5. atha kalādikākhyānādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
dhātvāśayāntarasthastu1 yaḥ kledastvadhitiṣṭhati | dehoṣmaṇā vipakvo yaḥ sā kaletyabhidhīyate ||1||) kalāḥ saptāśayāḥ sapta dhātavaḥ sapta tanmalāḥ | saptopadhātavaḥ sapta tvacaḥ sapta prakīrtitāḥ || 1 || trayo doṣā navaśataṃ snāyūnāṃ saṃdhayastathā | daśā'dhikaṃ ca dviśatamasthnāṃ ca triśataṃ tathā ||2|| saptottaraṃ marmaśataṃ śirāḥ saptaśataṃ tathā | caturviṃśatirākhyātā dhamanyo rasavāhikāḥ || 3 || māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañcaśataṃ budhaiḥ | strīṇāṃ ca viṃśatyadhikāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa ||4|| nṛdehe daśa randhrāṇi nārīdehe trayodaśa |’ etatsamāsataḥ proktaṃ vistareṇādhunocyate || 5 || atha sapta kalāḥ |2 māṃsāsṛṅmedasāṃ tisro yakṛtplīhnoścaturthikā | pañcamī ca tathā'ntrāṇāṃ ṣaṣṭhī cāgnidharā matā || 6 || retodharā saptamī syāditi sapta kalāḥ smṛtāḥ |
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ kalādikākhyāna iti | atastaddarśayannāha - kalā iti | kalādi - pratānānāmetannāmasaṃkhyākathanam3 | samāsataḥ saṃkṣepāt | proktaṃ kathitamityartha: | tadyathā - kalāḥ saptasaṃkhyākāḥ tāśca dhātvāśayāntaramaryādā | tathāhi - ‘dhātvāśayāntaraistasya yatkledastvadhitiṣṭhati | dehoṣmaṇā vipakvo yaḥ sā kaletyabhidhīyate ||’ iti | āśayāḥ sapta, āśayāḥ sthānāni tāni koṣṭhaśabdenopalakṣitāni tathāhi - ‘sthānānyāmāni pakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ4 phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate ||’ iti | dhātavaḥ sapta kathitāḥ, dhātavo rasādayaḥ, te-‘rasā'sṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ’ iti | sapta tanmalā dhātumalāḥ, teṣāṃ dhātūnāṃ pratipākataḥ kaphādisaṃjñā ityarthaḥ | saptopadhātava iti | dhātusamīpe bhavā upadhātavaḥ, yathā gomayādibhyo5 vṛścikādisaṃbhavaḥ, te stanyarajaḥprabhṛtayaḥ | tvacaḥ sapta prakīrtitāḥ iti śukraśoṇitasyābhipacyamānakṣīrasyeva santānikāḥ saptatvaco bhavanti | trayo doṣāḥ vātapittakaphasaṃjñāḥ, dhātvādīn dūṣayantīti | sandhiravayavādīnā sandhānam | granthiriti loke | atra cakāragrahaṇāt daśottaraśatadvayādapi adhikā boddhavyāḥ | taduktam - ‘jñeyaṃ cikitsakairnūnaṃ sandhīnāṃ ca śatadvayam | daśottaraṃ sahasre dve nijagādā'trinandana:’ iti | asthnāṃ ca triśataṃ matamiti | asthi sārabhūtaṃ śarīrasyādhārarūpaṃ ca kathitam | saptottaraṃ marmaśatamiti | marmāṇi jīvasyādhārarūpāṇi tāni saptā'dhikaśatasaṃkhyāni | tathā śirāḥ saptaśatāni ceti | doṣadhātujalavāhinyaḥ śirāḥ kathitāḥ, cakārādatra na ca saptaśataṃ niyatam anyāśca santītyeke bhāṣante; taduktaṃ -“dvisaptatisahasrāṇi nāḍīnāṃ tadvinirgatāḥ | tābhyo vinirgatā nāḍyastābhyo'thānyāḥ punaḥ punaḥ || tāvatyo nāḍyo dehe yāvatyo romakūpakāḥ | sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarekhāpratānavat” iti | dhamanyo nāḍīviśeṣāścaturviśatisaṃkhyakāḥ kathitāstāśca rasavahā jñeyāḥ, śirā dhamanyo nāḍyaśca parasparaparyāyavācakā jñeyāḥ, bhinnatvamāsāṃ kāryatvāt | māṃsapeśya iti - nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ māṃsapeśyaḥ pañcaśatasaṃkhyakāḥ samākhyātāḥ | budhairitiśeṣaḥ | peśī dīrghākṛtimāṃsakhaṇḍaḥ, aparaiścaturasrā peśītyucyate | tathācoktam ‘caturasrā bhavet peśī vṛttaḥ piṇḍo6 ghanaḥ smṛtaḥ | śālmalīmukulākārāmarbudaṃ paricakṣate’ iti | strīṇāṃ viṃśatyadhikā ityanena māṃsapeśyaḥ kathitāḥ, adhikāśca pañcaśatāt, tena viṃśatyadhikapañcaśatamāṃsapeśyaḥ strīṇāṃ bhavantītyabhiprāyaḥ | viṃśatervivaraṇamāha - stanayoḥ pañca pañca, catasraśca yonau, garbhamārge tisraḥ, garbhāśaye ca tisra iti | kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśeti - kaṇḍarā mahāsnāyuḥ | ṣoḍaśeti ṣoḍaśasaṃkhyakāḥ | tadyathā - catasraḥ pādayoḥ, hastayoścatasraḥ, grīvāyāṃ catasraḥ, pṛṣṭhe catasraḥ | nṛdehe daśa randhrāṇi | nārīdehe trayodaśeti | nṛdehe puruṣaśarīre daśasaṃkhyakāni randhrāṇi chidrāṇi santītyadhyāhāryam | nārīdehe strīśarīre trayodaśa randhrāṇīti bhāvaḥ | tānyagre vakṣyamāṇāni jñātavyāni | etat sarvaṃ kalādikaṃ samāsataḥ saṃkṣepāt proktaṃ kathitamityarthaḥ ||1-5||atha ‘vistareṇādhunocyata’ ityuktaṃ prāk idānīṃ vistarameteṣāṃ darśayannāha -māṃseti | māṃsāsṛṅmedasāṃ tisraḥ kalāḥ, tāsāṃ saṃjñā yathā - māṃsadharā, raktadharā, medodharā iti caturthikā yakṛtplīhno: sā śleṣmadharā yakṛtplīhnormadhye ityabhiprāyaḥ | pañcamī kalā cāntrāṇāṃ sā purīṣadharā | ṣaṣṭhī cāgneḥ sā pittadharā | saptamī kalā retodharā iti sapta kalāḥ smṛtāḥ kathitāḥ | taduktaṃ suśrute - “tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse śirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti | yathā viṣamṛṇālāni vivardhante samantataḥ | bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse śirādayaḥ ||” iti | nanu rasādraktaṃ tato māṃsamityādikramaḥ tatkathaṃ prāgeva māṃsadharā kathitā ? ucyate - śarīrapoṣaṇārthaṃ rasādikramo'yaṃ na tu dhāraṇe | ata eva māṃsadharatvena pūrvaṃ pratipādya kalā nirdiṣṭāḥ parasparānugrahāt | dvitīyā raktadharā (nāma) māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇita viśeṣataśca śirā snāyuyakṛtplīhnośca bhavati | “vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīramāvahet | māṃsādevaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate” iti | tṛtīyā medodharā (nāma,) medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca mahatsu ca majjā bhavati | “sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ| athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate’ iti || caturthī śleṣmadharā nāma sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati | snehābhyakte yathāhyakṣe cakraṃ sādhu pravartate | sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||’ iti | pañcamī purīṣadharā (nāma) yā'ntaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā | “yakṛt samantāt koṣṭhaṃ ca tathā'ntrāṇi samāśritā uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||” iti | ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvidhamannapānamupayuktamāmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | “aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām | tajjīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā||” iti | saptamī śukadharā (nāma) yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī | “yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso yathā | śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ | dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate | kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasastathā | strīṣu vyāyacchataścāpi harṣāt tatsampravartate ||” || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. adhunā sarvalakṣaṇasampannaṃ kalādyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | nṛdehe sapta kalāḥ santi, sapta āśayāḥ santi,sapta dhātavaḥ santi, tanmalāḥ teṣāṃ dhātūnāṃ saptopadhātavaḥ santi, sapta tvacaḥ prakīrtitāḥ | dehe traya: doṣāḥ santi, navaśataṃ snāyūnāṃ sandhayaḥ santi | tathetyuktatvāt daśādhikaṃ snāyavaḥ santi, tāstu snāyūnāṃ sandhaya uktāḥ, dehe asthisaṃgrahaṃ triśataṃ, dehe saptottaraśataṃ marmasthalamasti, tathā śirā sūkṣmā nāḍī saptasaptaśatamasti, nṛdehe rasavāhikā dhamanyaḥ caturviṃśatiḥ ākhyātāḥ kathitāḥ | atra śirāsnāyudhamanīnāṃ bhedosti svakarmakarttṛtvāt | nṛṇāṃ dehe māṃsapeśyaḥ māṃsagranthayaḥ budhaiḥ pañcaśataṃ samākhyātāḥ | strīṇāṃ dehe māṃsapeśyaḥ viṃśatyadhikā ākhyātāḥ |dehināṃ dehe kaṇḍarā mahānāḍya ṣoḍaśa samākhyātāḥ | nṛdehe daśa randhrāṇi santi nārīdehe trayodaśa randhrāṇi chidrāṇi santītyarthaḥ | etatkalādikaṃ samāsataḥ proktaṃ vistareṇa adhunā ucyate || 1-5 || māṃsāsṛṅmedasāṃ tisraḥ kalāḥ, yakṛtplīhoretayordvayoścaturthīkalā, āntrāṇāṃ pañcamī kalā, ṣaṣṭhī kalā agnidharā matā smṛtā, retodharā saptamī kalā syāt ityanena krameṇa sapta kalāḥ smṛtāḥ kathitāḥ | tarhi kalā kā ? māṃsāsṛkmedasāṃ sīmā kalāḥ, rañjakapittasya sthānaṃ yakṛt, raktavāhinī yā śirā tasyāḥ mūlaṃ plīhā || 6 ||
śleṣmāśayaḥ syādurasi tasmādāmāśayastvadhaḥ || 7 || ūrdhvamagnyāśayo nābhervāmabhāge vyavasthitaḥ | tasyopari tilaṃ jñeyaṃ tadadhaḥ pavanāśayaḥ || 8 || malāśayastvadhastasmādastirmūtrāśayastvadhaḥ | jīvaraktāśayamuro jñeyāḥ saptāśayāstvamī || 9 || puruṣebhyo'dhikāścānye nārīṇāmāśayāstrayaḥ | dharā garbhāśayaḥ proktaḥ stanau stanyāśayau matau ||10||
Āḍhamalla. idānīṃ saptā'śayānāha - śleṣmāśaya iti | urasi vakṣasthale śleṣmāśayaḥ, āśayo'dhiṣṭhānaṃ tadviśiṣṭasthānaṃ kaphasyetyarthaḥ | tasmāt śleṣmāśayādadhaḥ āmāśayaḥ, āmopari pakvāhāraḥ tasyā'śayaḥ sthānamityarthaḥ | sa eva stanāntarāt kiñcidadho jñātavyaḥ; tathācoktam - “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya udāhṛtaḥ |” nābherūrdhvamagnyāśayaḥ sa eva grahaṇīsthānaṃ kathitam | “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇād grahaṇī matā | nābherupari sa hyagnibalopastambhavāhi ca” iti vacanāt | vāmabhāge vyavasthita iti so'pyagnyāśayastu nābhervāmabhāge āśrita ityarthaḥ | vāmabhāge puruṣasya iti vyākhyānaṃ vā tasyopari tilaṃ jñeyam | tilamityanena kloma kathitam tatpipāsāsthānamityabhiprāyaḥ | ata eva jalavāhi- śirāmūlaṃ tilamityuktamācāryeṇa | eke tasyopari jalaṃ jñeyamityevaṃ paṭhanti7 vyākhyānayanti ca | tathāhyuktam – “agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpyaṃ tadannaṃ ca jalopari | agneradhaḥ svayaṃ vāyuḥ sthito'gniṃ dhamate śanaiḥ || vāyunā- dhamamāno'gniratyuṣṇaṃ kurute jalam | tadannamuṣṇatoyena samantāt pacyate śanaiḥ” iti | tadadhaḥ pavanāśaya iti | tat tasyāgnyāśayasyādhaḥ pavanāśayo vāyoḥ sthānamityarthaḥ | tasya vāyoḥ samāna iti saṃjñā | malāśayastvadhastasyeti | tasya pavanāśayasyādho malāśayaḥ sa ca pakvāśayaḥ kathitaḥ | tasyaikadeśe vā vibhaktamaladhāraka uṇḍuko vidyate ata evoṇḍukāt pakvāśayo bhinnaḥ iti ḍuṃ ( tu) ḍuka, poha ( ṭa) lakaḥ iti loke | carake tu purīṣāntraśabdenoṇḍukaḥ pratipāditaḥ iti | bastirmūtrāśayaḥ smṛta iti atrāpi pavanāśayasyādhaḥ iti saṃbandhaḥ | bastistu carmakhallāṭa- kākāro mūtrādhāraḥ sa ca pakvāśayasamīpe sthitaḥ | jīvaraktāśaya iti - ‘jīvatulyaṃ raktaṃ, tasyāśayasthānaṃ tacca ‘plīhā’ iti prasiddhaṃ hṛdayasya vāmabhāgāśritaṃ bhavati | ata eva jīvaraktāśayamura iti pratipāditaṃ jñeyaṃ saptāśayāstkyī iti amī pūrvoktāḥ saptāśayā boddhavyāḥ | taduktaṃ vāgbhaṭena - “tāḥ sapta sapta cādhārā raktasyādyāḥ kramāt pare | kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca smṛtāḥ” iti | nārīṇāmāśayāstraya iti puruṣāśayebhyo'dhikāḥ strīṇāṃ traya evāśayā vijñeyā eko garbhāśayaḥ, dvau stanyāśayau ca | garbhāśayaśca pakvāśayāntare vartate, stanyāśayau kṣīrāśayau || 7-10 ||
Kāśīrāma Vaidya. āśayānāha - śleṣmāśaya urasi syāt tasmādurasaḥ āmāśayaḥ adhaḥ syāt, puṃsaḥ vāmabhāge nābherūrdhvaṃ agnyāśayaḥ sthitaḥ asti, tasyāgnyaśayopari tilaṃ pācakapittaṃ jñeyaṃ, tasya tilasyādhaḥ pavanāśayo jñeyaḥ, tasya vāyoḥ adhaḥ malāśayo jñeyaḥ ,mūtrāśayaḥ mūtrasthalaṃ bastirjñeyaḥ jīvaraktāśayaḥ uro jñeyaḥ jīvaraktasya ya āśayaḥ jīvaraktāśayaḥ jīvaraktasthānamityarthaḥ | amī śleṣmādyāḥ saptāśayā jñeyāḥ, puruṣebhyaḥ nārīṇāṃ traya āśayā adhikā: santi tānāha - ekastu dharā garbhāśayaḥ ; dvāvāśayau stanau matau kiṃviśiṣṭau stanyāśayau dugdhasyādhārau āvartau yonistasyā yaḥ tṛtīya āvartaḥ cakrākāraḥ sa eva garbhāśayaḥ | suśrute'pyuktam “śaṅkhanābhyākṛtiryonirāvartaḥ sā prakīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā prakīrtitā || 7 -10” ||
rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ | jāyante'nyonyataḥ sarve pācitāḥ pittatejasā ||11|| (rasādraktaṃ8 tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjā majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ ||12||
Āḍhamalla. atha dhātūnāṃ saptasaṃkhyāvivaraṇaṃ darśayannāha - raseti | rasādayaḥ sarve dhātavaḥ pittatejasā pratidhātvāgninā pācitāḥ paripācyamānā anyonyataḥ parasparānugrahājjāyante utpadyanta iti bhāvaḥ | taduktam - ‘rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjāṃ majjāyāḥ9 śukrasaṃbhavaḥ’ iti | pariṇāmastrividha eva dhātūnāṃ malasthūlāṇabhāgaviśeṣeṇa bhavati | tadyathā - annāt pacyamānādviṇmūtraṃ malaḥ sāro rasaḥ | rasādagnipakvāt malaṃ kaphaḥ sthūlo bhāgo rasaḥ, sūkṣmabhāgo raktam | raktādagnipakvāt malaṃ pittaṃ, sthūlabhāgaḥ śoṇitam, aṇubhāgo māṃsamiti | māṃsādagnipacyamānāt malaḥ śrotranāsāprajananādi srotomalaṃ, sthūlo bhāgo māṃsaṃ, sūkṣmabhāgo medaḥ, tato'pi nijavahnipacyamānānmalaḥ svedaḥ, sthūloṃ'śo medaḥ, sūkṣmabhāgo'sthi | tato'pi pacyamānāt malaḥ keśalomaśmaśrūṇi, sthūlo'sthi, sūkṣmastu majjā | tato majjñaḥ pāvakapacyamānādapi malo nayanapurīṣatvacāṃ snehaḥ, sthūlo bhāgo majjā, sūkṣmabhāgaḥ śukraḥ | tataḥ punaḥ pacyamānādapi malo notpadyate | sa hi sahasradhādhmātaḥ suvarṇavat sthūlo bhāgaḥ | śukrameva snehabhāgasūkṣmastejobhūtaṃ oja iti || 11-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha dhātavaḥ | rasādayaḥ saptaite dhātavaḥ pittatejasā pācitāḥ santaḥ sarve'nyonyataḥ jāyante utpadyante | tānāha - bhakṣitastu nopadravatvaṃ prāptaṃ taṃ rasavāhinyo nāḍyaḥ hṛtsthānīyavāyunā pradhamanti tatra hṛdayasthaṃ yatpittaṃ tadrasaṃ paripācya raktatvaṃ nayanti raktato māṃsaṃ bhavati (māṃsanmedo bhavati) medato'sthi bhavati, asthna: majjā bhavati majjāyāḥ śukraṃ bhavati evaṃ sapta10 dhātavaḥ jāyanta ityaryaḥ || 1 1- 12 ||
jihvānetrakapolānāṃ jalaṃ pittaṃ ca rañjakam | karṇaviḍrasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malam ||13|| nakhanetramalaṃ vaktre strigdhatvaṃ piṇḍikāstathā | jāyante saptadhātūnāṃ malānyetānyanukramāt || 14 || kaphaḥ pittaṃ malaṃ kheṣu prasvedo nakharoma ca | netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||15||
Āḍhamalla. idānīṃ malānāha - jihveti | saptadhātūnāṃ rasādīnāṃ etāni malānyanukramājjāyante | jihvānetrakapolānāṃ jalamiti | tena jihvājalaṃ netrajalaṃ | jalamatra kaphadravametadrasasya malamiti bhāvaḥ | rañjakaṃ pittaṃ raktasya malaṃ rañjakaṃ rasasya rāgakaramityuktatvāt | karṇaviṭ māṃsasya malaṃ nāsāmalaṃ cetyanye | rasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malaṃ medasaḥ | ā- digrahaṇāt svedamapi kecit, na svamataṃ, yataḥ svedastu upadhātuṣu patita eva nakhā iti asthnāṃ malaṃ nakhā iti bahuvacanatvena keśalomādīnāṃ grahaṇam | (netramalaṃ vaktrasnigdhatā ca majjño11 malaṃ) netramalaṃ nayanapurīṣam | piṇḍikā iti śukasya | piṇḍikātra yauvanodbhavā | tatheti grahaṇāt śmaśrūṇyapi gṛhyante yataḥ ākṛṣṭāṇḍakoṣasya puṃsaḥ śmaśrupātāt śmaśru śukramalamityeke | apare ṣaḍeva malān yathākramaṃ kathayanti | te tu netramalaṃ vaktrasnigdhatvaṃ piṇḍikādikaṃ ca majjño malamiti vyākhyānayanti | taduktaṃ ‘kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ rasasya tu kapho'sṛjaḥ | pittaṃ māṃsasya tu malaṃ kheṣu svedastu medasaḥ || nakhamasthnastu lomādyā majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacaḥ | prasādaḥ kiṭṭadhātūnāṃ pākādeva vivardhate || śukrasyātiprasannatvānmalābhāva iti smṛtiḥ |” iti || 13 - 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha saptadhātūnāṃ malāḥ | jihvānetrakapolānāṃ yadrañjakaṃ kāntikaraṃ pittaṃ tadeva rasamalaṃ, kiṃviśiṣṭaṃ pittaṃ jalaṃ dravarūpaṃ, athavā jihvānetrakapolayoryadrañjakaṃ kāṃtidaṃ, punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ pittaṃ dravatvātpittarūpaṃ karṇaviṭ karṇamalaṃ raktamalaṃ, rasanādantamalaṃ māṃsamalaṃ, kakṣāmeḍhrādijaṃ malaṃ medomalaṃ, nakhamasthimalaṃ, netramalaṃ majjāmalaṃ,vaktrasnigdhatvaṃ piḍikāśca śukramalaṃ, vaktrapiḍikā yauvanapiḍikāḥ navamanukramāt saptadhātūnāṃ malāni jāyante yathā rasāsṛṅmāṃsādīni tadvadidamapi || 13-15 ||
stanyaṃ rajaśca nārīṇāṃ kāle bhavati gacchati | śuddhamāṃsabhava snehaḥ sā vasā parikīrtitā || 16|| svedodantāstathā keśāstathaivojaśca saptamam| iti dhātubhavā jñeyā ete saptopadhātavaḥ || 17 || ojaḥ sarvaśarīrasthaṃ śītaṃ snigdhaṃ12 sthitaṃ matam | somātmakaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ matam || 18 |
Āḍhamalla. idānīmupadhātūnāmapi vivaraṇaṃ darśayannāha - stanyamiti | stanyādayaḥ saptopadhātavo dhātubhavā boddhavyāḥ | stanyaṃ kṣīraṃ rasasyopadhātuḥ, rajaścārtavo dhātuḥ etadvayaṃca strīṇāṃ kāle samaye bhavati gacchati ca | tathāca romarājyādayaścāviśeṣā nārīṇāṃ kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchanti iti saṃbandhaḥ | atrādiśabdāt stanyārtavādayo gṛhyante | ārtavamapi tantrāntare yathā - ‘rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate | tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||’ iti | śuddhamāṃsabhavaḥ sneho māṃsasyopadhātu eṣaḥ eva vasā kathitā śuddhamāṃsasthūlabhāvaprāptamāṃsamiti bhāvaḥ | tatrastho yaḥ snehaḥ sa eva ca vasāśabdavācyaḥ | ‘māṃsasneho vasā matā’ iti vacanāt | svedo medasa upadhātuḥ, svedaḥ prasvedaḥ | dantā asthnāmupadhātuḥ, keśā majjopadhātuḥ, ojaḥ śukrasyopadhātuḥ | ojaso lakṣaṇametasyāgre paṭhanti kecit tadyathā - āja ityādi | dhātūdbhavā iti dhātūtpannā teṣāṃ paripākaviṣayatvāt kutracidete tu malāntarbhūtatvena tatraiva gaṇitāḥ | etāḥ saptopadhātavaḥ ityanena saptopadhātavaḥ niyatā jñeyāḥ | anyatrā'pyuktaṃ ‘rasāt stanyaṃ tato raktamasṛjaḥ snāyukaṇḍarāḥ | māṃsādvasā tvacaḥ svedo medasaḥ snāyusandhayaḥ | asthno dantāstathā majjñaḥ keśā ojaśca saptamāt | dhātubhyaścopajāyante tasmātte upadhātavaḥ’ iti || 16-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha saptopadhātavaḥ - nārīṇāṃ stanyaṃ dugdhaṃ rajaśca kāle svasamaye bhavati gacchati ca rasopadhātuḥ stanyaṃ raktopadhātū rajaḥ | nanu nārīṇāṃ kathitāvetau dvāvupadhātū kāle bhavatāṃ vā gacchatāṃ vā, atra puṃsāṃ rasaraktayorupadhātuḥ kaḥ, yadyevaṃ vācyaṃ rasaraktayorupadhātuḥ strīṇāmeva bhavati na nṛṇāṃ tarhi, nṛṣu rasaraktānyapi no syātāṃ, nahi, tau tu bhavataḥ tarhi yatra rasaraktau tatra tayorupadhātuḥ sambhavatyevetyāśaṅkya rasopadhātumāha - apakvo vikṛtimāpanno raso yadā nirgacchati sa eva puṃsāṃ rasopadhātuḥ vikṛtimāpanno raktaḥ yadā pittaprakopata ūrdhvaṃ gacchati sa eva raktopadhāturnānyaḥ | upadhātorarthaṃ vivṛṇoti | upagataḥ vaikṛtyaṃ prāpto dhātuḥ upadhātuḥ, śuddhamāṃsabhava utpanno yaḥ snehaḥ sā vasā saṃkīrtyate iti tṛtīyaḥ, sopadhātuḥ medopadhātuḥ svedaḥ, asthyupadhāturdantāḥ majjopadhātuḥ keśāḥ, śukropadhātuḥ saptamaṃ nāma ojaḥ kiṃviśiṣṭaṃ tatsarvaśarīrasthaṃ punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ snigdhaṃ, sacikkaṇaṃ, punaḥ kīdṛśaṃ śītaṃ uṣṇaṃ na, punaḥ kīdṛśaṃ sitaṃ śubhraṃ, punaḥ kīdṛśaṃ somātmakaṃ sṛṣṭyutpādakatvāt, punaḥ kīdṛśaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ malaṃ khyātam | iti korthaḥ, dhātubhavāḥ saptopadhātavo jñeyāḥ || 17 || 18 ||
jñeyāvabhāsinī pūrvaṃ sidhmasthānaṃ ca sā matā | dvitīyā lohitā jñeyā tilakālakajanmabhūḥ ||19|| śvetā tṛtīyā saṃkhyātā sthānaṃ carmadalasya ca | tāmrā caturthī vijñeyā kilāsaśvitrabhūmikā || 20|| pañcamī vedanī khyātā sarvakuṣṭhodbhavastataḥ | vikhyātā rohiṇī ṣaṣṭhī granthigaṇḍāpacīsthitiḥ ||21|| sthūlā tvaksaptamī khyātā vidradhyādeḥ sthitiśca sā | iti sapta tvacaḥ proktāḥ sthūlā vrīhidvimātrayā ||22||
Āḍhamalla. jñeyā'vabhāsinīti | iti vakṣyamāṇaprakāreṇa | vrīhidvayamātrayā yavadvayaparimāṇena sthūlā sotsedhāḥ sapta- tvaco jñeyāḥ | kathaṃ yathā ? tat prakāramāha - tatra pūrvaṃ avabhāsinī nāma avabhāsayati parājayatīti bhrājakāgninā savarṇāṃ pañcavidhāṃ chāyāṃ prakāśayati | saiva sidhmasthānaṃ kathitam | cakārāt padmakaṇṭakādhiṣṭhānamapi jñeyaṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā jñeyā ityādi dvitīyā tvak lohitā nāma kathitā | sā tilakālakajanmabhūrjñeyā | tilakālakagrahaṇenaiva nyacchavyaṅgādayo'pi gṛhyante | tilakālakaprabhṛtayaśca kṣudraroge paṭhitāḥ, saiva vrīheḥ ṣoḍaśabhāgapramāṇā boddhavyā | śvetā tṛtīyā saṃkhyātetyādi | tṛtīyā tvak śvetā nāma kathitā, sā carmadalasya sthānam | carmadalaḥ kuṣṭhabhedaḥ | cakārānmaśakājagallīprabhṛtīnāṃ sthānaṃ sā vrīherdvādaśabhāgapramāṇā | tāmrā caturthī vijñeyetyādi | caturthī tvak tāmrā nāma vijñeyā, sā kilāsaśvitrabhūmikā kathitā | kilāsaḥ kuṣṭhabhedaḥ, śvitraṃ prasiddhaṃ, saiva vrīheraṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī tvak vedanī nāma khyātā sā sarvakuṣṭhodbhavā jñeyā sarvakuṣṭhānyaṣṭādaśasaṃkhyākāni, tata iti grahaṇena visarpādīnāmadhiṣṭhānā, saiva vrīheḥ pañcabhāgapramāṇā vikhyātā | lohitā ṣaṣṭhīti | ṣaṣṭhī tvak lohitā nāma vikhyātā sā granthigaṇḍāpacīsthitiḥ kathitā | granthyādayaḥ kaphamedaḥ pradhānāḥ ataḥ sādharmyāt ślīpadārbudādīnāmapi sthānaṃ sā ca vrīhipramāṇā | sthūlā tvak saptamī khyātā ityādi saptamī tvak sthūlā nāma kathitā sā vidradhyādeḥ sthitirbhavati | ādigrahaṇāt bhagandarārśaso grahaṇaṃ | saiva vrīhidvayapramāṇena boddhavyā māṃsamaleṣu mānamidaṃ na lalāṭasūkṣmāṅgulyādiṣu yato vakṣyatyudareṣu vrīhimukhenāṅguṣṭho- darapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyediti || 19-22 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ saptatvaco13 nidarśayannāha - tāsāṃ madhye avabhāsinīnāmnī tvak pūrvaṃ jñeyā, sāvabhāsinī sidhmasthānaṃ matā sidhmanāmutpattisthalaṃ kathitā; dvitīyā tvak lohitā jñeyā, kiṃviśiṣṭā sā tilakālakajanmabhūḥ tilakālako liṅgārśaḥ tasya janmabhūḥ utpattibhūmiḥ; tṛtīyā tvak śvetā saṃkhyātā, sā tvak carmadalasya kuṣṭhamedasya sthānaṃ; caturthī tvak tāmrā vijñeyā sā kilāsaśvitrayoḥ bhūmikā utpattisthānā, kilāsaṃ sidhmabhedaṃ; pañcamī tvak vedanī khyātā tataḥ sarvakuṣṭhodbhavaḥ; ṣaṣṭhī tvak lohitā khyātā, sā granthigaṇḍāpacīsthitiḥ granthigaṇḍāpacīnāṃ sthitiḥ sthānabhūtā; sthūlā nāmnī tvak saptamī khyātā, kiṃviśiṣṭā sā vidradhyādeḥ rogāṇāṃ sthitiḥ sthānabhūtā | kiṃviśiṣṭāḥ saptatvacaḥ vrīhidvimātrayā sthūlā: dviyavapramāṇasthūlā ityartha iti saptatvaco vyākhyātāḥ | iti ko'rthaḥ, proktāḥ saptatvacaḥ samāptāḥ | itipadaṃ samāptyarthaṃ dyotayati || 19-22 ||
vāyuḥ pittaṃ kapho doṣā dhātavaśca malā matāḥ | tatrāpi pañcadhā khyātāḥ pratyekaṃ dehadhāraṇāt ||23|| (śarīradūṣaṇāddoṣā14 dhātavo dehadhāraṇāt | vātapittakaphā jñeyā malinīkaraṇānmalāḥ || 24 ||) pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat ||25|| pavanasteṣu balavānvibhāgakaraṇānmataḥ | rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ ||26|| malāśaye caretkoṣṭhe vahnisthāne tathā hṛdi | kaṇṭhe sarvāṅgadeśeṣu vāyuḥ pañcaprakārataḥ || 27 || apānaḥ syātsamānaśca prāṇodānau tathaiva ca | vyānaśceti samīrasya nāmānyuktānyanukramāt ||28||
