4. atha dīpanapācanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
pacennāmaṃ vahnikṛcca dīpanaṃ tadyathā miśiḥ |
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ tato dīpanapācanaṃ, ato dīpanapācanādīnāṃ lakṣaṇānyāha - pacediti | yaddravyamāmaṃ na pacedvahnikṛcca bhavati taddīpanaṃ jānīyāt | yathā miśiḥ śatapuṣpā | tathācoktaṃ dravyaguṇāvalyām - ‘śatapuṣpā laghustīkṣṇā pittakṛddīpanī kaṭuḥ’ iti | dīpanaṃ jaṭharāgneḥ | agniguṇabhūyiṣṭhatvāt | nanu kathametadguṇayuktamiśirnāmaghnībhavati tadavināśakatvena kathamagneḥ prabodhaḥ syāt ? ucyate - dravyāṇāṃ prabhāvo vicāraṇīya iti suśrutaḥ na hetubhirvicāryate | taduktam - ‘nauṣadhairhetubhirvidvān parīkṣeta kathaṃcana | sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭādivirecayet ||’ iti || āma ityaparipakvarasaḥ | tadyathā - ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako jñeyo dehadoṣaprakopanaḥ ||’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ āmaṃ na pacet vahnikṛdasti tat dīpanaṃ | yathā miśiḥ śatapuṣpā |
pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam || 1 || nāgakeśaravadvidyāccitro dīpanapācanaḥ |
Āḍhamalla. atha pācanamāha - pacatyāmamityādi | yaddravyamāmaṃ pacati vahniṃ na kuryāt tat pācanaṃ jñeyam | atrāpi dravyaprabhāvo boddhavyaḥ | tacca nāgakeśaravadvidyājjānīyāt | yataḥ ‘nāgakeśarakaṃ rūkṣamuṣṇaṃ laghvāmapācanam’ iti | āmapācanamiti virūkṣaṇam | sāmānāṃ doṣadhātumalānāmityeke | ubhayātmakamāha - citro dīpanapācana iti | citraka ubhayakāryakaro bhavati | dīpanaḥ pācanaśca | taduktam - ’citrakaḥ kaṭukaḥ pāke vahnikṛtpācano laghuḥ |’ iti || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. yat (dravyaṃ) āmaṃ pacati vahniṃ na kuryāt tatpācanam | tadāha citraḥ citrakaḥ, nāgakeśaravaddīpanapācanaṃ vidyāt jānīyāt granthāntarāt mādhuryācchītabhāvācca na punardīpano mataḥ | yatkāmaṃ pācanaṃ kuryāt tattu dīpanamucyate ||1||
na śodhayati na dveṣṭi samān doṣāṃstathoddhatān ||2|| samīkaroti viṣamāñśamanaṃ tadyathā 'mṛtā |
Āḍhamalla. atha saṃśamanamāha - na śodhayatīti | yat kiñcit pītalīḍhāśitamanirhṛtya doṣaṃ saṃśamayati tat saṃśamanam | etena kimuktaṃ yaddravyaṃ na vāmayati na virecayati iti vyādhinā saha ekībhūya tatsthameva vyādhimupaśamayati tat saṃśamanamiti bhāvaḥ | doṣaśabdo 'tra doṣeṣu kāryavyādhiṣvapi vartate | kārye kāraṇopacārāt | asamaṃ samaṃ karoti samīkaroti | yathā-amṛtā guḍūcī saṃśamanī prasiddhā | taduktaṃ - ‘rasāyanī saṃśamanī doṣāṇāṃ jvaranāśinī | guḍūcī kaṭukā laghvī tiktā 'gnidīpanī matā’ iti | kecittu - ‘na śodhayati yaddoṣān samān nodīrayatyapi | samīkaroti ca kruddhān tat saṃśamanamucyate’ iti paṭhanti | atrāpi sa evā 'bhiprāyaḥ | samyak śamayatīti saṃśamanaṃ, samyag duṣṭadoṣasyānirharaṇapūrvakaṃ śamanaṃ aduṣṭasyānudīraṇaṃ ca, vyādhiśamane tu prastutavyādhiśamanaṃ, aprastutavyādheranudīraṇamiti spaṣṭārthajñāpanāya na doṣaḥ || punarbhāvakathanāt || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ uddhatān varddhitān doṣānna śodhayati upaśamaṃ no nayati samānsaprakṛtisthānna dveṣṭi na vardhayati kiṃtu samīkaroti tat śamanaṃ jñeyam | yathā amṛtā guḍūcī tadvadityarthaḥ || 2 ||
