6. athāhārādigatiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | athāhārādigatiradhyāyaḥ | yātyāmāśayamāhāraḥ pūrvaṃ prāṇānilerita: | mādhuryaṃ phenabhāvaṃ ca ṣaḍraso'pi labheta saḥ || 1 ||
Āḍhamalla. idānīmāhārādigatiradhyāyaḥ pūrvaṃ darśitastamāha - atheti | yātītyādi | āhāraḥ pāñcabhautikasvarūpo'śanamityarthaḥ | taduktaṃ suśrute - ‘pañcabhūtātmake1 dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ’ iti | evaṃvidhaḥ sa āhāraḥ pūrvamādau āmāśayaṃ yāti prāpnotītyarthaḥ | āmāśayaṃ ca nābhistanāntare koṣṭhaviśeṣamāhuḥ, yathā - ‘nābhistanāntare jantorāhurāmāśayaṃ budhāḥ’ iti | kīdṛśastamāha -prāṇānilerita iti | prāṇavāyunā prerita iti bhāvaḥ | ‘hṛdi prāṇānilo mataḥ’ iti vacanāt | tatra ṣaḍrasayukto'pi sa āhāro mādhuryaṃ madhurarasabāhulyaṃ phenabhāvaṃ ca labhate prāpnoti kaphasthānagatatvāt, kapho'pi madhura iti prasiddhaḥ; ata evāha tantrāntare - bhuktvādau kaphasya vṛddhiriti rasasādharmyāt asyaivāmājīrṇasaṃjñā, yataḥ ‘mādhuryamannaṃ smṛtamāmasaṃjñam iti || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. yadā śarīrī jātastadā āhārāpekṣā jātā, ata āhārapākakramamāha - yātītyādi | pūrvaṃ prathamataḥ prāṇānileritaḥ prāṇavāyupreritaḥ āhāraḥ coṣmādipañcavidhalakṣaṇaḥ āmāśayaṃ yāti nābhistanāntaramāmāśayaḥ tatra gatvā mādhuryaṃ madhurabhāvaṃ phenabhāvaṃ ca labhate | kiṃbhūtaḥ āhāraḥ ṣaḍrasaḥ | vāgbhaṭe caivaṃ ‘ādau ṣaḍarasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenabhāvaṃ rasaṃ jātaṃ vidāhi hyamlatāṃ gatam’ iti || 1 ||
atha pācakapattena vidagdhaścāmlatāṃ vrajet | tataḥ samānamarutā grahaṇīmabhinīyate || 2 ||
Āḍhamalla. atha sthānāntaraprāptimāha - atha pācaketi | athānantaram sa evāmāśayasthitāhāraḥ pācakapittena pācakāgnitejasā vidagdhaḥ san pacyamānā'bhimukhaḥ sannamlatāṃ vrajet, yato'mlātpittaṃ jāyate tatrāvasthāyāṃ vidagdhājīrṇasaṃjñaṃ gatamamlabhāvamiti | āmāśayāccalito'prāptagrahaṇīpado yadā bhavati tatra sthānāntaraṃ vadantyeke, naivaṃ sarvamataṃ, kintu pācakāgnisthānasamīpavartī yadā bhavati tadā vidagdho bhavatītyeke bhāṣante | svamate tu āmāśayāvasthāyāmeva pittavaidagdhyādamla eva syāt yataḥ pittavidagdhamamlatāmupaiti | idānīṃ tṛtīyāvasthāgatasya kāryamāha - tata ityādi | tatastasmātsthānāt samānamarutā nābhigatavāyunā kṛtvā grahaṇīṃ vahnisthānamabhinīyate prāpyate āhāra iti śeṣaḥ | etat sthānaṃ kalāśabdena vācyaṃ yataḥ ‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā |’ iti | grahaṇyāmapi koṣṭhavahninā kṛtvā pācyate, koṣṭhagrahaṇaṃ dhātvagninirāsārtham | tasmātkaṭuko jāyate iti tātparyārthaḥ | yatkaṭukājjāyate vāyuriti tadviṣṭabdhājī- rṇanāhurityeke | yaduktaṃ ‘kiñcidvipakvaṃ bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam’ iti || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. amlatvaṃ ca prāpnotītyāha -- athetyanantaraṃ pācakapittena vidagdhaḥ amlatāṃ vrajet tataḥ samānamarutā grahaṇī abhinīyate prāpyate | grahaṇī kalā | grahaṇyāṃ kiṃ bhavatītyāha - koṣṭhavahninā yadā grahaṇyāṃ pacyate tadā kaṭurjāyate tadvidho bhavati saṃpakvātsamyak pakvāt rasaḥ bhavati apakvādāmasaṃbhavo bhavatīti yojanā || 2 ||
(ṣaṣṭhī pittadharā2 nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇītyabhidhīyate || 3 || grahaṇyāṃ pacyate koṣṭhavahninā jāyate kaṭuḥ | raso bhavati saṃpakvādapakvādāmasaṃbhavaḥ || 4 || vahnerbalena mādhuryaṃ snigdhatāṃ yāti tadrasaḥ | puṣṇāti dhātūnakhilānsamyakpakvo'mṛtopamaḥ ||5|| mandavahnividagdhaśca kaṭuścāmlo bhavedrasaḥ | viṣabhāvaṃ vrajedvāpi kuryādvā rogasaṃkaram || 6 ||
Āḍhamalla. atha tādṛśasyāhārasya dvividhāmavasthāṃ vaktumāha - rasa iti | vahnisthāne sthitasyāhārasya samyak pākādraso bhavati | asamyak pākādāmaḥ sambhavati iti | rasa iti samāgniparipācitatvāt sārabhūto yo dravāṃśaḥ sa rasa ityucyate, āmaśca aparipākādbhavati | taduktaṃ ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopakaḥ’ iti | idānīṃ tayo rasāmayorvyāpāraṃ darśayannāha - vahneriti | tadrasa iti pūrvoktaḥ, vahnerbaleneti rasagatā'gniprābalyāt madhuratāṃ snigdhatāṃ ca yāti prāpnoti sapta vākhilān raktādīn dhātūn puṣṇāti tasmāt samyak pakvo rasaḥ amṛtopamaḥ syāt | yathā ‘amṛto jīvano madhurādiguṇayuktaḥ’ iti śrutiḥ | tathāyamapi jīvanadhāraṇatarpaṇādiguṇayukta ityabhiprāyaḥ saumyatvāt | taduktaṃ suśrute - ‘sa khalu dravonusārī snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādiviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate’ iti | asyaiva svarūpāntaramāha - mandavahnividagdha ityādi | sa eva raso yadā mandavahnividagdho bhavati agnermāndyenāsamyak pakva iti bhāvaḥ, tadā kaṭuramlo vā bhūtvā viṣabhāvaṃ māraṇaṃ māraṇātmakarūpatāṃ vrajet prāpnoti | vā yadi māraṇātmako na bhavati alpatvāttadā rogasaṅkaraṃ rogasastaṃ kuryāt doṣadūṣitatvāt na tu svayameva, yataḥ snehadagdhavyapadeśavat, taduktaṃ ‘rasādistheṣu doṣeṣu vyādhayaḥ saṃbhavanti ye | te jñāyanta ityupacāreṇa tānāhurghṛtadagdhavat’ iti ||3-6||
Kāśīrāma Vaidya. punaḥ vahninā pakvaḥ kiṃ bhavatītyāha - punaḥ vahnerbalena pakvaḥ mādhuryaṃ snigdhatāṃ ca yāti, cet samyak pakvaḥ tadā akhilān dhātūn puṣṇāti | mandavahnipakve doṣamāha - viṣabhāvaṃ viṣasvarūpaṃ vrajet viṣūcyādibhirmāraṇātmakatvāt | rogasaṃkaraṃ bahurogasamūhaṃ vā kuryāt || 3-6 ||
āhārasya rasaḥ sāraḥ sārahīno maladravaḥ | śirābhistajjalaṃ nītaṃ bastau mūtratvamāpnuyāt ||7|| tatkiṭṭaṃ ca malaṃ jñeyaṃ tiṣṭhetpakvāśaye ca tat | valitritayamārgeṇa yātyapānena noditam || 8 || pravāhiṇī sarjanī ca grāhiketi valitrayam |
