃ jñeyaṃ | yathā harītakī
|| 3 ||
paktavyaṃ yadapaktvaiva śliṣṭaṃ koṣṭhe malādikam
|| 4 || nayatyadhaḥ sraṃsanaṃ1
tadyathā syātkṛtamālakaḥ |
Āḍhamalla. atha sraṃsanamāha -
paktavyamiti | yaddravyaṃ malādikam apaktvaiva teṣāṃ pākamakṛtvā adho nayati
adhaḥ patanaṃ karoti tat sraṃsanaṃ syāt | yathā kṛtamālakaḥ | kīdṛśaṃ
malādikam ? ityāha - paktavyamiti | pacyamānam ata eva koṣṭhe āśliṣṭaṃ, koṣṭha
iti pācakasthāne, āśliṣṭamityāśritam | kecit koṣṭhaśabdena hṛdayādīnyapi
gṛhyante | tathāhi -‘sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca |
hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate’ iti | etadabhiprāyeṇā 'pi
śodhanamasyāhuḥ || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ koṣṭhe
śliṣṭaṃ paktavyaṃ malādikam apaktvaivāpācayitvā adhaḥ nayati tatsraṃsanaṃ syāt
| yathā kṛtamālakaḥ āragvadhaḥ || 4 ||
malādikamabaddhaṃ ca baddhaṃ vā piṇḍitaṃ malaiḥ
|| 5 || bhittvādhaḥ pātayati tadbhedanaṃ
kaṭukī yathā |
Āḍhamalla. atha bhedanamāha - maleti |
yanmalādikamabaddhaṃ malabaddhaṃ vā ata eva malairdoṣaiśca kṛtvā
piṇḍitaparipākāt piṇḍībhūtam | īdṛśaṃ malādikaṃ bhittvā sthānāt sañcālyādhaḥ
pātayati tadbhedanaṃ jñātavyamiti śeṣaḥ | yathā kaṭukī | baddhaṃ, vibaddhaṃ,
śuṣkaṃ, grathitaṃ ca | tatra śuṣkaṃ purīṣaviṣayaṃ | grathitaṃ doṣādīnām |
tathā abaddhamapi dvividham | ekaṃ dravarūpaṃ purīṣaviṣayaṃ svatantramekaṃ
malādikamiti, malo 'tra doṣaḥ | ādigrahaṇāt rūkṣadūṣitādīnāmapi grahaṇam |
bhittveti tatpurīṣaṃ bhittvā vidāryādhaḥ pātayati dravyamiti śeṣaḥ
|| 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyam abaddhaṃ
malādikaṃ piṇḍitaiḥ piṇḍībhūtairmalairbaddhaṃ vā bhittvādhaḥ pātayati
udbhedanaṃ | yathā kaṭukī ||5||
vipakvaṃ yadapakvaṃ vā malādi dravatāṃ nayet
|| 6 || recayatyapi tajjñeyaṃ recanaṃ
trivṛtā yathā |
Āḍhamalla. atha recanamāha -
vipakvamiti | yaddravyaṃ vipakvamapakvaṃ vā malādi doṣādikaṃ dravatāṃ nayet
dravabhāvaṃ karotītyarthaḥ | na kevalaṃ dravatāṃ nayet recayatyapi ca
tadrecanaṃ jñeyaṃ, yathā tṛvṛtā ‘nisotaḥ’ | yato virecanadravyāṇi
gurvambuguṇabhūyiṣṭhāni tāni gurutvādadho gacchanti | gurutvāditi gurutvaṃ
ceha prabhāvaviśeṣādhiṣṭhitam | trivṛtādikaṃ samavetaṃ grāhyaṃ na tu
gurutvamātram | anyathā matsyapiṣṭānnamasūrādīnāṃ virecakatvaṃ syāt |
ambuguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ, prabhāvāt | malādikamiti ādigrahaṇāt
dūṣyadūṣitādīnāmatra saṃgrahaḥ || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ vipakvaṃ
malādi apakvaṃ vā dravatāṃ nayet prāpayet punarbahireva yāti tat recanaṃ
jñeyam | yathā tṛvṛtā ||
apakvapittaśleṣmāṇau balādūrdhvaṃ nayettu yat
|| 7 || vamanaṃ taddhi vijñeyaṃ madanasya
phalaṃ yathā |
Āḍhamalla. atha vamanamāha - apakvamiti
| yaddravyamapakvaṃ pākamagacchantaṃ pittaśleṣmāṇaṃ vyastaṃ miśritaṃ vā balāt
haṭhātkāreṇa ūrdhvaṃ nayet mukhe kṛtvā vāmayedityabhiprāyaḥ | tadvamanaṃ
vijñeyaṃ yathā madanasya phalam | balāditi prabhāvasūcakaśabdaḥ, yato