Āḍhamalla. atha doṣāṇāṃ vivaraṇamāha - vāyuriti | vāyuḥ pittaṃ kaphaśca trayo doṣāḥ prasiddhāḥ | ata eva dehadhāraṇāt dhātavaḥ kathitāḥ | dhātūnāṃ malinīkaraṇāt malāśca matāḥ kathitāḥ | tatrāpi dehadhāraṇatvena pratyekaṃ pañcadhā pañca prakārā vyākhyātāḥ | taduktaṃ suśrute ‘tatra prasyandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati, rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti vṛddhisandhiśleṣaṇa- snehanaropaṇapūraṇaiḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śleṣmā udakakarmaṇā'nugrahaṃ karotī’ti | idānīṃ teṣu vātaprādhānyapūrvakaṃ tatsvarūpamāha - pavana iti | teṣu vātādidoṣeṣu pavano vāyuḥ vibhāgakaraṇātpṛthakkaraṇatve balavān mataḥ | taduktam ‘pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat’ iti | tatsvarūpamāha -rajoguṇamaya ityādi | anilo rajoguṇamayo rajoguṇabhūyiṣṭha iti bhāvaḥ | sūkṣma iti srotaḥ - praveśitvāt | śītaḥ śītasvabhāvāt | rūkṣo rūkṣaguṇayogāt, laghuraguruḥ, calo naikatrasthitiśīlaḥ | sa evoktasthāneṣu cānugacchan vāyuḥ pañcaprakāro jñeyaḥ | keṣvityāha - malāśaya ityādi | malāśaye pakvāśaye, koṣṭhavahnisthāna iti koṣṭhāgnisthāne koṣṭhagrahaṇaṃ dhātvagninirāsārtham | hṛdi uraḥsthāne, kaṇṭhe kaṇṭhadeśe, sarvāṅgadeheṣviti sarvāṃṅgayukto dehaḥ | tānyaṅgāni ṣaṭ prasiddhāni | nanu - dehagrahaṇenaivāṅgānyeva prāpyante tat kathaṃ pṛthag grahaṇaṃ ? ucyate -aṅgagrahaṇamatra pratyaṅgadīnāṃ nirāsārtham | teṣu pratyaṅgeṣu vātasya viśeṣasthānaṃ na pratipāditam | tasmādviśeṣasthānatvena sarvāṅgadehagrahaṇaṃ kṛtamityadoṣaḥ | tathaivāsyānuktanāmāni yathā apāna ityādi | apāno vātaviśeṣaḥ | samāno nābhideśe syāt | samāno vrahnisthāne prāṇo hṛdi udānaḥ kaṇṭhadeśe vyānaḥ sarvaśarīreṣviti | taduktam - ‘hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ | udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvaśarīragaḥ’ iti | kecidanilanāmānyanyānyapi15 paṭhanti tadyathā - ‘nāgaḥ kūrmo'tha kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ’ iti | ete tvanyatra pradhānanāḍīṣu jñātavyāḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. vāyuḥ pittaṃ kapha ete trayo doṣāḥ paryāyaśabdena dhātavaḥ ākhyātāḥ, malāścākhyātāḥ, tatrāpi dhātumalasaṃjñākathanānantaraṃ pañca dehadhāraṇātpratyekaṃ sthānaṃ sthānaṃprati ekaṃ pratyekaṃ, sthānādhikaṃ kṛtvā pañcadhā khyātāḥ kathitāḥ | anyatrāpyuktaṃ ‘śarīradūṣaṇāddoṣā dhātavo dehadhāraṇāt | vātapittakaphā jñeyā malinīkaraṇāt malāḥ’ | doṣāṇāṃ paryāyaśabdāstadrūpāḥ teṣu doṣeṣu vibhāgakaraṇāt doṣakopapracaye sāhāyyakaraṇāt anena pavanena vinā teṣāṃ na kāpi śaktirityarthaḥ | tadāha granthāntare ‘pittaṃ paṅgu, kaphaḥ paṅguḥ, paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat’ | kīdṛśaḥ guṇamayaḥ, punaḥ kīdṛśaḥ sūkṣmaḥ sarvavyāpī, punaḥ śītaḥ, punaḥ rūkṣaḥ laghuḥ, punaścalaḥ sthiro na | adhunā vāyūnāṃ pūrvoktapañcasthalānyāha - pañcaprakārataḥ vāyūnāṃ madhye apānavāyuḥ malāśraye caret vyānavāyuḥ sarvāṅgadeśeṣu caret sarvāṅgagāmī bhūtvā vicaret ityarthaḥ | adhunā pañcavāyūnāṃ nāmānyāha - pañcānāṃ madhye eka apānaḥ apānavāyuḥ syāt, dvitīyaḥ samānaḥ syāt, tṛtīyaḥ prāṇaḥ syāt, caturthaḥ udānaḥ syāt, pañcamo vyānaḥ syāt | iti ko'rthaḥ anukramāduktāni samīrasya pañca nāmāni || 23-28 ||
pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram | kaṭutiktarasaṃ jñeyaṃ vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet || 29 || agnyāśaye bhavetpittamagnirūpaṃ tilonmitam | tvaci kāntakaraṃ jñeyaṃ lepābhyaṅgādipācakam||30|| dṛśyaṃ yakṛti yatpittaṃ tadrasaṃ śoṇitaṃ nayet | yatpittaṃ netrayugule rūpadarśanakāri tat || 31 || yatpittaṃ hṛdaye tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat | pācakaṃ bhrājakaṃ caiva rañjakālocake tathā || 32 || sādhakaṃ ceti pañcaiva pittanāmānyanukramāt |
Āḍhamalla. idānīṃ pittavivaraṇamāha -- pittamiti | pittamuṣṇamityuṣṇayogāt, dravamakaṭhinaṃ, pītaṃ varṇataḥ, nīlaṃ ca tannīlavarṇaṃ sāmā'vasthāyāṃ bhavati pītaṃ nirāmā'vasthāyāṃ ca | sattvaguṇottaraṃ sattvaguṇabahutvaṃ, kaṭutiktarasaṃ prakṛtisthaṃ prasiddham | yadā vidagdhaṃ tadāmlatāṃ vrajediti vahniguṇatvāt, taduktaṃ ‘pittaṃ vidagdhatāmamlatāmupaiti āgneyatvāt’ iti | ata evāha kaścit -‘vidagdhājīrṇasaṃsṛṣṭaṃ punaramlarasaṃ bhavet’ iti | vidagdhaṃ pittaṃ punaramlapittamiti romaviśeṣamapare pratipādayanti iti| tatsthānāni yathā - agnyāśaye pittamagnirūpaṃ tilonmitaṃ ca jñeyaṃ, pakvāmāśayamadhye agnyāśayamiti vācyam | tatrasthaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati na kevalaṃ tilonmitamanyarūpaṃ ca vadantyeke | tadyathā - ‘sthūlakāyeṣu sattveṣu yavamātraṃ pramāṇataḥ| hrasvamātreṣu sattveṣu tilamātraṃ pramāṇataḥ || kṛmikīṭapataṅgeṣu vālamātraṃ hi tiṣṭhati ||’ iti || yat pittaṃ tvacyasti tat kāntikaraṃ jñeyaṃ lepābhyaṅgādipācakaṃ ca bhavati taduṣṇaguṇayogāt | ūṣmā śarīrasyoṣṇatvam | lepābhyaṅgādītyādigrahaṇāt snānāvagāhanādīnāṃ grahaṇam | tvagatra avabhāsinī nāma jñeyā bāhyatvagityabhiprāyaḥ | yat pittaṃ yakṛti kālakhaṇḍe dṛśyaṃ dṛṣṭigocaraṃ tadrasaṃ śoṇatāṃ nayet karotītyarthaḥ | tādṛśamiti yādṛk plīhāsthāne'sti tādṛk bhavatīti bhāvaḥ | yat pittaṃ netrayugale'sti tadrūpadarśanakāri bhavati rūpaṃ pītaśuklādikam| yat pittaṃ hṛdaye cetanāsthāne'sti tanmedhāprajñākaraṃ boddhavyam | kasmāt hṛdayasthakaphatamopanodanavispaṣṭīkṛtatvāt | medhā dhīrdhāraṇā buddhiḥ, prajñā anāgatopadeśarūpā matiḥ | cakārādabhiprārthitamanorathasādhanakṛdityuktam | pittanāmānyāha - pācakamityādi | pittanāmāni kramāt pañcaiva jñātavyāni kramo yathā - pācakamagnisthāne, bhrājakaṃ tvaci, rañjakaṃ yakṛti, ālocakaṃ netrayoḥ, sādhakaṃ hṛdīti || 29-32 ||
Kāśīrāma Vaidya. adhunā pañca pittasya guṇānāha - nanu ‘miṣṭaḥ paṭuśca madhuramalomlaṃ pacyate rasaḥ | kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ pākaḥ syāt prāyaśaḥ kaṭuḥ’ iti rasaviśeṣāṇāṃ vipākaviśeṣā uktāḥ kathitāḥ | ṣaḍrarasānapyāha - āhāro mādhuryaṃ labhate pācakapittena vidagdhomlatāṃ vrajet grahaṇyāṃ pācitaḥ kaṭurbhavatīti kathaṃ saṃgacchate ? ucyate miṣṭarasaḥ paṭurasaścāhāra āmāśaye pūrvaṃ madhuraraso bhavati tataḥ pācakapittena vidagdho'mlatāṃ vrajet grahaṇyāṃ pācitaḥ kaṭuraso bhavati kaṭutiktakaṣāyā madhurā amlā: kaṭavaśca bhūtvā kaṭava eva bhavanti | atra kecidācāryāḥ prāhuḥ ṣaṇṇāmapi rasānāṃ vipākāt ta evāpi rasā atiśayena bhavanti yathā āmaṃ dugdhamadhuraṃ tatpakvaṃ sat viśeṣato madhuraṃ bhavati evaṃ pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītam | asyārthaḥ pittam uṣṇam uṣṇaguṇaṃ, dravaṃ dravarūpaṃ, pītaṃ pītavarṇaṃ, nīlaṃ nīlavarṇaṃ, satvaṃ satvaguṇottaram adhikaṃ yasmin tat kaṭu kaṭurasaṃ tiktaṃ tiktarasaṃ vidagdhaṃ atipakvaṃ amlatāṃ vrajet | tasya pañcasthānānyāha - agnyāśayetyādi | agnyāśaye yatpittaṃ bhavet tatpācakaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ agnirūpam, punaḥ kiṃbhūtaṃ tilonmitaṃ tilapramāṇaṃ tvaci bhrājakaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ, kāntikaram | punaḥ kiṃbhūtaṃ lepābhyaṅgādipācakaṃ pākakāri | yattu tvaci pittaṃ tasya bhrājako'gniriti saṃjñā so'pyabhyaṅgapariṣekāvagāhalepādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā iti suśrutaḥ, ayamarthaḥ prakṛtiryatpittaṃ darśanīyaṃ rañjakākhyaṃ tadrasaṃ śoṇatāṃ nayet darśanīyaṃ dṛśyātmakam | bhrājakamityādinā yadyasya darśanayogyaṃ kāntikaratvāt pūrvabhrājakena sambadhyate cettadā ayamarthaḥ | tatra samyak kāntikaramityanena darśanīyārthatā prāptā tasmādādya evārthaḥ, prakṛtidṛśyaṃ darśanayogyaṃ yatpittaṃ tadrañjakaṃ rañjakākhyaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ tadrasaṃ śoṇitatāṃ raktatāṃ nayet yatpittaṃ netrayugale tadālocakaṃ ālocakākhyaṃ caturtham | kiṃbhūtaṃ rūpadarśanakāri yatpittaṃ hṛdaye tiṣṭhet tatsādhakaṃ pañcamam | kiṃbhūtaṃ, medhāprajñākaraṃ medhāprajñe buddhiviśeṣau | evaṃ kramātpañca pittanāmāni jñeyāni| iti pittavibhāgaḥ || 29 || 32 ||
kaphaḥ snigdho guruḥ śvetaḥ picchilaḥ śītalastathā ||33|| tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet | kaphaścāmāśaye mūrdhni kaṇṭhe hṛdi ca saṃdhiṣu || 34 || tiṣṭhankaroti deheṣu sthairyaṃ sarvāṅgapāṭavam | kledanaḥ snehanaścaiva rasanaścāvalambanaḥ || 35 || śleṣmakaśceti nāmāni kaphasyoktānyanukramāt |
Āḍhamalla. idānīṃ kaphasya vivaraṇaṃ darśayitumāha - kapha iti | kaphasyoktānyanukramāditi kapho'pi īdṛśaḥ | kīdṛśaḥ tamāha - snigdha iti snehaguṇayogāt | gururalaghuḥ śveto varṇataḥ, picchila iti mṛdyamānaḥ sannaṅgulagrāhī śītalo'nuṣṇaḥ saumyatvāt | tamoguṇapradhānastamoguṇabahulaḥ, svādurmadhuraḥ madhuratvamatrāvidagdhatvāt, vidagdhastu lavaṇo bhavediti taduktam -‘prakṛtistho'vidagdhaścāpradruṣṭo madhuraḥ kaphaḥ | vidagdho vikṛtasya syāt praduṣṭo lavaṇastathā’ iti | yadvā vidagdhāmlapākāllavaṇaḥ | sthānāni yathā kapha ityādi | kapho'pyeteṣu sthāneṣu tiṣṭhan deheṣu sthairyaṃ karoti sarvāṅgapāṭavaṃ karoti | kathamityāha - āmāśaye caturvidhasyāhārasyādhāro mādhuryāt picchilatvāt | prakle- ditvānmadhuraśītalo'pi svaśaktyā śleṣmasthānānāṃ śarīrasya udakakarmaṇā kṛtvopakāraṃ karoti | mūrdhni śirasi sthitaḥ snehena tarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāṃ svakāryasāmarthyaṃ janayati | kaṇṭhe jihvāmūle sthitaḥ saumyatvājji- hvendriyasya rasajñānājñānayorvartate | hṛdi urasi sthitaḥ śiro bāhudvayasandhānasthānasya sandhāraṇaṃ prākṛtaguṇena sahitena hṛdaye svakāryasāmarthyaṃ karoti | sandhiṣu saṃsthitaḥ sarvasandhisaṃśleṣādanugrahaṃ karoti | atha nāmā- nyanukramāduktāni - tāni kānītyāha | kledana āmāśaye tadatra sodakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhakaro bhavatīti kledanasyābhiprāyaḥ | snehano mūrdhni bhavati tatra sthitasya snehaviṣayasya santarpaṇaṃ karotīti tātparyārthaḥ | snehaguṇasādharmyāt | rasanaḥ kaphaparyāyaḥ, kaṇṭhe'sti sa ca rasajñāne vartate | avalambano hṛdi vartate | sa ca hṛdayāvalambanaṃ karotītyarthaḥ | śleṣmakaḥ sandhiṣviti sa ca sandhisaṃśleṣaṇakṛdbhavati sandhisandhānaṃ karotītyabhiprāyaḥ || 3 3- 35 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kaphasya guṇasthānanāmānyāha - kapha ityādi | kaphaḥ snigdhaḥ sacikkaṇaḥ ,gudaḥ mātrāguruḥ, śvetaḥ śuklavarṇaḥ, picchilaḥ āmasadṛśaḥ, śītalaḥ śītaguṇaḥ tamoguṇādhikaḥ tamoguṇapradhānaḥ, svādurmadhurasaḥ, vidgdha īṣattyakta:, yadvā viśeṣeṇa dagdhakatāṃ prāptaḥ lavaṇo lavaṇaraso bhavati | idānīṃ kaphasya sthānanāmānyāha - āmāśaye kledanaḥ kaphaḥ, mūrdhni snehana:, kaṇṭhe rasanaḥ, hṛdi ālambanaḥ, sandhiṣu śleṣmakaḥ | eṣu sthāneṣu tiṣṭhan dehasya sthairyaṃ sarvāṅgapāṭavaṃ ca kramātkarotīti yojanā iti śleṣmavibhāgaḥ, doṣanirūpaṇam || 33-35 ||
snāyavo bandhanaṃ proktā dehe māṃsāsthimedastam||36|| sandhayaścāṅgasandhānāddehe proktāḥ kaphānvitā: | ādhāraśca tathāsāraḥ kāye'sthīni budhā viduḥ||37|| marmāṇi jīvādhārāṇi prāyeṇa munayo jaguḥ |