kṛtvā pākaṃ malānāṃ yadbhittvā bandhamadho nayet ||3|| taccānulomanaṃ jñeyaṃ yathā proktā harītakī |
Āḍhamalla. athānulomanamāha - kṛtveti | yaddravyaṃ malānāṃ doṣāṇāṃ pākaṃ kopaśāntiṃ kṛtvā bandhaṃ nibandhaṃ ca bhittvā bhinnatāṃ nītvā adho nayet adhaḥ karoti vātādikamiti śeṣaḥ, tena pratilomādanulomaṃ karotītyarthaḥ | taccānulomanaṃ jñeyaṃ, anulomanaṃ vātādīnāmadhaḥpravartanaṃ rasaguṇatvāt | yathā harītakī | saivā 'nulominī prasiddhaiva | bandhamiti doṣāṇāṃ parasparagrathitatvaṃ | eke vātamūtrapurīṣādīnāmapravṛttirūpaṃ vibandhamāhuḥ || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ aparipacyamānānāṃ malānāṃ pākaṃ kṛtvā bandhaṃ ca bhittvā adhaḥ nayet koṣṭhādadhaḥ pātayet tataḥ anulomanaṃ jñeyaṃ | yathā harītakī || 3 ||
paktavyaṃ yadapaktvaiva śliṣṭaṃ koṣṭhe malādikam || 4 || nayatyadhaḥ sraṃsanaṃ1 tadyathā syātkṛtamālakaḥ |
Āḍhamalla. atha sraṃsanamāha - paktavyamiti | yaddravyaṃ malādikam apaktvaiva teṣāṃ pākamakṛtvā adho nayati adhaḥ patanaṃ karoti tat sraṃsanaṃ syāt | yathā kṛtamālakaḥ | kīdṛśaṃ malādikam ? ityāha - paktavyamiti | pacyamānam ata eva koṣṭhe āśliṣṭaṃ, koṣṭha iti pācakasthāne, āśliṣṭamityāśritam | kecit koṣṭhaśabdena hṛdayādīnyapi gṛhyante | tathāhi -‘sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate’ iti | etadabhiprāyeṇā 'pi śodhanamasyāhuḥ || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ koṣṭhe śliṣṭaṃ paktavyaṃ malādikam apaktvaivāpācayitvā adhaḥ nayati tatsraṃsanaṃ syāt | yathā kṛtamālakaḥ āragvadhaḥ || 4 ||
malādikamabaddhaṃ ca baddhaṃ vā piṇḍitaṃ malaiḥ || 5 || bhittvādhaḥ pātayati tadbhedanaṃ kaṭukī yathā |
Āḍhamalla. atha bhedanamāha - maleti | yanmalādikamabaddhaṃ malabaddhaṃ vā ata eva malairdoṣaiśca kṛtvā piṇḍitaparipākāt piṇḍībhūtam | īdṛśaṃ malādikaṃ bhittvā sthānāt sañcālyādhaḥ pātayati tadbhedanaṃ jñātavyamiti śeṣaḥ | yathā kaṭukī | baddhaṃ, vibaddhaṃ, śuṣkaṃ, grathitaṃ ca | tatra śuṣkaṃ purīṣaviṣayaṃ | grathitaṃ doṣādīnām | tathā abaddhamapi dvividham | ekaṃ dravarūpaṃ purīṣaviṣayaṃ svatantramekaṃ malādikamiti, malo 'tra doṣaḥ | ādigrahaṇāt rūkṣadūṣitādīnāmapi grahaṇam | bhittveti tatpurīṣaṃ bhittvā vidāryādhaḥ pātayati dravyamiti śeṣaḥ || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyam abaddhaṃ malādikaṃ piṇḍitaiḥ piṇḍībhūtairmalairbaddhaṃ vā bhittvādhaḥ pātayati udbhedanaṃ | yathā kaṭukī ||5||
vipakvaṃ yadapakvaṃ vā malādi dravatāṃ nayet || 6 || recayatyapi tajjñeyaṃ recanaṃ trivṛtā yathā |