Āḍhamalla. athāhārasya rasasāratvaṃ nirūpya nirasasya niḥsāratvaṃ darśayannāha - āhārasyeti | āhārasya pūrvapratipāditasya yo raso viditasvarūpaḥ sa sāra ityabhihitaḥ, sāro mukhyatvena tarpaṇādikṛtatvāt sārahīna iti rasarahita āhārasyāṃśo vartate sa maladravasaṃjñaḥ | malaṃ purīṣaṃ dravaṃ mūtraṃ | tayorbhinnagamanasthānaviśeṣamāha - śirābhirityādi | tajjalamiti purīṣaniḥsṛtaṃ dravaviśeṣaṃ śirābhirmūtravāhinībhiḥ kṛtvā bastau mūtrādhāre nītaṃ tadeva mūtrattvamāpnuyāditi bhāvaḥ | tat kiṭṭaṃ malamiti mūtrāvaśiṣṭaṃ malaṃ kiṭṭasaṃjñakaṃ jñeyaṃ nirdravatvāt tacca pakvāśaye tiṣṭhediti tātparyārthaḥ || atha pakvāśayasya sthitasya tādṛśasya tasyādhogamanaśīlatvaṃ darśayannāha - valīti | apānena gudasthitavāyunā noditaṃ preritaṃ malamiti śeṣaḥ, tacca valitritayamārgeṇa kṛtvā yāti bahirniḥsaratītyarthaḥ | valitritayanāmānyāha -pravāhiṇītyādi | pravāhiṇī sarjanīgrāhiketi tāsāṃ nāmabhirevākṛtayo boddhavyā: | valayastu gudasyāvayavabhūtāstāstisro valaya uparyuparivyavasthitāḥ śaṅkhavartanibhā iti || 7 || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. āhārasya kaḥ sāraḥ kiṃ ca malamityāha - āhārasya sārabhūto rasaḥ sārahīno yaḥ sa maladravo bhavati tajjalaṃ śirābhiḥ bastau nītaṃ mūtratvaṃ āpnuyāt tatkiṭṭaṃ malaṃ bhavati | tasya vyavasthāmāha - tatkiṭṭaṃ tasyāhārapakvaṃ yatkiṭṭaṃ tanmalaṃ jñeyam ? tatpakvāśaye tiṣṭhet | tat apānena noditaṃ valitrayamārgeṇa yāti | tasya valitritayasya nāmānyāha - atra pramāṇaṃ noktaṃ tadgranthāntarādviśeṣato likhyate | tadyathā ‘gudasya mānaṃ sarvasya sārdhaṃ syāccaturaṅgulam | tetra syurvalayastisraḥ śaṅkhavartanibhāstu tāḥ || pravāhaṇī bhavet pūrvā sā sārdhāṅgulasaṃmatā | utsarjanī tu tadadhaḥ sāsārdhāṅgulasaṃmitā || tasyā adhaḥ saṃvaraṇī syādekāṅgulasaṃmitā | ardhāṅgulapramāṇaṃ tu budhairgudamukhaṃ matam | malotsargasya mārgo'yaṃ pāyurdehavinirmitaḥ ||7||8||
rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ || 9 || rañjitaḥ pācitastatra pittenāyāti raktatām | raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam || 10 || snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet |
Āḍhamalla. idānīṃ maladravaṃ nirūpya sārabhūtasya rasasyāpi kāryatvena sthānāntaraprāptimāha - rasastviti | sa rasaḥ samānamarutā nābhigatavāyunā kṛtvā īritaḥ ūrdhvaṃ prerito hṛdayaṃ yāti prāpnoti, etena kimuktam ? sārabhūto raso grahaṇīsthānāt hṛdayamāgacchatīti bhāvaḥ | sakalaśarīragamanaśīlatvāt | taduktaṃ suśrute - ‘sarvadehānusāritve'pi tasya hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāccaturviṃśatidhamanīranupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminya- ścatasrastiryaggāstāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahastarpayanti, vardhayanti, dhārayanti, yāpayanti, jīvayanti cādṛṣṭahetukena karmaṇā tasya śarīramanudhāvato'numānādgatirupalakṣayitavyā’ iti | hṛdayaśabdopalakṣitamojaḥsthānamucyate | tatra so'pi rasaḥ pittena rañjakapittena kṛtvā pācitaḥ ata eva rañjitaḥ rāgaṃ prāptaḥ san raktatāṃ yāti prāpnoti | yato rasādraktaṃ bhavatīti vacanāt | raktasya bhāvo raktatā | tena ādāvīṣadraktabhāvaṃ prāpya paścātkrameṇa āraktaḥ syāt | taduktaṃ - ‘rasaḥ3 saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgāt śoṇitatvamāpadyate’ iti || atha raktaprādhānyaṃ darśayannāha - raktamiti | tadraktaṃ sarvaśarīrasthitaṃ bhavati pāñcabhautikatvāt, yataḥ ‘visratā dravatā rāgaḥ syandanaṃ laghutā tathā | bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite’ iti | jīvasyottamamādhāraśceti dehamūlatvāt | taduktaṃ - dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate | tasmādyatnena saṃrakṣyaṃ4 raktaṃ jīva iti sthitiḥ iti | punaḥ kīdṛśaṃ tadāha - snigdhamityādi | snigdhamarukṣaṃ, guru alaghu, calaṃ naikatrasthitiśīlaṃ dravatvāt | svādu madhuraṃ svabhāvāt yadā vidagdhaṃ tadā pittavadbhavet iti | yadā vidagdhaṃ pittamapyamlatāṃ vrajet kaṭukaṃ ca bhavet tathedamapīti bhāvaḥ | uktamanyatrā'pi ‘anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ | śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ? iti | kāryatvenā'pi tasya laghutā ca darśitā iti na doṣaḥ || 9 || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. iti pakvo rasaḥ kutra sthitvā raktādīn karotītyāha -- samānamaruteritarasaḥ ādau hṛdayaṃ yāti tatra pittena rañjitaḥ pācitaśca raktatāṃ yāti tatrobhayoḥ sthāne raktasya hṛdayapāke dūṣaṇaprasaṅgāt | tathācoktaṃ suśrute - ‘sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaitī’tyuktatvāt || 9 || 10 ||
pācitāḥ pittatāpena rasādyā dhātavaḥ kramāt ||11 || śukratvaṃ yānti māsena tathā strīṇāṃ rajo bhavet |
Āḍhamalla. idānīṃ dhātūnāmutpattiparamparāpūrvakaṃ śukrasyāpi viṣayaṃ darśayannāha - pācitā iti | pittatāpena pittatejasā pācitāḥ paripācitā rasādyā dhātavaḥ krameṇa śukratvaṃ māsena yānti prāpnuvanti | rasādyā ityatra rasagrahaṇāt rasa eva śukratvaṃ prāpnoti | ata eva yātītyekavacanaṃ kṛtam | ādigrahaṇāt raktamāṃsamedomajjāsthīnīti | eke rasādyā dhātavo māsena śukratvaṃ yāntīti paṭhanti vyākhyānayanti ca, teṣāṃ mate tu kāryakāraṇayorabhedopacārāt na kevalaṃ śukratvaṃ strīṇāmapi rajo bhavet | taduktaṃ ‘rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate | tadvarṣādvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam iti | tatheti grahaṇāt śukratvamapi strīṇāmeva bhavati | yato dṛśyate hi tatsrāvaṇādibhiḥ prayogaiḥ, anyathā tāsāṃ saṃharṣaḥ kathaṃ syāditi | taduktaṃ - saumyaṃ tvagāśrayaṃ svacchaṃ snigdhaṃ yonimukhodgamam | strīṇāṃ śukraṃ na garbhāya bhavedgarbhāya cārtavam’ iti | māseneti | triṃśaddinairiti bhāvaḥ | triṃśaddinavivaraṇaṃ suśrutācāryeṇoktaṃ tadyathā - ‘sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañca daśa ca kalā ekaikasmin dhātavastiṣṭhante, evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavam’ iti | uktamapi samuccayena darśayati - ‘aṣṭādaśa sahasrāṇi saṃkhyā yasmin samuccaye | kalaikā navatiścoktā svatantraparatantrayoḥ ||’ iti viṃśatikalo muhūrtaḥ kalā daśabhāgaścetyādinā māsasaṃkhyā jñātavyā | etena kimuktaṃ rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate anye ye dhātavaste pañcabhiḥ pañcabhirahobhiḥ sampadyanta iti bhāvaḥ || 11||
Kāśīrāma Vaidya. raktaprasaṅgena anyeṣāṃ dhātūnāṃ pakvakramamāha - pittatāpena pācitā rasādyā dhātavaḥ māsena śukratvaṃ yāntīti yojyam | tathā retaḥprakāreṇa strīṇāṃ rajaśca māsena bhavet | viśeṣapākakramastu dhātuvicāraṇe proktaḥ || 11 ||
kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ ||12|| garbhaḥ saṃjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate | ādhikye rajasaḥ kanyā putraḥ śukrādhike bhavet||13|| napuṃsakaṃ samatvena yathecchā pārameśvarī |
Āḍhamalla. garbhotpattimāha - kāmāditi | śuddhaśoṇitaśukrajo garbho nāryāḥ striyāḥ saṃjāyata iti, kutaḥ ? kāmāt, kāmo'bhilāṣaḥ, kva ? mithunasaṃyoge, mithunaṃ dvandraṃ strīpuruṣaviṣayaṃ tasya saṃyogo melanaṃ tasmin sati | śuddhaśoṇitaśukrayorlakṣaṇaṃ ca tantrāntare yathā - ‘śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yadvāso na virañjayet || dinatrayaṃ pravṛttiśca kurute śoṇitaṃ striyāḥ | vyavāyasrutaśukreṇa garbhastasyāstato bhavet || tadevā'tiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ vijānīyādatonyaduktalakṣaṇāt’ iti || śuddhaṃ śukraṃ yathā - ‘sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhuragandhi ca | śukramicchanti kecittu tailakṣaudranibhaṃ tathā’ iti | ‘vātādidūṣitaṃ pūti kuṇapaṃ granthirūpi ca | kṣīṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ gandhiśukraṃ tu niṣphalam’ iti | garbha iti | śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprativikārasaṃmūrcchitaṃ garbha ityucyate | sa jāto bāla ucyate iti | sa garbho yadā jāto bahirniḥsarati tadā bāla ityucyate | bālaśabdaḥ kanyāpuruṣanapuṃsakeṣvapi vartate | ata evāhācāryaḥ - ādhikya iti | tatra ca garbhāśaye yadā rajasa ārtavasya ādhikyaṃ bhavati tadā kanyā jāyate utpadyate ārtavādhikaśukrādityabhiprāyaḥ | yadi śukādhikastarhi