Āḍhamalla. idānī snāyūnāṃ vivaraṇaṃ darśayannāha - snāyava iti | snāyavo16 navaśatasaṃkhyākāste tu pratānavanto vṛttāḥ pṛthavaḥ, śuṣirāśca dehe māṃsāsthi medasāṃ bandhanaṃ proktāḥ kathitā ityarthaḥ | tadyathā śākhāsu ṣaṭśatāni17 tāḥ pratānavatyo vṛttāśca bisamṛṇālasadṛśāḥ pratānavatyaḥ vṛttāḥ vartulā mahāsnāyava ityarthaḥ | dve śate triṃśacca koṣṭhe tāḥ śuṣirāḥ pṛthulāśca, grīvāṃ pratyūrdhvasaptatiḥ tā api pṛthulāḥ, śuṣirāśca evaṃ navaśatasaṃkhyā: snāyavo vyākhyātāḥ | bandhanamiti sarvaśarīrāvayavanibandhanaṃ taduktaṃ - ‘nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhiryutā | bhārakṣamā bhavedatsu nṛyuktā susamāhitā || evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ’ iti | sandhilakṣaṇamāha - sandhaya18 iti | aṅgagrahaṇena pratyaṅgānyapi gṛhyante | sandhayo dvividhāścalā acalāśca | yaduktaṃ - ‘hanvoḥ kaṭyāṃ ca śākhāsu sandhayastu calāḥ smṛtāḥ | śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñeyā acalā budhaiḥ’ kaṭyāṃ ceti cakārādgrīvāyāmapi calā jñeyāḥ| kecidatra sandhilakṣaṇapade dvayaṃ paṭhanti | tān sandhīnasthnāśritā nava manyante | athāsthilakṣaṇamāha - ādhāraśceti | asthīni pañcavidhāni bhavanti kapālarucakavalayataruṇanalakasaṃjñāni | kāye ādhāraḥ śarīradhāraṇaviṣayaḥ taduktam-‘māṃsānyatra nibaddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti ca’ iti | tathā sāra iti | asthīni śarīre sārabhūtaḥ kathitaḥ yathā ‘ābhyantaragataiḥ sārairnūnaṃ tiṣṭhanti bhūruhāḥ | asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam | tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni dehinām’ iti | idānīṃ marmāṇi nidarśayannāha - marmāṇīti | marmāṇi saptottaraśatasaṃkhyāni prāyeṇa bāhulyena jīvādhārāṇi prāṇādhārāṇi jaguḥ, munaya iti śeṣaḥ | tāni marmāṇi pañcaprakārāṇi bhavanti | tadyathā - māṃsamarmāṇi tānyekādaśa saṃkhyāni, śirāmarmāṇi ekacatvāriṃśat, snāyumarmāṇi saptaviṃśatiḥ | asthimarmāṇi aṣṭau | sandhimarmāṇi viṃśatiśceti | etānyapi sadyaḥ prāṇaharāṇi kālāntaraprāṇaharāṇi viśalyaghnāni vaikalyakarāṇi rujākarāṇīti kathitāni, eteṣāṃ svarūpaṃ na likhitamatra vistarabhayāt | jīvādhārāṇīti jīva ātmā tasyādhārāṇītyarthaḥ | taduttam - ‘somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca | marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate || marmasvabhihitāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ’ iti ||36||37||
Kāśīrāma Vaidya. atha snāyavaḥ | navaśataṃ snāyūnāmiti pūrvoktatvāt | saṃkhyā tu etenaivoktā | idānīṃ snāyūnāṃ karmāṇyāha - dehe māṃsāsthimedasāṃ bandhanaṃ snāyava eva proktāḥ idamevaitāsāṃ prayojanam | nanu śārṅgadhareṇa snāyūnāṃ svarūpaṃ aṅgavibhāgaśca noktastatkathaṃ jñāyate tadvodhārthaṃ granthāntarāllikhyate | atha snāyoḥ svarūpamāha - ‘medasaḥ sāramādāya śirā snāyutvamāpruyāt | śirāṇāṃ hi mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ tu tataḥ kharaḥ ||’ tāsāṃ saṃkhyāmāha - ‘śatāni nava jāyante śarīre snāyavo nṛṇām | tāsāṃ vivaraṇaṃ brūmaḥ śiṣyā: śṛṇuta yatnataḥ | śākhāsu ca śatāni syu:, koṣṭhe triṃśacchatadvayam|| grīvāyā ūrdhvadeśe tu snāyūnāṃ saptatiḥ smṛtā | evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ | snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ’ iti snāyunirūpaṇam | asthīni asthnāṃ ca triśataṃ matamiti saṃkhyā pūrvoktaiva teṣāṃ prayojanamāha - tānyeva śatatrayasaṃkhyākānyasthīni kāye ādhārastathā sāraśca budhāḥ paṇḍitāḥ jaguḥ ūcuḥ | śārṅgadharānuktatvāt asthnāṃ sthānādinirūpaṇamucyate tadyathā ‘śalyatantre'sthikhaṇḍāntaṃ śatatrayamudāhṛtam | tānyevātra nigadyante teṣāṃ sthānāni yāni tu | saviṃśatiśataṃ tvasthnāṃ śākhāsu kathitaṃ budhaiḥ | pārśvayoḥ śroṇiphalake vakṣaḥpṛṣṭhodareṣu ca | jānīyātsubhiṣak teṣu śataṃ saptadaśottaram | grīvāyā ūrdhvagaṃ vidyādasthnāṃ triṣaṣṭisaṃyutam19 ||’ asthīni navadhā bhavanti tadapyāha - ‘taruṇāni kapālāni rucakāni bhavanti ca | valayānyapi tāni syurnalakāścaiva pañcadhā ||’ teṣāmapi pañcānāṃ sthānānyāha - ‘akṣakaḥ saśrutighrāṇagrīvāsu taruṇāni hi | śiraḥśaṅkhakapāleṣu tālvaṃśaprothajānuṣu | kapālāni vijānīyāt rucakāni radā matāḥ | pāṇyoḥ pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu | pādayorvalayāni syurnalakāni bruve'dhunā || hastapādāṅgulitale kūrce ca maṇibandhayoḥ | bāhujaṅghādvaye cāpi jānīyānnalakāni tu ||’ asthnāṃ prayojanamāha - māṃsānyapabaddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti na ||’ ityasthivivaraṇam || atha marmavibhāgaḥ | saptottaraṃ marmaśatamityuktatvāt marmaṇāṃ saṃkhyā proktā teṣāṃ prayojanamāha - marmāṇītyādi | yāvanti marmāṇi tāvanti jīvādhārāṇīti munayo jaguḥ prāyeṇa atiśayenetyarthaḥ | śārṅgadhareṇa marmavibhāgastu viśeṣeṇa noktaḥ ato granthāntarāt kiṃcitsthānādikaṃ procyate - ‘sannipātaśirāsrāyupakṣamāṃsāsthisaṃbhavaḥ | marmāṇi tatra tiṣṭhanti prāṇāsteṣu viśeṣataḥ |’ teṣāṃ saṃkhyāmāha - ‘saptottaraśataṃ santi dehe marmāṇi dehinām |’ teṣāṃ sthānānyāha - ‘tānyekādaśa māṃse syuraṣṭāvasthiṣu santi hi | saṃdhīnāṃ viśatistāni snāyūnāṃ saptaviṃśatiḥ | catvāriṃśattathaikaṃ ca śirāmarmāṇi tatra tu | dvāviṃśatiśastriyuge tāvantyeva bhujadvayoḥ | dvādaśorati kukṣau ca pṛṣṭhadeśe caturdaśa | grīvāyā ūrdhvabhāge tu saptatriṃśanmatāni tu |’ sadyaḥprāṇaharatvādibhedena marmāṇi pañcadhā bhavantīti | bhedamapyāha ‘sadyaḥprāṇaharāṇi syurmarmāṇyekonaviṃśatiḥ | marmadeśāstrayastriṃśatsyuḥ kālāntaramārakāḥ | catvāriṃśacca catvāri vaikalyaṃ janayanti ca | marmāṣṭakaṃ tvacākāri viṣaghnaṃ ca trikaṃ matam |’ iti marmavibhāgaḥ || 36 || 37 ||
saṃdhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ || 38 || dhamanyo rasavāhibhyo dhamanti pavanaṃ tanau |
Āḍhamalla. idānīṃ śirālakṣaṇaṃ prakaṭayannāha - sandhīti | śirāśca sthūlasūkṣmabhedena dvividhāḥ tāsāṃ nābhirmūlaṃ tataḥ prasarantyūrdhvamadhastiryak vā | tathāhyuktam - ‘yāvatyastu śirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām | nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||’ iti | tāsāṃ vibhāgamapyuktaṃ yathā - tāsāṃ mūlaśirāścatvāriṃśat, tatra daśa vātavāhinyaḥ, daśa pittavāhinyaḥ, daśa śleṣmavāhinyaḥ, daśaraktavāhinyaḥ iti | tāsāṃ vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatyadhikaśataṃ bhavanti | tāvantya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaḥ kaphasthāne, raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ | sandhibandhanakāriṇya iti | ākuñcanaprasaraṇādibhirviśeṣairityarthaḥ | idānīṃ dhamanīlakṣaṇamāha - dhamanya iti | dhamanādanilapūraṇāt dhamanyaḥ rasavāhinya iti caturviśatisaṃkhyākāḥ | tāsāṃ ca nābhiprabhavāṇāmūrdhvagā20 daśa, daśa21 cādhogāminyaścatasrastiryaggāminyo22 bhavanti | tāstu vātamūtrapurīṣa śukrārtavānyadho vahanti | annapānarasavāhinyo daśordhvagāḥ | tiryaggānāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante | tāstvasaṃkhyeyāstābhiridaṃ śarīraṃ jālakairiva vyāptaṃ tāsāṃ tu mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ svedamabhivahanti, rasaṃ cāpi santarpayantyantarbahiśca, taireva cābhyaṅgapariṣekāvagāhāle- panavīryāṇyantaḥśarīramabhipratipadyante || 38 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śirāvibhāgaḥ - śirāṇāṃ śatasaptaketyuktatvācchirāṇāṃ śatasaptakaṃ bhavati | tāsāṃ prayojanamāha - śirāḥ sandhibandhanakāriṇyaḥ | atha ca doṣadhātuvahā idameva prayojanametāsām | atha granthāntarāt śirāṇāṃ viśeṣanirūpaṇamāha -‘sandhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ | nābhyāṃ sarvāṇi baddhāstāḥ pratanvanti samaṃtataḥ | śarīraṃ sakalaṃ caitat śirābhiḥ poṣyate sadā | praṇālibhirivārāmakulyābhiḥ kṣetradhānyavat || prasāraṇākuñcanābhiḥ kriyābhiḥ satataṃ tanau| śirāṇyevopakurvanti tāḥ syu: saptaśatāni tu | yathā drumadale śākhā dṛśyante pratatāḥ śirāḥ | tathaiva dehināṃ dehe vartante sakale śirāḥ |’ idānīṃ śirāṇāṃ prāṇānāṃ cādhārādheyatvaṃ darśayannāha - ‘nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇā nābhiṃ vyavasthitāḥ | śirābhireva tābhiśca cakranābhirivārakaiḥ ||’ suśrutātprāṇināṃ prāṇā nābhisthāḥ ityanena nābhyāṃ cakrasya arā iva sthitāḥ | prāṇavāyuṃ prakarṣeṇa ānanti gacchantīti prāṇāḥ prāṇavāyavaḥ | te prāṇabhedena nāgādibhedena ca daśadhā | kutaḥ ? nābhisthānataḥ prāṇāḥ prāṇavāyuvahāḥ śirā nābhiṃ vyapāśritāḥ | nābhiṃ vyupāśritāḥ kutaḥ ? yataḥ nābhiśabdavācyaḥ ādikaiḥ paribadhyate tadvannābhiḥ śarīramadhyabhāgaḥ śirābhiḥ | vāgbhaṭe tu evaṃ likhitaṃ ‘dhamanyo nābhisaṃbaddhāstriṃśatiśca tanutarāḥ | nābhiḥ paritatastābhiścakranābhirivārakaiḥ |’ ataḥ śārṅgadhareṇa dvayorgrahaṇaṃ kṛtam | śirādhamanyo nābhisthāḥ sarvāṃ vyāpya sthitāstanum| puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ saṃyogātsarvadhātubhiḥ | ato dhamanyaḥ śirābhedabhinnā | yataḥ suśrute likhitam śirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, avibhāgaḥ apṛthaktvaṃ ‘śirāvikāra eva dhamanyaḥ śaraṇāt śirā dhamanāt dhamanyaḥ iti nirukteḥ ||’ atha śirāṇāṃ saṃkhyāmāha - suśrutāt ‘tāsāṃ khalu mūlaśirāścatvāriṃśat tāsāṃ daśa vātavahā daśapittavahā daśa śleṣmavahā daśa raktavahāḥ tāsāṃ khalu vātavahānāṃ vātasthānagatānāṃ sapañcasaptaśataṃ bhavati tatra vātavahā ekasminsakthani pañcaviṃśatiḥ, dvitīye pañcaviṃśatiḥ, haste pañcaviṃśatiḥ, dvitīye pañcaviṃśatiḥ, evaṃ śataṃ śākhāsu koṣṭhe catustriṃśattasya vivaraṇaṃ tāsu śroṇyāṃ gudameḍhrāśritā aṣṭau, dve dve pārśve, ṣaṭ pṛṣṭhe, ṣaṭ udare,daśa vakṣasi, evaṃ catustriṃśat| ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ, catasraḥ karṇayoḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṭ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ| evaṃ vātavahānāṃ sapañcasaptatiśataṃ bhavati eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaraktavahānāṃ jñeyaḥ | evaṃ śirāṇāṃ saptaśatāni saṃkhyātāni | tatrāruṇā vātavahāḥ pūrvaṃ te vāyunā śirāḥ | pittāduṣmāccānilāccāsitā gaurāḥ śirāḥ kaphāt | asṛgvahāstu raktāḥ syustathā nātyuṣṇaśītalāḥ ||’ iti śirāvivaraṇam || atha dhamanya āha - caturviṃśati dhamanya iti pūrvoktaṃ tāsāṃ prayojanamāha - ‘dhamanyo rasavāhinyo dhamanti pavanaṃ tanau |’ rasavāhinyaḥ dhamanyaḥ tanau dehe pavanaṃ dhamantīti prayojanam | atha śārṅgadharānuktaṃ dhamanī jñānārthaṃ vivaraṇaṃ granthāntarādāha - ‘dhamanyo nābhito yātāścaturviṃśatisaṃkhyayā | daśordhvagā daśādhogāḥ śeṣāstiryagvarāḥ smṛtāḥ | yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu bhavanti hi | dhamanīnāṃ tathā khāni raso yairantataścaret | pañcābhibhūtastvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu vartamānā | pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle ||’ asyāyamarthaḥ pañcābhibhūtāḥ pañcavyāptā dhamanyaḥ pañcakṛtvaḥ pañcacārān pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ bhāvayanti yojayanti keṣu ? pañcasu śrotrādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu bhāvayitvā saṃyojya vināśakāle dhamanyo vināśamāyāntīti yojanā | kiṃbhūtāḥ ? dhamanyaḥ pañcasu vartamānāḥ pañcasu ākāśādibhūteṣu vartamānāḥ sthitāḥ pañcābhibhūtā iti pañcabhyo bhūtebhyo'bhisamantato bhūtāḥ śabdasparśa- rasarūpagandhāstaiḥ, yadvā ākāśapavanadahanatoyabhūmibhirvā abhibhūtāḥ vyāptā dhamanyaḥ pañcakṛtvaḥ pañcavārān āyānti āgacchanti kāḥ dhamanyaḥ ? kiṃ tatpañcendriyaṃ indriyapañcakaṃ sūkṣmarūpam | iti dhamanīvibhāgaḥ ||38||
māṃsapeśyo balāya syuravaṣṭambhāya dehinām ||39|| prasāraṇākuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā matāḥ |