Āḍhamalla. atha recanamāha - vipakvamiti | yaddravyaṃ vipakvamapakvaṃ vā malādi doṣādikaṃ dravatāṃ nayet dravabhāvaṃ karotītyarthaḥ | na kevalaṃ dravatāṃ nayet recayatyapi ca tadrecanaṃ jñeyaṃ, yathā tṛvṛtā ‘nisotaḥ’ | yato virecanadravyāṇi gurvambuguṇabhūyiṣṭhāni tāni gurutvādadho gacchanti | gurutvāditi gurutvaṃ ceha prabhāvaviśeṣādhiṣṭhitam | trivṛtādikaṃ samavetaṃ grāhyaṃ na tu gurutvamātram | anyathā matsyapiṣṭānnamasūrādīnāṃ virecakatvaṃ syāt | ambuguṇabhūyiṣṭhamityarthaḥ, prabhāvāt | malādikamiti ādigrahaṇāt dūṣyadūṣitādīnāmatra saṃgrahaḥ || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ vipakvaṃ malādi apakvaṃ vā dravatāṃ nayet prāpayet punarbahireva yāti tat recanaṃ jñeyam | yathā tṛvṛtā ||
apakvapittaśleṣmāṇau balādūrdhvaṃ nayettu yat || 7 || vamanaṃ taddhi vijñeyaṃ madanasya phalaṃ yathā |
Āḍhamalla. atha vamanamāha - apakvamiti | yaddravyamapakvaṃ pākamagacchantaṃ pittaśleṣmāṇaṃ vyastaṃ miśritaṃ vā balāt haṭhātkāreṇa ūrdhvaṃ nayet mukhe kṛtvā vāmayedityabhiprāyaḥ | tadvamanaṃ vijñeyaṃ yathā madanasya phalam | balāditi prabhāvasūcakaśabdaḥ, yato vamanadravyāṇi vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāni, vāyvagnī hi laghutvācca tānyūrdhvamuttiṣṭhanti | laghutvaṃ ceha prabhāvaviśeṣādhiṣṭhitaṃ madanaphalādidravyasamavetaṃ grāhyaṃ na tu laghutvamātram, anyathā kapiñjalalājādīnāṃ ca vāmanīyatvaṃ syāt | nanu kaphasya vamanaṃ pittasya virecanaṃ praśastamiti prasiddhiḥ, tat kathaṃ pittasya vamanamiti ? ucyate -apakvapittasya vamanādeva nibarhaṇaṃ boddhavyam | tacca dṛśyate hi kaṭutiktaharitpītāmlavamanatvena yataḥ pittadagdhamamlatāmupaitīti | ata evā 'mlapittacikitsāyāmādau vamanamityadoṣaḥ || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyam apakvaṃ pittaśleṣmānnacayam ūrdhvaṃ nayet hi niścayena tat vamanaṃ vijñeyam | yathā madanasya phalam, apakvaṃ pittaṃ ca apakvaḥ śleṣmā ca apakvamannaṃ ca apakvapittaśleṣmānnānāṃ cayam apakvapittaśleṣmānnacayam atra śleṣman śabdasya nakārasya lope yāte sati lope 'śi punarna saṃdhirityuktatvāt | sa ‘savarṇe dīrghaḥ saha’ ityanena sūtreṇa pūrvāparavarṇayormitho ghaṭanarūpasandhirna atra punargrahādeva sandhiḥ, anyathā dāmodaḍiṣvityādau sandhirna syāt | ato 'tra sandhiryukta eva || 7 ||
sthānādbahirnayedūrdhvamadho vā malasaṃcayam || 8 || dehasaṃśodhanaṃ tatsyāddevadālīphalaṃ yathā |
Āḍhamalla. atha śodhanamāha - sthānāditi | yaddravyaṃ sthānāt prakupitasthānāt malasañcayaṃ doṣādīnāṃ svasthānādūrdhvamadho vā bahirnayet bahiḥ karoti taddehe śarīre śodhanaṃ kathitam | yathā devadālīphalam | devadālīvallīsaṃjñā | ūrdhvaṃ mukhanāsikābhyāṃ, adhaḥ pāyumeḍhramārgeṇa | dehagrahaṇena śoṇitāvasecanamapi gṛhyate śodhanatvāt | yataḥ śodhanaṃ dvividhamācakṣate bahirāśrayamabhyantarāśrayaṃ ca | tatra bahirāśrayaṃ śastrakṣārāgnipralepādayaḥ | abhyantarāśrayaṃ tu catuḥprakāraṃ vamanarecanāsthāpanaśoṇitamokṣaṇaṃ ca | eke śirovirecanaṃ manyante | taccātra vamanāntarbhūtaṃ boddhavyam, ūrdhvaśodhanatvāt || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ sthānādbahiḥ sthānānnirasya ūrdhvaṃ vā adhaḥ malasañcayaṃ nayet taddehe saṃśodhanaṃ syāt | yathā devadālīphalam || 8 ||