vamanadravyāṇi vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāni, vāyvagnī hi laghutvācca
tānyūrdhvamuttiṣṭhanti | laghutvaṃ ceha prabhāvaviśeṣādhiṣṭhitaṃ
madanaphalādidravyasamavetaṃ grāhyaṃ na tu laghutvamātram, anyathā
kapiñjalalājādīnāṃ ca vāmanīyatvaṃ syāt | nanu kaphasya vamanaṃ pittasya
virecanaṃ praśastamiti prasiddhiḥ, tat kathaṃ pittasya vamanamiti ? ucyate
-apakvapittasya vamanādeva nibarhaṇaṃ boddhavyam | tacca dṛśyate hi
kaṭutiktaharitpītāmlavamanatvena yataḥ pittadagdhamamlatāmupaitīti | ata evā
'mlapittacikitsāyāmādau vamanamityadoṣaḥ
|| 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyam apakvaṃ
pittaśleṣmānnacayam ūrdhvaṃ nayet hi niścayena tat vamanaṃ vijñeyam | yathā
madanasya phalam, apakvaṃ pittaṃ ca apakvaḥ śleṣmā ca apakvamannaṃ ca
apakvapittaśleṣmānnānāṃ cayam apakvapittaśleṣmānnacayam atra śleṣman śabdasya
nakārasya lope yāte sati lope 'śi punarna saṃdhirityuktatvāt | sa ‘savarṇe
dīrghaḥ saha’ ityanena sūtreṇa pūrvāparavarṇayormitho ghaṭanarūpasandhirna
atra punargrahādeva sandhiḥ, anyathā dāmodaḍiṣvityādau sandhirna syāt | ato
'tra sandhiryukta eva || 7 ||
sthānādbahirnayedūrdhvamadho vā malasaṃcayam
|| 8 || dehasaṃśodhanaṃ
tatsyāddevadālīphalaṃ yathā |
Āḍhamalla. atha śodhanamāha -
sthānāditi | yaddravyaṃ sthānāt prakupitasthānāt malasañcayaṃ doṣādīnāṃ
svasthānādūrdhvamadho vā bahirnayet bahiḥ karoti taddehe śarīre śodhanaṃ
kathitam | yathā devadālīphalam | devadālīvallīsaṃjñā | ūrdhvaṃ
mukhanāsikābhyāṃ, adhaḥ pāyumeḍhramārgeṇa | dehagrahaṇena śoṇitāvasecanamapi
gṛhyate śodhanatvāt | yataḥ śodhanaṃ dvividhamācakṣate
bahirāśrayamabhyantarāśrayaṃ ca | tatra bahirāśrayaṃ
śastrakṣārāgnipralepādayaḥ | abhyantarāśrayaṃ tu catuḥprakāraṃ
vamanarecanāsthāpanaśoṇitamokṣaṇaṃ ca | eke śirovirecanaṃ manyante | taccātra
vamanāntarbhūtaṃ boddhavyam, ūrdhvaśodhanatvāt
|| 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ
sthānādbahiḥ sthānānnirasya ūrdhvaṃ vā adhaḥ malasañcayaṃ nayet taddehe
saṃśodhanaṃ syāt | yathā devadālīphalam
|| 8 ||
śliṣṭānkaphādikāndoṣānunmūlayati yadbalāt
||9|| chedanaṃ tadyathā kṣārā maricāni
śilājatu ||
Āḍhamalla. atha chedanamāha -
śliṣṭāniti | yaddravyaṃ śliṣṭān sañcitān, parasparagrathitānityeke, atyarthaṃ
kupitānityapare, kaphādikān doṣān, ādigrahaṇena vātapittaśoṇitakṛmigrahaṇaṃ na
tu dūṣyadūṣyatādikaṃ, yataḥ doṣāniti punargrahaṇaṃ kṛmiśoṇitayorapi doṣasaṃjñā
| taduktaṃ suśrute ‘narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt | śoṇitādapi
vā nityaṃ deha etaistu dhāryate’ ityādipratipāditatvāt | kṛmistu guggulukalpe
yathā pañcādidoṣān śamayedityādipraśne kṛmidoṣanibarhaṇādityādinā, tanmate
kṛmestu doṣasaṃjñā | balāditi svaśaktitaḥ, unmūlayati ucchedayati, tacchedanaṃ
jñeyam | yathā kṣārā yavakṣārādayaḥ, maricānīti bahuvacanatvena
śvetamaricamapi grāhyam | nanu vātādikramaṃ parityajya kaphādikrameṇa ślokaḥ
