dhātvāśayāntarasthastu1
yaḥ kledastvadhitiṣṭhati | dehoṣmaṇā vipakvo yaḥ sā kaletyabhidhīyate
||1||) kalāḥ saptāśayāḥ sapta dhātavaḥ sapta
tanmalāḥ | saptopadhātavaḥ sapta tvacaḥ sapta prakīrtitāḥ
|| 1 || trayo doṣā navaśataṃ snāyūnāṃ
saṃdhayastathā | daśā'dhikaṃ ca dviśatamasthnāṃ ca triśataṃ tathā
||2|| saptottaraṃ marmaśataṃ śirāḥ
saptaśataṃ tathā | caturviṃśatirākhyātā dhamanyo rasavāhikāḥ
|| 3 || māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ
pañcaśataṃ budhaiḥ | strīṇāṃ ca viṃśatyadhikāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa
||4|| nṛdehe daśa randhrāṇi nārīdehe
trayodaśa |’ etatsamāsataḥ proktaṃ vistareṇādhunocyate
|| 5 || atha sapta kalāḥ |2
māṃsāsṛṅmedasāṃ tisro yakṛtplīhnoścaturthikā | pañcamī ca tathā'ntrāṇāṃ ṣaṣṭhī
cāgnidharā matā || 6 || retodharā saptamī
syāditi sapta kalāḥ smṛtāḥ |
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ kalādikākhyāna
iti | atastaddarśayannāha - kalā iti | kalādi -
pratānānāmetannāmasaṃkhyākathanam3
| samāsataḥ saṃkṣepāt | proktaṃ kathitamityartha: | tadyathā - kalāḥ
saptasaṃkhyākāḥ tāśca dhātvāśayāntaramaryādā | tathāhi -
‘dhātvāśayāntaraistasya yatkledastvadhitiṣṭhati | dehoṣmaṇā vipakvo yaḥ sā
kaletyabhidhīyate ||’ iti | āśayāḥ sapta, āśayāḥ sthānāni tāni
koṣṭhaśabdenopalakṣitāni tathāhi - ‘sthānānyāmāni pakvānāṃ mūtrasya rudhirasya
ca | hṛduṇḍukaḥ4
phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate ||’ iti | dhātavaḥ sapta kathitāḥ, dhātavo
rasādayaḥ, te-‘rasā'sṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ’ iti | sapta
tanmalā dhātumalāḥ, teṣāṃ dhātūnāṃ pratipākataḥ kaphādisaṃjñā ityarthaḥ |
saptopadhātava iti | dhātusamīpe bhavā upadhātavaḥ, yathā gomayādibhyo5
vṛścikādisaṃbhavaḥ, te stanyarajaḥprabhṛtayaḥ | tvacaḥ sapta prakīrtitāḥ iti
śukraśoṇitasyābhipacyamānakṣīrasyeva santānikāḥ saptatvaco bhavanti | trayo
doṣāḥ vātapittakaphasaṃjñāḥ, dhātvādīn dūṣayantīti | sandhiravayavādīnā
sandhānam | granthiriti loke | atra cakāragrahaṇāt daśottaraśatadvayādapi
adhikā boddhavyāḥ | taduktam - ‘jñeyaṃ cikitsakairnūnaṃ sandhīnāṃ ca
śatadvayam | daśottaraṃ sahasre dve nijagādā'trinandana:’ iti | asthnāṃ ca
triśataṃ matamiti | asthi sārabhūtaṃ śarīrasyādhārarūpaṃ ca kathitam |
saptottaraṃ marmaśatamiti | marmāṇi jīvasyādhārarūpāṇi tāni
saptā'dhikaśatasaṃkhyāni | tathā śirāḥ saptaśatāni ceti |
doṣadhātujalavāhinyaḥ śirāḥ kathitāḥ, cakārādatra na ca saptaśataṃ niyatam
anyāśca santītyeke bhāṣante; taduktaṃ -“dvisaptatisahasrāṇi nāḍīnāṃ
tadvinirgatāḥ | tābhyo vinirgatā nāḍyastābhyo'thānyāḥ punaḥ punaḥ || tāvatyo
nāḍyo dehe yāvatyo romakūpakāḥ | sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ
patrarekhāpratānavat” iti | dhamanyo nāḍīviśeṣāścaturviśatisaṃkhyakāḥ
kathitāstāśca rasavahā jñeyāḥ, śirā dhamanyo nāḍyaśca parasparaparyāyavācakā
jñeyāḥ, bhinnatvamāsāṃ kāryatvāt | māṃsapeśya iti - nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ
māṃsapeśyaḥ pañcaśatasaṃkhyakāḥ samākhyātāḥ | budhairitiśeṣaḥ | peśī
dīrghākṛtimāṃsakhaṇḍaḥ, aparaiścaturasrā peśītyucyate | tathācoktam ‘caturasrā
bhavet peśī vṛttaḥ piṇḍo6
ghanaḥ smṛtaḥ | śālmalīmukulākārāmarbudaṃ paricakṣate’ iti | strīṇāṃ
viṃśatyadhikā ityanena māṃsapeśyaḥ kathitāḥ, adhikāśca pañcaśatāt, tena
viṃśatyadhikapañcaśatamāṃsapeśyaḥ strīṇāṃ bhavantītyabhiprāyaḥ |
viṃśatervivaraṇamāha - stanayoḥ pañca pañca, catasraśca yonau, garbhamārge
tisraḥ, garbhāśaye ca tisra iti | kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśeti - kaṇḍarā mahāsnāyuḥ
| ṣoḍaśeti ṣoḍaśasaṃkhyakāḥ | tadyathā - catasraḥ pādayoḥ, hastayoścatasraḥ,
grīvāyāṃ catasraḥ, pṛṣṭhe catasraḥ | nṛdehe daśa randhrāṇi | nārīdehe
trayodaśeti | nṛdehe puruṣaśarīre daśasaṃkhyakāni randhrāṇi chidrāṇi
santītyadhyāhāryam | nārīdehe strīśarīre trayodaśa randhrāṇīti bhāvaḥ |
tānyagre vakṣyamāṇāni jñātavyāni | etat sarvaṃ kalādikaṃ samāsataḥ saṃkṣepāt
proktaṃ kathitamityarthaḥ ||1-5||atha
‘vistareṇādhunocyata’ ityuktaṃ prāk idānīṃ vistarameteṣāṃ darśayannāha
-māṃseti | māṃsāsṛṅmedasāṃ tisraḥ kalāḥ, tāsāṃ saṃjñā yathā - māṃsadharā,
raktadharā, medodharā iti caturthikā yakṛtplīhno: sā śleṣmadharā
yakṛtplīhnormadhye ityabhiprāyaḥ | pañcamī kalā cāntrāṇāṃ sā purīṣadharā |
ṣaṣṭhī cāgneḥ sā pittadharā | saptamī kalā retodharā iti sapta kalāḥ smṛtāḥ
kathitāḥ | taduktaṃ suśrute - “tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma yasyāṃ māṃse
śirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti | yathā viṣamṛṇālāni vivardhante
samantataḥ | bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse śirādayaḥ ||” iti | nanu
rasādraktaṃ tato māṃsamityādikramaḥ tatkathaṃ prāgeva māṃsadharā kathitā ?
ucyate - śarīrapoṣaṇārthaṃ rasādikramo'yaṃ na tu dhāraṇe | ata eva
māṃsadharatvena pūrvaṃ pratipādya kalā nirdiṣṭāḥ parasparānugrahāt | dvitīyā
raktadharā (nāma) māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇita viśeṣataśca śirā
snāyuyakṛtplīhnośca bhavati | “vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīramāvahet |
māṃsādevaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate” iti | tṛtīyā medodharā
(nāma,) medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca mahatsu ca majjā bhavati
| “sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ| athetareṣu sarveṣu saraktaṃ
meda ucyate’ iti || caturthī śleṣmadharā nāma sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṃ
bhavati | snehābhyakte yathāhyakṣe cakraṃ sādhu pravartate | sandhayaḥ sādhu
vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||’ iti | pañcamī purīṣadharā (nāma)
yā'ntaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā | “yakṛt samantāt koṣṭhaṃ ca
tathā'ntrāṇi samāśritā uṇḍukasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||” iti |
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvidhamannapānamupayuktamāmāśayāt pracyutaṃ
pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | “aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām
| tajjīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā||” iti | saptamī śukadharā (nāma)
yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī | “yathā payasi sarpistu gūḍhaścekṣau raso
yathā | śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyādbhiṣagvaraḥ | dvyaṅgule dakṣiṇe
pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrotaḥpathācchukraṃ puruṣasya pravartate
| kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasastathā | strīṣu vyāyacchataścāpi
harṣāt tatsampravartate ||” || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. adhunā
sarvalakṣaṇasampannaṃ kalādyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ | nṛdehe sapta kalāḥ
santi, sapta āśayāḥ santi,sapta dhātavaḥ santi, tanmalāḥ teṣāṃ dhātūnāṃ
saptopadhātavaḥ santi, sapta tvacaḥ prakīrtitāḥ | dehe traya: doṣāḥ santi,
navaśataṃ snāyūnāṃ sandhayaḥ santi | tathetyuktatvāt daśādhikaṃ snāyavaḥ
santi, tāstu snāyūnāṃ sandhaya uktāḥ, dehe asthisaṃgrahaṃ triśataṃ, dehe
saptottaraśataṃ marmasthalamasti, tathā śirā sūkṣmā nāḍī saptasaptaśatamasti,
nṛdehe rasavāhikā dhamanyaḥ caturviṃśatiḥ ākhyātāḥ kathitāḥ | atra
śirāsnāyudhamanīnāṃ bhedosti svakarmakarttṛtvāt | nṛṇāṃ dehe māṃsapeśyaḥ
māṃsagranthayaḥ budhaiḥ pañcaśataṃ samākhyātāḥ | strīṇāṃ dehe māṃsapeśyaḥ
viṃśatyadhikā ākhyātāḥ |dehināṃ dehe kaṇḍarā mahānāḍya ṣoḍaśa samākhyātāḥ |
nṛdehe daśa randhrāṇi santi nārīdehe trayodaśa randhrāṇi chidrāṇi
santītyarthaḥ | etatkalādikaṃ samāsataḥ proktaṃ vistareṇa adhunā ucyate
|| 1-5 || māṃsāsṛṅmedasāṃ tisraḥ kalāḥ,
yakṛtplīhoretayordvayoścaturthīkalā, āntrāṇāṃ pañcamī kalā, ṣaṣṭhī kalā
agnidharā matā smṛtā, retodharā saptamī kalā syāt ityanena krameṇa sapta kalāḥ
smṛtāḥ kathitāḥ | tarhi kalā kā ? māṃsāsṛkmedasāṃ sīmā kalāḥ, rañjakapittasya
sthānaṃ yakṛt, raktavāhinī yā śirā tasyāḥ mūlaṃ plīhā
|| 6 ||
śleṣmāśayaḥ syādurasi tasmādāmāśayastvadhaḥ
|| 7 || ūrdhvamagnyāśayo nābhervāmabhāge
vyavasthitaḥ | tasyopari tilaṃ jñeyaṃ tadadhaḥ pavanāśayaḥ
|| 8 ||
malāśayastvadhastasmādastirmūtrāśayastvadhaḥ | jīvaraktāśayamuro jñeyāḥ
saptāśayāstvamī
|| 9 || puruṣebhyo'dhikāścānye
nārīṇāmāśayāstrayaḥ | dharā garbhāśayaḥ proktaḥ stanau stanyāśayau matau
||10||
Āḍhamalla. idānīṃ saptā'śayānāha -
śleṣmāśaya iti | urasi vakṣasthale śleṣmāśayaḥ, āśayo'dhiṣṭhānaṃ
tadviśiṣṭasthānaṃ kaphasyetyarthaḥ | tasmāt śleṣmāśayādadhaḥ āmāśayaḥ, āmopari
pakvāhāraḥ tasyā'śayaḥ sthānamityarthaḥ | sa eva stanāntarāt kiñcidadho
jñātavyaḥ; tathācoktam - “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya udāhṛtaḥ |”
nābherūrdhvamagnyāśayaḥ sa eva grahaṇīsthānaṃ kathitam |
“agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇād grahaṇī matā | nābherupari sa
hyagnibalopastambhavāhi ca” iti vacanāt | vāmabhāge vyavasthita iti
so'pyagnyāśayastu nābhervāmabhāge āśrita ityarthaḥ | vāmabhāge puruṣasya iti
vyākhyānaṃ vā tasyopari tilaṃ jñeyam | tilamityanena kloma kathitam
tatpipāsāsthānamityabhiprāyaḥ | ata eva jalavāhi- śirāmūlaṃ
tilamityuktamācāryeṇa | eke tasyopari jalaṃ jñeyamityevaṃ paṭhanti7
vyākhyānayanti ca | tathāhyuktam – “agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpyaṃ tadannaṃ ca
jalopari | agneradhaḥ svayaṃ vāyuḥ sthito'gniṃ dhamate śanaiḥ || vāyunā-
dhamamāno'gniratyuṣṇaṃ kurute jalam | tadannamuṣṇatoyena samantāt pacyate
śanaiḥ” iti | tadadhaḥ pavanāśaya iti | tat tasyāgnyāśayasyādhaḥ pavanāśayo
vāyoḥ sthānamityarthaḥ | tasya vāyoḥ samāna iti saṃjñā |
malāśayastvadhastasyeti | tasya pavanāśayasyādho malāśayaḥ sa ca pakvāśayaḥ
kathitaḥ | tasyaikadeśe vā vibhaktamaladhāraka uṇḍuko vidyate ata evoṇḍukāt
pakvāśayo bhinnaḥ iti ḍuṃ ( tu) ḍuka, poha ( ṭa) lakaḥ iti loke | carake tu
purīṣāntraśabdenoṇḍukaḥ pratipāditaḥ iti | bastirmūtrāśayaḥ smṛta iti atrāpi
pavanāśayasyādhaḥ iti saṃbandhaḥ | bastistu carmakhallāṭa- kākāro mūtrādhāraḥ
sa ca pakvāśayasamīpe sthitaḥ | jīvaraktāśaya iti - ‘jīvatulyaṃ raktaṃ,
tasyāśayasthānaṃ tacca ‘plīhā’ iti prasiddhaṃ hṛdayasya vāmabhāgāśritaṃ
bhavati | ata eva jīvaraktāśayamura iti pratipāditaṃ jñeyaṃ saptāśayāstkyī iti
amī pūrvoktāḥ saptāśayā boddhavyāḥ | taduktaṃ vāgbhaṭena - “tāḥ sapta sapta
cādhārā raktasyādyāḥ kramāt pare | kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca
smṛtāḥ” iti | nārīṇāmāśayāstraya iti puruṣāśayebhyo'dhikāḥ strīṇāṃ traya
evāśayā vijñeyā eko garbhāśayaḥ, dvau stanyāśayau ca | garbhāśayaśca
pakvāśayāntare vartate, stanyāśayau kṣīrāśayau
|| 7-10 ||
Kāśīrāma Vaidya. āśayānāha - śleṣmāśaya
urasi syāt tasmādurasaḥ āmāśayaḥ adhaḥ syāt, puṃsaḥ vāmabhāge nābherūrdhvaṃ
agnyāśayaḥ sthitaḥ asti, tasyāgnyaśayopari tilaṃ pācakapittaṃ jñeyaṃ, tasya
tilasyādhaḥ pavanāśayo jñeyaḥ, tasya vāyoḥ adhaḥ malāśayo jñeyaḥ ,mūtrāśayaḥ
mūtrasthalaṃ bastirjñeyaḥ jīvaraktāśayaḥ uro jñeyaḥ jīvaraktasya ya āśayaḥ
jīvaraktāśayaḥ jīvaraktasthānamityarthaḥ | amī śleṣmādyāḥ saptāśayā jñeyāḥ,
puruṣebhyaḥ nārīṇāṃ traya āśayā adhikā: santi tānāha - ekastu dharā
garbhāśayaḥ ; dvāvāśayau stanau matau kiṃviśiṣṭau stanyāśayau dugdhasyādhārau
āvartau yonistasyā yaḥ tṛtīya āvartaḥ cakrākāraḥ sa eva garbhāśayaḥ |
suśrute'pyuktam “śaṅkhanābhyākṛtiryonirāvartaḥ sā prakīrtitā | tasyāstṛtīye