putraḥ śukrādhikārtavādityarthaḥ | samatveneti śukraśoṇitayoḥ sāmyena samabhāgena kṛtvā napuṃsakaṃ syāt | yathā pārameśvarīcchāsti tathaiva bhavati nātra vicāraḥ kartavya iti bhāvaḥ | icchetyanenaiva yamalajātamapi sūcitam | tadyathā - ‘bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau | yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau’ iti|| 12 || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhaśoṇitaśukrādgarbho bhavatītyapi saṃkṣepeṇāha -- yataḥ aśuddhaśukraśoṇitayorapi garbho bhavati ata āha - kāmāditi | śuddhaśoṇitaśukrajaḥ śuddhagarbhaḥ yato vātādiduṣṭaretasaḥ prajotpādane na sāmarthyam iti suśrutaḥ | atra śuddhaprajotpādane na sāmarthyaṃ iti boddhavyam rogādinā aśuddhāstu prajā vātādiduṣṭaśukre'pi janayanti janmāndhabadhirapaṃgvādisaṃbhavāt | idānīṃ rajaḥśukrādhikyena kiṃ bhavatītyāha – rajasaḥ kanyā bhavati adhike śukre vīrye puruṣaḥ bhavet dvayoḥ sāmyena napuṃsakaṃ bhavet ataḥ paraṃ pārameśvarī icchā adṛṣṭasya balavattvāt ||12-13||
bālasya prathame māsi deyā bheṣajaraktikā || 14 || avalehīkṛtaikaiva kṣīrakṣaudrasitāghṛtaiḥ | vardhayettāvadekaikāṃ yāvadbhavati vatsaraḥ ||15|| māṣairvṛddhistadūrdhvaṃ syādyāvatṣoḍaśavatsaraḥ | tataḥ sthirā bhavettāvadyāvadvarṣāṇi saptatiḥ || 16 || tato bālakavanmātrā hāsanīyā śanaiḥ śanaiḥ | mātreyaṃ kalkacūrṇānāṃ kaṣāyāṇāṃ caturguṇā || 17 ||
Āḍhamalla. idānīṃ bālasya prathamamāsādārabhya bheṣajakriyāṃ darśayannāha - bālasyeti | bālasya prathame māsi bheṣajaraktikā deyā | bālo'tra kṣīrādaḥ yatastrividho bāla āṣoḍaśavarṣādbhavati | tatra kṣīrādaḥ | kṣīrānnādaḥ annāda iti | ata eva kṣīrakṣaudrasitāghṛtairiti bahavo'nupānādayo darśitāḥ yathāsambhavopayogitvena | bheṣajamatra suvarṇarajataśilājatvādikaṃ, raktikā guñjā tatparimāṇamityarthaḥ | prathame māsīti prathamagrahaṇaṃ jātadinamārabhya bheṣajaṃ dadyādityabhiprāyaḥ | tathāca suśrute - ‘atha kumāraṃ śītābhiradbhirāśvāsya jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇamiśramaṅgulyanāmikayā lehayet’ iti | anantacūrṇaṃ suvarṇacūrṇaṃ, ‘bheṣajaraktiketi sāmānyabheṣa- jagrahaṇena granthāntaroktamapi yogacatuṣṭayamatra boddhavyam | tadyathā - ‘sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭaṃ madhu ghṛtaṃ vacā | matsyākhyakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam || arkapuṣpī ghṛtaṃ kṣaudraṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | hemacūrṇāni vaidūryai: śvetadūrvā ghṛtaṃ madhu || catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣvapi | kumārāṇāṃ vapurmedhābalabuddhivivardhanāḥ’ iti | eke prāktanāṃ mātrāmanicchatāmāmananti tanmate tu viśvāmitroktā mātrā pracarati | tadyathā - ‘viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam | etenaiva pramāṇena māsi māsi pravardhitam || kolā'sthimātraṃ kṣīrāde dadyādbhaiṣajyakovidaḥ | kṣīrānnāde kolamātramannāde (u)dumbaropamam’ iti | avalehīkṛtaikaivetyādi | ekaiva raktikā avalehīkṛtā, kaiḥ kṛtvetyāha - kṣīrakṣaudrasitāghṛtairiti | etena kṣīrādibhirvyastairyathāyogyaṃ samplāvyāvacārayedityabhiprāyaḥ | kṣīraṃ strīsambhavam, ājaṃ vā | ghṛtamatra gavyam || atha meṣajasyāsya vṛddhihrāsatvamapyāha - vardhayettāvadekaikāmityādi | sā bheṣajaraktikā tāvadekaikāṃ vardhayedyāvat vatsaro bhavati | etena pratimāsavṛddhāḥ dvādaśamāseṣu dvādaśaiva raktikā bhavantītyaryaḥ | anyadapyāha - tadūrdhvamiti | vatsarādupari tāvanmāṣakairvṛddhiryāvat ṣoḍaśavatsaro bhavati; etena prativarṣavṛdhdyā ṣoḍaśamāṣakā bhavantītyarthaḥ | māṣo'tra māgadhaparibhāṣoktaḥ ṣaḍguñjāparimitaḥ | tata iti ṣoḍaśavarṣādupari tāvat sthirā syādyāvat saptativarṣāṇi bhavanti | sthireti ṣoḍaśamāṣakā na tu vṛddhiḥ | tata iti saptaterūrdhvaṃ saiva mātrā bālavacchanaiḥ śanairhrāsanīyā tena sā mātrā yathaiva pūrvaṃ vardhitā tathaivāpakarṣaṇīyā ityabhiprāyaḥ | ata eva bālavṛddhayoḥ sāmyakriyā kāryeti na tu sarveṣām | kalkacūrṇādīnāmiyameva mātrā sammatā kimutānyā vā tadāha - mātreyamityādi | iyaṃ pūrvoktā mātrā kalkacūrṇānāṃ tadyogānāṃ ca, kaṣāyāṇāṃ caturguṇā vijñeyā | etena kimuktaṃ raktiparimāṇe catvāri raktikāḥ kāryāḥ, māṣakaparimāṇe caturmāṣaka iti || 14-17 ||
Kāśīrāma Vaidya. bālasya bheṣajapramāṇādyuttarāṃ kriyāmāha - bālasya prathame māsi ekaiva bheṣajaraktikā deyā | kiṃbhūtā bheṣajamātrā kṣīrakṣaudrasitāghṛtaiḥ avalehīkṛtā | yāvadvatsaro bhavettāvadekāmekāṃ raktikāṃ māsi māsi vardhayet | vatsarādūrdhvaṃ bheṣajapramāṇamāha - tadūrdhvaṃ vatsarādūrdhvaṃ māṣairvṛddhiḥ syāt yāvatṣoḍaśa vatsaro bhavati tāvat, ṣoḍaśānantaraṃ sthirā mātrā bhavet yāvatsaptati na vardhanamityarthaḥ | vardhanakramamabhidhāya hrāsakramamāha - tato bālakavat ekā raktikādimātrāvat mātrā hrāsanīyā ūnā kartavyā | iyaṃ mātrā kalkacūrṇānāṃ, kaṣāyāṇāṃ etanmātrātaścaturguṇā || 14-17 ||
añjanaṃ ca tathā lepaḥ snānamabhyaṅgakarma ca | vamanaṃ pratimarśaśca janmaprabhṛti śasyate || 18 || kavalaḥ pañcamādvarṣādaṣṭamānnasyakarma ca | virekaḥ ṣoḍaśādvarṣādviṃśateścaiva maithunam || 19 ||
Āḍhamalla. idānīṃ tasya bālakasyāñjanādikaṃ karma nidarśayannāha - añjanamiti | bālakasyāñjanādi pratimarśaparyantaṃ janmaprabhṛtireva praśasyate, janmadinādārabhya yadyatra vihitaṃ tat tatra kuryāditi bhāvaḥ | añjanaṃ sauvīrāñjanādikaṃ, lepamudvartanaprabhṛtikaṃ, snānaṃ pariṣekaḥ, abhyaṅgaṃ abhyañjanam, vamanaṃ vāntiḥ, pratimarśena bṛṃhaṇamiti | aparāṇyāha - kavala ityādi | kavalo