kasmādiha kṛtaḥ ? taducyate, dehasya ūrdhvamūlatvamadhaḥśākhatvaṃ pratipāditaṃ
pūrvācāryaiḥ, ūrdhvabhāge ca kaphādhiṣṭhānatvāttato 'nena kapha eva prathamaṃ
darśitaḥ | taduktam - ‘ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ tristhūṇaṃ pañcadaivatam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo vai veda sa vedavit ’
|| 9 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ śliṣṭān
lagnān malādikāndoṣān balādunmūlayati svabhāvānnāśayati tacchedanaṃ jñeyam |
yathā kṣārā maricāni śilājatu || 9 ||
dhātūnmalānvā dehasya viśoṣyollekhayecca yat ||1 .|| lekhanaṃ tadyathā
kṣaudraṃ nīramuṣṇaṃ vacā yavāḥ |
Āḍhamalla. atha lekhanamāha - dhātūniti
| yaddravyaṃ dhātūn rasādīn malān vā | atra malānveti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ
tanmanodoṣavyavacchedārtham | yato manodoṣapratīkārakamanyadapyastīti |
tathāhi ‘dhīrdhṛtirjñānavijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param’ iti | ke te manodoṣāḥ
? ityuttaramāha ‘rajastamaśca manaso dvau ca doṣāvudāhṛtau’ ityādi | eke -
‘lekhanaṃ tadyathā kṣaudranīrakoṣṇaṃ vacā yavāḥ ’ iti paṭhanti | tatra
kṣaudranīre madhvambunī milite iti yogo lekhanasaṃjñaḥ, koṣṇamityuṣṇapānīyaṃ
‘kaṃ śiro jalamākhyātam’ iti vacanāt| uṣṇaṃ ca tatkaṃ ceti koṣṇaṃ
alpasvaratvāt pūrvanipātaḥ | ayaṃ pāṭhaḥ svakapolakalpanayā kenā 'pi likhitaḥ
yato bahupustakeṣu na dṛśyate | yavā iti bahuvacanagrahaṇena evaṃguṇaviśiṣṭā
anye 'pi boddhavyāḥ || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ dehasthān
dhātūnmalānviśoṣya śuṣkaṃ kṛtvā lekhayet sthūlasya kṛśādi kārayet tallekhanam
| yathā kṣaudram uṣṇaṃ nīraṃ vacā yavāḥ
|| 10 ||
dīpanaṃ pācanaṃ yatsyāduṣṇatvāddravaśoṣakam
|| 11 || grāhi tacca yathā śuṇṭhī jīrakaṃ
gajapippalī |
Āḍhamalla. atha grāhilakṣaṇamāha -
dīpanamiti | yaddravyaṃ dīpanamagnikaraṃ - pācanamāmādīnāṃ, dravaśoṣakamiti
dravasvarūpāṇāṃ doṣadhātumalādīnāṃ śoṣakamityarthaḥ, uṣṇatvāt uṣṇavīryatvāt |
dravaśoṣakamiti yojyaṃ, dīpanādikāryakaratvena upalakṣitamiti bhāvaḥ| tadgrāhi
vijñeyam | yathā śuṇṭhī jīrakaṃ, gajapippalī, gajapippalī cavyaphalam | nanu
saṃgrāhakamanilaguṇabhūyiṣṭhaṃ yato 'nilasya śoṣaṇātmakatvāt |
tatkathamuktamuṣṇatvāditi | ucyate - pakvāmagrāhakatvena dvividhaṃ hi
saṃgrāhakatvaṃ tatra yad grahaṇyāmāmaṃ sampācya vahniṃ kṛtvā tatrasthaṃ dravaṃ
ca śoṣayitvā stambhanaṃ karoti taduṣṇagrāhakaṃ jñeyam | yaddravyamatīsārādau
pakvamalādikaṃ saṃstabhya saṃgrahaṃ karoti tacchītagrāhakaṃ
jñeyametadanilaguṇabhūyiṣṭhamityadoṣaḥ
|| 11||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyam uṣṇatvād
dravaśoṣakaṃ dīpanaṃ pācanaṃ syāt tadgrāhi yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī
|| 11 ||
raukṣyācchaityātkaṣāyatvāllaghupākācca yadbhavet
|| 12 || vātakṛtstambhanaṃ tatsyādyathā
vatsakaṭuṇṭukau |
Āḍhamalla. atha ca tadeva stambhanamāha
- raukṣyāditi | yaddravyaṃ raukṣyāt | rūkṣaguṇatvāt, śaityāditi śītavīryatvāt,