śliṣṭānkaphādikāndoṣānunmūlayati yadbalāt ||9|| chedanaṃ tadyathā kṣārā maricāni śilājatu ||
Āḍhamalla. atha chedanamāha - śliṣṭāniti | yaddravyaṃ śliṣṭān sañcitān, parasparagrathitānityeke, atyarthaṃ kupitānityapare, kaphādikān doṣān, ādigrahaṇena vātapittaśoṇitakṛmigrahaṇaṃ na tu dūṣyadūṣyatādikaṃ, yataḥ doṣāniti punargrahaṇaṃ kṛmiśoṇitayorapi doṣasaṃjñā | taduktaṃ suśrute ‘narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt | śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate’ ityādipratipāditatvāt | kṛmistu guggulukalpe yathā pañcādidoṣān śamayedityādipraśne kṛmidoṣanibarhaṇādityādinā, tanmate kṛmestu doṣasaṃjñā | balāditi svaśaktitaḥ, unmūlayati ucchedayati, tacchedanaṃ jñeyam | yathā kṣārā yavakṣārādayaḥ, maricānīti bahuvacanatvena śvetamaricamapi grāhyam | nanu vātādikramaṃ parityajya kaphādikrameṇa ślokaḥ kasmādiha kṛtaḥ ? taducyate, dehasya ūrdhvamūlatvamadhaḥśākhatvaṃ pratipāditaṃ pūrvācāryaiḥ, ūrdhvabhāge ca kaphādhiṣṭhānatvāttato 'nena kapha eva prathamaṃ darśitaḥ | taduktam - ‘ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ tristhūṇaṃ pañcadaivatam | kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo vai veda sa vedavit ’ || 9 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ śliṣṭān lagnān malādikāndoṣān balādunmūlayati svabhāvānnāśayati tacchedanaṃ jñeyam | yathā kṣārā maricāni śilājatu || 9 ||
dhātūnmalānvā dehasya viśoṣyollekhayecca yat ||1 .|| lekhanaṃ tadyathā kṣaudraṃ nīramuṣṇaṃ vacā yavāḥ |
Āḍhamalla. atha lekhanamāha - dhātūniti | yaddravyaṃ dhātūn rasādīn malān vā | atra malānveti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ tanmanodoṣavyavacchedārtham | yato manodoṣapratīkārakamanyadapyastīti | tathāhi ‘dhīrdhṛtirjñānavijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param’ iti | ke te manodoṣāḥ ? ityuttaramāha ‘rajastamaśca manaso dvau ca doṣāvudāhṛtau’ ityādi | eke - ‘lekhanaṃ tadyathā kṣaudranīrakoṣṇaṃ vacā yavāḥ ’ iti paṭhanti | tatra kṣaudranīre madhvambunī milite iti yogo lekhanasaṃjñaḥ, koṣṇamityuṣṇapānīyaṃ ‘kaṃ śiro jalamākhyātam’ iti vacanāt| uṣṇaṃ ca tatkaṃ ceti koṣṇaṃ alpasvaratvāt pūrvanipātaḥ | ayaṃ pāṭhaḥ svakapolakalpanayā kenā 'pi likhitaḥ yato bahupustakeṣu na dṛśyate | yavā iti bahuvacanagrahaṇena evaṃguṇaviśiṣṭā anye 'pi boddhavyāḥ || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ dehasthān dhātūnmalānviśoṣya śuṣkaṃ kṛtvā lekhayet sthūlasya kṛśādi kārayet tallekhanam | yathā kṣaudram uṣṇaṃ nīraṃ vacā yavāḥ || 10 ||
dīpanaṃ pācanaṃ yatsyāduṣṇatvāddravaśoṣakam || 11 || grāhi tacca yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī |
Āḍhamalla. atha grāhilakṣaṇamāha - dīpanamiti | yaddravyaṃ dīpanamagnikaraṃ - pācanamāmādīnāṃ, dravaśoṣakamiti dravasvarūpāṇāṃ doṣadhātumalādīnāṃ śoṣakamityarthaḥ, uṣṇatvāt uṣṇavīryatvāt | dravaśoṣakamiti yojyaṃ, dīpanādikāryakaratvena upalakṣitamiti bhāvaḥ| tadgrāhi vijñeyam | yathā śuṇṭhī jīrakaṃ, gajapippalī, gajapippalī cavyaphalam | nanu saṃgrāhakamanilaguṇabhūyiṣṭhaṃ yato 'nilasya śoṣaṇātmakatvāt | tatkathamuktamuṣṇatvāditi | ucyate - pakvāmagrāhakatvena dvividhaṃ hi saṃgrāhakatvaṃ tatra yad grahaṇyāmāmaṃ sampācya vahniṃ kṛtvā tatrasthaṃ dravaṃ ca śoṣayitvā stambhanaṃ karoti taduṣṇagrāhakaṃ jñeyam | yaddravyamatīsārādau pakvamalādikaṃ saṃstabhya saṃgrahaṃ karoti tacchītagrāhakaṃ jñeyametadanilaguṇabhūyiṣṭhamityadoṣaḥ || 11||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyam uṣṇatvād dravaśoṣakaṃ dīpanaṃ pācanaṃ syāt tadgrāhi yathā śuṇṭhī jīrakaṃ gajapippalī || 11 ||
raukṣyācchaityātkaṣāyatvāllaghupākācca yadbhavet || 12 || vātakṛtstambhanaṃ tatsyādyathā vatsakaṭuṇṭukau |
Āḍhamalla. atha ca tadeva stambhanamāha - raukṣyāditi | yaddravyaṃ raukṣyāt | rūkṣaguṇatvāt, śaityāditi śītavīryatvāt, kaṣāyāditi kaṣāyarasatvāt, laghupākācca laghuparipākādvātakṛdbhavati tat stambhanaṃ syāt | vātaguṇasādharmyaṃ hetucatuṣṭayam | anilasya śoṣaṇātmakatvenānilaguṇabhūyiṣṭhaṃ dravyaṃ stambhanaṃ bhavatītyabhiprāyaḥ | yathā vatsakaṭuṇṭukau, yatheti dṛṣṭāntatvenopadarśitam | vatsakaḥ kuṭajaḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ | vātakṛdityanena koṣṭhavāyorviṣṭambhakaḥ | tasmāt taddravyaṃ stambhanaṃ bhavatītyarthaḥ || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ raukṣyācchaityātkaṣāyatvāt laghupākādvātakṛt tatstambhanaṃ syāt | yathā vatsakaṭuṇṭukau | vatsakaḥ kuṭajaḥ, ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ || 12 ||
rasāyanaṃ ca tajjñeyaṃ yajjarāvyādhināśanam || 13 || yathā 'mṛtā rudantī ca gugguluśca harītakī |
Āḍhamalla. atha rasāyanamāha -- rasāyanaṃ ceti | yaddravyaṃ jarāvyādhināśanaṃ bhavati tadrasāyanaṃ jñeyam | rasādīnāṃ dhātūnāmayanamāpyāyanarūpaṃ rasāyanam | yathā amṛtā guḍūcī, rudantī śākabhedaḥ paścime atīva vikhyātaḥ | gugguluḥ śālaniryāsaḥ prasiddhaḥ | harītakī prasiddhā | jarā vārdhakyaṃ, vyādhayo jvarādayo rogā grāhyāḥ | nanu vyādhigrahaṇena jarāgrahaṇaṃ tat kathamatra jarā pṛthagabhihitā ? ucyate - jarā svābhāvikī jñeyā svabhāvakathanatvena pṛthagabhidhānamityadoṣaḥ | yataḥ saptaterūrdhvaṃ svabhāvavadbhavatīti ||13||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ jarāvyādhināśanaṃ tat rasāyanaṃ syāt | yathā 'mṛtā, rudantī ca, gugguluśca, harītakī ( ca) || 13 ||
yasmādravyādbhavetstrīṣu harṣo vājīkaraṃ ca tat || 14 || yathā nāgabalādyāḥ syurbījaṃ ca kapikacchujam |