Āḍhamalla. atha peśīvarṇanamāha - māṃsapeśya iti | māṃsāvayavasaṅghātāḥ parasparaṃ vibhaktāḥ peśya ityucyante23 | tāstu balāya ojase syuḥ kathitāḥ | ata evāha kaścit - ‘śirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaḥ syu: śarīriṇām | peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ’ iti | tāsāṃ tu sthānaviśeṣānnānāsvarūpatvaṃ darśitam | tadyathā - bahalaḥ pelavaḥ sthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakakaśabhāvaḥ | pratyekalakṣaṇameteṣāṃ ca na likhitamatra granthagauravabhayāt | atha kaṇḍarāḥ - kaṇḍarā mahāsnāyavaḥ | aṅgānāṃ hastapādaśiraḥpṛṣṭhaprabhṛtīnāṃ prasāraṇākuñcane karmaviśeṣau tayorvyāpāro yeṣāṃ te | mūlakaṇḍarāḥ ṣoḍaśa, eteṣāṃ prarohā yathā hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohāḥ, grīvā hṛdayanibandhinīnāṃ, adhobhāgagatānāṃ meḍhram, śroṇipṛṣṭhanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ nitambamaṇḍalam mūrdhoruvakṣo'kṣipiṇḍādīnāṃ ca | ṣoḍaśagrahaṇamatra śastravyāpāraniṣedhārtham, tathāhi - ‘jālāni kaṇḍarāścāṅge pṛthak ṣoḍaśa nirdiśet | ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhrajihvāśirogatāḥ | śastreṇa tāḥ parihareccatasro māṃsarajjavaḥ’ iti || 39 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha māṃsapeśyaḥ | pañcaśatāni bhavantītyuktaṃ teṣāṃ prayojanamāha - māṃsapeśyaḥ balāya bhavanti tathā dehināṃ avaṣṭambhāya avasthityartham | idamāsāṃ prayojanaṃ śārṅgadharānuktaṃ ‘māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañcaśatāni tu | tāsāṃ śatāni catvāri śākhāsu kathitā yathā || - koṣṭhe ṣaḍgaṇanā ṣaṣṭiḥ kathitā munipuṅgavaiḥ | grīvāyā ūrdhvatastāsu catustriṃśatprakīrtitāḥ | puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā mehanamuṣkajāḥ| strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ | puṃsāṃ mehanamuṣkayoḥ striyāstisro māṃsapeśyaḥ pūrvamuktāstāḥ strīṇāṃ mehanamuṣkābhāvāt phalaṃ garbhāśayaṃ āvṛtya tiṣṭhanti| gayadāsastvāha - strīṇāṃ māṃsapeśyastisṛbhirhīnāni pañcaśatāni | tathā bhojaḥ - ‘pañcapeśīśatānyeva strīvarjaṃ viddhi bhūmipa | ataścatasro hīyante strīṇāṃ mehanamuṣkayoḥ24 ||’ māṃsapeśīnāṃ karmāṇyāha -‘śiśnadeśe'sthiparvāṇi saṃdhayaśca śarīriṇām | peśībhiḥ saṃvṛtānyeva balavantaṃ bhavanti hi ||’ iti māṃsapeśīvivaraṇam || atha kaṇḍarāḥ | tatra kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśetyuktatvāt ṣoḍaśakaṇḍarā bhavanti tāsāṃ prayojanamāha - prasāraṇā- kuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā matā | aṅgānāṃ prasāraṇākuñcane tāsāṃ prayojanam | tāsāṃ vivaraṇaṃ śārṅgadharānuktamapi granthāntarādāha - ‘mahatyaḥ snāyavaḥ proktāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa | prasāraṇākuñcanayordṛṣṭaṃ tāsāṃ prayojanam | catasro hastayostāsāṃ tāvantyaḥ pādayoḥ smṛtāḥ | grīvāyāmapi tāvantyastāvatyaḥ pṛṣṭhavaṃśagāḥ’ iti kaṇḍarāvivaraṇam || 39 ||
nāsānayanakarṇānāṃ dve dve randhre prakīrtite || 40 || mehanāpānavaktrāṇāmekaikaṃ randhramucyate | daśamaṃ mastake proktaṃ randhrāṇīti nṛṇāṃ viduḥ ||41|| strīṇāṃ trīṇyadhikāni syuḥ stanayorgarbhavartmanaḥ | sūkṣmacchidrāṇi cānyāni matāni tvaci janminām||42||
Āḍhamalla. atha randhrāṇyāha - nāsetyādi | nāsādīnāṃ trayāṇāṃ dve dve randhre prakīrtite | tena dve nāsāyāṃ, dve nayanayoḥ, dve karṇayoriti | mehanāpānavakrāṇāmekaikaṃ | mehanaṃ meḍhram, apānaṃ gudasaṃjñam, vakraṃ mukhakuharaṃ, daśamaṃ randhraṃ mastake coktam | tadbrahmarandhramityāhureke, etāni navasrotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni bhavanti daśamaṃ mastake pracchannamiti | strīṇāmaparāṇi ca trīṇi tāni kāni ? ityāha - strīṇāmiti | dve stanayoḥ kṣīravahe, ekaṃ garbhavartmanaḥ adhastāttadraktavahamityarthaḥ | anyānyapi srotāṃsi santītyāha - sūkṣmacchidrāṇīti | janmināṃ puruṣāṇāṃ tvaci viṣaye anyāni sūkṣmacchidrāṇi matāni kathitānītyarthaḥ | tānyasaṃkhyeyāni yasmāt sūkṣmatvānna dṛśyante ato'ntarmukhāni vadantyanye | cakārādanyānyapi srotāṃsi manyante kecit | tāni tu prāṇā- nnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni | eteṣāṃ svarūpamatra bāhulyānna likhitam || 40-42 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāsānayanakarṇānāṃ dve dve randhre chidre prakīrtite kathite | mehanam indriyam, apānaṃ gudam, vakraṃ mukham eṣu ekaikaṃ randhraṃ, evaṃ nava randhrāṇi, daśamaṃ mastake proktaṃ kathitam, evaṃ daśa randhrāṇi nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ viduḥ | anyāni sūkṣmacchidrāṇi janmināṃ manuṣyāṇāṃ tvaci matāni kathitāni | ‘srotāṃsi syurmanaḥprāṇā doṣadhātūpadhātavaḥ | dhātūnāṃ ca malā mūtraṃ malamityādayastanau | sañcaranti hi yairmārgaistāni srotāṃsi saṃjaguḥ’ || saṃjaguḥ vadanti tāni saṃkhyayāpi na śakyante bhāṣituṃ, vāgbhaṭe trayodaśa, suśrṛte dvāviṃśatiḥ, kecidagaṇitānyāhuḥ | iti srotovivaraṇam || 40-42 ||
tadvāme phupphusaplīhau dakṣiṇāṅge yakṛnmatam | udānavāyorādhāraḥ phupphusaḥ procyate budhaiḥ || 43 || raktavāhiśirāmūlaṃ plīhā khyātā maharṣibhiḥ | yakṛdrañjakapittasya sthānaṃ raktasya saṃśrayaḥ || 44 || jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇācchādanakaṃ tilam |
Āḍhamalla. phupphusādīnyāha - idānīṃ śārīrakathanaprasaṅgenānyeṣāmapi phupphusādīnāṃ svarūpaṃ nidarśayannāha - tadvāma iti | tadvāme hṛdayasya vāmabhāge phupphusaplīhānau ca bhavataḥ | phupphusaḥ svanāmakhyātaḥ śoṇitaphenaprabhavo hṛdayanāḍikālagna: plīhā śoṇitajaḥ svanāmnā prasiddhaḥ | etadvayaṃ ca vāmapārśve sthitamiti bhāvaḥ | dakṣiṇāṅge dakṣiṇapārśve yakṛt kālakhaṇḍaṃ mataṃ etadapi śoṇitajam | atha teṣāṃ śarīre vyāpāramāha - udānavāyorityādi | phupphusaḥ udānavāyoḥ kaṇṭhasthitavāyorādhāraḥ āśrayaḥ procyate budhairiti śeṣaḥ | plīhā raktavāhiśirāmūlamākhyātam | plīheti ‘vunarūvā’ śabdavācyaḥ | yakṛt rañjakasya pittasya sthānaṃ raktasya ca sthānamiti | tilaṃ tu śoṇitakiṭṭaprabhavaṃ dakṣiṇāśritaṃ yakṛtsamīpe klomasaṃjñakaṃ bhavati | tacca jalavāhiśirāmūlaṃ kathitam, ata eva tṛṣṇācchādanakaṃ pratipāditam | tṛṣṇā pipāsā tasyāśchādanaṃ karotītyarthaḥ || 43 || 44 ||
Kāśīrāma Vaidya. tadvāme hṛdayādayo vāmabhāge phupphusaṃ plīhā ca dakṣiṇe yakṛttilaṃ ca | taduktaṃ suśrute - ‘kaphaśoṇitayoścāpi prasādo hṛdayaṃ smṛtam | tasyādho vāmataḥ plīhā dakṣiṇe kloma ucyate ||’ tatraiva yakṛto vidhānāt hṛdayaṃ cetanaṃ smṛtamiti spaṣṭam || plīhāmāha - raktavāhiśirāmūlaṃ (iti) | raktasya saṃśrayaḥ āśrayaḥ | spaṣṭamanyat | tilavṛkkau āhārajalavāhiśirāmūlau, tilaṃ kiṃ bhūtaṃ tṛṣṇācchādanakam || 43 || 44 ||
vṛkkau puṣṭikarau proktau jaṭharasthasya bhedataḥ ||45 || vīryavāhiśirādhārau vṛṣaṇau pauruṣāvahau | garbhādhānakaraṃ liṅgamayanaṃ vīryamūtrayoḥ || 46|| hṛdayaṃ cetanāsthānamojasaścāśrayo matam |
Āḍhamalla. vṛṣaṇaliṅgayoḥ svarūpamāha - vṛkkau kukṣigolakau tau tu raktamedaḥ prasādasaṃbhavau, prasādaḥ sāraḥ; ata eva jaṭharasthasya medasaḥ puṣṭikarau kathitau tatsaṃbhavatvāt | jaṭharagrahaṇamanyasthānāśritamedoniṣedhārtham | tathāhi - ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate’ iti | vṛṣaṇau aṇḍau tau ca māṃsā'sṛkkaphamedaḥprasādasaṃbhavau vīryavāhināṃ śirāṇāmādhārāvayavāśritāvityarthaḥ | ata eva pauruṣāvahau puruṣasya dharmaḥ pauruṣaṃ puruṣārthakāriṇāvityarthaḥ | yataḥ ‘ākṛṣṭāṇḍasya puṃsaśca strīpraharṣo na jāyate’ iti || garbhādhānakaramiti | liṅgaṃ mehanaṃ tacca grīvayā saha hṛdayanibandhanīnāṃ catasṝṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ prarohamiti garbhā- dhānakaraṃ garbhotpādakamityarthaḥ | ata eva śukramūtrayorayanaṃ mārgamiti | taduktaṃ - ‘dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrotaḥ pathaḥ śukraṃ puruṣasya pravartate’ iti | hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ tacca śoṇitakaphaprasādajaṃ cetanāsthānamiti | tadviśeṣeṇa caitanyapadaṃ kathitam | sāmānyena tu sakalaśarīrameva cetanāsthānam | taduktaṃ carake -‘cetanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ | keśalomanakhāgrāntamaladravaguṇairvinā’ iti | ojasaścāśrayaṃ matamiti | ojo'pi kṛtsnadhātusnehaḥ | yathā kṛtsnaśarīroddhṛtaṃ ghṛtaṃ dhātūnāṃ tejaḥśabdenāmananti | yaduktaṃ ‘rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ snehaḥ| yathā kṛtsnaṃ yat paraṃ tejaḥ tat khalvojastadeva balamityucyate’ | tantrāntare tu oja:śabdena raso'pyucyate | jīvaśoṇitamapi oja:śabdena kathayanti kecit | śleṣmāṇamavikṛtamojaḥśabdenāpare vadantīti || 45||46||
Kāśīrāma Vaidya. jaṭharasthasya medasaḥ vṛkkau puṣṭikarau jñeyau, bukkāgramāṃsaṃ vṛkkamiti vaidyāḥ | vṛṣaṇau aṇḍau bījavāhiśirādhārau proktau, bījaṃ vīryaṃ tadvāhinī yā śirā tasyā ādhārau kiṃbhūtau pauruṣāvahau | liṅgaṃ garbhādhānakaraṃ, tadbījamūtrayoḥ ayanaṃ sthānaṃ, bījaṃ śukram | hṛdayaprayojanamāha cetanāsthānaṃ jñānasthānaṃ tathā ojasaḥ āśrayaṃ sthānaṃ ojaḥ sarvadhātūnāṃ sāraḥ | tathā ca vāgbhaṭe ojastejo hi dhātūnāṃ śukrāntam || 45 || 46 ||
śirā dhamanyo nābhisthāḥ sarvā vyāpya sthitāstanum | puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ saṃyogātsarvadhātubhiḥ ||47||
Āḍhamalla. idānīṃ śarīrapoṣaṇavyāpāramāha - śireti | nābhisthā: nābhisthitamūlā: sarvaṃ sakalaśarīraṃ vyāpya sthitāśca matāḥ | śirā dhamanyaḥ saraṇāt sirāḥ, dhamanāddhamanyaḥ, aniśamityaharniśam | tanuṃ śarīraṃ puṣyanti poṣayanti tatra taruṇānāṃ śarīraṃ puṣṇanti | vṛddhānāṃ ca pālayantītyabhiprāyaḥ | cakārādanugṛhṇanti arthāt paripālayantītyarthaḥ | taduktaṃ - ‘sa evānnaraso vṛddhānāṃ paripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati’ iti | kutaḥ poṣayantītyata āha - vāyoḥ saṃyogādityādi | vāyoranilasya saṃyogāt prākṛtasahāyāt | tathāhyuktaṃ ‘kriyāṇāmapratighātamamoho buddhikarmaṇām | karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ pavanaścaran’ iti | kaiḥ kṛtvā ityāha - sarvadhātubhiriti | sarve dhātavo rasādyāḥ | etena sarvāsāṃ sāmānyaṃ karma nirdiṣṭam, tathāca - ‘yābhiridaṃ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhirupasnihyate anugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣairiti’ | nanu - nābhisthā: kathaṃ sakalaśarīraṃ puṣṇantītyāśaṅkya tantrāntarāt samādhānamāha | tadyathā - ‘vyāpnuvantyabhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ śirāḥ | pratānaṃ padminīkandādbisādīnāṃ yathā jalam’ iti || 47 ||
nābhistha: prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaram ||48|| kaṇṭhādbahirviniryāti pātuṃ viṣṇupadāmṛtam | pītvā cāmbarapīyūṣaṃ25 punarāyāti vegataḥ || 49 || prīṇayandehamakhilaṃ jīvayañjaṭharānalam |