kaṣāyāditi kaṣāyarasatvāt, laghupākācca laghuparipākādvātakṛdbhavati tat
stambhanaṃ syāt | vātaguṇasādharmyaṃ hetucatuṣṭayam | anilasya
śoṣaṇātmakatvenānilaguṇabhūyiṣṭhaṃ dravyaṃ stambhanaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ |
yathā vatsakaṭuṇṭukau, yatheti dṛṣṭāntatvenopadarśitam | vatsakaḥ kuṭajaḥ,
ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ | vātakṛdityanena koṣṭhavāyorviṣṭambhakaḥ | tasmāt
taddravyaṃ stambhanaṃ bhavatītyarthaḥ
|| 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ
raukṣyācchaityātkaṣāyatvāt laghupākādvātakṛt tatstambhanaṃ syāt | yathā
vatsakaṭuṇṭukau | vatsakaḥ kuṭajaḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ
|| 12 ||
rasāyanaṃ ca tajjñeyaṃ yajjarāvyādhināśanam
|| 13 || yathā 'mṛtā rudantī ca gugguluśca
harītakī |
Āḍhamalla. atha rasāyanamāha --
rasāyanaṃ ceti | yaddravyaṃ jarāvyādhināśanaṃ bhavati tadrasāyanaṃ jñeyam |
rasādīnāṃ dhātūnāmayanamāpyāyanarūpaṃ rasāyanam | yathā amṛtā guḍūcī, rudantī
śākabhedaḥ paścime atīva vikhyātaḥ | gugguluḥ śālaniryāsaḥ prasiddhaḥ |
harītakī prasiddhā | jarā vārdhakyaṃ, vyādhayo jvarādayo rogā grāhyāḥ | nanu
vyādhigrahaṇena jarāgrahaṇaṃ tat kathamatra jarā pṛthagabhihitā ? ucyate -
jarā svābhāvikī jñeyā svabhāvakathanatvena pṛthagabhidhānamityadoṣaḥ | yataḥ
saptaterūrdhvaṃ svabhāvavadbhavatīti ||13||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ
jarāvyādhināśanaṃ tat rasāyanaṃ syāt | yathā 'mṛtā, rudantī ca, gugguluśca,
harītakī ( ca) || 13 ||
yasmādravyādbhavetstrīṣu harṣo vājīkaraṃ ca tat
|| 14 || yathā nāgabalādyāḥ syurbījaṃ ca
kapikacchujam |
Āḍhamalla. atha vājīkaraṇamāha -
yasmāditi | yasmāddravyāt strīṣu strīpuruṣayoḥ harṣaḥ kāmaśaktisuratasukhaṃ
bhavet tadvājīkaraṃ jñātavyam | yathā nāgabalādyāḥ syuriti nāgabalā gāṅgerukī
ādiśabdāt jātiphalāhiphenabhaṅgāprabhṛtīnāṃ grahaṇam | kapikacchubījamapi
vājīkaraṇaṃ kapikacchurvānarī | dvividhadṛṣṭāntenātra dvividhaṃ vājīkaraṇaṃ
sūcitam | ekaṃ vīryastambhanarūpam aparaṃ vīryavardhanamityanena
paunaruktyāpyadoṣaḥ || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasmāddravyāt strīṣu
harṣo bhavet tat vājīkaraṃ, yathā nāgabalādyāḥ syuḥ, kapikacchujaṃ bījaṃ ca
|| 14 ||
yasmācchukrasya vṛddhiḥ syācchukralaṃ ca taducyate
|| 15|| yathā 'śvagandhā musalī śarkarā ca
śatāvarī |
Āḍhamalla. athātra tadeva
vīryakaradravyaṃ prakaṭayannāha - yasmāditi | śukralamiti śukravṛddhikaram |
śeṣaṃ subodham || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasmāddravyāt śukrasya
vṛddhiḥ syāt tat śukralaṃ syāt | yathā aśvagandhādyā jñeyāḥ
|| 15 ||
dugdhaṃ māṣāśca bhallātaphalamajjāmalāni ca
|| 16 || pravartakāni kathyante janakāni ca
retasaḥ |
Āḍhamalla. atha śukrasya janakāni
pravartakāni ca dravyāṇyāha - dugdhamiti | retasaḥ śukrasya dugdhādīni
dravyāṇi pravartakāni kathyante | na kevalaṃ pravartakāni utpādakarāṇi ca ?