tvāvarte garbhaśayyā prakīrtitā || 7 -10” ||
rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ | jāyante'nyonyataḥ sarve pācitāḥ
pittatejasā ||11|| (rasādraktaṃ8
tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjā majjāyāḥ
śukrasaṃbhavaḥ ||12||
Āḍhamalla. atha dhātūnāṃ
saptasaṃkhyāvivaraṇaṃ darśayannāha - raseti | rasādayaḥ sarve dhātavaḥ
pittatejasā pratidhātvāgninā pācitāḥ paripācyamānā anyonyataḥ
parasparānugrahājjāyante utpadyanta iti bhāvaḥ | taduktam - ‘rasādraktaṃ tato
māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjāṃ majjāyāḥ9
śukrasaṃbhavaḥ’ iti | pariṇāmastrividha eva dhātūnāṃ malasthūlāṇabhāgaviśeṣeṇa
bhavati | tadyathā - annāt pacyamānādviṇmūtraṃ malaḥ sāro rasaḥ |
rasādagnipakvāt malaṃ kaphaḥ sthūlo bhāgo rasaḥ, sūkṣmabhāgo raktam |
raktādagnipakvāt malaṃ pittaṃ, sthūlabhāgaḥ śoṇitam, aṇubhāgo māṃsamiti |
māṃsādagnipacyamānāt malaḥ śrotranāsāprajananādi srotomalaṃ, sthūlo bhāgo
māṃsaṃ, sūkṣmabhāgo medaḥ, tato'pi nijavahnipacyamānānmalaḥ svedaḥ, sthūloṃ'śo
medaḥ, sūkṣmabhāgo'sthi | tato'pi pacyamānāt malaḥ keśalomaśmaśrūṇi,
sthūlo'sthi, sūkṣmastu majjā | tato majjñaḥ pāvakapacyamānādapi malo
nayanapurīṣatvacāṃ snehaḥ, sthūlo bhāgo majjā, sūkṣmabhāgaḥ śukraḥ | tataḥ
punaḥ pacyamānādapi malo notpadyate | sa hi sahasradhādhmātaḥ suvarṇavat
sthūlo bhāgaḥ | śukrameva snehabhāgasūkṣmastejobhūtaṃ oja iti
|| 11-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha dhātavaḥ |
rasādayaḥ saptaite dhātavaḥ pittatejasā pācitāḥ santaḥ sarve'nyonyataḥ jāyante
utpadyante | tānāha - bhakṣitastu nopadravatvaṃ prāptaṃ taṃ rasavāhinyo nāḍyaḥ
hṛtsthānīyavāyunā pradhamanti tatra hṛdayasthaṃ yatpittaṃ tadrasaṃ paripācya
raktatvaṃ nayanti raktato māṃsaṃ bhavati (māṃsanmedo bhavati) medato'sthi
bhavati, asthna: majjā bhavati majjāyāḥ śukraṃ bhavati evaṃ sapta10
dhātavaḥ jāyanta ityaryaḥ || 1 1- 12 ||
jihvānetrakapolānāṃ jalaṃ pittaṃ ca rañjakam |
karṇaviḍrasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malam
||13|| nakhanetramalaṃ vaktre strigdhatvaṃ
piṇḍikāstathā | jāyante saptadhātūnāṃ malānyetānyanukramāt
|| 14 || kaphaḥ pittaṃ malaṃ kheṣu prasvedo
nakharoma ca | netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ
||15||
Āḍhamalla. idānīṃ malānāha - jihveti |
saptadhātūnāṃ rasādīnāṃ etāni malānyanukramājjāyante | jihvānetrakapolānāṃ
jalamiti | tena jihvājalaṃ netrajalaṃ | jalamatra kaphadravametadrasasya
malamiti bhāvaḥ | rañjakaṃ pittaṃ raktasya malaṃ rañjakaṃ rasasya
rāgakaramityuktatvāt | karṇaviṭ māṃsasya malaṃ nāsāmalaṃ cetyanye |
rasanādantakakṣāmeḍhrādijaṃ malaṃ medasaḥ | ā- digrahaṇāt svedamapi kecit, na
svamataṃ, yataḥ svedastu upadhātuṣu patita eva nakhā iti asthnāṃ malaṃ nakhā
iti bahuvacanatvena keśalomādīnāṃ grahaṇam | (netramalaṃ vaktrasnigdhatā ca
majjño11 malaṃ)
netramalaṃ nayanapurīṣam | piṇḍikā iti śukasya | piṇḍikātra yauvanodbhavā |
tatheti grahaṇāt śmaśrūṇyapi gṛhyante yataḥ ākṛṣṭāṇḍakoṣasya puṃsaḥ
śmaśrupātāt śmaśru śukramalamityeke | apare ṣaḍeva malān yathākramaṃ
kathayanti | te tu netramalaṃ vaktrasnigdhatvaṃ piṇḍikādikaṃ ca majjño
malamiti vyākhyānayanti | taduktaṃ ‘kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ rasasya tu
kapho'sṛjaḥ | pittaṃ māṃsasya tu malaṃ kheṣu svedastu medasaḥ ||
nakhamasthnastu lomādyā majjñaḥ sneho'kṣiviṭtvacaḥ | prasādaḥ kiṭṭadhātūnāṃ
pākādeva vivardhate || śukrasyātiprasannatvānmalābhāva iti smṛtiḥ |” iti || 13
- 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha saptadhātūnāṃ
malāḥ | jihvānetrakapolānāṃ yadrañjakaṃ kāntikaraṃ pittaṃ tadeva rasamalaṃ,
kiṃviśiṣṭaṃ pittaṃ jalaṃ dravarūpaṃ, athavā jihvānetrakapolayoryadrañjakaṃ
kāṃtidaṃ, punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ pittaṃ dravatvātpittarūpaṃ karṇaviṭ karṇamalaṃ
raktamalaṃ, rasanādantamalaṃ māṃsamalaṃ, kakṣāmeḍhrādijaṃ malaṃ medomalaṃ,
nakhamasthimalaṃ, netramalaṃ majjāmalaṃ,vaktrasnigdhatvaṃ piḍikāśca
śukramalaṃ, vaktrapiḍikā yauvanapiḍikāḥ navamanukramāt saptadhātūnāṃ malāni
jāyante yathā rasāsṛṅmāṃsādīni tadvadidamapi
|| 13-15 ||
stanyaṃ rajaśca nārīṇāṃ kāle bhavati gacchati | śuddhamāṃsabhava snehaḥ sā
vasā parikīrtitā || 16|| svedodantāstathā
keśāstathaivojaśca saptamam| iti dhātubhavā jñeyā ete saptopadhātavaḥ
|| 17 || ojaḥ sarvaśarīrasthaṃ śītaṃ
snigdhaṃ12
sthitaṃ matam | somātmakaṃ śarīrasya balapuṣṭikaraṃ matam || 18 |
Āḍhamalla. idānīmupadhātūnāmapi
vivaraṇaṃ darśayannāha - stanyamiti | stanyādayaḥ saptopadhātavo dhātubhavā
boddhavyāḥ | stanyaṃ kṣīraṃ rasasyopadhātuḥ, rajaścārtavo dhātuḥ etadvayaṃca
strīṇāṃ kāle samaye bhavati gacchati ca | tathāca romarājyādayaścāviśeṣā
nārīṇāṃ kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchanti iti saṃbandhaḥ | atrādiśabdāt
stanyārtavādayo gṛhyante | ārtavamapi tantrāntare yathā - ‘rasādeva striyā
raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate | tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ
kṣayam ||’ iti | śuddhamāṃsabhavaḥ sneho māṃsasyopadhātu eṣaḥ eva vasā kathitā
śuddhamāṃsasthūlabhāvaprāptamāṃsamiti bhāvaḥ | tatrastho yaḥ snehaḥ sa eva ca
vasāśabdavācyaḥ | ‘māṃsasneho vasā matā’ iti vacanāt | svedo medasa upadhātuḥ,
svedaḥ prasvedaḥ | dantā asthnāmupadhātuḥ, keśā majjopadhātuḥ, ojaḥ
śukrasyopadhātuḥ | ojaso lakṣaṇametasyāgre paṭhanti kecit tadyathā - āja
ityādi | dhātūdbhavā iti dhātūtpannā teṣāṃ paripākaviṣayatvāt kutracidete tu
malāntarbhūtatvena tatraiva gaṇitāḥ | etāḥ saptopadhātavaḥ ityanena
saptopadhātavaḥ niyatā jñeyāḥ | anyatrā'pyuktaṃ ‘rasāt stanyaṃ tato
raktamasṛjaḥ snāyukaṇḍarāḥ | māṃsādvasā tvacaḥ svedo medasaḥ snāyusandhayaḥ |
asthno dantāstathā majjñaḥ keśā ojaśca saptamāt | dhātubhyaścopajāyante
tasmātte upadhātavaḥ’ iti || 16-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha saptopadhātavaḥ -
nārīṇāṃ stanyaṃ dugdhaṃ rajaśca kāle svasamaye bhavati gacchati ca
rasopadhātuḥ stanyaṃ raktopadhātū rajaḥ | nanu nārīṇāṃ kathitāvetau
dvāvupadhātū kāle bhavatāṃ vā gacchatāṃ vā, atra puṃsāṃ rasaraktayorupadhātuḥ
kaḥ, yadyevaṃ vācyaṃ rasaraktayorupadhātuḥ strīṇāmeva bhavati na nṛṇāṃ tarhi,
nṛṣu rasaraktānyapi no syātāṃ, nahi, tau tu bhavataḥ tarhi yatra rasaraktau
tatra tayorupadhātuḥ sambhavatyevetyāśaṅkya rasopadhātumāha - apakvo
vikṛtimāpanno raso yadā nirgacchati sa eva puṃsāṃ rasopadhātuḥ vikṛtimāpanno
raktaḥ yadā pittaprakopata ūrdhvaṃ gacchati sa eva raktopadhāturnānyaḥ |
upadhātorarthaṃ vivṛṇoti | upagataḥ vaikṛtyaṃ prāpto dhātuḥ upadhātuḥ,
śuddhamāṃsabhava utpanno yaḥ snehaḥ sā vasā saṃkīrtyate iti tṛtīyaḥ,
sopadhātuḥ medopadhātuḥ svedaḥ, asthyupadhāturdantāḥ majjopadhātuḥ keśāḥ,
śukropadhātuḥ saptamaṃ nāma ojaḥ kiṃviśiṣṭaṃ tatsarvaśarīrasthaṃ punaḥ
kiṃviśiṣṭaṃ snigdhaṃ, sacikkaṇaṃ, punaḥ kīdṛśaṃ śītaṃ uṣṇaṃ na, punaḥ kīdṛśaṃ
sitaṃ śubhraṃ, punaḥ kīdṛśaṃ somātmakaṃ sṛṣṭyutpādakatvāt, punaḥ kīdṛśaṃ
śarīrasya balapuṣṭikaraṃ malaṃ khyātam | iti korthaḥ, dhātubhavāḥ
saptopadhātavo jñeyāḥ || 17 || 18 ||
jñeyāvabhāsinī pūrvaṃ sidhmasthānaṃ ca sā matā | dvitīyā lohitā jñeyā
tilakālakajanmabhūḥ ||19|| śvetā tṛtīyā
saṃkhyātā sthānaṃ carmadalasya ca | tāmrā caturthī vijñeyā kilāsaśvitrabhūmikā
|| 20|| pañcamī vedanī khyātā
sarvakuṣṭhodbhavastataḥ | vikhyātā rohiṇī ṣaṣṭhī granthigaṇḍāpacīsthitiḥ
||21|| sthūlā tvaksaptamī khyātā
vidradhyādeḥ sthitiśca sā | iti sapta tvacaḥ proktāḥ sthūlā vrīhidvimātrayā
||22||
Āḍhamalla. jñeyā'vabhāsinīti | iti
vakṣyamāṇaprakāreṇa | vrīhidvayamātrayā yavadvayaparimāṇena sthūlā sotsedhāḥ
sapta- tvaco jñeyāḥ | kathaṃ yathā ? tat prakāramāha - tatra pūrvaṃ avabhāsinī
nāma avabhāsayati parājayatīti bhrājakāgninā savarṇāṃ pañcavidhāṃ chāyāṃ
prakāśayati | saiva sidhmasthānaṃ kathitam | cakārāt padmakaṇṭakādhiṣṭhānamapi
jñeyaṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā jñeyā ityādi dvitīyā
tvak lohitā nāma kathitā | sā tilakālakajanmabhūrjñeyā |
tilakālakagrahaṇenaiva nyacchavyaṅgādayo'pi gṛhyante | tilakālakaprabhṛtayaśca
kṣudraroge paṭhitāḥ, saiva vrīheḥ ṣoḍaśabhāgapramāṇā boddhavyā | śvetā tṛtīyā
saṃkhyātetyādi | tṛtīyā tvak śvetā nāma kathitā, sā carmadalasya sthānam |
carmadalaḥ kuṣṭhabhedaḥ | cakārānmaśakājagallīprabhṛtīnāṃ sthānaṃ sā
vrīherdvādaśabhāgapramāṇā | tāmrā caturthī vijñeyetyādi | caturthī tvak tāmrā
nāma vijñeyā, sā kilāsaśvitrabhūmikā kathitā | kilāsaḥ kuṣṭhabhedaḥ, śvitraṃ
prasiddhaṃ, saiva vrīheraṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī tvak vedanī nāma khyātā sā
sarvakuṣṭhodbhavā jñeyā sarvakuṣṭhānyaṣṭādaśasaṃkhyākāni, tata iti grahaṇena
visarpādīnāmadhiṣṭhānā, saiva vrīheḥ pañcabhāgapramāṇā vikhyātā | lohitā
ṣaṣṭhīti | ṣaṣṭhī tvak lohitā nāma vikhyātā sā granthigaṇḍāpacīsthitiḥ kathitā
| granthyādayaḥ kaphamedaḥ pradhānāḥ ataḥ sādharmyāt ślīpadārbudādīnāmapi
sthānaṃ sā ca vrīhipramāṇā | sthūlā tvak saptamī khyātā ityādi saptamī tvak
sthūlā nāma kathitā sā vidradhyādeḥ sthitirbhavati | ādigrahaṇāt
bhagandarārśaso grahaṇaṃ | saiva vrīhidvayapramāṇena boddhavyā māṃsamaleṣu
mānamidaṃ na lalāṭasūkṣmāṅgulyādiṣu yato vakṣyatyudareṣu vrīhimukhenāṅguṣṭho-
darapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyediti || 19-22 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ saptatvaco13
nidarśayannāha - tāsāṃ madhye avabhāsinīnāmnī tvak pūrvaṃ jñeyā, sāvabhāsinī
sidhmasthānaṃ matā sidhmanāmutpattisthalaṃ kathitā; dvitīyā tvak lohitā jñeyā,
kiṃviśiṣṭā sā tilakālakajanmabhūḥ tilakālako liṅgārśaḥ tasya janmabhūḥ
utpattibhūmiḥ; tṛtīyā tvak śvetā saṃkhyātā, sā tvak carmadalasya kuṣṭhamedasya
sthānaṃ; caturthī tvak tāmrā vijñeyā sā kilāsaśvitrayoḥ bhūmikā utpattisthānā,
kilāsaṃ sidhmabhedaṃ; pañcamī tvak vedanī khyātā tataḥ sarvakuṣṭhodbhavaḥ;
ṣaṣṭhī tvak lohitā khyātā, sā granthigaṇḍāpacīsthitiḥ granthigaṇḍāpacīnāṃ
sthitiḥ sthānabhūtā; sthūlā nāmnī tvak saptamī khyātā, kiṃviśiṣṭā sā
vidradhyādeḥ rogāṇāṃ sthitiḥ sthānabhūtā | kiṃviśiṣṭāḥ saptatvacaḥ
vrīhidvimātrayā sthūlā: dviyavapramāṇasthūlā ityartha iti saptatvaco
vyākhyātāḥ | iti ko'rthaḥ, proktāḥ saptatvacaḥ samāptāḥ | itipadaṃ
samāptyarthaṃ dyotayati || 19-22 ||
vāyuḥ pittaṃ kapho doṣā dhātavaśca malā matāḥ | tatrāpi pañcadhā khyātāḥ
pratyekaṃ dehadhāraṇāt
||23|| (śarīradūṣaṇāddoṣā14
dhātavo dehadhāraṇāt | vātapittakaphā jñeyā malinīkaraṇānmalāḥ
|| 24 ||) pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo
maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat
||25|| pavanasteṣu
balavānvibhāgakaraṇānmataḥ | rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ
||26|| malāśaye caretkoṣṭhe vahnisthāne
tathā hṛdi | kaṇṭhe sarvāṅgadeśeṣu vāyuḥ pañcaprakārataḥ
|| 27 || apānaḥ syātsamānaśca prāṇodānau
tathaiva ca | vyānaśceti samīrasya nāmānyuktānyanukramāt
||28||
Āḍhamalla. atha doṣāṇāṃ vivaraṇamāha -
vāyuriti | vāyuḥ pittaṃ kaphaśca trayo doṣāḥ prasiddhāḥ | ata eva dehadhāraṇāt
dhātavaḥ kathitāḥ | dhātūnāṃ malinīkaraṇāt malāśca matāḥ kathitāḥ | tatrāpi
dehadhāraṇatvena pratyekaṃ pañcadhā pañca prakārā vyākhyātāḥ | taduktaṃ
suśrute ‘tatra prasyandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā
pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati, rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā
pravibhaktamagnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti vṛddhisandhiśleṣaṇa-
snehanaropaṇapūraṇaiḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śleṣmā udakakarmaṇā'nugrahaṃ
karotī’ti | idānīṃ teṣu vātaprādhānyapūrvakaṃ tatsvarūpamāha - pavana iti |
teṣu vātādidoṣeṣu pavano vāyuḥ vibhāgakaraṇātpṛthakkaraṇatve balavān mataḥ |
taduktam ‘pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra
nīyante tatra gacchanti meghavat’ iti | tatsvarūpamāha -rajoguṇamaya ityādi |
anilo rajoguṇamayo rajoguṇabhūyiṣṭha iti bhāvaḥ | sūkṣma iti srotaḥ -
praveśitvāt | śītaḥ śītasvabhāvāt | rūkṣo rūkṣaguṇayogāt, laghuraguruḥ, calo
naikatrasthitiśīlaḥ | sa evoktasthāneṣu cānugacchan vāyuḥ pañcaprakāro jñeyaḥ
| keṣvityāha - malāśaya ityādi | malāśaye pakvāśaye, koṣṭhavahnisthāna iti
koṣṭhāgnisthāne koṣṭhagrahaṇaṃ dhātvagninirāsārtham | hṛdi uraḥsthāne, kaṇṭhe
kaṇṭhadeśe, sarvāṅgadeheṣviti sarvāṃṅgayukto dehaḥ | tānyaṅgāni ṣaṭ
prasiddhāni | nanu - dehagrahaṇenaivāṅgānyeva prāpyante tat kathaṃ pṛthag
grahaṇaṃ ? ucyate -aṅgagrahaṇamatra pratyaṅgadīnāṃ nirāsārtham | teṣu
pratyaṅgeṣu vātasya viśeṣasthānaṃ na pratipāditam | tasmādviśeṣasthānatvena
sarvāṅgadehagrahaṇaṃ kṛtamityadoṣaḥ | tathaivāsyānuktanāmāni yathā apāna
ityādi | apāno vātaviśeṣaḥ | samāno nābhideśe syāt | samāno vrahnisthāne prāṇo
hṛdi udānaḥ kaṇṭhadeśe vyānaḥ sarvaśarīreṣviti | taduktam - ‘hṛdi prāṇo
gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ | udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ
sarvaśarīragaḥ’ iti | kecidanilanāmānyanyānyapi15
paṭhanti tadyathā - ‘nāgaḥ kūrmo'tha kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ’ iti | ete
tvanyatra pradhānanāḍīṣu jñātavyāḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. vāyuḥ pittaṃ kapha ete
trayo doṣāḥ paryāyaśabdena dhātavaḥ ākhyātāḥ, malāścākhyātāḥ, tatrāpi
dhātumalasaṃjñākathanānantaraṃ pañca dehadhāraṇātpratyekaṃ sthānaṃ
sthānaṃprati ekaṃ pratyekaṃ, sthānādhikaṃ kṛtvā pañcadhā khyātāḥ kathitāḥ |
anyatrāpyuktaṃ ‘śarīradūṣaṇāddoṣā dhātavo dehadhāraṇāt | vātapittakaphā jñeyā
malinīkaraṇāt malāḥ’ | doṣāṇāṃ paryāyaśabdāstadrūpāḥ teṣu doṣeṣu
vibhāgakaraṇāt doṣakopapracaye sāhāyyakaraṇāt anena pavanena vinā teṣāṃ na
kāpi śaktirityarthaḥ | tadāha granthāntare ‘pittaṃ paṅgu, kaphaḥ paṅguḥ,
paṅgavo maladhātavaḥ | vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat’ | kīdṛśaḥ
guṇamayaḥ, punaḥ kīdṛśaḥ sūkṣmaḥ sarvavyāpī, punaḥ śītaḥ, punaḥ rūkṣaḥ laghuḥ,
punaścalaḥ sthiro na | adhunā vāyūnāṃ pūrvoktapañcasthalānyāha -
pañcaprakārataḥ vāyūnāṃ madhye apānavāyuḥ malāśraye caret vyānavāyuḥ
sarvāṅgadeśeṣu caret sarvāṅgagāmī bhūtvā vicaret ityarthaḥ | adhunā
pañcavāyūnāṃ nāmānyāha - pañcānāṃ madhye eka apānaḥ apānavāyuḥ syāt, dvitīyaḥ
samānaḥ syāt, tṛtīyaḥ prāṇaḥ syāt, caturthaḥ udānaḥ syāt, pañcamo vyānaḥ syāt
| iti ko'rthaḥ anukramāduktāni samīrasya pañca nāmāni
|| 23-28 ||
pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram | kaṭutiktarasaṃ jñeyaṃ
vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet || 29 || agnyāśaye
bhavetpittamagnirūpaṃ tilonmitam | tvaci kāntakaraṃ jñeyaṃ
lepābhyaṅgādipācakam||30|| dṛśyaṃ yakṛti
yatpittaṃ tadrasaṃ śoṇitaṃ nayet | yatpittaṃ netrayugule rūpadarśanakāri tat
|| 31 || yatpittaṃ hṛdaye
tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat | pācakaṃ bhrājakaṃ caiva rañjakālocake tathā
|| 32 || sādhakaṃ ceti pañcaiva
pittanāmānyanukramāt |
Āḍhamalla. idānīṃ pittavivaraṇamāha --
pittamiti | pittamuṣṇamityuṣṇayogāt, dravamakaṭhinaṃ, pītaṃ varṇataḥ, nīlaṃ ca
tannīlavarṇaṃ sāmā'vasthāyāṃ bhavati pītaṃ nirāmā'vasthāyāṃ ca |
sattvaguṇottaraṃ sattvaguṇabahutvaṃ, kaṭutiktarasaṃ prakṛtisthaṃ prasiddham |
yadā vidagdhaṃ tadāmlatāṃ vrajediti vahniguṇatvāt, taduktaṃ ‘pittaṃ
vidagdhatāmamlatāmupaiti āgneyatvāt’ iti | ata evāha kaścit
-‘vidagdhājīrṇasaṃsṛṣṭaṃ punaramlarasaṃ bhavet’ iti | vidagdhaṃ pittaṃ
punaramlapittamiti romaviśeṣamapare pratipādayanti iti| tatsthānāni yathā -
agnyāśaye pittamagnirūpaṃ tilonmitaṃ ca jñeyaṃ, pakvāmāśayamadhye
agnyāśayamiti vācyam | tatrasthaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati na kevalaṃ
tilonmitamanyarūpaṃ ca vadantyeke | tadyathā - ‘sthūlakāyeṣu sattveṣu
yavamātraṃ pramāṇataḥ| hrasvamātreṣu sattveṣu tilamātraṃ pramāṇataḥ ||
kṛmikīṭapataṅgeṣu vālamātraṃ hi tiṣṭhati ||’ iti || yat pittaṃ tvacyasti tat
kāntikaraṃ jñeyaṃ lepābhyaṅgādipācakaṃ ca bhavati taduṣṇaguṇayogāt | ūṣmā
śarīrasyoṣṇatvam | lepābhyaṅgādītyādigrahaṇāt snānāvagāhanādīnāṃ grahaṇam |
tvagatra avabhāsinī nāma jñeyā bāhyatvagityabhiprāyaḥ | yat pittaṃ yakṛti
kālakhaṇḍe dṛśyaṃ dṛṣṭigocaraṃ tadrasaṃ śoṇatāṃ nayet karotītyarthaḥ |
tādṛśamiti yādṛk plīhāsthāne'sti tādṛk bhavatīti bhāvaḥ | yat pittaṃ
netrayugale'sti tadrūpadarśanakāri bhavati rūpaṃ pītaśuklādikam| yat pittaṃ
hṛdaye cetanāsthāne'sti tanmedhāprajñākaraṃ boddhavyam | kasmāt
hṛdayasthakaphatamopanodanavispaṣṭīkṛtatvāt | medhā dhīrdhāraṇā buddhiḥ,
prajñā anāgatopadeśarūpā matiḥ |
cakārādabhiprārthitamanorathasādhanakṛdityuktam | pittanāmānyāha -
pācakamityādi | pittanāmāni kramāt pañcaiva jñātavyāni kramo yathā -
pācakamagnisthāne, bhrājakaṃ tvaci, rañjakaṃ yakṛti, ālocakaṃ netrayoḥ,
sādhakaṃ hṛdīti || 29-32 ||
Kāśīrāma Vaidya. adhunā pañca pittasya
guṇānāha - nanu ‘miṣṭaḥ paṭuśca madhuramalomlaṃ pacyate rasaḥ |
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ pākaḥ syāt prāyaśaḥ kaṭuḥ’ iti rasaviśeṣāṇāṃ vipākaviśeṣā
uktāḥ kathitāḥ | ṣaḍrarasānapyāha - āhāro mādhuryaṃ labhate pācakapittena
vidagdhomlatāṃ vrajet grahaṇyāṃ pācitaḥ kaṭurbhavatīti kathaṃ saṃgacchate ?
ucyate miṣṭarasaḥ paṭurasaścāhāra āmāśaye pūrvaṃ madhuraraso bhavati tataḥ
pācakapittena vidagdho'mlatāṃ vrajet grahaṇyāṃ pācitaḥ kaṭuraso bhavati
kaṭutiktakaṣāyā madhurā amlā: kaṭavaśca bhūtvā kaṭava eva bhavanti | atra
kecidācāryāḥ prāhuḥ ṣaṇṇāmapi rasānāṃ vipākāt ta evāpi rasā atiśayena bhavanti
yathā āmaṃ dugdhamadhuraṃ tatpakvaṃ sat viśeṣato madhuraṃ bhavati evaṃ
pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītam | asyārthaḥ pittam uṣṇam uṣṇaguṇaṃ, dravaṃ
dravarūpaṃ, pītaṃ pītavarṇaṃ, nīlaṃ nīlavarṇaṃ, satvaṃ satvaguṇottaram adhikaṃ
yasmin tat kaṭu kaṭurasaṃ tiktaṃ tiktarasaṃ vidagdhaṃ atipakvaṃ amlatāṃ vrajet
| tasya pañcasthānānyāha - agnyāśayetyādi | agnyāśaye yatpittaṃ bhavet
tatpācakaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ agnirūpam, punaḥ kiṃbhūtaṃ tilonmitaṃ
tilapramāṇaṃ tvaci bhrājakaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ, kāntikaram | punaḥ kiṃbhūtaṃ
lepābhyaṅgādipācakaṃ pākakāri | yattu tvaci pittaṃ tasya bhrājako'gniriti
saṃjñā so'pyabhyaṅgapariṣekāvagāhalepādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā iti suśrutaḥ,
ayamarthaḥ prakṛtiryatpittaṃ darśanīyaṃ rañjakākhyaṃ tadrasaṃ śoṇatāṃ nayet
darśanīyaṃ dṛśyātmakam | bhrājakamityādinā yadyasya darśanayogyaṃ
kāntikaratvāt pūrvabhrājakena sambadhyate cettadā ayamarthaḥ | tatra samyak
kāntikaramityanena darśanīyārthatā prāptā tasmādādya evārthaḥ, prakṛtidṛśyaṃ
darśanayogyaṃ yatpittaṃ tadrañjakaṃ rañjakākhyaṃ jñeyam | kiṃbhūtaṃ tadrasaṃ
śoṇitatāṃ raktatāṃ nayet yatpittaṃ netrayugale tadālocakaṃ ālocakākhyaṃ
caturtham | kiṃbhūtaṃ rūpadarśanakāri yatpittaṃ hṛdaye tiṣṭhet tatsādhakaṃ
pañcamam | kiṃbhūtaṃ, medhāprajñākaraṃ medhāprajñe buddhiviśeṣau | evaṃ
kramātpañca pittanāmāni jñeyāni| iti pittavibhāgaḥ
|| 29 || 32 ||
kaphaḥ snigdho guruḥ śvetaḥ picchilaḥ śītalastathā
||33|| tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo
bhavet | kaphaścāmāśaye mūrdhni kaṇṭhe hṛdi ca saṃdhiṣu
|| 34 || tiṣṭhankaroti deheṣu sthairyaṃ
sarvāṅgapāṭavam | kledanaḥ snehanaścaiva rasanaścāvalambanaḥ
|| 35 || śleṣmakaśceti nāmāni
kaphasyoktānyanukramāt |
Āḍhamalla. idānīṃ kaphasya vivaraṇaṃ
darśayitumāha - kapha iti | kaphasyoktānyanukramāditi kapho'pi īdṛśaḥ |
kīdṛśaḥ tamāha - snigdha iti snehaguṇayogāt | gururalaghuḥ śveto varṇataḥ,
picchila iti mṛdyamānaḥ sannaṅgulagrāhī śītalo'nuṣṇaḥ saumyatvāt |
tamoguṇapradhānastamoguṇabahulaḥ, svādurmadhuraḥ madhuratvamatrāvidagdhatvāt,
vidagdhastu lavaṇo bhavediti taduktam -‘prakṛtistho'vidagdhaścāpradruṣṭo
madhuraḥ kaphaḥ | vidagdho vikṛtasya syāt praduṣṭo lavaṇastathā’ iti | yadvā
vidagdhāmlapākāllavaṇaḥ | sthānāni yathā kapha ityādi | kapho'pyeteṣu sthāneṣu
tiṣṭhan deheṣu sthairyaṃ karoti sarvāṅgapāṭavaṃ karoti | kathamityāha -
āmāśaye caturvidhasyāhārasyādhāro mādhuryāt picchilatvāt | prakle-
ditvānmadhuraśītalo'pi svaśaktyā śleṣmasthānānāṃ śarīrasya udakakarmaṇā
kṛtvopakāraṃ karoti | mūrdhni śirasi sthitaḥ snehena
tarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāṃ svakāryasāmarthyaṃ janayati | kaṇṭhe jihvāmūle
sthitaḥ saumyatvājji- hvendriyasya rasajñānājñānayorvartate | hṛdi urasi
sthitaḥ śiro bāhudvayasandhānasthānasya sandhāraṇaṃ prākṛtaguṇena sahitena
hṛdaye svakāryasāmarthyaṃ karoti | sandhiṣu saṃsthitaḥ
sarvasandhisaṃśleṣādanugrahaṃ karoti | atha nāmā- nyanukramāduktāni - tāni
kānītyāha | kledana āmāśaye tadatra sodakairguṇairāhāraḥ praklinno
bhinnasaṃghātaḥ sukhakaro bhavatīti kledanasyābhiprāyaḥ | snehano mūrdhni
bhavati tatra sthitasya snehaviṣayasya santarpaṇaṃ karotīti tātparyārthaḥ |
snehaguṇasādharmyāt | rasanaḥ kaphaparyāyaḥ, kaṇṭhe'sti sa ca rasajñāne
vartate | avalambano hṛdi vartate | sa ca hṛdayāvalambanaṃ karotītyarthaḥ |
śleṣmakaḥ sandhiṣviti sa ca sandhisaṃśleṣaṇakṛdbhavati sandhisandhānaṃ
karotītyabhiprāyaḥ || 3 3- 35 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kaphasya
guṇasthānanāmānyāha - kapha ityādi | kaphaḥ snigdhaḥ sacikkaṇaḥ ,gudaḥ
mātrāguruḥ, śvetaḥ śuklavarṇaḥ, picchilaḥ āmasadṛśaḥ, śītalaḥ śītaguṇaḥ
tamoguṇādhikaḥ tamoguṇapradhānaḥ, svādurmadhurasaḥ, vidgdha īṣattyakta:, yadvā
viśeṣeṇa dagdhakatāṃ prāptaḥ lavaṇo lavaṇaraso bhavati | idānīṃ kaphasya
sthānanāmānyāha - āmāśaye kledanaḥ kaphaḥ, mūrdhni snehana:, kaṇṭhe rasanaḥ,
hṛdi ālambanaḥ, sandhiṣu śleṣmakaḥ | eṣu sthāneṣu tiṣṭhan dehasya sthairyaṃ
sarvāṅgapāṭavaṃ ca kramātkarotīti yojanā iti śleṣmavibhāgaḥ, doṣanirūpaṇam
|| 33-35 ||
snāyavo bandhanaṃ proktā dehe māṃsāsthimedastam||36||
sandhayaścāṅgasandhānāddehe proktāḥ kaphānvitā: | ādhāraśca tathāsāraḥ
kāye'sthīni budhā viduḥ||37|| marmāṇi
jīvādhārāṇi prāyeṇa munayo jaguḥ |
Āḍhamalla. idānī snāyūnāṃ vivaraṇaṃ
darśayannāha - snāyava iti | snāyavo16
navaśatasaṃkhyākāste tu pratānavanto vṛttāḥ pṛthavaḥ, śuṣirāśca dehe māṃsāsthi
medasāṃ bandhanaṃ proktāḥ kathitā ityarthaḥ | tadyathā śākhāsu ṣaṭśatāni17
tāḥ pratānavatyo vṛttāśca bisamṛṇālasadṛśāḥ pratānavatyaḥ vṛttāḥ vartulā
mahāsnāyava ityarthaḥ | dve śate triṃśacca koṣṭhe tāḥ śuṣirāḥ pṛthulāśca,
grīvāṃ pratyūrdhvasaptatiḥ tā api pṛthulāḥ, śuṣirāśca evaṃ navaśatasaṃkhyā:
snāyavo vyākhyātāḥ | bandhanamiti sarvaśarīrāvayavanibandhanaṃ taduktaṃ -
‘nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhiryutā | bhārakṣamā bhavedatsu
nṛyuktā susamāhitā || evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ’ iti | sandhilakṣaṇamāha -
sandhaya18 iti