Āḍhamalla. atha vājīkaraṇamāha - yasmāditi | yasmāddravyāt strīṣu strīpuruṣayoḥ harṣaḥ kāmaśaktisuratasukhaṃ bhavet tadvājīkaraṃ jñātavyam | yathā nāgabalādyāḥ syuriti nāgabalā gāṅgerukī ādiśabdāt jātiphalāhiphenabhaṅgāprabhṛtīnāṃ grahaṇam | kapikacchubījamapi vājīkaraṇaṃ kapikacchurvānarī | dvividhadṛṣṭāntenātra dvividhaṃ vājīkaraṇaṃ sūcitam | ekaṃ vīryastambhanarūpam aparaṃ vīryavardhanamityanena paunaruktyāpyadoṣaḥ || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasmāddravyāt strīṣu harṣo bhavet tat vājīkaraṃ, yathā nāgabalādyāḥ syuḥ, kapikacchujaṃ bījaṃ ca || 14 ||
yasmācchukrasya vṛddhiḥ syācchukralaṃ ca taducyate || 15|| yathā 'śvagandhā musalī śarkarā ca śatāvarī |
Āḍhamalla. athātra tadeva vīryakaradravyaṃ prakaṭayannāha - yasmāditi | śukralamiti śukravṛddhikaram | śeṣaṃ subodham || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasmāddravyāt śukrasya vṛddhiḥ syāt tat śukralaṃ syāt | yathā aśvagandhādyā jñeyāḥ || 15 ||
dugdhaṃ māṣāśca bhallātaphalamajjāmalāni ca || 16 || pravartakāni kathyante janakāni ca retasaḥ |
Āḍhamalla. atha śukrasya janakāni pravartakāni ca dravyāṇyāha - dugdhamiti | retasaḥ śukrasya dugdhādīni dravyāṇi pravartakāni kathyante | na kevalaṃ pravartakāni utpādakarāṇi ca ? kathyante prabhāvāt | māṣo 'nnaviśeṣaḥ, āmalānīti āmalakaphalāni | śeṣaṃ prasiddham || 16 ||
pravartanī strī śukrasya recanaṃ bṛhatīphalam || 17 || jātīphalaṃ stambhakaṃ ca śoṣaṇī ca harītakī |
Āḍhamalla. vājīkaraṇānāmauṣadhānāṃ viśeṣānāha - pravartanīti | śukrasya vīryasya pravartanī prakaṭakāriṇī strī kathitetyarthaḥ | recanaṃ bṛhatīphalamiti śukrasyetyatrāpi sambandhaḥ | bṛhatī bṛhatkaṇṭakārikā tasyāḥ phalam | stambhakamavarodhakaraṃ jātīphalaṃ bhavati | atrāpi vīryasyeti sambandhaḥ | śoṣaṇī hīnakāriṇī harītakī kathitā | cakārādatrāpi śukrasyetyarthaḥ | eke śoṣaṇī ca harītakītyasya sthāne kāliṅgaṃ kṣayakāri ceti paṭhanti vyākhyānayanti ca kāliṅgaṃ phalavartulamiti || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. srī śukrasya pravartanī, yaddravyaṃ tadrecanaṃ yathā bṛhatīphalaṃ puṃso nāryāḥ śukrasya staṃbhanaṃ jātīphalaṃ syāt, kaliṅgaṃ brahmaśīrṣaṃ kṣayakāri syāt || 17 ||
dehasya sūkṣmachidreṣu viśedyatsūkṣmamucyate || 18 || tadyathā saindhavaṃ kṣaudraṃ nimbatailaṃ rubūdbhavam |
Āḍhamalla. atha sūkṣmadravyamāha - dehasyeti | yaddravyaṃ dehasya śarīrasya sūkṣmachidreṣu romakūpaprabhṛtiṣu viśet praveśaṃ karoti tatsūkṣmamucyate | yathā saindhavādikam | sūkṣmo guṇaviśeṣaḥ, srotonusaraṇaśīlatvāt | saindhavaṃ prasiddhaṃ kṣaudraṃ madhu nimbatailaṃ nimbaṃ ca tailaṃ ca, yadvā nimbasya tailaṃ rubūdbhavaṃ tailaṃ ca, rubūdbhavameraṇḍasaṃbhavam || 18 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ dehasya sūkṣmacchidreṣu viśet praviśet tatsūkṣmamucyate | yathā saindhavaṃ kṣaudraṃ nimbatailaṃ eraṇḍatailaṃ ( ca) || 18 ||
pūrvaṃ vyāpyākhilaṃ kāyaṃ tataḥ pākaṃ ca gacchati ||19|| vyavāyi tadyathā bhaṅgā phenaṃ cāhisamudbhavam |