kathyante prabhāvāt | māṣo 'nnaviśeṣaḥ, āmalānīti āmalakaphalāni | śeṣaṃ
prasiddham || 16 ||
pravartanī strī śukrasya recanaṃ bṛhatīphalam
|| 17 || jātīphalaṃ stambhakaṃ ca śoṣaṇī ca
harītakī |
Āḍhamalla. vājīkaraṇānāmauṣadhānāṃ
viśeṣānāha - pravartanīti | śukrasya vīryasya pravartanī prakaṭakāriṇī strī
kathitetyarthaḥ | recanaṃ bṛhatīphalamiti śukrasyetyatrāpi sambandhaḥ | bṛhatī
bṛhatkaṇṭakārikā tasyāḥ phalam | stambhakamavarodhakaraṃ jātīphalaṃ bhavati |
atrāpi vīryasyeti sambandhaḥ | śoṣaṇī hīnakāriṇī harītakī kathitā |
cakārādatrāpi śukrasyetyarthaḥ | eke śoṣaṇī ca harītakītyasya sthāne kāliṅgaṃ
kṣayakāri ceti paṭhanti vyākhyānayanti ca kāliṅgaṃ phalavartulamiti
|| 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. srī śukrasya
pravartanī, yaddravyaṃ tadrecanaṃ yathā bṛhatīphalaṃ puṃso nāryāḥ śukrasya
staṃbhanaṃ jātīphalaṃ syāt, kaliṅgaṃ brahmaśīrṣaṃ kṣayakāri syāt
|| 17 ||
dehasya sūkṣmachidreṣu viśedyatsūkṣmamucyate
|| 18 || tadyathā saindhavaṃ kṣaudraṃ
nimbatailaṃ rubūdbhavam |
Āḍhamalla. atha sūkṣmadravyamāha -
dehasyeti | yaddravyaṃ dehasya śarīrasya sūkṣmachidreṣu romakūpaprabhṛtiṣu
viśet praveśaṃ karoti tatsūkṣmamucyate | yathā saindhavādikam | sūkṣmo
guṇaviśeṣaḥ, srotonusaraṇaśīlatvāt | saindhavaṃ prasiddhaṃ kṣaudraṃ madhu
nimbatailaṃ nimbaṃ ca tailaṃ ca, yadvā nimbasya tailaṃ rubūdbhavaṃ tailaṃ ca,
rubūdbhavameraṇḍasaṃbhavam || 18 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ dehasya
sūkṣmacchidreṣu viśet praviśet tatsūkṣmamucyate | yathā saindhavaṃ kṣaudraṃ
nimbatailaṃ eraṇḍatailaṃ ( ca) || 18 ||
pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākaṃ ca gacchati
||19|| vyavāyi tadyathā bhaṅgā phenaṃ
cāhisamudbhavam |
Āḍhamalla. atha vyavāyidravyamāha --
vyavāyīti | vyavāyīti guṇaviśeṣaḥ | apakvamevākhilaṃ dehaṃ vyāpnoti
paścānmadyaviṣayavat pākaṃ yāti | evaṃ bhaṅgā, ahiphenaṃ ca, ahiphenaṃ “aphū”
śabdavācyam | anye tu ‘tadabhāvāya kalpate’ iti paṭhanti | tatrā 'pi sthitaye
kalpate nordhvamadho vā pravartata iti sa evārthaḥ | anye
punarbhāvaśabdamabhiprāyārthamicchanti | tatra
niyatadravyaprabhāveṇātmaśaktyanurūpaṃ taddravyaṃ madyaviṣayavat
viśeṣābhiprāyāya kalpate ityarthaḥ || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ pūrvam
akhilaṃ saṃpūrṇaṃ kāyaṃ vyāpya paścātpākaṃ gacchati tadvyavāyi | yathā bhaṅgā
ahisamudbhavaṃ phenam || 19 ||
sandhibandhāṃstu śithilānyatkaroti vikāśi tat
|| 20 || viśleṣyaujaśca dhātubhyo yathā
kramukakodravāḥ |
Āḍhamalla. atha vikāśidravyasyāpi
kiñcidbhedaṃ darśayannāha - sandhibandhāniti | yaddravyaṃ sandhibandhān