| aṅgagrahaṇena pratyaṅgānyapi gṛhyante | sandhayo dvividhāścalā acalāśca |
yaduktaṃ - ‘hanvoḥ kaṭyāṃ ca śākhāsu sandhayastu calāḥ smṛtāḥ | śeṣāstu
sandhayaḥ sarve vijñeyā acalā budhaiḥ’ kaṭyāṃ ceti cakārādgrīvāyāmapi calā
jñeyāḥ| kecidatra sandhilakṣaṇapade dvayaṃ paṭhanti | tān sandhīnasthnāśritā
nava manyante | athāsthilakṣaṇamāha - ādhāraśceti | asthīni pañcavidhāni
bhavanti kapālarucakavalayataruṇanalakasaṃjñāni | kāye ādhāraḥ
śarīradhāraṇaviṣayaḥ taduktam-‘māṃsānyatra nibaddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā
| asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti ca’ iti | tathā sāra iti |
asthīni śarīre sārabhūtaḥ kathitaḥ yathā ‘ābhyantaragataiḥ sārairnūnaṃ
tiṣṭhanti bhūruhāḥ | asthisāraistathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam |
tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | asthīni na vinaśyanti sārāṇyetāni
dehinām’ iti | idānīṃ marmāṇi nidarśayannāha - marmāṇīti | marmāṇi
saptottaraśatasaṃkhyāni prāyeṇa bāhulyena jīvādhārāṇi prāṇādhārāṇi jaguḥ,
munaya iti śeṣaḥ | tāni marmāṇi pañcaprakārāṇi bhavanti | tadyathā -
māṃsamarmāṇi tānyekādaśa saṃkhyāni, śirāmarmāṇi ekacatvāriṃśat, snāyumarmāṇi
saptaviṃśatiḥ | asthimarmāṇi aṣṭau | sandhimarmāṇi viṃśatiśceti | etānyapi
sadyaḥ prāṇaharāṇi kālāntaraprāṇaharāṇi viśalyaghnāni vaikalyakarāṇi
rujākarāṇīti kathitāni, eteṣāṃ svarūpaṃ na likhitamatra vistarabhayāt |
jīvādhārāṇīti jīva ātmā tasyādhārāṇītyarthaḥ | taduttam - ‘somamārutatejāṃsi
rajaḥsattvatamāṃsi ca | marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||
marmasvabhihitāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ’ iti
||36||37||
Kāśīrāma Vaidya. atha snāyavaḥ |
navaśataṃ snāyūnāmiti pūrvoktatvāt | saṃkhyā tu etenaivoktā | idānīṃ snāyūnāṃ
karmāṇyāha - dehe māṃsāsthimedasāṃ bandhanaṃ snāyava eva proktāḥ idamevaitāsāṃ
prayojanam | nanu śārṅgadhareṇa snāyūnāṃ svarūpaṃ aṅgavibhāgaśca
noktastatkathaṃ jñāyate tadvodhārthaṃ granthāntarāllikhyate | atha snāyoḥ
svarūpamāha - ‘medasaḥ sāramādāya śirā snāyutvamāpruyāt | śirāṇāṃ hi mṛduḥ
pākaḥ snāyūnāṃ tu tataḥ kharaḥ ||’ tāsāṃ saṃkhyāmāha - ‘śatāni nava jāyante
śarīre snāyavo nṛṇām | tāsāṃ vivaraṇaṃ brūmaḥ śiṣyā: śṛṇuta yatnataḥ | śākhāsu
ca śatāni syu:, koṣṭhe triṃśacchatadvayam|| grīvāyā ūrdhvadeśe tu snāyūnāṃ
saptatiḥ smṛtā | evameva śarīre'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhirbahubhirbaddhāstena bhārasahā narāḥ’ iti snāyunirūpaṇam | asthīni
asthnāṃ ca triśataṃ matamiti saṃkhyā pūrvoktaiva teṣāṃ prayojanamāha - tānyeva
śatatrayasaṃkhyākānyasthīni kāye ādhārastathā sāraśca budhāḥ paṇḍitāḥ jaguḥ
ūcuḥ | śārṅgadharānuktatvāt asthnāṃ sthānādinirūpaṇamucyate tadyathā
‘śalyatantre'sthikhaṇḍāntaṃ śatatrayamudāhṛtam | tānyevātra nigadyante teṣāṃ
sthānāni yāni tu | saviṃśatiśataṃ tvasthnāṃ śākhāsu kathitaṃ budhaiḥ |
pārśvayoḥ śroṇiphalake vakṣaḥpṛṣṭhodareṣu ca | jānīyātsubhiṣak teṣu śataṃ
saptadaśottaram | grīvāyā ūrdhvagaṃ vidyādasthnāṃ triṣaṣṭisaṃyutam19
||’ asthīni navadhā bhavanti tadapyāha - ‘taruṇāni kapālāni rucakāni bhavanti
ca | valayānyapi tāni syurnalakāścaiva pañcadhā ||’ teṣāmapi pañcānāṃ
sthānānyāha - ‘akṣakaḥ saśrutighrāṇagrīvāsu taruṇāni hi | śiraḥśaṅkhakapāleṣu
tālvaṃśaprothajānuṣu | kapālāni vijānīyāt rucakāni radā matāḥ | pāṇyoḥ
pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu | pādayorvalayāni syurnalakāni
bruve'dhunā || hastapādāṅgulitale kūrce ca maṇibandhayoḥ | bāhujaṅghādvaye
cāpi jānīyānnalakāni tu ||’ asthnāṃ prayojanamāha - māṃsānyapabaddhāni
śirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti na ||’
ityasthivivaraṇam || atha marmavibhāgaḥ | saptottaraṃ marmaśatamityuktatvāt
marmaṇāṃ saṃkhyā proktā teṣāṃ prayojanamāha - marmāṇītyādi | yāvanti marmāṇi
tāvanti jīvādhārāṇīti munayo jaguḥ prāyeṇa atiśayenetyarthaḥ | śārṅgadhareṇa
marmavibhāgastu viśeṣeṇa noktaḥ ato granthāntarāt kiṃcitsthānādikaṃ procyate -
‘sannipātaśirāsrāyupakṣamāṃsāsthisaṃbhavaḥ | marmāṇi tatra tiṣṭhanti
prāṇāsteṣu viśeṣataḥ |’ teṣāṃ saṃkhyāmāha - ‘saptottaraśataṃ santi dehe
marmāṇi dehinām |’ teṣāṃ sthānānyāha - ‘tānyekādaśa māṃse syuraṣṭāvasthiṣu
santi hi | saṃdhīnāṃ viśatistāni snāyūnāṃ saptaviṃśatiḥ | catvāriṃśattathaikaṃ
ca śirāmarmāṇi tatra tu | dvāviṃśatiśastriyuge tāvantyeva bhujadvayoḥ |
dvādaśorati kukṣau ca pṛṣṭhadeśe caturdaśa | grīvāyā ūrdhvabhāge tu
saptatriṃśanmatāni tu |’ sadyaḥprāṇaharatvādibhedena marmāṇi pañcadhā
bhavantīti | bhedamapyāha ‘sadyaḥprāṇaharāṇi syurmarmāṇyekonaviṃśatiḥ |
marmadeśāstrayastriṃśatsyuḥ kālāntaramārakāḥ | catvāriṃśacca catvāri vaikalyaṃ
janayanti ca | marmāṣṭakaṃ tvacākāri viṣaghnaṃ ca trikaṃ matam |’ iti
marmavibhāgaḥ || 36 || 37 ||
saṃdhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ
|| 38 || dhamanyo rasavāhibhyo dhamanti
pavanaṃ tanau |
Āḍhamalla. idānīṃ śirālakṣaṇaṃ
prakaṭayannāha - sandhīti | śirāśca sthūlasūkṣmabhedena dvividhāḥ tāsāṃ
nābhirmūlaṃ tataḥ prasarantyūrdhvamadhastiryak vā | tathāhyuktam - ‘yāvatyastu
śirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām | nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti
samantataḥ ||’ iti | tāsāṃ vibhāgamapyuktaṃ yathā - tāsāṃ
mūlaśirāścatvāriṃśat, tatra daśa vātavāhinyaḥ, daśa pittavāhinyaḥ, daśa
śleṣmavāhinyaḥ, daśaraktavāhinyaḥ iti | tāsāṃ vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ
pañcasaptatyadhikaśataṃ bhavanti | tāvantya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne,
kaphavāhinyaḥ kaphasthāne, raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ |
sandhibandhanakāriṇya iti | ākuñcanaprasaraṇādibhirviśeṣairityarthaḥ | idānīṃ
dhamanīlakṣaṇamāha - dhamanya iti | dhamanādanilapūraṇāt dhamanyaḥ rasavāhinya
iti caturviśatisaṃkhyākāḥ | tāsāṃ ca nābhiprabhavāṇāmūrdhvagā20
daśa, daśa21
cādhogāminyaścatasrastiryaggāminyo22
bhavanti | tāstu vātamūtrapurīṣa śukrārtavānyadho vahanti |
annapānarasavāhinyo daśordhvagāḥ | tiryaggānāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnāmekaikā
śatadhā sahasradhā cottarottaraṃ vibhajyante | tāstvasaṃkhyeyāstābhiridaṃ
śarīraṃ jālakairiva vyāptaṃ tāsāṃ tu mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ
svedamabhivahanti, rasaṃ cāpi santarpayantyantarbahiśca, taireva
cābhyaṅgapariṣekāvagāhāle- panavīryāṇyantaḥśarīramabhipratipadyante
|| 38 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śirāvibhāgaḥ -
śirāṇāṃ śatasaptaketyuktatvācchirāṇāṃ śatasaptakaṃ bhavati | tāsāṃ
prayojanamāha - śirāḥ sandhibandhanakāriṇyaḥ | atha ca doṣadhātuvahā idameva
prayojanametāsām | atha granthāntarāt śirāṇāṃ viśeṣanirūpaṇamāha
-‘sandhibandhanakāriṇyo doṣadhātuvahāḥ śirāḥ | nābhyāṃ sarvāṇi baddhāstāḥ
pratanvanti samaṃtataḥ | śarīraṃ sakalaṃ caitat śirābhiḥ poṣyate sadā |
praṇālibhirivārāmakulyābhiḥ kṣetradhānyavat || prasāraṇākuñcanābhiḥ kriyābhiḥ
satataṃ tanau| śirāṇyevopakurvanti tāḥ syu: saptaśatāni tu | yathā drumadale
śākhā dṛśyante pratatāḥ śirāḥ | tathaiva dehināṃ dehe vartante sakale śirāḥ |’
idānīṃ śirāṇāṃ prāṇānāṃ cādhārādheyatvaṃ darśayannāha - ‘nābhisthāḥ prāṇināṃ
prāṇāḥ prāṇā nābhiṃ vyavasthitāḥ | śirābhireva tābhiśca cakranābhirivārakaiḥ
||’ suśrutātprāṇināṃ prāṇā nābhisthāḥ ityanena nābhyāṃ cakrasya arā iva
sthitāḥ | prāṇavāyuṃ prakarṣeṇa ānanti gacchantīti prāṇāḥ prāṇavāyavaḥ | te
prāṇabhedena nāgādibhedena ca daśadhā | kutaḥ ? nābhisthānataḥ prāṇāḥ
prāṇavāyuvahāḥ śirā nābhiṃ vyapāśritāḥ | nābhiṃ vyupāśritāḥ kutaḥ ? yataḥ
nābhiśabdavācyaḥ ādikaiḥ paribadhyate tadvannābhiḥ śarīramadhyabhāgaḥ śirābhiḥ
| vāgbhaṭe tu evaṃ likhitaṃ ‘dhamanyo nābhisaṃbaddhāstriṃśatiśca tanutarāḥ |
nābhiḥ paritatastābhiścakranābhirivārakaiḥ |’ ataḥ śārṅgadhareṇa
dvayorgrahaṇaṃ kṛtam | śirādhamanyo nābhisthāḥ sarvāṃ vyāpya sthitāstanum|
puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ saṃyogātsarvadhātubhiḥ | ato dhamanyaḥ śirābhedabhinnā
| yataḥ suśrute likhitam śirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, avibhāgaḥ apṛthaktvaṃ
‘śirāvikāra eva dhamanyaḥ śaraṇāt śirā dhamanāt dhamanyaḥ iti nirukteḥ ||’
atha śirāṇāṃ saṃkhyāmāha - suśrutāt ‘tāsāṃ khalu mūlaśirāścatvāriṃśat tāsāṃ
daśa vātavahā daśapittavahā daśa śleṣmavahā daśa raktavahāḥ tāsāṃ khalu
vātavahānāṃ vātasthānagatānāṃ sapañcasaptaśataṃ bhavati tatra vātavahā
ekasminsakthani pañcaviṃśatiḥ, dvitīye pañcaviṃśatiḥ, haste pañcaviṃśatiḥ,
dvitīye pañcaviṃśatiḥ, evaṃ śataṃ śākhāsu koṣṭhe catustriṃśattasya vivaraṇaṃ
tāsu śroṇyāṃ gudameḍhrāśritā aṣṭau, dve dve pārśve, ṣaṭ pṛṣṭhe, ṣaṭ udare,daśa
vakṣasi, evaṃ catustriṃśat| ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ tāsāṃ caturdaśa
grīvāyāṃ, catasraḥ karṇayoḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṭ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ|
evaṃ vātavahānāṃ sapañcasaptatiśataṃ bhavati eṣa vibhāgaḥ
pittaśleṣmaraktavahānāṃ jñeyaḥ | evaṃ śirāṇāṃ saptaśatāni saṃkhyātāni |
tatrāruṇā vātavahāḥ pūrvaṃ te vāyunā śirāḥ | pittāduṣmāccānilāccāsitā gaurāḥ
śirāḥ kaphāt | asṛgvahāstu raktāḥ syustathā nātyuṣṇaśītalāḥ ||’ iti
śirāvivaraṇam || atha dhamanya āha - caturviṃśati dhamanya iti pūrvoktaṃ tāsāṃ
prayojanamāha - ‘dhamanyo rasavāhinyo dhamanti pavanaṃ tanau |’ rasavāhinyaḥ
dhamanyaḥ tanau dehe pavanaṃ dhamantīti prayojanam | atha śārṅgadharānuktaṃ
dhamanī jñānārthaṃ vivaraṇaṃ granthāntarādāha - ‘dhamanyo nābhito
yātāścaturviṃśatisaṃkhyayā | daśordhvagā daśādhogāḥ śeṣāstiryagvarāḥ smṛtāḥ |
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu bhavanti hi | dhamanīnāṃ tathā khāni raso
yairantataścaret | pañcābhibhūtastvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu
vartamānā | pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle ||’
asyāyamarthaḥ pañcābhibhūtāḥ pañcavyāptā dhamanyaḥ pañcakṛtvaḥ pañcacārān
pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ bhāvayanti yojayanti keṣu ? pañcasu
śrotrādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu bhāvayitvā saṃyojya vināśakāle dhamanyo
vināśamāyāntīti yojanā | kiṃbhūtāḥ ? dhamanyaḥ pañcasu vartamānāḥ pañcasu
ākāśādibhūteṣu vartamānāḥ sthitāḥ pañcābhibhūtā iti pañcabhyo
bhūtebhyo'bhisamantato bhūtāḥ śabdasparśa- rasarūpagandhāstaiḥ, yadvā
ākāśapavanadahanatoyabhūmibhirvā abhibhūtāḥ vyāptā dhamanyaḥ pañcakṛtvaḥ
pañcavārān āyānti āgacchanti kāḥ dhamanyaḥ ? kiṃ tatpañcendriyaṃ
indriyapañcakaṃ sūkṣmarūpam | iti dhamanīvibhāgaḥ
||38||
māṃsapeśyo balāya syuravaṣṭambhāya dehinām
||39|| prasāraṇākuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā
matāḥ |
Āḍhamalla. atha peśīvarṇanamāha -
māṃsapeśya iti | māṃsāvayavasaṅghātāḥ parasparaṃ vibhaktāḥ peśya
ityucyante23 |
tāstu balāya ojase syuḥ kathitāḥ | ata evāha kaścit - ‘śirāsnāyvasthiparvāṇi
sandhayaḥ syu: śarīriṇām | peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ’ iti
| tāsāṃ tu sthānaviśeṣānnānāsvarūpatvaṃ darśitam | tadyathā - bahalaḥ pelavaḥ
sthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakakaśabhāvaḥ |
pratyekalakṣaṇameteṣāṃ ca na likhitamatra granthagauravabhayāt | atha kaṇḍarāḥ
- kaṇḍarā mahāsnāyavaḥ | aṅgānāṃ hastapādaśiraḥpṛṣṭhaprabhṛtīnāṃ
prasāraṇākuñcane karmaviśeṣau tayorvyāpāro yeṣāṃ te | mūlakaṇḍarāḥ ṣoḍaśa,