Āḍhamalla. atha vyavāyidravyamāha -- vyavāyīti | vyavāyīti guṇaviśeṣaḥ | apakvamevākhilaṃ dehaṃ vyāpnoti paścānmadyaviṣayavat pākaṃ yāti | evaṃ bhaṅgā, ahiphenaṃ ca, ahiphenaṃ “aphū” śabdavācyam | anye tu ‘tadabhāvāya kalpate’ iti paṭhanti | tatrā 'pi sthitaye kalpate nordhvamadho vā pravartata iti sa evārthaḥ | anye punarbhāvaśabdamabhiprāyārthamicchanti | tatra niyatadravyaprabhāveṇātmaśaktyanurūpaṃ taddravyaṃ madyaviṣayavat viśeṣābhiprāyāya kalpate ityarthaḥ || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ pūrvam akhilaṃ saṃpūrṇaṃ kāyaṃ vyāpya paścātpākaṃ gacchati tadvyavāyi | yathā bhaṅgā ahisamudbhavaṃ phenam || 19 ||
sandhibandhāṃstu śithilānyatkaroti vikāśi tat || 20 || viśleṣyaujaśca dhātubhyo yathā kramukakodravāḥ |
Āḍhamalla. atha vikāśidravyasyāpi kiñcidbhedaṃ darśayannāha - sandhibandhāniti | yaddravyaṃ sandhibandhān śithilībhūtān karoti tadvikāśi boddhavyaṃ, vikāśi ityapi guṇaviśeṣaḥ, na kevalaṃ sandhibandhān śithilān karoti kintu dhātubhya ojo balaṃ viśleṣya vibhajya pākaṃ gacchati ityadhyāhāraḥ | dhātuśaithilyamapi karoti ityabhiprāyaḥ | cakārādapakvamevetyatrāpi saṃbandhaḥ | kramukakodravā iti | kramukaṃ pūgaphalam, kodravaṃ kudhānyaviśeṣaḥ | ataḥ kramukakodravā madakarā jñeyāḥ | dhātuśaithilyāt ojo balamiti | suśrutena taduktam - ‘rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate’ yataḥ - ‘dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinām’’ iti | sandhiprabhṛtīnāṃ śithilatvena śramāṇāṃ cotpadyate tena ojaḥkṣayo bhavatītyabhiprāyaḥ | ata evāha kaścit - ’abhighātātkṣayātkopādyānācchokācchramāt kṣudhaḥ | ojaḥ saṃkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam’ iti | anye tu saviśeṣo vyavāyī tīkṣṇaviśeṣo vikāśīti bruvate, tanna sarvamatam || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ dhātubhyaḥ ojaḥ vīryaṃ viśleṣya sandhibandhān śithilān karoti tadvikāśi yathā kramukaḥ, pūgīphalaṃ, kodravāśca || 20 ||
buddhiṃ lumpati yaddravyaṃ madakāri taducyate || 21 || tamoguṇapradhānaṃ ca yathā madyaṃ surādikam |
Āḍhamalla. atha madakāridravyasya lakṣaṇāni darśayannāha -- buddhimiti | yaddravyaṃ buddhiṃ jñānaviṣayaṃ lumpati ācchādayati tanmadakāri kathyate, ata eva tamoguṇapradhānaṃ tamoguṇabahulamityarthaḥ | yathā surādikaṃ madyādikam | buddhistu medhādhṛtismṛtimatipratipattiṣu vartate | eteṣāṃ lakṣaṇaṃ prasaṅgāducyate | tadyathā medhā granthākarṣaṇasāmarthyaṃ, dhṛtiḥ santuṣṭiḥ,anye niyamātmikāṃ buddhimāhuḥ | smṛtiḥ pūrvānubhūtasya smaraṇam | arthadhāraṇāśaktirityanye | matiranāgataviṣayopadeśaḥ, trikālaviṣayā buddhirityanye; pratipattirarthāvabodhaprāgalbhyamiti | surādikamityādigrahaṇāt sarve madyavikārā gṛhyante | nanumadyaṃ tu buddhismṛtivāgviceṣṭādikaramuktam | taduktaṃ - ‘buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaṃ ca pānānnanidrārativardhanaṃ ca | sampāṭhagītasvaravardhanaṃ ca prokto 'tiramyaḥ prathamo mado hi’ tat kathaṃ buddhilopakamabhihitam ?, ucyate - madasya catvāraḥ pānāvasthāḥ kathitāḥ tatra prathamaṃ madapānaṃ buddhyādikaṃ karoti, śeṣāstu buddhyādikaṃ lumpantītyadoṣaḥ | taduktaṃ mādhavena - ‘avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛtirapraśāntaḥ | ālasyanidrābhihito muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena’ ityādi || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ buddhiṃ lumpati tanmadakāri ucyate | yathā tamoguṇapradhānaṃ madyaṃ surā || 21 ||