śithilībhūtān karoti tadvikāśi boddhavyaṃ, vikāśi ityapi guṇaviśeṣaḥ, na
kevalaṃ sandhibandhān śithilān karoti kintu dhātubhya ojo balaṃ viśleṣya
vibhajya pākaṃ gacchati ityadhyāhāraḥ | dhātuśaithilyamapi karoti
ityabhiprāyaḥ | cakārādapakvamevetyatrāpi saṃbandhaḥ | kramukakodravā iti |
kramukaṃ pūgaphalam, kodravaṃ kudhānyaviśeṣaḥ | ataḥ kramukakodravā madakarā
jñeyāḥ | dhātuśaithilyāt ojo balamiti | suśrutena taduktam - ‘rasādīnāṃ
śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate’ yataḥ -
‘dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinām’’ iti | sandhiprabhṛtīnāṃ
śithilatvena śramāṇāṃ cotpadyate tena ojaḥkṣayo bhavatītyabhiprāyaḥ | ata
evāha kaścit - ’abhighātātkṣayātkopādyānācchokācchramāt kṣudhaḥ | ojaḥ
saṃkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam’ iti | anye tu saviśeṣo vyavāyī
tīkṣṇaviśeṣo vikāśīti bruvate, tanna sarvamatam
|| 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ dhātubhyaḥ
ojaḥ vīryaṃ viśleṣya sandhibandhān śithilān karoti tadvikāśi yathā kramukaḥ,
pūgīphalaṃ, kodravāśca || 20 ||
buddhiṃ lumpati yaddravyaṃ madakāri taducyate
|| 21 || tamoguṇapradhānaṃ ca yathā madyaṃ
surādikam |
Āḍhamalla. atha madakāridravyasya
lakṣaṇāni darśayannāha -- buddhimiti | yaddravyaṃ buddhiṃ jñānaviṣayaṃ lumpati
ācchādayati tanmadakāri kathyate, ata eva tamoguṇapradhānaṃ
tamoguṇabahulamityarthaḥ | yathā surādikaṃ madyādikam | buddhistu
medhādhṛtismṛtimatipratipattiṣu vartate | eteṣāṃ lakṣaṇaṃ prasaṅgāducyate |
tadyathā medhā granthākarṣaṇasāmarthyaṃ, dhṛtiḥ santuṣṭiḥ,anye niyamātmikāṃ
buddhimāhuḥ | smṛtiḥ pūrvānubhūtasya smaraṇam | arthadhāraṇāśaktirityanye |
matiranāgataviṣayopadeśaḥ, trikālaviṣayā buddhirityanye;
pratipattirarthāvabodhaprāgalbhyamiti | surādikamityādigrahaṇāt sarve
madyavikārā gṛhyante | nanumadyaṃ tu buddhismṛtivāgviceṣṭādikaramuktam |
taduktaṃ - ‘buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaṃ ca pānānnanidrārativardhanaṃ ca |
sampāṭhagītasvaravardhanaṃ ca prokto 'tiramyaḥ prathamo mado hi’ tat kathaṃ
buddhilopakamabhihitam ?, ucyate - madasya catvāraḥ pānāvasthāḥ kathitāḥ tatra
prathamaṃ madapānaṃ buddhyādikaṃ karoti, śeṣāstu buddhyādikaṃ lumpantītyadoṣaḥ
| taduktaṃ mādhavena - ‘avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ
sonmattalīlākṛtirapraśāntaḥ | ālasyanidrābhihito muhuśca madhyena mattaḥ
puruṣo madena’ ityādi || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ buddhiṃ
lumpati tanmadakāri ucyate | yathā tamoguṇapradhānaṃ madyaṃ surā
|| 21 ||