eteṣāṃ prarohā yathā hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohāḥ, grīvā
hṛdayanibandhinīnāṃ, adhobhāgagatānāṃ meḍhram,
śroṇipṛṣṭhanibandhinīnāmadhobhāgagatānāṃ nitambamaṇḍalam
mūrdhoruvakṣo'kṣipiṇḍādīnāṃ ca | ṣoḍaśagrahaṇamatra śastravyāpāraniṣedhārtham,
tathāhi - ‘jālāni kaṇḍarāścāṅge pṛthak ṣoḍaśa nirdiśet | ṣaṭ kūrcāḥ sapta
sīvanyo meḍhrajihvāśirogatāḥ | śastreṇa tāḥ parihareccatasro māṃsarajjavaḥ’
iti || 39 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha māṃsapeśyaḥ |
pañcaśatāni bhavantītyuktaṃ teṣāṃ prayojanamāha - māṃsapeśyaḥ balāya bhavanti
tathā dehināṃ avaṣṭambhāya avasthityartham | idamāsāṃ prayojanaṃ
śārṅgadharānuktaṃ ‘māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañcaśatāni tu | tāsāṃ śatāni
catvāri śākhāsu kathitā yathā || - koṣṭhe ṣaḍgaṇanā ṣaṣṭiḥ kathitā
munipuṅgavaiḥ | grīvāyā ūrdhvatastāsu catustriṃśatprakīrtitāḥ | puṃsāṃ peśyaḥ
purastādyāḥ proktā mehanamuṣkajāḥ| strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi
tāḥ | puṃsāṃ mehanamuṣkayoḥ striyāstisro māṃsapeśyaḥ pūrvamuktāstāḥ strīṇāṃ
mehanamuṣkābhāvāt phalaṃ garbhāśayaṃ āvṛtya tiṣṭhanti| gayadāsastvāha -
strīṇāṃ māṃsapeśyastisṛbhirhīnāni pañcaśatāni | tathā bhojaḥ -
‘pañcapeśīśatānyeva strīvarjaṃ viddhi bhūmipa | ataścatasro hīyante strīṇāṃ
mehanamuṣkayoḥ24
||’ māṃsapeśīnāṃ karmāṇyāha -‘śiśnadeśe'sthiparvāṇi saṃdhayaśca śarīriṇām |
peśībhiḥ saṃvṛtānyeva balavantaṃ bhavanti hi ||’ iti māṃsapeśīvivaraṇam ||
atha kaṇḍarāḥ | tatra kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśetyuktatvāt ṣoḍaśakaṇḍarā bhavanti
tāsāṃ prayojanamāha - prasāraṇā- kuñcanayoraṅgānāṃ kaṇḍarā matā | aṅgānāṃ
prasāraṇākuñcane tāsāṃ prayojanam | tāsāṃ vivaraṇaṃ śārṅgadharānuktamapi
granthāntarādāha - ‘mahatyaḥ snāyavaḥ proktāḥ kaṇḍarāścaiva ṣoḍaśa |
prasāraṇākuñcanayordṛṣṭaṃ tāsāṃ prayojanam | catasro hastayostāsāṃ tāvantyaḥ
pādayoḥ smṛtāḥ | grīvāyāmapi tāvantyastāvatyaḥ pṛṣṭhavaṃśagāḥ’ iti
kaṇḍarāvivaraṇam || 39 ||
nāsānayanakarṇānāṃ dve dve randhre prakīrtite
|| 40 || mehanāpānavaktrāṇāmekaikaṃ
randhramucyate | daśamaṃ mastake proktaṃ randhrāṇīti nṛṇāṃ viduḥ
||41|| strīṇāṃ trīṇyadhikāni syuḥ
stanayorgarbhavartmanaḥ | sūkṣmacchidrāṇi cānyāni matāni tvaci janminām||42||
Āḍhamalla. atha randhrāṇyāha -
nāsetyādi | nāsādīnāṃ trayāṇāṃ dve dve randhre prakīrtite | tena dve nāsāyāṃ,
dve nayanayoḥ, dve karṇayoriti | mehanāpānavakrāṇāmekaikaṃ | mehanaṃ meḍhram,
apānaṃ gudasaṃjñam, vakraṃ mukhakuharaṃ, daśamaṃ randhraṃ mastake coktam |
tadbrahmarandhramityāhureke, etāni navasrotāṃsi narāṇāṃ bahirmukhāni bhavanti
daśamaṃ mastake pracchannamiti | strīṇāmaparāṇi ca trīṇi tāni kāni ? ityāha -
strīṇāmiti | dve stanayoḥ kṣīravahe, ekaṃ garbhavartmanaḥ
adhastāttadraktavahamityarthaḥ | anyānyapi srotāṃsi santītyāha -
sūkṣmacchidrāṇīti | janmināṃ puruṣāṇāṃ tvaci viṣaye anyāni sūkṣmacchidrāṇi
matāni kathitānītyarthaḥ | tānyasaṃkhyeyāni yasmāt sūkṣmatvānna dṛśyante
ato'ntarmukhāni vadantyanye | cakārādanyānyapi srotāṃsi manyante kecit | tāni
tu prāṇā- nnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni | eteṣāṃ
svarūpamatra bāhulyānna likhitam || 40-42 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāsānayanakarṇānāṃ dve
dve randhre chidre prakīrtite kathite | mehanam indriyam, apānaṃ gudam, vakraṃ
mukham eṣu ekaikaṃ randhraṃ, evaṃ nava randhrāṇi, daśamaṃ mastake proktaṃ
kathitam, evaṃ daśa randhrāṇi nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ viduḥ | anyāni sūkṣmacchidrāṇi
janmināṃ manuṣyāṇāṃ tvaci matāni kathitāni | ‘srotāṃsi syurmanaḥprāṇā
doṣadhātūpadhātavaḥ | dhātūnāṃ ca malā mūtraṃ malamityādayastanau | sañcaranti
hi yairmārgaistāni srotāṃsi saṃjaguḥ’ || saṃjaguḥ vadanti tāni saṃkhyayāpi na
śakyante bhāṣituṃ, vāgbhaṭe trayodaśa, suśrṛte dvāviṃśatiḥ, kecidagaṇitānyāhuḥ
| iti srotovivaraṇam || 40-42 ||
tadvāme phupphusaplīhau dakṣiṇāṅge yakṛnmatam | udānavāyorādhāraḥ phupphusaḥ
procyate budhaiḥ || 43 || raktavāhiśirāmūlaṃ
plīhā khyātā maharṣibhiḥ | yakṛdrañjakapittasya sthānaṃ raktasya saṃśrayaḥ
|| 44 || jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇācchādanakaṃ
tilam |
Āḍhamalla. phupphusādīnyāha - idānīṃ
śārīrakathanaprasaṅgenānyeṣāmapi phupphusādīnāṃ svarūpaṃ nidarśayannāha -
tadvāma iti | tadvāme hṛdayasya vāmabhāge phupphusaplīhānau ca bhavataḥ |
phupphusaḥ svanāmakhyātaḥ śoṇitaphenaprabhavo hṛdayanāḍikālagna: plīhā
śoṇitajaḥ svanāmnā prasiddhaḥ | etadvayaṃ ca vāmapārśve sthitamiti bhāvaḥ |
dakṣiṇāṅge dakṣiṇapārśve yakṛt kālakhaṇḍaṃ mataṃ etadapi śoṇitajam | atha
teṣāṃ śarīre vyāpāramāha - udānavāyorityādi | phupphusaḥ udānavāyoḥ
kaṇṭhasthitavāyorādhāraḥ āśrayaḥ procyate budhairiti śeṣaḥ | plīhā
raktavāhiśirāmūlamākhyātam | plīheti ‘vunarūvā’ śabdavācyaḥ | yakṛt rañjakasya
pittasya sthānaṃ raktasya ca sthānamiti | tilaṃ tu śoṇitakiṭṭaprabhavaṃ
dakṣiṇāśritaṃ yakṛtsamīpe klomasaṃjñakaṃ bhavati | tacca jalavāhiśirāmūlaṃ
kathitam, ata eva tṛṣṇācchādanakaṃ pratipāditam | tṛṣṇā pipāsā tasyāśchādanaṃ
karotītyarthaḥ || 43 || 44 ||
Kāśīrāma Vaidya. tadvāme hṛdayādayo
vāmabhāge phupphusaṃ plīhā ca dakṣiṇe yakṛttilaṃ ca | taduktaṃ suśrute -
‘kaphaśoṇitayoścāpi prasādo hṛdayaṃ smṛtam | tasyādho vāmataḥ plīhā dakṣiṇe
kloma ucyate ||’ tatraiva yakṛto vidhānāt hṛdayaṃ cetanaṃ smṛtamiti spaṣṭam ||
plīhāmāha - raktavāhiśirāmūlaṃ (iti) | raktasya saṃśrayaḥ āśrayaḥ |
spaṣṭamanyat | tilavṛkkau āhārajalavāhiśirāmūlau, tilaṃ kiṃ bhūtaṃ
tṛṣṇācchādanakam || 43 || 44 ||
vṛkkau puṣṭikarau proktau jaṭharasthasya bhedataḥ
||45 || vīryavāhiśirādhārau vṛṣaṇau
pauruṣāvahau | garbhādhānakaraṃ liṅgamayanaṃ vīryamūtrayoḥ
|| 46|| hṛdayaṃ cetanāsthānamojasaścāśrayo
matam |
Āḍhamalla. vṛṣaṇaliṅgayoḥ svarūpamāha -
vṛkkau kukṣigolakau tau tu raktamedaḥ prasādasaṃbhavau, prasādaḥ sāraḥ; ata
eva jaṭharasthasya medasaḥ puṣṭikarau kathitau tatsaṃbhavatvāt |
jaṭharagrahaṇamanyasthānāśritamedoniṣedhārtham | tathāhi - ‘sthūlāsthiṣu
viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate’
iti | vṛṣaṇau aṇḍau tau ca māṃsā'sṛkkaphamedaḥprasādasaṃbhavau vīryavāhināṃ
śirāṇāmādhārāvayavāśritāvityarthaḥ | ata eva pauruṣāvahau puruṣasya dharmaḥ
pauruṣaṃ puruṣārthakāriṇāvityarthaḥ | yataḥ ‘ākṛṣṭāṇḍasya puṃsaśca
strīpraharṣo na jāyate’ iti || garbhādhānakaramiti | liṅgaṃ mehanaṃ tacca
grīvayā saha hṛdayanibandhanīnāṃ catasṝṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ prarohamiti garbhā-
dhānakaraṃ garbhotpādakamityarthaḥ | ata eva śukramūtrayorayanaṃ mārgamiti |
taduktaṃ - ‘dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ | mūtrasrotaḥ
pathaḥ śukraṃ puruṣasya pravartate’ iti | hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ
tacca śoṇitakaphaprasādajaṃ cetanāsthānamiti | tadviśeṣeṇa caitanyapadaṃ
kathitam | sāmānyena tu sakalaśarīrameva cetanāsthānam | taduktaṃ carake
-‘cetanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ |
keśalomanakhāgrāntamaladravaguṇairvinā’ iti | ojasaścāśrayaṃ matamiti | ojo'pi
kṛtsnadhātusnehaḥ | yathā kṛtsnaśarīroddhṛtaṃ ghṛtaṃ dhātūnāṃ
tejaḥśabdenāmananti | yaduktaṃ ‘rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ snehaḥ| yathā
kṛtsnaṃ yat paraṃ tejaḥ tat khalvojastadeva balamityucyate’ | tantrāntare tu
oja:śabdena raso'pyucyate | jīvaśoṇitamapi oja:śabdena kathayanti kecit |
śleṣmāṇamavikṛtamojaḥśabdenāpare vadantīti
|| 45||46||
Kāśīrāma Vaidya. jaṭharasthasya medasaḥ
vṛkkau puṣṭikarau jñeyau, bukkāgramāṃsaṃ vṛkkamiti vaidyāḥ | vṛṣaṇau aṇḍau
bījavāhiśirādhārau proktau, bījaṃ vīryaṃ tadvāhinī yā śirā tasyā ādhārau
kiṃbhūtau pauruṣāvahau | liṅgaṃ garbhādhānakaraṃ, tadbījamūtrayoḥ ayanaṃ
sthānaṃ, bījaṃ śukram | hṛdayaprayojanamāha cetanāsthānaṃ jñānasthānaṃ tathā
ojasaḥ āśrayaṃ sthānaṃ ojaḥ sarvadhātūnāṃ sāraḥ | tathā ca vāgbhaṭe ojastejo
hi dhātūnāṃ śukrāntam || 45 || 46 ||
śirā dhamanyo nābhisthāḥ sarvā vyāpya sthitāstanum | puṣṇanti cāniśaṃ vāyoḥ
saṃyogātsarvadhātubhiḥ ||47||
Āḍhamalla. idānīṃ
śarīrapoṣaṇavyāpāramāha - śireti | nābhisthā: nābhisthitamūlā: sarvaṃ
sakalaśarīraṃ vyāpya sthitāśca matāḥ | śirā dhamanyaḥ saraṇāt sirāḥ,
dhamanāddhamanyaḥ, aniśamityaharniśam | tanuṃ śarīraṃ puṣyanti poṣayanti tatra
taruṇānāṃ śarīraṃ puṣṇanti | vṛddhānāṃ ca pālayantītyabhiprāyaḥ |
cakārādanugṛhṇanti arthāt paripālayantītyarthaḥ | taduktaṃ - ‘sa evānnaraso
vṛddhānāṃ paripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati’ iti | kutaḥ poṣayantītyata āha
- vāyoḥ saṃyogādityādi | vāyoranilasya saṃyogāt prākṛtasahāyāt | tathāhyuktaṃ
‘kriyāṇāmapratighātamamoho buddhikarmaṇām | karotyanyān guṇāṃścāpi svāḥ sirāḥ
pavanaścaran’ iti | kaiḥ kṛtvā ityāha - sarvadhātubhiriti | sarve dhātavo
rasādyāḥ | etena sarvāsāṃ sāmānyaṃ karma nirdiṣṭam, tathāca - ‘yābhiridaṃ
śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhirupasnihyate anugṛhyate
cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣairiti’ | nanu - nābhisthā: kathaṃ sakalaśarīraṃ
puṣṇantītyāśaṅkya tantrāntarāt samādhānamāha | tadyathā - ‘vyāpnuvantyabhito
dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ śirāḥ | pratānaṃ padminīkandādbisādīnāṃ yathā jalam’
iti || 47 ||
nābhistha: prāṇapavanaḥ spṛṣṭvā hṛtkamalāntaram
||48|| kaṇṭhādbahirviniryāti pātuṃ
viṣṇupadāmṛtam | pītvā cāmbarapīyūṣaṃ25
punarāyāti vegataḥ
|| 49 || prīṇayandehamakhilaṃ
jīvayañjaṭharānalam |
Āḍhamalla. atha prāṇānilasya
śarīravyāpāramāha - nābhistha iti | prāṇapavanaḥ prāṇānilaḥ prāṇāśrito
vāyuriti tātparyārthaḥ | prāṇā agnisomādayaḥ, nābhistha iti kāraṇāt nābhau
sthitaḥ sakalaśarīravyāpakatvāt, etena nābhyāvṛtaśirāsvapi sthita iti bhāvaḥ |
taduktaṃ -nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā | śirābhirāvṛtā
nābhiścakranābhirivārakaiḥ’ iti | yathā -‘brahmarandhrānnābhicakraṃ
dvādaśāramavasthitam | lūteva tantujālasthā tatra jīvo bhramatyayam ||
suṣumnayā brahmarandhramārohatyavarohati | jīvaḥ prāṇasamārūḍho rañjakaḥ
sphaṭiko yathā’ iti | tasya kāraṇatvaṃ ca tantrāntare'pi kathitam | yathā
-‘teṣāmuṣṇatamaḥ prāṇo nābhikandādadhaḥsthitaḥ | caratyāsye nāsikāyāṃ nābhau
hṛdayapaṅkaje || śabdoccāraṇaniśvāsocchvāsakāsādikāraṇam |’ iti | evaṃvidhaḥ
prāṇānilaḥ hṛtkamalāntaraṃ hṛdayakamalasyābhyantaraṃ spṛṣṭvā prabodhya
kaṇṭhādbahirviniryāti | arthāt kaṇṭhamullaṅghya śirasi prāpta iti
tātparyārthaḥ | kuta ityāha -viṣṇupadāmṛtaṃ pātuṃ viṣṇupadaṃ
brahmarandhrāśritaṃ26
tatrāśritamamṛtaṃ pīyūṣam | ata evāhurācāryāḥ - ‘cakraṃ sahasrapatraṃ tu
brahmarandhre sudhādharam | tatsudhāsāradhārābhirabhivardhayate tanum’ iti |
mūlabhārate'pi - ‘brahmarandhre sthito jīvaḥ sudhayā saṃpluto yadā |
tuṣṭigītādikāryāṇi saprakarṣāṇi sādhayet’ iti | pītvetyādi | sa evānilaḥ
ambarapīyūṣaṃ brahma- randhrāśritamamṛtaṃ pītvā arthāt samādāya punariti
tenaiva pathā vegatastatkṣaṇādeva āyāti svasthāna iti śeṣaḥ | tādṛśasya tasya
kāryamāha - prīṇayannityādi | akhilaṃ dehaṃ prīṇayan sannāste iti bhāvaḥ |
akhilamiti | śikhādicaraṇaparyantaṃ na kevalaṃ dehaṃ puṣṇāti api tu jīvaṃ
jaṭharānalaṃ ca | jīvaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ | sa ca brahmarandhre sthitaḥ
jaṭharānalaḥ pācakāgniḥ tasya pācakādiśaktiṃ karotītyabhiprāyaḥ | nanu