Āḍhamalla. atha prāṇānilasya śarīravyāpāramāha - nābhistha iti | prāṇapavanaḥ prāṇānilaḥ prāṇāśrito vāyuriti tātparyārthaḥ | prāṇā agnisomādayaḥ, nābhistha iti kāraṇāt nābhau sthitaḥ sakalaśarīravyāpakatvāt, etena nābhyāvṛtaśirāsvapi sthita iti bhāvaḥ | taduktaṃ -nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā | śirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ’ iti | yathā -‘brahmarandhrānnābhicakraṃ dvādaśāramavasthitam | lūteva tantujālasthā tatra jīvo bhramatyayam || suṣumnayā brahmarandhramārohatyavarohati | jīvaḥ prāṇasamārūḍho rañjakaḥ sphaṭiko yathā’ iti | tasya kāraṇatvaṃ ca tantrāntare'pi kathitam | yathā -‘teṣāmuṣṇatamaḥ prāṇo nābhikandādadhaḥsthitaḥ | caratyāsye nāsikāyāṃ nābhau hṛdayapaṅkaje || śabdoccāraṇaniśvāsocchvāsakāsādikāraṇam |’ iti | evaṃvidhaḥ prāṇānilaḥ hṛtkamalāntaraṃ hṛdayakamalasyābhyantaraṃ spṛṣṭvā prabodhya kaṇṭhādbahirviniryāti | arthāt kaṇṭhamullaṅghya śirasi prāpta iti tātparyārthaḥ | kuta ityāha -viṣṇupadāmṛtaṃ pātuṃ viṣṇupadaṃ brahmarandhrāśritaṃ26 tatrāśritamamṛtaṃ pīyūṣam | ata evāhurācāryāḥ - ‘cakraṃ sahasrapatraṃ tu brahmarandhre sudhādharam | tatsudhāsāradhārābhirabhivardhayate tanum’ iti | mūlabhārate'pi - ‘brahmarandhre sthito jīvaḥ sudhayā saṃpluto yadā | tuṣṭigītādikāryāṇi saprakarṣāṇi sādhayet’ iti | pītvetyādi | sa evānilaḥ ambarapīyūṣaṃ brahma- randhrāśritamamṛtaṃ pītvā arthāt samādāya punariti tenaiva pathā vegatastatkṣaṇādeva āyāti svasthāna iti śeṣaḥ | tādṛśasya tasya kāryamāha - prīṇayannityādi | akhilaṃ dehaṃ prīṇayan sannāste iti bhāvaḥ | akhilamiti | śikhādicaraṇaparyantaṃ na kevalaṃ dehaṃ puṣṇāti api tu jīvaṃ jaṭharānalaṃ ca | jīvaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ | sa ca brahmarandhre sthitaḥ jaṭharānalaḥ pācakāgniḥ tasya pācakādiśaktiṃ karotītyabhiprāyaḥ | nanu dehagrahaṇena jīvānalādīnāṃ grahaṇameva tatkathaṃ pṛthaguktaḥ ? ucyate - dehagrahaṇasāmānyenāṅgapratyaṅgavibhāgo'bhihitaḥ | jīvānilau tu viśeṣeṇa tanmūlau | ata eva ‘śarīrādbhinno jīva’ iti śrutiḥ | tasmāt pṛthaguktau na doṣaḥ | yataḥ - ‘āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāho'pacayaprabhāḥ | ojastejo'gnayaḥ prāṇāścoktā dehe'gnihetukāḥ || śānte'gnau mriyate yukte ciraṃjīvatyanāmayaḥ | rogī syādvikṛte mūlamagnistasmānnirucyate’ iti || 48 || || 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyadapi vāyoḥ kāryamāha - prāṇapavanaṃ hṛdayastho vāyuḥ viṣṇupadāmṛtaṃ pātuṃ kaṇṭhādbahiḥ viniryāti ambarapīyūṣaṃ pītvā punaḥ vegataḥ āyāti | kiṃ kṛtvā hṛtkamalāntaraṃ spṛṣṭvā nābhisthaḥ san jaṭharānalaṃ jīvayan akhilaṃ dehaṃ prīṇayan punaryātīti yojanā | yadvā nābhisthaḥ prāṇapavana iti pāṭhastatra evamanvayaḥ | prāṇināṃ yaḥ pavano nābhisthaḥ san hṛtkamalāntaraṃ spṛṣṭveti jñeyaṃ; śeṣaṃ tathaiva || nanu - ‘hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ’ ityuktatvāt kathaṃ nābhisthaḥ prāṇapavano bhavatīti dūṣaṇam ? ucyate nābhistho yo'dhaḥ | asya vyākhyā ca prāṇināṃ prāṇā nābhisthāḥ yataḥ prāṇaśirā nābhiṃ vyapāśritāḥ, tatkutaḥ; yataḥ nābhiḥ śirābhirāvṛtā kevalaṃ ārāścakranābhiriveti yojanā | prakarṣeṇa anantīti prāṇāḥ prāṇavāyavastenāṅgādibhedena daśadhā ‘evaṃ daśavidho vāyuḥ prāṇarūpeṇa saṃñcare’dityukteḥ | yadyapi prāṇaśabdena indriyārohī jīvātmādivāyavo gṛhyante tathāpyatra śirāsu gatimattvādvāyoreva grahaṇaṃ daśavidhāḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca tatra prāṇo hṛnnābhipādāṅguṣṭhapravṛttiḥ apānastrikakaṭipṛṣṭhapārśvapādapāyūpasthavṛttiḥ, samāno hṛnnābhisarvasandhipravṛttiḥ, udāno hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyavṛttiḥ, vyānastvagvṛttiriti pañcavāyavaḥ sāṃkhyenoktā iti bhāvaḥ | vṛttirgamanaṃ striyāṃ ktin | vṛtyate iti vṛttiḥ vāyustasyaiva prāṇasaṃjñeti suśrutābhiprāyaḥ | tathaiva śirāvarṇane śārīre dhanvantarivacanam ‘nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇanābhiṃ vyapāśritāḥ | śirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ’ || prāṇāḥ pañcaprāṇāḥ, yadvā daśa prāṇāḥ daśadhā prāṇavāyurityuktatvāt ‘evaṃ daśavidho vāyuḥ prāṇarūpeṇa sañcare’diti vāsudevānubhavaḥ | tathāca rāvaṇavacanaṃ ‘niyamitaprāṇairmuhurmṛgyate’ niyamitāḥ prāṇā daśadhā prāṇavāyavo yaiste niyamitaprāṇāḥ yoginaḥ taiḥ parameśvaro hṛdi muhuḥ mṛgyate vicāryate ityetasyārthaḥ, tasmānna doṣaḥ || 48 || 49 ||
śarīraprāṇayoreva saṃyogādāyurucyate || 50 || kālena tadviyogācca pañcatvaṃ kathyate budhaiḥ | na jantuḥ kaścidamaraḥ pṛthivyāṃ jāyate kvacit | ato mṛtyuravārya: syāt kiṃtu rogānnivārayet ||51 ||
Āḍhamalla. idānīṃ āyuṣaḥ svarūpamāha -- athāyurlakṣaṇaṃ tadviparītalakṣaṇaṃ cāhaśarīreti | evaṃ pūrvoktābhiprāyāt śarīraprāṇayoḥ saṃyogādāyurucyate kathyate, āyuriti bhūtātmanaḥ śarīranidhanaparyantaṃ dharmādharmanimittakasāṃsārikasukhaduḥkhopabhogasādhanam | tadviparītamāha - kālenetyādi | kālo'pi svayambhūreva kathitaḥ | tathāca - ‘kālo hi nāma svayambhūranādimadhyanidhanaḥ’ ityādi | bhūtāni saṅkalayati saṃharaṇāditi kālaḥ, sukhaduḥkhābhyāṃ bhūtāni yojayatīti vā kālaḥ | athavā kalayati mṛtyusamīpaṃ nayati iti kālaḥ, īdṛgvidhenetyarthaḥ | tadviyogāditi tayoḥ prāṇaśarīrayorviyogāt viśleṣāt pañcatvaṃ maraṇaṃ kathyate budhairiti śeṣaḥ | ata evāha ācāryaḥ - na janturityādi | rogān nivārayet | vaidya iti śeṣaḥ | taduktaṃ vaidyalakṣaṇe - ‘vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ | etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ’ iti | śeṣaṃ subodham || 50 || 51 ||
Kāśīrāma Vaidya. budhaiḥ śarīraprāṇayogādāyuḥ ucyate, kāle āyuṣo niḥśeṣeṇa tadviyogāt prāṇaviyogātpañcatvaṃ kathyate, pañcatvaṃ maraṇam, yataḥ mṛtyoḥ pratīkāro nāsti rogāṇāṃ pratīkārosti ato rugbhyastanuṃ rakṣedityāha na janturiti | avāryo dūrīkartumaśakyaḥ || 50 || 51 ||
yāpyatvaṃ yāti sādhyastu yāpyo gacchatyasādhyatām | jīvitaṃ hantyasādhyastu narasyā'pratikāriṇaḥ || 52 ||
Āḍhamalla. idānīṃ sādhyasya vyādherapratikriyamāṇatvādavasthāntaraprāptimāha - yāpyatvamiti | apratikāriṇo narasyāturasya susādhyo vyādhiryāpyatvaṃ yāti, kintu uktavyādhiḥ sādhyatāṃ prāpya paścādyāpyatvaṃ prāpnotīti bhāvaḥ | yāpyo'pyasādhyatāṃ gacchati asādhyo'pi jīvitaṃ hantīti | apratikāriṇa iti rogāpanayanādikakriyārahitasya, ata evotpannamātraṃ eva vyādhiḥ pratikāryaḥ | taduktaṃ - ‘jātamātre cikitsyastu nopekṣyo'lpatayā gadaḥ | vahniśatruvidhaistulyaḥ svalpo'pi vikarotyasau’ iti | yāpya ityasādhyabhedaḥ | tathāca - ‘asādhyo dvividho jñeyo yāpyo yaścāpratikriya:’ iti | tatra tu ‘yāpanīyaṃ tu jānīyāt kriyāṃ dhārayate tu ya: | kriyāyāṃ tu vinivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||’ iti | apratikriyaścikitsāvarjitaḥ, niyataprāṇahara ityarthaḥ | sādhyo'pi dvividhaḥ susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca | tatraikadoṣotpanno nirupadravo'cirotpanna ityādilakṣaṇaḥ sukhasādhyaḥ śastrādisādhanaḥ kṛcchra iti || 52 ||
Kāśīrāma Vaidya. roganivāraṇe sādhyādibhedamāha | apratikāriṇaḥ cikitsāmakurvataḥ puruṣasya sādhyo roga: yāpyatāṃ yāti | yāpyaḥ asādhyatāṃ yāti gacchati | asādhyo jīvitaṃ hantīti yojanā || 52 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yata: | ato rugbhyastanuṃ rakṣennaraḥ karmavipākavit || 53 ||
Āḍhamalla. idānīṃ dharmādisādhanaśarīrasya rakṣāṃ nirdiśannāha - idānīṃ dehasya catuḥpadārthasādhanabhūtasya rakṣāṃ nirdiśannāha - dharmeti | yato hetoḥ śarīraṃ dharmādīnāṃ sādhanamasti ataḥ kāraṇāt rugbhyo vyādhibhyastanuṃ śarīraṃ rakṣet | ko rakṣet ? ityāha - naraḥ karmavipākaviditi karma śubhāśubhaṃ tasya vipākaḥ phalaṃ taṃ jānātīti karmavipākavit, etenādṛṣṭajanyaphalaṃ saccintya tatparo bhūtvā kṛtadānapūrvakaṃ karma kuryādityabhiprāyaḥ | yata: - ‘pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ vyādhirūpeṇa tiṣṭhati | ato dānādikaṃ kuryāt prasamīkṣya vicakṣaṇaḥ ||’ iti ||53||
Kāśīrāma Vaidya. yataḥ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ ataḥ rugbhyo rakṣediti pūrveṇaiva saṃbandhaḥ | ataḥ karmavipākavit narastanuṃ rakṣet karmavipākavittannidānajñaḥ || 53 ||
dhātavastanmalā doṣā nāśayantyasamāstanum | samāḥ sukhāya vijñeyā balāyopacayāya ca || 54 ||
Āḍhamalla. atha doṣādīnāṃ vaiṣamyenāvasthāmāha -- dhātava iti | sukhaṃ svasthatā, balamāṅgikamojaḥsaṃjñakam upacayaṃ śarīrasya vṛddhirūpā santatiḥ | tanmalā iti dhātumalāḥ | samā iti svaparimāṇasthitāḥ iti yadvivaraṇaṃ kṛtaṃ tatteṣāṃ svabhāvaparimāṇaṃ ca tantrāntarīyavākyena darśayannāha | tadyathā - ‘yaḥ prasādaparo'nnasya paraṃ jīrṇasya sarvaśaḥ | sa raso'ñjalayastasya nava deheṣu dehinaḥ | raktasyāñjalayastvaṣṭau śakṛtaḥ sapta sarvaśaḥ | pittasyāñjalayaḥ pañca ṣaṭ kaphasya pracakṣate || mūtrasya vidyāccatvāro vasāyāścāñjalitrayam | dvāvañjalī medasastu majjña ekāñjalirmataḥ || śukrasyārdhāñjalirjñeyo mastiṣkasyojasastathā | catvāro'ñjalayaḥ strīṇāṃ rajasaḥ prakṛtisthitiḥ || dvāvañjalī prasūtāyā: stanyasyāpi hi yoṣitaḥ | pramāṇametaddhātūnāmaduṣṭānāmudāhṛtam || hīnāḥ syustatpramāṇāttu pravṛddhāścāpi dhātavaḥ | yojayanti vikāreṣu doṣā vṛddhikṣayapradāḥ’ iti | ata evāha vāgbhaṭaḥ – ‘rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā’ iti | anyacca - ‘vikṛtāḥ prakṛtā dehaṃ ghnanti te vardhayanti ca’ iti | tathāca carake'pi - ‘vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate | sukhasaṃjñakamārogyaṃ vikāraḥ svayameva ca’ iti || 54 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhātvādīnāmasamatvasamatvābhyāṃ śarīrasya duḥkhasukhe āha - dhātavaḥ rasādyāḥ sapta tanmalāḥ dhātumalāḥ, doṣā vātādaya asamāḥ hīnādhikāḥ tanuṃ nāśayanti samāḥ svapramāṇasthā: sukhā jñeyāḥ tathā balāya dhātuvṛddhau upacayāya sthaulyāya || 54 || iti kālādivivaraṇaṃ samāptam ||
atha sṛṣṭikramaḥ | jagadyoneranicchasya cidānamdaikarūpiṇaḥ | puṃso'sti prakṛtirnityā praticchāyeva bhāsvataḥ ||55||
Āḍhamalla. pūrvamuktamādiśabdāt sṛṣṭikramaśārīragrahaṇaṃ atastaṃ darśayannāha --jagadyoneriti | jagadyonerityādiṣu sā nityā prakṛtirasti iti viṣayaḥ | yathā bhāsvato mārtaṇḍasya praticchāyeva pratibimbamiva sā nityā astīti śrutiḥ | prakṛteḥ paryāyamavyaktaṃ nāma kathitam | kīdṛśasya ? tamāha -jagadyoneriti | akhilasya jagato yoni saṃbhavahetustasyeti | yadvā jagacchabdena pṛthivyādayo'bhidhīyante kārye kāraṇopacārāt | teṣāṃ yonirutpattistasyetyarthaḥ | etenābhivyaktihetutvamuktam | punaḥ kīdṛśasya ? anicchasyeti | icchā ahaṃkārasyotpādinī pratipāditā tayā rahitasyetyarthaḥ | etena nirvikāratvamuktam | punaḥ kiṃbhūtasya ? cidānandaikarūpiṇa iti | cit jñānam ānandaṃ parabrahmāvabodhalakṣaṇaṃ dharmaḥ, tadvayamevaikaṃ rūpaṃ yasya | yadvā - cit svarūpānandamevaikaṃ rūpaṃ yasya jñānānandasyetyabhiprāyaḥ | tathāhyuktam - ‘asti brahma cidānandaṃ svayaṃ jyotirnirañjunam| īśvaro liṅgamityuktamadvitīyamayaṃ vibhuḥ || nirvikāraṃ nirākāraṃ sarveśvaramanīśvaram | sarvaśakti ca sarvajñaṃ tadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ | anādyavidyopahitā yathāgnervisphuliṅgakāḥ’ iti || 55 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha sṛṣṭikramaḥ | āyurvedasya phalaṃ cikitsā puruṣasya, puruṣastu caturviṃśatitattcajīvātmanaśca svarūpa- nirūpaṇāya sṛṣṭikramamāha | puṃsaḥ cidānandanirūpitasya prakṛtiḥ nityā asti | keva bhāsvataḥ sūryasya praticchāyā iva | kathaṃbhūtasya puṃsaḥ | jagadyoneḥ jagadutpādakasya | jagacchabdena pṛthivyādayaḥ | nanu gacchatīti jagat teṣā- mutpatau samavāyikāraṇam | punaḥ kathaṃbhūtasya | anicchasya icchārahitasya | punaḥ kathaṃbhūtasya | cidānandaikarūpiṇaḥ cidānandameva ekaṃ rūpaṃ yasya | anena īśvarasya nityatvāt tairapi nityatvaṃ pratipāditam || 55 ||
acetanādi caitanyayogena paramātmanaḥ | akarodviśvamakhilamanityaṃ nāṭakākṛti || 56 ||