vyavāyi ca vikāśi syātsūkṣmaṃ chedi madāvaham
|| 22 || āgneyaṃ jīvitaharaṃ yogavāhi smṛtaṃ
viṣam |
Āḍhamalla. atha prāṇaharadravyamāha -
vyavāyi ceti | yaddravyaṃ vyavāyādiguṇayuktaṃ bhavati tajjīvitaharaṃ
prāṇaharaṃ smṛtaṃ kathitam | yathā viṣam | tadeva yogavāhi smṛtamityarthaḥ |
vyavāyīti samastadehaṃ vyāpya paścāt pākaṃ gacchatīti vyavāyī guṇaḥ, vikāśī
guṇaśca sakaladehaṃ vyāpya dhātuśaithilyaṃ karoti | sūkṣmo guṇastu sūkṣmāt
sūkṣmeṣu srotassvanusvaraḥ smṛtaḥ | chedanaṃ manodoṣadhātumalādīn
balādunmūlayati tacchedi kathitam | madāvahamiti madakārakam | āgne-
yamityāgneyaguṇabhūyiṣṭham | yogavāhīti rasādiṣu draṣṭavyam
|| 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. jīvitaharaṃ
jīvanāśakaṃ yaddravyaṃ tadakhilakāyavyāpakatvāt vyavāyi
sandhibandhaśithilakāritvāt | vikāśi syāt, sūkṣmaṃ madāvahaṃ syāt, chedi2
syāt, āgneyaṃ ca syāt, yathā yogavāhi smṛtaṃ viṣam
||22||
nijavīryeṇa yaddravyaṃ srotobhyo doṣasaṃcayam
|| 23 || nirasyati pramāthi syāttadyathā
maricaṃ vacā |
Āḍhamalla. atha pramāthidravyamāha -
nijavīryeṇeti | yaddravyaṃ nijavīryeṇa svaprabhāveṇa kṛtvā srotobhyaḥ
karṇamukhanāsādīnāṃ anyavivarebhyaśca vā doṣabāhulyaṃ nirasyati tat
pramāthisaṃjñaṃ kathitam | yathā maricaṃ vacā | doṣaśabdo'tra vyādhiṣvapi
vartate kāraṇe kāryopacārāt, tena vyādhisañcayamapītyarthaḥ
|| 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ nijavīryeṇa
svaprabhāveṇa srotobhyaḥ rasavāhiśirāmārgebhyaḥ doṣasaṃcayaṃ nirasya
dūrīkaroti tatpramāthi syāt| yathā maricaṃ vacā
|| 23 ||
paicchilyādgauravāddravyaṃ ruddhvā rasavahāḥ śirāḥ
|| 24 || dhatte yadgauravaṃ
tatsyādabhiṣyandi yathā dadhi || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa
viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dīpanapācanā'dhyāyaścaturthaḥ |
Āḍhamalla. athābhiṣyandilakṣaṇamāha -
paicchilyāditi | yaddravyaṃ paicchilyāt picchilaguṇayogāt, gauravāt
guruguṇayogāt, gurupākasvabhāvādvā rasavahāścaturviṃśatisaṃkhyākāḥ śirāḥ
rudhvā saṃrudhya gauravaṃ gurutāṃ dhatte tadabhiṣyandi kathitam | yathā dadhi
abhiṣyandīti | śleṣmaprakopīti rūḍhiḥ guṇasādharmyāt śleṣmā'pi
picchilagauravādiguṇayuktaḥ || 24 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe dīpanapācanādividhiradhyāyaścaturthaḥ
||iti sūtrasthānam ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ
paicchalyāccaikkaṇyāt gauravāt rasavahāḥ śirā rudhvā gauravaṃ dhatte
tadabhiṣyandi syāt | yathā dadhi ||24|| iti
śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthapradīpikāyāṃ sūtrasthāne
dīpanapācanādiguṇoktividhirnāmādhyāyaścaturthaḥ| (śārīram)