dehagrahaṇena jīvānalādīnāṃ grahaṇameva tatkathaṃ pṛthaguktaḥ ? ucyate -
dehagrahaṇasāmānyenāṅgapratyaṅgavibhāgo'bhihitaḥ | jīvānilau tu viśeṣeṇa
tanmūlau | ata eva ‘śarīrādbhinno jīva’ iti śrutiḥ | tasmāt pṛthaguktau na
doṣaḥ | yataḥ - ‘āyurvarṇo balaṃ svāsthyamutsāho'pacayaprabhāḥ |
ojastejo'gnayaḥ prāṇāścoktā dehe'gnihetukāḥ || śānte'gnau mriyate yukte
ciraṃjīvatyanāmayaḥ | rogī syādvikṛte mūlamagnistasmānnirucyate’ iti
|| 48 ||
|| 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyadapi vāyoḥ
kāryamāha - prāṇapavanaṃ hṛdayastho vāyuḥ viṣṇupadāmṛtaṃ pātuṃ kaṇṭhādbahiḥ
viniryāti ambarapīyūṣaṃ pītvā punaḥ vegataḥ āyāti | kiṃ kṛtvā hṛtkamalāntaraṃ
spṛṣṭvā nābhisthaḥ san jaṭharānalaṃ jīvayan akhilaṃ dehaṃ prīṇayan punaryātīti
yojanā | yadvā nābhisthaḥ prāṇapavana iti pāṭhastatra evamanvayaḥ | prāṇināṃ
yaḥ pavano nābhisthaḥ san hṛtkamalāntaraṃ spṛṣṭveti jñeyaṃ; śeṣaṃ tathaiva ||
nanu - ‘hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ’ ityuktatvāt kathaṃ
nābhisthaḥ prāṇapavano bhavatīti dūṣaṇam ? ucyate nābhistho yo'dhaḥ | asya
vyākhyā ca prāṇināṃ prāṇā nābhisthāḥ yataḥ prāṇaśirā nābhiṃ vyapāśritāḥ,
tatkutaḥ; yataḥ nābhiḥ śirābhirāvṛtā kevalaṃ ārāścakranābhiriveti yojanā |
prakarṣeṇa anantīti prāṇāḥ prāṇavāyavastenāṅgādibhedena daśadhā ‘evaṃ
daśavidho vāyuḥ prāṇarūpeṇa saṃñcare’dityukteḥ | yadyapi prāṇaśabdena
indriyārohī jīvātmādivāyavo gṛhyante tathāpyatra śirāsu gatimattvādvāyoreva
grahaṇaṃ daśavidhāḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca tatra prāṇo
hṛnnābhipādāṅguṣṭhapravṛttiḥ apānastrikakaṭipṛṣṭhapārśvapādapāyūpasthavṛttiḥ,
samāno hṛnnābhisarvasandhipravṛttiḥ, udāno hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyavṛttiḥ,
vyānastvagvṛttiriti pañcavāyavaḥ sāṃkhyenoktā iti bhāvaḥ | vṛttirgamanaṃ
striyāṃ ktin | vṛtyate iti vṛttiḥ vāyustasyaiva prāṇasaṃjñeti suśrutābhiprāyaḥ
| tathaiva śirāvarṇane śārīre dhanvantarivacanam ‘nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ
prāṇanābhiṃ vyapāśritāḥ | śirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ’ || prāṇāḥ
pañcaprāṇāḥ, yadvā daśa prāṇāḥ daśadhā prāṇavāyurityuktatvāt ‘evaṃ daśavidho
vāyuḥ prāṇarūpeṇa sañcare’diti vāsudevānubhavaḥ | tathāca rāvaṇavacanaṃ
‘niyamitaprāṇairmuhurmṛgyate’ niyamitāḥ prāṇā daśadhā prāṇavāyavo yaiste
niyamitaprāṇāḥ yoginaḥ taiḥ parameśvaro hṛdi muhuḥ mṛgyate vicāryate
ityetasyārthaḥ, tasmānna doṣaḥ || 48 || 49
||
śarīraprāṇayoreva saṃyogādāyurucyate
|| 50 || kālena tadviyogācca pañcatvaṃ
kathyate budhaiḥ | na jantuḥ kaścidamaraḥ pṛthivyāṃ jāyate kvacit | ato
mṛtyuravārya: syāt kiṃtu rogānnivārayet
||51 ||
Āḍhamalla. idānīṃ āyuṣaḥ svarūpamāha --
athāyurlakṣaṇaṃ tadviparītalakṣaṇaṃ cāhaśarīreti | evaṃ pūrvoktābhiprāyāt
śarīraprāṇayoḥ saṃyogādāyurucyate kathyate, āyuriti bhūtātmanaḥ
śarīranidhanaparyantaṃ
dharmādharmanimittakasāṃsārikasukhaduḥkhopabhogasādhanam | tadviparītamāha -
kālenetyādi | kālo'pi svayambhūreva kathitaḥ | tathāca - ‘kālo hi nāma
svayambhūranādimadhyanidhanaḥ’ ityādi | bhūtāni saṅkalayati saṃharaṇāditi
kālaḥ, sukhaduḥkhābhyāṃ bhūtāni yojayatīti vā kālaḥ | athavā kalayati
mṛtyusamīpaṃ nayati iti kālaḥ, īdṛgvidhenetyarthaḥ | tadviyogāditi tayoḥ
prāṇaśarīrayorviyogāt viśleṣāt pañcatvaṃ maraṇaṃ kathyate budhairiti śeṣaḥ |
ata evāha ācāryaḥ - na janturityādi | rogān nivārayet | vaidya iti śeṣaḥ |
taduktaṃ vaidyalakṣaṇe - ‘vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ |
etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ’ iti | śeṣaṃ subodham
|| 50 || 51 ||
Kāśīrāma Vaidya. budhaiḥ
śarīraprāṇayogādāyuḥ ucyate, kāle āyuṣo niḥśeṣeṇa tadviyogāt
prāṇaviyogātpañcatvaṃ kathyate, pañcatvaṃ maraṇam, yataḥ mṛtyoḥ pratīkāro
nāsti rogāṇāṃ pratīkārosti ato rugbhyastanuṃ rakṣedityāha na janturiti |
avāryo dūrīkartumaśakyaḥ || 50 || 51 ||
yāpyatvaṃ yāti sādhyastu yāpyo gacchatyasādhyatām | jīvitaṃ hantyasādhyastu
narasyā'pratikāriṇaḥ || 52 ||
Āḍhamalla. idānīṃ sādhyasya
vyādherapratikriyamāṇatvādavasthāntaraprāptimāha - yāpyatvamiti | apratikāriṇo
narasyāturasya susādhyo vyādhiryāpyatvaṃ yāti, kintu uktavyādhiḥ sādhyatāṃ
prāpya paścādyāpyatvaṃ prāpnotīti bhāvaḥ | yāpyo'pyasādhyatāṃ gacchati
asādhyo'pi jīvitaṃ hantīti | apratikāriṇa iti rogāpanayanādikakriyārahitasya,
ata evotpannamātraṃ eva vyādhiḥ pratikāryaḥ | taduktaṃ - ‘jātamātre
cikitsyastu nopekṣyo'lpatayā gadaḥ | vahniśatruvidhaistulyaḥ svalpo'pi
vikarotyasau’ iti | yāpya ityasādhyabhedaḥ | tathāca - ‘asādhyo dvividho jñeyo
yāpyo yaścāpratikriya:’ iti | tatra tu ‘yāpanīyaṃ tu jānīyāt kriyāṃ dhārayate
tu ya: | kriyāyāṃ tu vinivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||’ iti |
apratikriyaścikitsāvarjitaḥ, niyataprāṇahara ityarthaḥ | sādhyo'pi dvividhaḥ
susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca | tatraikadoṣotpanno nirupadravo'cirotpanna
ityādilakṣaṇaḥ sukhasādhyaḥ śastrādisādhanaḥ kṛcchra iti
|| 52 ||
Kāśīrāma Vaidya. roganivāraṇe
sādhyādibhedamāha | apratikāriṇaḥ cikitsāmakurvataḥ puruṣasya sādhyo roga:
yāpyatāṃ yāti | yāpyaḥ asādhyatāṃ yāti gacchati | asādhyo jīvitaṃ hantīti
yojanā || 52 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yata: | ato rugbhyastanuṃ rakṣennaraḥ
karmavipākavit || 53 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
dharmādisādhanaśarīrasya rakṣāṃ nirdiśannāha - idānīṃ dehasya
catuḥpadārthasādhanabhūtasya rakṣāṃ nirdiśannāha - dharmeti | yato hetoḥ
śarīraṃ dharmādīnāṃ sādhanamasti ataḥ kāraṇāt rugbhyo vyādhibhyastanuṃ śarīraṃ
rakṣet | ko rakṣet ? ityāha - naraḥ karmavipākaviditi karma śubhāśubhaṃ tasya
vipākaḥ phalaṃ taṃ jānātīti karmavipākavit, etenādṛṣṭajanyaphalaṃ saccintya
tatparo bhūtvā kṛtadānapūrvakaṃ karma kuryādityabhiprāyaḥ | yata: -
‘pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ vyādhirūpeṇa tiṣṭhati | ato dānādikaṃ kuryāt
prasamīkṣya vicakṣaṇaḥ ||’ iti ||53||
Kāśīrāma Vaidya. yataḥ
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ ataḥ rugbhyo rakṣediti pūrveṇaiva
saṃbandhaḥ | ataḥ karmavipākavit narastanuṃ rakṣet karmavipākavittannidānajñaḥ
|| 53 ||
dhātavastanmalā doṣā nāśayantyasamāstanum | samāḥ sukhāya vijñeyā
balāyopacayāya ca || 54 ||
Āḍhamalla. atha doṣādīnāṃ
vaiṣamyenāvasthāmāha -- dhātava iti | sukhaṃ svasthatā,
balamāṅgikamojaḥsaṃjñakam upacayaṃ śarīrasya vṛddhirūpā santatiḥ | tanmalā iti
dhātumalāḥ | samā iti svaparimāṇasthitāḥ iti yadvivaraṇaṃ kṛtaṃ tatteṣāṃ
svabhāvaparimāṇaṃ ca tantrāntarīyavākyena darśayannāha | tadyathā - ‘yaḥ
prasādaparo'nnasya paraṃ jīrṇasya sarvaśaḥ | sa raso'ñjalayastasya nava deheṣu
dehinaḥ | raktasyāñjalayastvaṣṭau śakṛtaḥ sapta sarvaśaḥ | pittasyāñjalayaḥ
pañca ṣaṭ kaphasya pracakṣate || mūtrasya vidyāccatvāro vasāyāścāñjalitrayam |
dvāvañjalī medasastu majjña ekāñjalirmataḥ || śukrasyārdhāñjalirjñeyo
mastiṣkasyojasastathā | catvāro'ñjalayaḥ strīṇāṃ rajasaḥ prakṛtisthitiḥ ||
dvāvañjalī prasūtāyā: stanyasyāpi hi yoṣitaḥ |
pramāṇametaddhātūnāmaduṣṭānāmudāhṛtam || hīnāḥ syustatpramāṇāttu
pravṛddhāścāpi dhātavaḥ | yojayanti vikāreṣu doṣā vṛddhikṣayapradāḥ’ iti | ata
evāha vāgbhaṭaḥ – ‘rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā’ iti | anyacca -
‘vikṛtāḥ prakṛtā dehaṃ ghnanti te vardhayanti ca’ iti | tathāca carake'pi -
‘vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate | sukhasaṃjñakamārogyaṃ vikāraḥ
svayameva ca’ iti || 54 ||
Kāśīrāma Vaidya.
dhātvādīnāmasamatvasamatvābhyāṃ śarīrasya duḥkhasukhe āha - dhātavaḥ rasādyāḥ
sapta tanmalāḥ dhātumalāḥ, doṣā vātādaya asamāḥ hīnādhikāḥ tanuṃ nāśayanti
samāḥ svapramāṇasthā: sukhā jñeyāḥ tathā balāya dhātuvṛddhau upacayāya
sthaulyāya || 54 || iti kālādivivaraṇaṃ
samāptam ||
atha sṛṣṭikramaḥ | jagadyoneranicchasya cidānamdaikarūpiṇaḥ | puṃso'sti
prakṛtirnityā praticchāyeva bhāsvataḥ ||55||
Āḍhamalla. pūrvamuktamādiśabdāt
sṛṣṭikramaśārīragrahaṇaṃ atastaṃ darśayannāha --jagadyoneriti |
jagadyonerityādiṣu sā nityā prakṛtirasti iti viṣayaḥ | yathā bhāsvato
mārtaṇḍasya praticchāyeva pratibimbamiva sā nityā astīti śrutiḥ | prakṛteḥ
paryāyamavyaktaṃ nāma kathitam | kīdṛśasya ? tamāha -jagadyoneriti | akhilasya
jagato yoni saṃbhavahetustasyeti | yadvā jagacchabdena
pṛthivyādayo'bhidhīyante kārye kāraṇopacārāt | teṣāṃ
yonirutpattistasyetyarthaḥ | etenābhivyaktihetutvamuktam | punaḥ kīdṛśasya ?
anicchasyeti | icchā ahaṃkārasyotpādinī pratipāditā tayā rahitasyetyarthaḥ |
etena nirvikāratvamuktam | punaḥ kiṃbhūtasya ? cidānandaikarūpiṇa iti | cit
jñānam ānandaṃ parabrahmāvabodhalakṣaṇaṃ dharmaḥ, tadvayamevaikaṃ rūpaṃ yasya
| yadvā - cit svarūpānandamevaikaṃ rūpaṃ yasya jñānānandasyetyabhiprāyaḥ |
tathāhyuktam - ‘asti brahma cidānandaṃ svayaṃ jyotirnirañjunam| īśvaro
liṅgamityuktamadvitīyamayaṃ vibhuḥ || nirvikāraṃ nirākāraṃ
sarveśvaramanīśvaram | sarvaśakti ca sarvajñaṃ tadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ |
anādyavidyopahitā yathāgnervisphuliṅgakāḥ’ iti
|| 55 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha sṛṣṭikramaḥ |
āyurvedasya phalaṃ cikitsā puruṣasya, puruṣastu caturviṃśatitattcajīvātmanaśca
svarūpa- nirūpaṇāya sṛṣṭikramamāha | puṃsaḥ cidānandanirūpitasya prakṛtiḥ
nityā asti | keva bhāsvataḥ sūryasya praticchāyā iva | kathaṃbhūtasya puṃsaḥ |
jagadyoneḥ jagadutpādakasya | jagacchabdena pṛthivyādayaḥ | nanu gacchatīti
jagat teṣā- mutpatau samavāyikāraṇam | punaḥ kathaṃbhūtasya | anicchasya
icchārahitasya | punaḥ kathaṃbhūtasya | cidānandaikarūpiṇaḥ cidānandameva ekaṃ
rūpaṃ yasya | anena īśvarasya nityatvāt tairapi nityatvaṃ pratipāditam
|| 55 ||
acetanādi caitanyayogena paramātmanaḥ | akarodviśvamakhilamanityaṃ nāṭakākṛti
|| 56 ||
Āḍhamalla. idānīṃ acetaso nāryāḥ
prakṛteḥ puruṣasya caitanyayāgena sṛṣṭyutpattimāha - atha kartṛttvanimittatayā
pūrvaślokena saṃbandhaḥ | tena sā mūlaprakṛtiḥ paramātmano yogena kṛtvā
akhilaṃ viśvamakaroditi tātparyārthaḥ | yogaścittavṛttinirodhalakṣaṇaḥ |
akhilaṃ carācarātmakaṃ, kīdṛśaṃ ? tadāha - aceta- nādīti |
acetanamavyaktamādiryasya tadacetanādi, caitanyamiti cetanānvitam | nanu
kathamacetanasya kāraṇatvaṃ prava- rtate ? tadasaṅgatamiti, satyaṃ - yathā
vatsavivṛddhyarthaṃ kṣīrasaṃjñaṃ kāraṇatvena pravartate tadvaditi | anyat
savistaraṃ vistarabhayānna likhitam | punaḥ kīdṛśam ? anityamiti
vināśighaṭapaṭādivat | punaḥ kathaṃbhūtaṃ ? nāṭakākṛti nāṭakasvarūpaṃ
aindrajālikavastuvaditi bhāvaḥ || 56 ||
Kāśīrāma Vaidya. acetanetyādi | acetanā
jaḍā api prakṛtiḥ paramātmanaḥ caitanyayogena akhilaṃ viśvam akarot, kibhūtaṃ
viśvam | anityaṃ naśvaram, punaḥ kiṃbhūtam | nāṭakākṛti indrajālavat akhilaṃ
sthāvarajaṃgamādilakṣaṇaṃ viśvaśabdasya sarvāditvāt triṣu caritatvādatra
napuṃsake || 56 ||
prakṛtirviśvajananī pūrvaṃ buddhimajījanat
|| 57 || icchāmayīṃ
mahadrūpāmahaṅkārastato'bhavat | trividhaḥ so'pi saṃjāto rajaḥsattvatamoguṇaiḥ
||58||
Āḍhamalla. idānīṃ sṛṣṭyutpattyupakrame
prakṛte buddhyādīnāha – idānīmekena kāraṇena sarveṣāṃ kāryāṇāmutpattikramamāha
- prakṛtiriti | prakṛtirityavyaktāparaparyāyā pūrvamādau buddhiṃ mahāniti
vikārasaṃjñaṃ ajījanadutpādayāmāsa | kīdṛśīm ? icchāmayīṃ,
sattvarajastamoguṇa- svabhāvairnānātmikāmityarthaḥ | punaḥ kīdṛśīṃ ?