Āḍhamalla. idānīṃ acetaso nāryāḥ prakṛteḥ puruṣasya caitanyayāgena sṛṣṭyutpattimāha - atha kartṛttvanimittatayā pūrvaślokena saṃbandhaḥ | tena sā mūlaprakṛtiḥ paramātmano yogena kṛtvā akhilaṃ viśvamakaroditi tātparyārthaḥ | yogaścittavṛttinirodhalakṣaṇaḥ | akhilaṃ carācarātmakaṃ, kīdṛśaṃ ? tadāha - aceta- nādīti | acetanamavyaktamādiryasya tadacetanādi, caitanyamiti cetanānvitam | nanu kathamacetanasya kāraṇatvaṃ prava- rtate ? tadasaṅgatamiti, satyaṃ - yathā vatsavivṛddhyarthaṃ kṣīrasaṃjñaṃ kāraṇatvena pravartate tadvaditi | anyat savistaraṃ vistarabhayānna likhitam | punaḥ kīdṛśam ? anityamiti vināśighaṭapaṭādivat | punaḥ kathaṃbhūtaṃ ? nāṭakākṛti nāṭakasvarūpaṃ aindrajālikavastuvaditi bhāvaḥ || 56 ||
Kāśīrāma Vaidya. acetanetyādi | acetanā jaḍā api prakṛtiḥ paramātmanaḥ caitanyayogena akhilaṃ viśvam akarot, kibhūtaṃ viśvam | anityaṃ naśvaram, punaḥ kiṃbhūtam | nāṭakākṛti indrajālavat akhilaṃ sthāvarajaṃgamādilakṣaṇaṃ viśvaśabdasya sarvāditvāt triṣu caritatvādatra napuṃsake || 56 ||
prakṛtirviśvajananī pūrvaṃ buddhimajījanat || 57 || icchāmayīṃ mahadrūpāmahaṅkārastato'bhavat | trividhaḥ so'pi saṃjāto rajaḥsattvatamoguṇaiḥ ||58||
Āḍhamalla. idānīṃ sṛṣṭyutpattyupakrame prakṛte buddhyādīnāha – idānīmekena kāraṇena sarveṣāṃ kāryāṇāmutpattikramamāha - prakṛtiriti | prakṛtirityavyaktāparaparyāyā pūrvamādau buddhiṃ mahāniti vikārasaṃjñaṃ ajījanadutpādayāmāsa | kīdṛśīm ? icchāmayīṃ, sattvarajastamoguṇa- svabhāvairnānātmikāmityarthaḥ | punaḥ kīdṛśīṃ ? mahudrūpām iti mahāniti rūpaṃ paryāyanāma yasyāḥ sā tathā tāṃ | yadvā nirmalasphaṭikopalaprakhyāṃ sattvasamudrekatvāt| tata iti buddhitattvāt ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇo'bhavat | sa eva sattvādiguṇaiḥ kṛtvā trividhaḥ sañjātaḥ, trividha iti vaikārikastaijaso bhūtādirityartha: | tatra vaikārikaḥ sāttvikaḥ, taijaso rājasaḥ, bhūtādistāmasa iti || 57 || 58 ||
Kāśīrāma Vaidya. prakṛtītyādi | kiṃbhūtāṃ buddhiṃ icchāmayīṃ | punaḥ mahadrūpāṃ, tataḥ buddheḥ sakāśādabhavaditi yojanā | prakṛtīti prakarṣeṇa kriyate anayā iti prakṛtiḥ guṇānāṃ sāmyaṃ prakṛtiḥ sattvarajastamasāṃ sāmyādyavasthā prakṛtiriti sāṃkhye sā prakṛtiraṣṭadhā bhedabhinnā | tathācoktaṃ suśrute - ‘avyaktaṃ mahānahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau prakṛtayaḥ’ | gītāyāṃ coktam - ‘bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca | ahaṃkāra’ iti pañcabhedabhinnā prakṛtiraṣṭadhā ato buddhyādayo vakṣyamāṇāḥ prakṛterbhedā buddhijñānasvarūpā icchāmayīṃ icchāsvarūpāṃ mahadrūpāṃ bahurūpām | yataḥ gītāyāmuktam - ‘bahuśākhā hyanantāśca buddhayo vyavasāyinā’miti | sa ahaṃkārastrividho bhavatītyāha - so'pyahaṃkāraḥ rajaḥsattvatamoguṇaistrividhaḥ saṃjātaḥ abhavat || 57 || 58 ||
tasmātsattvarajoyuktādindriyāṇi daśābhavan | manaśca jātaṃ tānyāhuḥ śrotratvaṅnayanaṃ tathā || 59 || jihvāghrāṇavacohastapādopasthagudāni ca | pañca buddhīndriyāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca ||60|| karmendriyāṇi pañcaiva kathyante sūkṣmabuddhibhiḥ |
Āḍhamalla. tasmādindriyāṇi bhavantītyāha - atha trividhasyāpi tasya kāryamāha - tasmāditi | tasmādityahaṅkārāt daśendriyāṇyabhavan na kevalaṃ daśasaṃkhyākāni - mano'pi indriyasaṃjñamutpannam | kīdṛśādahaṅkārādityāha - sattvarajoyuktāditi | sattvarajograhaṇāt tamo'pi prāptameva yataḥ sāttvikādahaṅkārāt rājasasahāyāt tamomātrayānuviddhādekādaśendriyāṇyutpadyanta iti bhāvaḥ | eke tasmādityasya sthāne'tra sattvarajoyuktāditi paṭhanti vyākhyānayanti ca tānīndriyāṇi ca | sāṃkhye tu ahaṅkārāṇi kathitāni vaidyake bhautikānītyabhiprāyaḥ | tatra pañca prāktanāni śrotrādīni buddhīndriyāṇyāhuḥ | buddherāśrayatvāt | prāktanāni pūrvapaṭhitāni itarāṇyavaśiṣṭāni pañca karmendriyāṇi kathyante teṣu karmaṇāmāśrayatvāt | pūrvāṇi pañca śrotratvaṅnayanajihvāghrāṇāni itarāṇi ca pañca vacohastapādopasthagudādīni | sūkṣmabuddhibhiriti grahaṇena mano'pyubhayātmakaṃ sūcyate | buddhyātmakakarmātmakamityarthaḥ | buddhīndriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ ca manodhi'ṣṭhānānāmeva pravṛtteḥ || 59 || 60 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasmātsattvarajoyuktādahaṃkārāt daśa indriyāṇi abhavan, ekādaśaṃ manaḥ | teṣāṃ nāmānyāha mana ekādaśaṃ tāni daśa śrotraṃ karṇadvayaṃ tvak tvacā, nayanaṃ netrayugmaṃ jihvā prasiddhā, ghrāṇaṃ nāsārandhre vaco vadanaṃ hastau dvau, pādaṃ dve upasthaṃ meḍhraṃ yoniśca gudaṃ prasiddham | daśendriyāṇāṃ madhye pañca buddhīndriyāṇi pañca karmendriyāṇi bhavanti tayorbhedamāha - pañca buddhīndriyāṇyāhuḥ proktāni tānītarāṇi ceti prāktanāni śrotrādīni pañca buddhīndriyāṇi buddhirāśrayatvāt itarāṇi vācaḥprabhṛtīni pañca karmendriyāṇi karmāśrayatvāt sūkṣmabuddhibhiretāni kathyante iti yojanā ||59||60||
rajaḥsattvaguṇotkṛṣṭādahaṅkārādathābhavat27 || 61 || tanmātrapañcakaṃ tasya nāmānyuktāni sūribhiḥ | śbdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam || 62 || rasatanmātrakaṃ gandhatanmātraṃ ceti tadviduḥ | tanmātrapañcakāttasmātsaṃjātaṃ bhūtapañcakam || 63 || vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ ca tanmatam |
Āḍhamalla. trividhāhaṃkārāttanmātrāpañcakaṃ bhavati atastadāha - raja ityādi | athānantaram, ahaṃkārāditi ahaṃkāro bhūtādisaṃjñā tasmāditi tāmasarūpādityabhiprāyaḥ | kīdṛśādityāha - rajaḥsattvaguṇotkṛṣṭāditi rājasasahāyāt sattvamātrayā'nuviddhāt tāmasādahaṅkārādityarthaḥ | īdṛśāttanmātrapañcakaṃ bhavatīti tātparyārtha: | sā sā mātrā yasmin tattanmātraṃ taccānudbhūtasvabhāvaṃ bāhyendriyāgrāhyaṃ vakṣyamāṇaśabdādīnyeva pañcatanmātrāṇīti | tacca yogibhireva grāhyam | tanmātrapañcakāditi | tasmātpūrvoktāttanmātrapañcakāt, śabdāderbhūtapañcakaṃ vyomādikaṃ sañjātaṃ samyak prakāreṇotpadyata iti | samyak prakāragrahaṇenaikottaraparivṛddhiḥ sūcyate | tadyathā śabdatanmātrācchabdatadguṇaṃ vyoma, śabdatanmātrasahitāt sparśatanmātrāt śabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśatanmātrasahitāt rūpatanmātrācchabdasparśaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūpa- tanmātrasahitādrasatanmātrāt śabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasatanmātrasahitāt gandhatanmātrāt śabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthivī | patañjalimatānusāriṇaśca śabdādibhyo vyomādīnāmutpattimicchanti ||61-63||
Kāśīrāma Vaidya. tamaḥsattvaguṇotkṛṣṭādahaṃkārāttanmātrapañcakamabhavat, tasya nāmāni sūribhiḥ uktāni tāni nāmānyāha -śabdatanmātrakaṃ śrotrasvarūpam, sparśatanmātrakaṃ tvagmātrakaṃ tvaksvarūpam; rūpatanmātrakaṃ nayanamātrakaṃ nayanasvarūpam; rasatanmātrakaṃ jihvāmātrakaṃ jihvāsvarūpam, gandhatanmātraṃ ghrāṇamātraṃ ghrāṇasvarūpam, tanmātrapaṃñcakāt bhūtapañcakaṃ jāyata ityāha - tasmāt śrotrādipañcatanmātrāt bhūtapañcakaṃ saṃjātaṃ bhavatītyadhyāhāraḥ | tadbhūtapañcakaṃ vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ mataṃ kathitaṃ vyoma ākāśaṃ, anilo vāyu:, analo'gniḥ, jalaṃ prasiddhaṃ, kṣoṇī pṛthivī, tadrūpaṃ teṣāṃ svarūpam || 61-63 ||
śabda: sparśaśca rūpaṃ ca rasagandhāvanukramāt ||64|| tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ tanmātrāṇāṃ viśeṣānāha - idānīṃ pañcakānāṃ tanmātrakāṇāṃ viśeṣā ucyante - śabda iti | anubhavayogyaiḥ sukhaduḥkhamo- harūpadharmairviśeṣyanta iti viśeṣāḥ, te śabdasparśarūparasagandhāḥ | tanmātrāṇi tvaviśeṣāṇi yatastāni anubhavayogyaiḥ sukhādibhirviśeṣaṃ kartuṃ na śakyate sūkṣmatvāt | ata eva sthūlabhāgamupāgatā amī viśeṣā ityarthaḥ | kecidamuṃ ślokaṃ tanmātrapañcakādanantaraṃ paṭhanti saṅgatatvāt || 64 ||
Kāśīrāma Vaidya. śabdaḥ śrotraviśeṣabhāvaḥ, rūpaṃ netraviśeṣabhāvaḥ, raso jihvāviśeṣabhāvaḥ; gandhaḥ ghrāṇaviśeṣabhāvaḥ ete tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syu:| kiṃbhūtā sthūlabhāvatvaṃ prāptāḥ | ete śabdādayaḥ || 64 ||
buddhīndriyāṇāṃ pañcaiva śabdādyā viṣayā matāḥ||65|| karmendriyāṇāṃ viṣayā bhāṣādānavihāritāḥ | ānandotsargakau caiva kathitāstattvadarśibhiḥ || 66||
Āḍhamalla. athendriyāṇāṃ viśeṣāṇāṃ viṣayān darśayannāha - buddhīndriyāṇāmiti | śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇānāṃ śabdādyā iti śabdasparśarūparasagandhāḥ ete tu teṣāmanukrameṇa boddhavyāḥ | karmendriyāṇāmiti vacohastapādopasthagudānāṃ yathākramaṃ bhāṣādānavihārānandotsargā viṣayāḥ kathitāḥ, bhāṣā vacanaṃ, ādānaṃ grahaṇam, vihāro'tra calanādikam, ānando harṣaḥ, utsargo malaparityāgaḥ, iti tattvadarśibhiḥ puruṣaiścaturviṃśatitattvarahasyajñāpakairityarthaḥ ||65||66 ||
Kāśīrāma Vaidya. pañcajñānendriyāṇāṃ viṣayāḥ kathitāḥ, tatra śabdaḥ śrotraviṣayaḥ, sparśaḥ tvagviṣayaḥ, rūpaṃ netraviṣayaḥ; rasaḥ jihvāviṣayaḥ, gandhaḥ ghrāṇaviṣayaḥ; karmendriyāṇāṃ bhāvādayo viṣayāḥ kathitāḥ | viśeṣā anubhavāḥ; pakṣe sukhaduḥkhamoharūpairdharmairviśeṣyanta iti viśeṣāḥ atra karmaṇi ghañ pratyayaḥ | tanmātrāṇi tvagviśeṣāṇi patyastānyanubhavayogyaiḥ mukhādibhirviśeṣeṣu na śakyante sūkṣmatvāt | tataḥ vacasaḥ bhāṣā bhāṣaṇaṃ, jihvayā adanaṃ bhakṣaṇaṃ, pādasya vihāratā gamanāgamanam, upasthasya yoniliṅgayoḥ ānandaḥ strīpuruṣasaukhyaviśeṣaḥ, gudasya visarjaḥ purīṣatyāgaḥ || 65-66 ||
pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā | etāni tasyā nāmāni śivamāśritya yā sthitā || 67 ||
Āḍhamalla. idānīṃ mūlaprakṛteḥ paryāyanāmānyāha - pradhānamiti | pradhānaṃ prakṛtiriti mūlaprakṛtiḥ śaktiriti kāraṇarūpā, nityā avināśinī, avikṛtirvikārarahitā, tasyāḥ prakṛteḥ, śivamiti parabrahmalakṣaṇam āśritya yā sthitā sūryasya pratibimbavat sā ca sattvarajastamaḥsvarūpā bhavati | taduktaṃ - ‘sarvabhūtāni kāraṇamakāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ saṃbhave heturavyaktaṃ nāma’ iti || 67 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha prakṛtivivaraṇam ( tatra) prakṛternāmānyāha - yā prakṛtiḥ śaktiḥ śivaṃ parameśvaram āśritya sthitā tasyā etāni nāmāni bhavantīti yojanā | evaṃ prakṛteḥ pradhānaṃ nāma ekaṃ prakṛtiḥ ekā śaktiḥ ekā nityā ekā avikṛtiḥ | suśrutamate avyaktaṃ ca prakṛternāma | na vyajyate sma ityavyaktaṃ mūlaprakṛtiparyāyā iti ḍallaṇaḥ || 67 ||
mahānahaṅkṛtiḥ pañcatanmātrāṇi pṛthakpṛthak | prakṛtirvikṛtiścaiba saptaitāni budhā jaguḥ || 68 || daśendriyāṇi cittaṃ ca mahābhūtāni pañca ca | vikārāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvaṃ vyāpya jagatsthitāḥ || 69 || evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe | jīvātmā niyato nityo vasati svāntadūtavān || 70 || sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ | vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ || 71 ||