vyavāyi ca vikāśi syātsūkṣmaṃ chedi madāvaham || 22 || āgneyaṃ jīvitaharaṃ yogavāhi smṛtaṃ viṣam |
Āḍhamalla. atha prāṇaharadravyamāha - vyavāyi ceti | yaddravyaṃ vyavāyādiguṇayuktaṃ bhavati tajjīvitaharaṃ prāṇaharaṃ smṛtaṃ kathitam | yathā viṣam | tadeva yogavāhi smṛtamityarthaḥ | vyavāyīti samastadehaṃ vyāpya paścāt pākaṃ gacchatīti vyavāyī guṇaḥ, vikāśī guṇaśca sakaladehaṃ vyāpya dhātuśaithilyaṃ karoti | sūkṣmo guṇastu sūkṣmāt sūkṣmeṣu srotassvanusvaraḥ smṛtaḥ | chedanaṃ manodoṣadhātumalādīn balādunmūlayati tacchedi kathitam | madāvahamiti madakārakam | āgne- yamityāgneyaguṇabhūyiṣṭham | yogavāhīti rasādiṣu draṣṭavyam || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. jīvitaharaṃ jīvanāśakaṃ yaddravyaṃ tadakhilakāyavyāpakatvāt vyavāyi sandhibandhaśithilakāritvāt | vikāśi syāt, sūkṣmaṃ madāvahaṃ syāt, chedi2 syāt, āgneyaṃ ca syāt, yathā yogavāhi smṛtaṃ viṣam ||22||
nijavīryeṇa yaddravyaṃ srotobhyo doṣasaṃcayam || 23 || nirasyati pramāthi syāttadyathā maricaṃ vacā |
Āḍhamalla. atha pramāthidravyamāha - nijavīryeṇeti | yaddravyaṃ nijavīryeṇa svaprabhāveṇa kṛtvā srotobhyaḥ karṇamukhanāsādīnāṃ anyavivarebhyaśca vā doṣabāhulyaṃ nirasyati tat pramāthisaṃjñaṃ kathitam | yathā maricaṃ vacā | doṣaśabdo'tra vyādhiṣvapi vartate kāraṇe kāryopacārāt, tena vyādhisañcayamapītyarthaḥ || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ nijavīryeṇa svaprabhāveṇa srotobhyaḥ rasavāhiśirāmārgebhyaḥ doṣasaṃcayaṃ nirasya dūrīkaroti tatpramāthi syāt| yathā maricaṃ vacā || 23 ||
paicchilyādgauravāddravyaṃ ruddhvā rasavahāḥ śirāḥ || 24 || dhatte yadgauravaṃ tatsyādabhiṣyandi yathā dadhi || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dīpanapācanā'dhyāyaścaturthaḥ |
Āḍhamalla. athābhiṣyandilakṣaṇamāha - paicchilyāditi | yaddravyaṃ paicchilyāt picchilaguṇayogāt, gauravāt guruguṇayogāt, gurupākasvabhāvādvā rasavahāścaturviṃśatisaṃkhyākāḥ śirāḥ rudhvā saṃrudhya gauravaṃ gurutāṃ dhatte tadabhiṣyandi kathitam | yathā dadhi abhiṣyandīti | śleṣmaprakopīti rūḍhiḥ guṇasādharmyāt śleṣmā'pi picchilagauravādiguṇayuktaḥ || 24 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe dīpanapācanādividhiradhyāyaścaturthaḥ ||iti sūtrasthānam ||
Kāśīrāma Vaidya. yaddravyaṃ paicchalyāccaikkaṇyāt gauravāt rasavahāḥ śirā rudhvā gauravaṃ dhatte tadabhiṣyandi syāt | yathā dadhi ||24|| iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthapradīpikāyāṃ sūtrasthāne dīpanapācanādiguṇoktividhirnāmādhyāyaścaturthaḥ| (śārīram)

Editor's notes

  1. 1 ‘śra’ ka. ↩
  2. 2 chedanam pā. ↩