mahudrūpām iti mahāniti rūpaṃ paryāyanāma yasyāḥ sā tathā tāṃ | yadvā
nirmalasphaṭikopalaprakhyāṃ sattvasamudrekatvāt| tata iti buddhitattvāt
ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇo'bhavat | sa eva sattvādiguṇaiḥ kṛtvā trividhaḥ
sañjātaḥ, trividha iti vaikārikastaijaso bhūtādirityartha: | tatra vaikārikaḥ
sāttvikaḥ, taijaso rājasaḥ, bhūtādistāmasa iti
|| 57 || 58 ||
Kāśīrāma Vaidya. prakṛtītyādi |
kiṃbhūtāṃ buddhiṃ icchāmayīṃ | punaḥ mahadrūpāṃ, tataḥ buddheḥ
sakāśādabhavaditi yojanā | prakṛtīti prakarṣeṇa kriyate anayā iti prakṛtiḥ
guṇānāṃ sāmyaṃ prakṛtiḥ sattvarajastamasāṃ sāmyādyavasthā prakṛtiriti sāṃkhye
sā prakṛtiraṣṭadhā bhedabhinnā | tathācoktaṃ suśrute - ‘avyaktaṃ
mahānahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇītyaṣṭau prakṛtayaḥ’ | gītāyāṃ coktam -
‘bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca | ahaṃkāra’ iti pañcabhedabhinnā
prakṛtiraṣṭadhā ato buddhyādayo vakṣyamāṇāḥ prakṛterbhedā buddhijñānasvarūpā
icchāmayīṃ icchāsvarūpāṃ mahadrūpāṃ bahurūpām | yataḥ gītāyāmuktam -
‘bahuśākhā hyanantāśca buddhayo vyavasāyinā’miti | sa ahaṃkārastrividho
bhavatītyāha - so'pyahaṃkāraḥ rajaḥsattvatamoguṇaistrividhaḥ saṃjātaḥ abhavat
|| 57 || 58 ||
tasmātsattvarajoyuktādindriyāṇi daśābhavan | manaśca jātaṃ tānyāhuḥ
śrotratvaṅnayanaṃ tathā
|| 59 ||
jihvāghrāṇavacohastapādopasthagudāni ca | pañca buddhīndriyāṇyāhuḥ
prāktanānītarāṇi ca ||60|| karmendriyāṇi
pañcaiva kathyante sūkṣmabuddhibhiḥ |
Āḍhamalla. tasmādindriyāṇi
bhavantītyāha - atha trividhasyāpi tasya kāryamāha - tasmāditi |
tasmādityahaṅkārāt daśendriyāṇyabhavan na kevalaṃ daśasaṃkhyākāni - mano'pi
indriyasaṃjñamutpannam | kīdṛśādahaṅkārādityāha - sattvarajoyuktāditi |
sattvarajograhaṇāt tamo'pi prāptameva yataḥ sāttvikādahaṅkārāt rājasasahāyāt
tamomātrayānuviddhādekādaśendriyāṇyutpadyanta iti bhāvaḥ | eke tasmādityasya
sthāne'tra sattvarajoyuktāditi paṭhanti vyākhyānayanti ca tānīndriyāṇi ca |
sāṃkhye tu ahaṅkārāṇi kathitāni vaidyake bhautikānītyabhiprāyaḥ | tatra pañca
prāktanāni śrotrādīni buddhīndriyāṇyāhuḥ | buddherāśrayatvāt | prāktanāni
pūrvapaṭhitāni itarāṇyavaśiṣṭāni pañca karmendriyāṇi kathyante teṣu
karmaṇāmāśrayatvāt | pūrvāṇi pañca śrotratvaṅnayanajihvāghrāṇāni itarāṇi ca
pañca vacohastapādopasthagudādīni | sūkṣmabuddhibhiriti grahaṇena
mano'pyubhayātmakaṃ sūcyate | buddhyātmakakarmātmakamityarthaḥ |
buddhīndriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ ca manodhi'ṣṭhānānāmeva pravṛtteḥ
|| 59 || 60 ||
Kāśīrāma Vaidya.
tasmātsattvarajoyuktādahaṃkārāt daśa indriyāṇi abhavan, ekādaśaṃ manaḥ | teṣāṃ
nāmānyāha mana ekādaśaṃ tāni daśa śrotraṃ karṇadvayaṃ tvak tvacā, nayanaṃ
netrayugmaṃ jihvā prasiddhā, ghrāṇaṃ nāsārandhre vaco vadanaṃ hastau dvau,
pādaṃ dve upasthaṃ meḍhraṃ yoniśca gudaṃ prasiddham | daśendriyāṇāṃ madhye
pañca buddhīndriyāṇi pañca karmendriyāṇi bhavanti tayorbhedamāha - pañca
buddhīndriyāṇyāhuḥ proktāni tānītarāṇi ceti prāktanāni śrotrādīni pañca
buddhīndriyāṇi buddhirāśrayatvāt itarāṇi vācaḥprabhṛtīni pañca karmendriyāṇi
karmāśrayatvāt sūkṣmabuddhibhiretāni kathyante iti yojanā
||59||60||
rajaḥsattvaguṇotkṛṣṭādahaṅkārādathābhavat27
|| 61 || tanmātrapañcakaṃ tasya nāmānyuktāni
sūribhiḥ | śbdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam
|| 62 || rasatanmātrakaṃ gandhatanmātraṃ
ceti tadviduḥ | tanmātrapañcakāttasmātsaṃjātaṃ bhūtapañcakam
|| 63 || vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ ca
tanmatam |
Āḍhamalla.
trividhāhaṃkārāttanmātrāpañcakaṃ bhavati atastadāha - raja ityādi |
athānantaram, ahaṃkārāditi ahaṃkāro bhūtādisaṃjñā tasmāditi
tāmasarūpādityabhiprāyaḥ | kīdṛśādityāha - rajaḥsattvaguṇotkṛṣṭāditi
rājasasahāyāt sattvamātrayā'nuviddhāt tāmasādahaṅkārādityarthaḥ |
īdṛśāttanmātrapañcakaṃ bhavatīti tātparyārtha: | sā sā mātrā yasmin
tattanmātraṃ taccānudbhūtasvabhāvaṃ bāhyendriyāgrāhyaṃ vakṣyamāṇaśabdādīnyeva
pañcatanmātrāṇīti | tacca yogibhireva grāhyam | tanmātrapañcakāditi |
tasmātpūrvoktāttanmātrapañcakāt, śabdāderbhūtapañcakaṃ vyomādikaṃ sañjātaṃ
samyak prakāreṇotpadyata iti | samyak prakāragrahaṇenaikottaraparivṛddhiḥ
sūcyate | tadyathā śabdatanmātrācchabdatadguṇaṃ vyoma, śabdatanmātrasahitāt
sparśatanmātrāt śabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśatanmātrasahitāt
rūpatanmātrācchabdasparśaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūpa-
tanmātrasahitādrasatanmātrāt śabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ,
śabdasparśarūparasatanmātrasahitāt gandhatanmātrāt
śabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthivī | patañjalimatānusāriṇaśca śabdādibhyo
vyomādīnāmutpattimicchanti ||61-63||
Kāśīrāma Vaidya.
tamaḥsattvaguṇotkṛṣṭādahaṃkārāttanmātrapañcakamabhavat, tasya nāmāni sūribhiḥ
uktāni tāni nāmānyāha -śabdatanmātrakaṃ śrotrasvarūpam, sparśatanmātrakaṃ
tvagmātrakaṃ tvaksvarūpam; rūpatanmātrakaṃ nayanamātrakaṃ nayanasvarūpam;
rasatanmātrakaṃ jihvāmātrakaṃ jihvāsvarūpam, gandhatanmātraṃ ghrāṇamātraṃ
ghrāṇasvarūpam, tanmātrapaṃñcakāt bhūtapañcakaṃ jāyata ityāha - tasmāt
śrotrādipañcatanmātrāt bhūtapañcakaṃ saṃjātaṃ bhavatītyadhyāhāraḥ |
tadbhūtapañcakaṃ vyomānilānalajalakṣoṇīrūpaṃ mataṃ kathitaṃ vyoma ākāśaṃ,
anilo vāyu:, analo'gniḥ, jalaṃ prasiddhaṃ, kṣoṇī pṛthivī, tadrūpaṃ teṣāṃ
svarūpam || 61-63 ||
śabda: sparśaśca rūpaṃ ca rasagandhāvanukramāt
||64|| tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ
sthūlabhāvamupāgatāḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ tanmātrāṇāṃ
viśeṣānāha - idānīṃ pañcakānāṃ tanmātrakāṇāṃ viśeṣā ucyante - śabda iti |
anubhavayogyaiḥ sukhaduḥkhamo- harūpadharmairviśeṣyanta iti viśeṣāḥ, te
śabdasparśarūparasagandhāḥ | tanmātrāṇi tvaviśeṣāṇi yatastāni anubhavayogyaiḥ
sukhādibhirviśeṣaṃ kartuṃ na śakyate sūkṣmatvāt | ata eva sthūlabhāgamupāgatā
amī viśeṣā ityarthaḥ | kecidamuṃ ślokaṃ tanmātrapañcakādanantaraṃ paṭhanti
saṅgatatvāt || 64 ||
Kāśīrāma Vaidya. śabdaḥ
śrotraviśeṣabhāvaḥ, rūpaṃ netraviśeṣabhāvaḥ, raso jihvāviśeṣabhāvaḥ; gandhaḥ
ghrāṇaviśeṣabhāvaḥ ete tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syu:| kiṃbhūtā sthūlabhāvatvaṃ
prāptāḥ | ete śabdādayaḥ || 64 ||
buddhīndriyāṇāṃ pañcaiva śabdādyā viṣayā matāḥ||65||
karmendriyāṇāṃ viṣayā bhāṣādānavihāritāḥ | ānandotsargakau caiva
kathitāstattvadarśibhiḥ || 66||
Āḍhamalla. athendriyāṇāṃ viśeṣāṇāṃ
viṣayān darśayannāha - buddhīndriyāṇāmiti | śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇānāṃ
śabdādyā iti śabdasparśarūparasagandhāḥ ete tu teṣāmanukrameṇa boddhavyāḥ |
karmendriyāṇāmiti vacohastapādopasthagudānāṃ yathākramaṃ
bhāṣādānavihārānandotsargā viṣayāḥ kathitāḥ, bhāṣā vacanaṃ, ādānaṃ grahaṇam,
vihāro'tra calanādikam, ānando harṣaḥ, utsargo malaparityāgaḥ, iti
tattvadarśibhiḥ puruṣaiścaturviṃśatitattvarahasyajñāpakairityarthaḥ
||65||66 ||
Kāśīrāma Vaidya. pañcajñānendriyāṇāṃ
viṣayāḥ kathitāḥ, tatra śabdaḥ śrotraviṣayaḥ, sparśaḥ tvagviṣayaḥ, rūpaṃ
netraviṣayaḥ; rasaḥ jihvāviṣayaḥ, gandhaḥ ghrāṇaviṣayaḥ; karmendriyāṇāṃ
bhāvādayo viṣayāḥ kathitāḥ | viśeṣā anubhavāḥ; pakṣe
sukhaduḥkhamoharūpairdharmairviśeṣyanta iti viśeṣāḥ atra karmaṇi ghañ
pratyayaḥ | tanmātrāṇi tvagviśeṣāṇi patyastānyanubhavayogyaiḥ
mukhādibhirviśeṣeṣu na śakyante sūkṣmatvāt | tataḥ vacasaḥ bhāṣā bhāṣaṇaṃ,
jihvayā adanaṃ bhakṣaṇaṃ, pādasya vihāratā gamanāgamanam, upasthasya
yoniliṅgayoḥ ānandaḥ strīpuruṣasaukhyaviśeṣaḥ, gudasya visarjaḥ purīṣatyāgaḥ
|| 65-66 ||
pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā | etāni tasyā nāmāni
śivamāśritya yā sthitā || 67 ||
Āḍhamalla. idānīṃ mūlaprakṛteḥ
paryāyanāmānyāha - pradhānamiti | pradhānaṃ prakṛtiriti mūlaprakṛtiḥ śaktiriti
kāraṇarūpā, nityā avināśinī, avikṛtirvikārarahitā, tasyāḥ prakṛteḥ, śivamiti
parabrahmalakṣaṇam āśritya yā sthitā sūryasya pratibimbavat sā ca
sattvarajastamaḥsvarūpā bhavati | taduktaṃ - ‘sarvabhūtāni kāraṇamakāraṇaṃ
sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ saṃbhave heturavyaktaṃ nāma’
iti || 67 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha prakṛtivivaraṇam
( tatra) prakṛternāmānyāha - yā prakṛtiḥ śaktiḥ śivaṃ parameśvaram āśritya
sthitā tasyā etāni nāmāni bhavantīti yojanā | evaṃ prakṛteḥ pradhānaṃ nāma
ekaṃ prakṛtiḥ ekā śaktiḥ ekā nityā ekā avikṛtiḥ | suśrutamate avyaktaṃ ca
prakṛternāma | na vyajyate sma ityavyaktaṃ mūlaprakṛtiparyāyā iti ḍallaṇaḥ
|| 67 ||
mahānahaṅkṛtiḥ pañcatanmātrāṇi pṛthakpṛthak | prakṛtirvikṛtiścaiba saptaitāni
budhā jaguḥ || 68 || daśendriyāṇi cittaṃ ca
mahābhūtāni pañca ca | vikārāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvaṃ vyāpya jagatsthitāḥ
|| 69 || evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ
siddhe vapurgṛhe | jīvātmā niyato nityo vasati svāntadūtavān
|| 70 || sa dehī kathyate
pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ | vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ
|| 71 ||
Āḍhamalla. idānīṃ caturviṃśatike
tattvarāśau prakṛtitvaṃ nirasyan kathitamupasaṃharannāha - mahāniti | etāni
sapta mahadādīnyeva prakṛtirvikṛtiśca bhavantīti piṇḍārthaḥ |
prakṛtirityapareṣāṃ kāraṇabhūtā, vikṛtiriti mūlaprakṛteḥ kāryarūpā, atra
yadavyaktagrahaṇaṃ na kṛtaṃ tadvikṛtipadagrahaṇāt, avyaktaṃ tu kevalaṃ
hetubhāvena prakṛtireva | mahadādayaḥ sapta kāryatvena vikṛtayo'pi jñeyāḥ |
pañcatanmātrāṇīti śabdādīni | ityevaṃ budhāḥ paṇḍitā jaguḥ kathitavantaḥ |
idānīṃ ṣoḍaśavikārān darśayannāha - daśendriyāṇīti | ṣoḍaśa vikārāḥ kāryāṇi te
vikārāḥ daśendriyāṇīti śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāghastopasthapāyupādāni,
cittaṃ ceti mano'pīridrayabhūtamiti bhāvaḥ | mahābhūtāni
ākāśapavanadahanatoyabhūmaya iti | evaṃ ṣoḍaśa vikārāḥ, ete tu sarvaṃ
carācarātmakaṃ jagat saṃsāraṃ vyāpya sthitā ityarthaḥ | evamiti
pūrvottāprakāreṇa | caturviṃśatibhistattvairiti avyaktaṃ mahānahaṅkāraḥ,
śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ,
gandhatanmātraṃ, śrotraṃ, tvak, cakṣuḥ, ghrāṇaṃ, rasanā, tvak, hastapādam,
upasthaṃ, pāyuḥ, manaḥ, pṛthivī, āpaḥ, tejaḥ, vāyuḥ, ākāśaṃ,
caturviṃśatikatattvāni pṛthagdarśitāni, ebhiḥ saha jīvātmā liṅgaśarīraṃ
nityamavināśi niyataḥ sarvakālaṃ vapurgṛhe sthūlaśarīre vasati
tiṣṭhatītyarthaḥ | kīdṛśastamāha - svāntadūtavāniti | svāntaṃ manastadeva dūto