Āḍhamalla. idānīṃ caturviṃśatike tattvarāśau prakṛtitvaṃ nirasyan kathitamupasaṃharannāha - mahāniti | etāni sapta mahadādīnyeva prakṛtirvikṛtiśca bhavantīti piṇḍārthaḥ | prakṛtirityapareṣāṃ kāraṇabhūtā, vikṛtiriti mūlaprakṛteḥ kāryarūpā, atra yadavyaktagrahaṇaṃ na kṛtaṃ tadvikṛtipadagrahaṇāt, avyaktaṃ tu kevalaṃ hetubhāvena prakṛtireva | mahadādayaḥ sapta kāryatvena vikṛtayo'pi jñeyāḥ | pañcatanmātrāṇīti śabdādīni | ityevaṃ budhāḥ paṇḍitā jaguḥ kathitavantaḥ | idānīṃ ṣoḍaśavikārān darśayannāha - daśendriyāṇīti | ṣoḍaśa vikārāḥ kāryāṇi te vikārāḥ daśendriyāṇīti śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāghastopasthapāyupādāni, cittaṃ ceti mano'pīridrayabhūtamiti bhāvaḥ | mahābhūtāni ākāśapavanadahanatoyabhūmaya iti | evaṃ ṣoḍaśa vikārāḥ, ete tu sarvaṃ carācarātmakaṃ jagat saṃsāraṃ vyāpya sthitā ityarthaḥ | evamiti pūrvottāprakāreṇa | caturviṃśatibhistattvairiti avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ, śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātraṃ, śrotraṃ, tvak, cakṣuḥ, ghrāṇaṃ, rasanā, tvak, hastapādam, upasthaṃ, pāyuḥ, manaḥ, pṛthivī, āpaḥ, tejaḥ, vāyuḥ, ākāśaṃ, caturviṃśatikatattvāni pṛthagdarśitāni, ebhiḥ saha jīvātmā liṅgaśarīraṃ nityamavināśi niyataḥ sarvakālaṃ vapurgṛhe sthūlaśarīre vasati tiṣṭhatītyarthaḥ | kīdṛśastamāha - svāntadūtavāniti | svāntaṃ manastadeva dūto yasya sa tathā manodūta ityarthaḥ | ‘svāntaṃ hṛnmānasaṃ manaḥ’ ityabhidhānāt | sa dehī kathyate iti | sa jīvātmā dehī puruṣavyaktiḥ | dehaṃ mahadādikṛtasūkṣmaliṅgaśarīramucyate tadasyāstīti dehī kathyate | so'pi karmapuruṣo vācyaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kathitaḥ | ata eva pāpapuṇyasukhaduḥkhādibhirvyāptaḥ | manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiśca baddhaḥ, etena karmapuruṣasya śarīrātmanoḥ saṃyogakārakeṇa manasā saṃyoge pāpapuṇyaṃ sukhaduḥkhādayo guṇā utpadyanta iti bhāvaḥ | ādiśabdāt icchādveṣaprayatnaprāṇāpānonmeṣabuddhimanaḥsaṅkalpavicāraṇāsmṛtivijñānādhyavasāyaviṣayopalabdhiguṇā jñātavyāḥ | nanvavikṛto jīvātmā kathaṃ vikārivastvabhivyāptaḥ ? satyaṃ, nirvikārasyāpi vikāravastusaṃyogena vikāritvaṃ syāt yathā sandhyārāśigirivikārinikarasaṃyogādaruṇaṃ gaganatalaṃ tadopamaṃ bhavati tadvadityabhiprāyaḥ | tat liṅgaśarīre vikārāḥ pratibimbito iva tiṣṭhantītyeke bhāṣante | yathā taḍāgodake pratibimbito drumastaḍāgodakaprakampeṇa prakampātmakaḥ kathyate iti || 68-71 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ caturviṃśatitattvānāṃ samāptikāmaḥ kathyate -- mahānityādi | mahānbuddhiḥ ahaṃkṛtirahaṃkāraḥ, pañcatanmātrāṇi śabdādīni etāni sapta budhāḥ prakṛtiṃ vikṛtiṃ ca jaguḥ | prakṛtiḥ kāraṇaṃ na tu kasyacitkāryamityarthaḥ | mahattattvādayaḥ sapta mahānahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇīti śaktiprakṛtervikṛtervikṛtāpakāryāṇīti suśrutaḥ | tathāca granthāntare ‘indriyāṇāṃ saṃbhūtīnāṃ kāraṇatvānmaharṣibhiḥ | mahattattvādayaḥ sapta proktā vikṛtayo'pi ca |’ atha ṣoḍaśa vikārānāha - daśendriyāṇi śrotrādīni, cittaṃ manaḥ mahadbhūtāni pañca pṛthivyādīni ete ṣoḍaśa vikārāḥ jagadvyāpya sthitāḥ | vikārāḥ kāryāṇi | evaṃbhūte gṛhe jīvātmā vasatītyāha - evamamunā prakāreṇa caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe jīvātmā vasati | kiṃbhūtaḥ ? niyateḥ śubhāśubhakarmaṇaḥ, nighraḥ āpannaḥ | punaḥ kiṃbhūtaḥ ? svāntastavān svāntaṃ mana eva dūto yasya saḥ manodūtayukta ityarthaḥ | sa jīvātmā dehī kathyate ityāha - sa jīvātmā pāpādibhiḥ manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanairvyāpto baddhaśca dehī kathyate | deho'syāstīti dehī jīvātmā ||68-71 ||
kamākrodhau lobhamohāvahaṅkāraśca pañcamaḥ | daśendriyāṇi buddhiśca tasya bandhāya dehinaḥ ||72||
Āḍhamalla. karmabandhanairbaddhaśceti yaduktaṃ tadidānīṃ tasya bandhanānyāha - kāmakrodhāviti | tasya dehina iti pūrvoktasya puruṣasya kāmādayo bandhanāya bhavantītyarthaḥ | kāmo manasaḥ saṃkalpaviśeṣaḥ, taduktaṃ - ‘strīṣu jāto manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca puruṣeṣu vā | parasparakṛtaḥ snehaḥ kāma ityabhidhīyate’ iti | krodhastu manaso vyādhirūpo hiṃsātmakaḥ | tathāhi ‘yadūṣmā hṛdayāñjantoḥ samuttiṣṭhati vai sakṛt | parahiṃsātmakaḥ kleśaḥ krodha ityabhidhīyate iti | lobho gardhaḥ tṛṣṇā | tathācoktaṃ - ‘parārthaṃ parabhogāṃśca parasāmarthyameva ca | dṛṣṭvā śrutvā ca yā tṛṣṇā jāyate lobha eva saḥ’ iti | mohastu mithyāvabodhaḥ sarvapāpastvaṃ yathā - ?aśreyaḥśreyasormadhye bhramaṇaṃ saṃśayo bhavet | mithyājñānaṃ tu taṃ prāhurahite hitadarśanam iti | ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇaḥ | yathā - ‘ahamityabhimānena yaḥ kriyāsu pravartate | kāryakāraṇayuktasta tadahaṅkāralakṣaṇam’ iti | daśendriyāṇi prasiddhāni buddhiśceti manovyāpāraḥ || 72 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasya dehino yāni bandhāya bhavanti tānyāha - tasya dehino jīvasya kāmādayo bandhāya bhavantīti yojanā || 72 ||
āpnoti bandhamajñānādātmajñānācca mucyate | taddu:khayogakṛdvyādhirārogyaṃ tatsukhāvaham || 73 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ kalādikākhyānādhyāyaḥ || 5 ||
Āḍhamalla. yena baddho muktaśca bhavati sukhaduḥkhe ca bhavatastatprakāramāha - idānīṃ bandhanamāha - prāpnotīti | ajñānāditi mohādbandhanaṃ kleśamāpnotīti puruṣa iti śeṣaḥ, sa eva puruṣa ātmajñānāddharmādharmavicāraṇānmucyate bandhanādeva, kaivalyaṃ prāpnotīti bhāvaḥ | ata eva vyādhistu duḥkhayogakṛdbhavati tat sukhāvarohamārogyamiti tadduḥkhayogakṛditi tat tayoḥ śarīraśarīriṇoḥ śarīramanasoriti kecit, duḥkhasaṃyogakṛditi duḥkhaṃ tu svabhāvataḥ pratikūlavedanīyam | sukhaṃ tu svabhāvato'nukūlavedanīyam | ārogyaṃ svāsthyavyāpāralakṣaṇam | iti sṛṣṭikramaśārīram || 73 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajena āḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe kalādikākhyānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajñānātkarmādibhirvyāptaḥ bandhaṃ prāpnoti | ātmajñānāt tattvajñānāt mucyate janmādibhiriti śeṣaḥ | vyādhistu taddu:khayogakṛt tasya dehinaḥ duḥkhayogaṃ karotītyarthaḥ | taddu:khasaṃyogādvyādhaya iti suśrutoktavyādhilakṣaṇatvāt ārogyaṃ tu tatsukhāvahaṃ bhavatīti sambandhaḥ | iti sṛṣṭikramakathanam || 73 || iti śrīśārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ śārīrakalādikathanasṛṣṭikramakathanādhyāyaḥ || 5 ||

Editor's notes

  1. 1 pnakṣiptamidam | ↩
  2. 2 kalāsvarūpaṃ-‘snāyubhiśca praticchannānsantatāṃśca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tān viduḥ || dhātvāśayāntare dhāturyaḥ kledastvadhitiṣṭhati| dehoṣmaṇābhipakvaśca sā kaletyamidhīyate ||’ iti | ↩
  3. 3 ‘randhrāṇāṃ’ pā. | ↩
  4. 4 carake purīṣāntraśabdopalakṣita uṇḍukaḥ pratipāditaḥ | ↩
  5. 5 dadhimiśritagomayeneti tātparyam | ↩
  6. 6 ‘piṇḍaugha’ pā.| ↩
  7. 7 nāsti ‘ka’ pustake ↩
  8. 8 prakṣiptamidam | ↩
  9. 9 ‘majjña: śukraṃ tu jāyate’ pāṭhāntaram | ↩
  10. 10 asya ṭippaṇī 47 śatpṛṣṭhe dṛṣṭavyā | ↩
  11. 11 bandhanīdhṛta pāṭho nāsti ‘ka’ ‘kha’ pustakayoḥ | ↩
  12. 12 ‘snigdhaṃ sāndraṃ sthiraṃ’ iti ‘ka’ ‘snigdhaṃ śvetaṃ sthiraṃ guruḥ’ iti ‘kha’ pustake| ↩
  13. 13 ‘kṣīrasya pacyamānasya yathā santānikā bhavet | pacyamānasya śukrasya rajasaśca tathā tvacaḥ’ ityuktalakṣaṇāḥ || ↩
  14. 14 prakṣiptam | ↩
  15. 15 idaṃ ca yogasūtrāsmaraṇamūlakameva-bhautikavāyoḥ paryāyanāmānyetāni na santi, apitu daśaprāṇanāmāni; teṣveva santi nāgādīnyapi tadyathā ‘aṣṭāviṃśāni śagmāni saha yogaṃ bhajantu me’ iti śrutiḥ | aṣṭāviṃśāni tāni daśa | prāṇāni daśendriyāṇi, manobudhdyaiṃkāracittavidyāśarīrasva- bhāvabalāni iti | ↩
  16. 16 medasaḥ sāramādāya śirā snāyutvamāpnuyāt || ↩
  17. 17 koṣṭhe 230, grīvordhvadeśe 70, pādāṅguliṣu 30, tala-kūrca-gulpheṣu 30, jaṃghāyāṃ 30, jānuni 10, ūrau 40, vaṅkṣaṇe 10, sakthidvaye 150, kaṭyāṃ 60, pṛṣṭhe 80, pārśvayoḥ 60, urasi 30, grīvāyāṃ 36, mūrdhni 34 | ↩
  18. 18 te ca 210 sandhayaḥ santi | śākhāsu 68, koṣṭhe 59, grīvordhvadeśe ca 83 ( grīvāyāṃ 8, kaṇṭhe 3 hṛtphupphusaklomanibaddhanāḍīṣu 18, dantamaleṣu 32 kaṇṭhamaṇau 1 nāsikāyāṃ 2, cakṣuṣi 2, gaṇḍasthale 2, śaṅkhe1, karṇayoḥ 1 (pratyekaṃ)| hanusandhyo: 2, bhruvoḥ. 2, śaṅkhopari 2, mastake 1, śiraḥkapāleṣu 5|| ↩
  19. 19 ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ 3 evaṃ 15, talakūrca gulphasaṃśritāni 10, pārṣṇyā 1, jaṃghāyāṃ 2, jānuni 1, ūrau 1; ekasminsakthini 30, śroṇyāṃ 5 ( gudabhaganitambeṣu 4; trike 1 ), pārśvayoḥ 72, pṛṣṭhe 30 urasi 8, cakṣusi 2, grīvāyāṃ 9, kaṇḍanāḍyāṃ 4, hanvoḥ 2, dantāḥ 32, nāsāyāṃ 3, tāluni 1, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣu 3, śirasi 6 iti śeṣaḥ | ↩
  20. 20 ūrdhvagā rūparasagandhasparśaśabdapraśvāsocchvāsastambhakṣuddhāsyabhāṣaṇarodanagānādikarma sampādayanti dehaṃ dhārayanti tāśca hṛdayaṃ gatvā śākhātrayaṃ vistārayantya: 30 śatsaṃkhyākāḥ saṃbhavanti | tāsu pratyekaṃ dve dve kṛtvā daśa dhamanyo vātapittakaphaśoṇitarasān vahanti aṣṭau ca rūpādīni gṛhṇanti, śiṣṭāsu dvādaśasu dvābhyāṃ vāṅniṣpattiḥ, dvābhyāṃ ghoṣaṇaṃ, dvābhyāṃ nidrā, dvābhyāṃ jāgaraṇaṃ, dvābhyāṃ ca raktavahanaṃ bhavati śiṣṭena stanasaṃsthitena dvayena ca sriyā stanyavahanaṃ puṃsaśca śukravahanaṃ stanābhyāṃ bhavati || ↩
  21. 21 adhogāstu daśa pittāśayamadhigamya 30 śatsampannāḥ | tāsu dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ | śiṣṭābhyāñca dve annamāśrityānnaṃ vahataḥ | dve jalaṃ vahataḥ | dve bastimāśritya mūtraṃ vahataḥ dvābhyāṃ puruṣasya śukraṃ striya ārtavaṃ ca prādurbhavati, dve ca tadvayaṃ niḥsārayataḥ, dve sthūlā anibaddhe bhūtvā purīṣaṃ niḥsārayataḥ | avaśiṣṭāścāṣṭau tiryagyāminyaḥ svedaṃ niḥsārayanti | etāścādhogā dhamanyaḥ pakvāśayakaṭimūtrapurīṣaguhyabastimeḍhrapādaprabhṛtīnyāśritya teṣāṃ poṣaṇaṃ sampādayanti | ↩
  22. 22 tiryagyaṃ ca dhamanīcatuṣṭayaṃ pratyekamasaṃkhyaśākhāvibhaktaṃ dehaṃ randhrabhūyiṣṭhaṃ karoti | etāsāṃ ca mukhāni pratilomakūpasaṃlagnāni | tebhyaśca mukhebhya: svedā nirgacchanti, deharaso bahirantaśca santarpayati, abhyaṅgādinā ca tailādivīryamanta: śarīraṃ praviśya tvakpākādikaṃ karoti tenaiva ca śubhāśubhasparśajñānaṃ bhavati| ↩
  23. 23 ‘budhduda: saptarātreṇa māṃsapeśī bhavettataḥ | dvisaptāhādbhavetpeśī raktamāṃsacitā dṛḍhā | bījasyevāṅkurāḥ peśya: pañcaviṃśatirātrataḥ’|| iti lakṣaṇam | ↩
  24. 24 śākhāsu tatsaṃkhyā-pādāṅgulīṣu 15, pādāgre 10, pādopari kūrcasanniviṣṭāḥ 10, gulphatalayoḥ 10, gulphajānunorantare 20, jānuni 5, ūrau 20, vaṃkṣaṇe 10, evamekatra sakthini 100, anyabāhusakthinyapi 100; koṣṭheṣu yathā-gude 3, śephasi 1, sevanyā 1, vṛṣaṇayoḥ 2, sphicoḥ 10, bastimūrdhani 2, udare 5, nābhau 1, pṛṣṭhārdhobhayataḥ 10, pārśvayoḥ 6, vakṣasi 10, akṣakāṃsau prati samantāt 7, hṛdi 2, yakṛti 2, plīhni 2, uṇḍuke 2, grīvārdhe 34 yathā-grīvāyāṃ 4, hanvoḥ 8, kaṇṭhamaṇau 1, gale 1, tāluni 2, jihvāyāṃ 1, oṣṭhayoḥ 2, nāsāyāṃ 2, netrayoḥ 2, gaṇḍayoḥ 4, karṇayoḥ 2, lalāṭe 4, śirasi 1 | strīṇāmadhikāviṃśatiḥ-garbhāśaye 3, śukrārtavapraveśinyāṃ 3, yonyabhyantare mukhāśrite prasūte 2 yonikarṇike 2 stanayo 10 ityapi jñeyam | ↩
  25. 25 ayameva pāścātyaiḥ Oxygen ‘~oksijana’ nāmnā vyavahriyamāṇaḥ prāṇapradavāyuviśeṣa ihāvagantavyaḥ | idaṃ ca tatvaṃ vāyau 29 tibhāgātmakatvena jale ca 16 śabhāgātmakatvena vyavasthitam | tathāca śrutiḥ - ‘apsu me somo abravīdantarviśvāni bheṣajā | agniñca viśvaśambhuvamāpaśca viśvabheṣajīḥ’ ( ka. saṃ. 1,23,20) iti, ‘apsu jyoti: pratiṣṭhitam’ (tai. ā. 9,8) iti ca | vāyau cāpi ‘udutye aruṇapsavaścitrāyāmemirīrate | vāśrā adhiṣṇunā diva: |’ (kra.sa. 7,7) iti vāyūnāmaruṇatvaṃ, citradarśatvaṃ vidyudruṇayuktatvaṃ prāṇadavāyunaiveti | ↩
  26. 26 upalakṣaṇamidam | tena śrutivijñātā bhautikabāyābapsvapi viṣṇupadāmṛtasya sattā astyeva | ↩
  27. 27 ‘tama’ iti gūḍhārthadīpikāsammata: pāṭhaḥ” | ↩