yasya sa tathā manodūta ityarthaḥ | ‘svāntaṃ hṛnmānasaṃ manaḥ’ ityabhidhānāt |
sa dehī kathyate iti | sa jīvātmā dehī puruṣavyaktiḥ | dehaṃ
mahadādikṛtasūkṣmaliṅgaśarīramucyate tadasyāstīti dehī kathyate | so'pi
karmapuruṣo vācyaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kathitaḥ | ata eva
pāpapuṇyasukhaduḥkhādibhirvyāptaḥ | manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiśca
baddhaḥ, etena karmapuruṣasya śarīrātmanoḥ saṃyogakārakeṇa manasā saṃyoge
pāpapuṇyaṃ sukhaduḥkhādayo guṇā utpadyanta iti bhāvaḥ | ādiśabdāt
icchādveṣaprayatnaprāṇāpānonmeṣabuddhimanaḥsaṅkalpavicāraṇāsmṛtivijñānādhyavasāyaviṣayopalabdhiguṇā
jñātavyāḥ | nanvavikṛto jīvātmā kathaṃ vikārivastvabhivyāptaḥ ? satyaṃ,
nirvikārasyāpi vikāravastusaṃyogena vikāritvaṃ syāt yathā
sandhyārāśigirivikārinikarasaṃyogādaruṇaṃ gaganatalaṃ tadopamaṃ bhavati
tadvadityabhiprāyaḥ | tat liṅgaśarīre vikārāḥ pratibimbito iva tiṣṭhantītyeke
bhāṣante | yathā taḍāgodake pratibimbito drumastaḍāgodakaprakampeṇa
prakampātmakaḥ kathyate iti || 68-71 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ
caturviṃśatitattvānāṃ samāptikāmaḥ kathyate -- mahānityādi | mahānbuddhiḥ
ahaṃkṛtirahaṃkāraḥ, pañcatanmātrāṇi śabdādīni etāni sapta budhāḥ prakṛtiṃ
vikṛtiṃ ca jaguḥ | prakṛtiḥ kāraṇaṃ na tu kasyacitkāryamityarthaḥ |
mahattattvādayaḥ sapta mahānahaṃkāraḥ pañcatanmātrāṇīti
śaktiprakṛtervikṛtervikṛtāpakāryāṇīti suśrutaḥ | tathāca granthāntare
‘indriyāṇāṃ saṃbhūtīnāṃ kāraṇatvānmaharṣibhiḥ | mahattattvādayaḥ sapta proktā
vikṛtayo'pi ca |’ atha ṣoḍaśa vikārānāha - daśendriyāṇi śrotrādīni, cittaṃ
manaḥ mahadbhūtāni pañca pṛthivyādīni ete ṣoḍaśa vikārāḥ jagadvyāpya sthitāḥ |
vikārāḥ kāryāṇi | evaṃbhūte gṛhe jīvātmā vasatītyāha - evamamunā prakāreṇa
caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe jīvātmā vasati | kiṃbhūtaḥ ? niyateḥ
śubhāśubhakarmaṇaḥ, nighraḥ āpannaḥ | punaḥ kiṃbhūtaḥ ? svāntastavān svāntaṃ
mana eva dūto yasya saḥ manodūtayukta ityarthaḥ | sa jīvātmā dehī kathyate
ityāha - sa jīvātmā pāpādibhiḥ manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanairvyāpto
baddhaśca dehī kathyate | deho'syāstīti dehī jīvātmā
||68-71 ||
kamākrodhau lobhamohāvahaṅkāraśca pañcamaḥ | daśendriyāṇi buddhiśca tasya
bandhāya dehinaḥ ||72||
Āḍhamalla. karmabandhanairbaddhaśceti
yaduktaṃ tadidānīṃ tasya bandhanānyāha - kāmakrodhāviti | tasya dehina iti
pūrvoktasya puruṣasya kāmādayo bandhanāya bhavantītyarthaḥ | kāmo manasaḥ
saṃkalpaviśeṣaḥ, taduktaṃ - ‘strīṣu jāto manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca puruṣeṣu vā |
parasparakṛtaḥ snehaḥ kāma ityabhidhīyate’ iti | krodhastu manaso vyādhirūpo
hiṃsātmakaḥ | tathāhi ‘yadūṣmā hṛdayāñjantoḥ samuttiṣṭhati vai sakṛt |
parahiṃsātmakaḥ kleśaḥ krodha ityabhidhīyate iti | lobho gardhaḥ tṛṣṇā |
tathācoktaṃ - ‘parārthaṃ parabhogāṃśca parasāmarthyameva ca | dṛṣṭvā śrutvā ca
yā tṛṣṇā jāyate lobha eva saḥ’ iti | mohastu mithyāvabodhaḥ sarvapāpastvaṃ
yathā - ?aśreyaḥśreyasormadhye bhramaṇaṃ saṃśayo bhavet | mithyājñānaṃ tu taṃ
prāhurahite hitadarśanam iti | ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇaḥ | yathā -
‘ahamityabhimānena yaḥ kriyāsu pravartate | kāryakāraṇayuktasta
tadahaṅkāralakṣaṇam’ iti | daśendriyāṇi prasiddhāni buddhiśceti manovyāpāraḥ
|| 72 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasya dehino yāni
bandhāya bhavanti tānyāha - tasya dehino jīvasya kāmādayo bandhāya bhavantīti
yojanā || 72 ||
āpnoti bandhamajñānādātmajñānācca mucyate | taddu:khayogakṛdvyādhirārogyaṃ
tatsukhāvaham || 73 || iti śrīdāmodarasūnunā
śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ kalādikākhyānādhyāyaḥ
|| 5 ||
Āḍhamalla. yena baddho muktaśca bhavati
sukhaduḥkhe ca bhavatastatprakāramāha - idānīṃ bandhanamāha - prāpnotīti |
ajñānāditi mohādbandhanaṃ kleśamāpnotīti puruṣa iti śeṣaḥ, sa eva puruṣa
ātmajñānāddharmādharmavicāraṇānmucyate bandhanādeva, kaivalyaṃ prāpnotīti
bhāvaḥ | ata eva vyādhistu duḥkhayogakṛdbhavati tat sukhāvarohamārogyamiti
tadduḥkhayogakṛditi tat tayoḥ śarīraśarīriṇoḥ śarīramanasoriti kecit,
duḥkhasaṃyogakṛditi duḥkhaṃ tu svabhāvataḥ pratikūlavedanīyam | sukhaṃ tu
svabhāvato'nukūlavedanīyam | ārogyaṃ svāsthyavyāpāralakṣaṇam | iti
sṛṣṭikramaśārīram || 73 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajena āḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe kalādikākhyānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ
|| 5 ||
Kāśīrāma Vaidya.
ajñānātkarmādibhirvyāptaḥ bandhaṃ prāpnoti | ātmajñānāt tattvajñānāt mucyate
janmādibhiriti śeṣaḥ | vyādhistu taddu:khayogakṛt tasya dehinaḥ duḥkhayogaṃ
karotītyarthaḥ | taddu:khasaṃyogādvyādhaya iti suśrutoktavyādhilakṣaṇatvāt
ārogyaṃ tu tatsukhāvahaṃ bhavatīti sambandhaḥ | iti sṛṣṭikramakathanam
|| 73 || iti
śrīśārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ śārīrakalādikathanasṛṣṭikramakathanādhyāyaḥ
|| 5 ||
Editor's notes
- 1 pnakṣiptamidam | ↩
- 2 kalāsvarūpaṃ-‘snāyubhiśca praticchannānsantatāṃśca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitāṃścāpi kalābhāgāṃstu tān viduḥ || dhātvāśayāntare dhāturyaḥ kledastvadhitiṣṭhati| dehoṣmaṇābhipakvaśca sā kaletyamidhīyate ||’ iti | ↩
- 3 ‘randhrāṇāṃ’ pā. | ↩
- 4 carake purīṣāntraśabdopalakṣita uṇḍukaḥ pratipāditaḥ | ↩
- 5 dadhimiśritagomayeneti tātparyam | ↩
- 6 ‘piṇḍaugha’ pā.| ↩
- 7 nāsti ‘ka’ pustake ↩
- 8 prakṣiptamidam | ↩
- 9 ‘majjña: śukraṃ tu jāyate’ pāṭhāntaram | ↩
- 10 asya ṭippaṇī 47 śatpṛṣṭhe dṛṣṭavyā | ↩
- 11 bandhanīdhṛta pāṭho nāsti ‘ka’ ‘kha’ pustakayoḥ | ↩
- 12 ‘snigdhaṃ sāndraṃ sthiraṃ’ iti ‘ka’ ‘snigdhaṃ śvetaṃ sthiraṃ guruḥ’ iti ‘kha’ pustake| ↩
- 13 ‘kṣīrasya pacyamānasya yathā santānikā bhavet | pacyamānasya śukrasya rajasaśca tathā tvacaḥ’ ityuktalakṣaṇāḥ || ↩
- 14 prakṣiptam | ↩
- 15 idaṃ ca yogasūtrāsmaraṇamūlakameva-bhautikavāyoḥ paryāyanāmānyetāni na santi, apitu daśaprāṇanāmāni; teṣveva santi nāgādīnyapi tadyathā ‘aṣṭāviṃśāni śagmāni saha yogaṃ bhajantu me’ iti śrutiḥ | aṣṭāviṃśāni tāni daśa | prāṇāni daśendriyāṇi, manobudhdyaiṃkāracittavidyāśarīrasva- bhāvabalāni iti | ↩
- 16 medasaḥ sāramādāya śirā snāyutvamāpnuyāt || ↩
- 17 koṣṭhe 230, grīvordhvadeśe 70, pādāṅguliṣu 30, tala-kūrca-gulpheṣu 30, jaṃghāyāṃ 30, jānuni 10, ūrau 40, vaṅkṣaṇe 10, sakthidvaye 150, kaṭyāṃ 60, pṛṣṭhe 80, pārśvayoḥ 60, urasi 30, grīvāyāṃ 36, mūrdhni 34 | ↩
- 18 te ca 210 sandhayaḥ santi | śākhāsu 68, koṣṭhe 59, grīvordhvadeśe ca 83 ( grīvāyāṃ 8, kaṇṭhe 3 hṛtphupphusaklomanibaddhanāḍīṣu 18, dantamaleṣu 32 kaṇṭhamaṇau 1 nāsikāyāṃ 2, cakṣuṣi 2, gaṇḍasthale 2, śaṅkhe1, karṇayoḥ 1 (pratyekaṃ)| hanusandhyo: 2, bhruvoḥ. 2, śaṅkhopari 2, mastake 1, śiraḥkapāleṣu 5|| ↩
- 19 ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ 3 evaṃ 15, talakūrca gulphasaṃśritāni 10, pārṣṇyā 1, jaṃghāyāṃ 2, jānuni 1, ūrau 1; ekasminsakthini 30, śroṇyāṃ 5 ( gudabhaganitambeṣu 4; trike 1 ), pārśvayoḥ 72, pṛṣṭhe 30 urasi 8, cakṣusi 2, grīvāyāṃ 9, kaṇḍanāḍyāṃ 4, hanvoḥ 2, dantāḥ 32, nāsāyāṃ 3, tāluni 1, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣu 3, śirasi 6 iti śeṣaḥ | ↩
- 20 ūrdhvagā rūparasagandhasparśaśabdapraśvāsocchvāsastambhakṣuddhāsyabhāṣaṇarodanagānādikarma sampādayanti dehaṃ dhārayanti tāśca hṛdayaṃ gatvā śākhātrayaṃ vistārayantya: 30 śatsaṃkhyākāḥ saṃbhavanti | tāsu pratyekaṃ dve dve kṛtvā daśa dhamanyo vātapittakaphaśoṇitarasān vahanti aṣṭau ca rūpādīni gṛhṇanti, śiṣṭāsu dvādaśasu dvābhyāṃ vāṅniṣpattiḥ, dvābhyāṃ ghoṣaṇaṃ, dvābhyāṃ nidrā, dvābhyāṃ jāgaraṇaṃ, dvābhyāṃ ca raktavahanaṃ bhavati śiṣṭena stanasaṃsthitena dvayena ca sriyā stanyavahanaṃ puṃsaśca śukravahanaṃ stanābhyāṃ bhavati || ↩
- 21 adhogāstu daśa pittāśayamadhigamya 30 śatsampannāḥ | tāsu dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ | śiṣṭābhyāñca dve annamāśrityānnaṃ vahataḥ | dve jalaṃ vahataḥ | dve bastimāśritya mūtraṃ vahataḥ dvābhyāṃ puruṣasya śukraṃ striya ārtavaṃ ca prādurbhavati, dve ca tadvayaṃ niḥsārayataḥ, dve sthūlā anibaddhe bhūtvā purīṣaṃ niḥsārayataḥ | avaśiṣṭāścāṣṭau tiryagyāminyaḥ svedaṃ niḥsārayanti | etāścādhogā dhamanyaḥ pakvāśayakaṭimūtrapurīṣaguhyabastimeḍhrapādaprabhṛtīnyāśritya teṣāṃ poṣaṇaṃ sampādayanti | ↩
- 22 tiryagyaṃ ca dhamanīcatuṣṭayaṃ pratyekamasaṃkhyaśākhāvibhaktaṃ dehaṃ randhrabhūyiṣṭhaṃ karoti | etāsāṃ ca mukhāni pratilomakūpasaṃlagnāni | tebhyaśca mukhebhya: svedā nirgacchanti, deharaso bahirantaśca santarpayati, abhyaṅgādinā ca tailādivīryamanta: śarīraṃ praviśya tvakpākādikaṃ karoti tenaiva ca śubhāśubhasparśajñānaṃ bhavati| ↩
- 23 ‘budhduda: saptarātreṇa māṃsapeśī bhavettataḥ | dvisaptāhādbhavetpeśī raktamāṃsacitā dṛḍhā | bījasyevāṅkurāḥ peśya: pañcaviṃśatirātrataḥ’|| iti lakṣaṇam | ↩
- 24 śākhāsu tatsaṃkhyā-pādāṅgulīṣu 15, pādāgre 10, pādopari kūrcasanniviṣṭāḥ 10, gulphatalayoḥ 10, gulphajānunorantare 20, jānuni 5, ūrau 20, vaṃkṣaṇe 10, evamekatra sakthini 100, anyabāhusakthinyapi 100; koṣṭheṣu yathā-gude 3, śephasi 1, sevanyā 1, vṛṣaṇayoḥ 2, sphicoḥ 10, bastimūrdhani 2, udare 5, nābhau 1, pṛṣṭhārdhobhayataḥ 10, pārśvayoḥ 6, vakṣasi 10, akṣakāṃsau prati samantāt 7, hṛdi 2, yakṛti 2, plīhni 2, uṇḍuke 2, grīvārdhe 34 yathā-grīvāyāṃ 4, hanvoḥ 8, kaṇṭhamaṇau 1, gale 1, tāluni 2, jihvāyāṃ 1, oṣṭhayoḥ 2, nāsāyāṃ 2, netrayoḥ 2, gaṇḍayoḥ 4, karṇayoḥ 2, lalāṭe 4, śirasi 1 | strīṇāmadhikāviṃśatiḥ-garbhāśaye 3, śukrārtavapraveśinyāṃ 3, yonyabhyantare mukhāśrite prasūte 2 yonikarṇike 2 stanayo 10 ityapi jñeyam | ↩
- 25 ayameva pāścātyaiḥ Oxygen ‘~oksijana’ nāmnā vyavahriyamāṇaḥ prāṇapradavāyuviśeṣa ihāvagantavyaḥ | idaṃ ca tatvaṃ vāyau 29 tibhāgātmakatvena jale ca 16 śabhāgātmakatvena vyavasthitam | tathāca śrutiḥ - ‘apsu me somo abravīdantarviśvāni bheṣajā | agniñca viśvaśambhuvamāpaśca viśvabheṣajīḥ’ ( ka. saṃ. 1,23,20) iti, ‘apsu jyoti: pratiṣṭhitam’ (tai. ā. 9,8) iti ca | vāyau cāpi ‘udutye aruṇapsavaścitrāyāmemirīrate | vāśrā adhiṣṇunā diva: |’ (kra.sa. 7,7) iti vāyūnāmaruṇatvaṃ, citradarśatvaṃ vidyudruṇayuktatvaṃ prāṇadavāyunaiveti | ↩
- 26 upalakṣaṇamidam | tena śrutivijñātā bhautikabāyābapsvapi viṣṇupadāmṛtasya sattā astyeva | ↩
- 27 ‘tama’ iti gūḍhārthadīpikāsammata: pāṭhaḥ” | ↩