gaṇḍūṣabhedaḥ, sa tu pañcamādvarṣādupari kāryo na tu tadarvāk | nasyakarmeti | nāsāyāṃ yaddīyate tannasyamiti, tasya karma kriyā caturthe, taccāṣṭamādvarṣādupari kāryaṃ, ṣoḍaśavarṣādupari vireko deyaḥ, viśeṣeṇa reko vireka ityanena apūrṇavīryasya koṣṭhasya recanasya niṣedhaḥ ṣoḍaśavarṣābhyantare bhavati | na tu mṛdurecanasya niṣedhaḥ | taduktaṃ ‘agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet |’ tat sādhyeṣu vikāreṣu ‘mṛdvīṃ kuryāllaghukriyām’ iti | viṃśateścaiva maithunamiti | maithunaṃ strīpuruṣasaṃyogalakṣaṇaṃ tacca viṃśativarṣādupari samānavīryatvaṃ syādityāha | tathāca - ‘pañcaviṃśatitame varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe | samatvāgatavīryau tu jānīyāt kuśalo bhiṣak’ iti || 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. añjanādīnāmapi kartavyatāyāṃ vidhānamāha - etadañjanādyaṃ bālānāṃ janmaprabhṛti śasyate pratimarśo nasyabhedaḥ mṛdu na tu tīkṣṇaṃ tīkṣṇasya aṣṭamā- bdādabhidhānāt | idānīṃ kavalādīnāṃ vidhānamāha - kavalaḥ gaṇḍūṣaḥ, pañcamādvarṣātkartavyaḥ tasya karma aṣṭamātkaryavyaṃ virekaḥ ṣoḍaśādvarṣātkartavyaḥ, maithunaṃ strīprasaṅgaḥ viṃśateḥ kartavyaḥ || 18 || 19 ||
bālyaṃ vṛddhiśchavirmedhā tvagdṛṣṭiḥ śukravikramau | buddhiḥ karmendriyaṃ ceto jīvitaṃ daśato hraset||20||
Āḍhamalla. atha bālyaprabhṛtijīvitāvasānaṃ varṣasaṃkhyayā hrāsatvamāha - bālyamiti | tadbālyaprabhṛtikaṃ daśata iti daśavarṣādupari hraset hāniṃ prāpnotītyarthaḥ | etena kimuktaṃ bālyāvasthā daśavarṣādupari, vṛddhirvardhanaṃ triṃśadvarṣādupari, śarīraṃ catvāriṃśadvarṣādupari, medhā tu granthākarṣaṇasāmarthyarūpā pañcāśadvarṣādupari, tvak sā śaithilyarūpā bhavatīti bhāvaḥ | ṣaṣṭivarṣādupari dṛṣṭiḥ, saptativarṣādupari vikramaṃ tacca sāhasādirūpaṃ parākramasaṃjñam | navativarṣādupari buddhiḥ, śatavarṣādupari karmendriyam, daśādhikaśatavarṣādupari cetaścetanasthānaṃ, viṃśatyadhikaśatavarṣādupari jīvitaṃ prāṇamiti| tena viṃśatyadhikaśataṃ paramāyurmanujānāṃ bhavatīti tātparyārthaḥ | taduktaṃ - ‘samāḥ ṣaṣṭirdvighnā manujakariṇāṃ pañca ca niśā, hayānāṃ dvātriṃśatkharakarabhayoḥ pañcakakṛtiḥ | virūpā satyāyurvṛṣamahiṣayordvādaśa śunaḥ smṛtaṃ chāgādīnāṃ daśakasahitaḥ ṣaṭ ca paramam || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. bālyāvasthādīni kiyatparyantaṃ bhavanti tadapyāha - bālyādikaṃ jīvitāntaṃ daśataḥ hraset hīno bhavet; bālyaṃ daśavarṣaparyantaṃ; vṛddhiḥ viśatiparyantaṃ, chavi: triṃśatparyantaṃ, medhā catvāriṃśatparyantaṃ, tvakdāryaṃ(dārḍhyaṃ) pañcāśatparyantaṃ, dṛṣṭiḥ ṣaṣṭiparyantaṃ hīnā bhavati, śukraṃ saptatiparyantaṃ, vikramaḥ aśītiparyantaṃ, śuddhiḥ navatiparyantaṃ, karmendriyaṃ śataparyantaṃ, ceto manaḥ, smṛtirdaśottaraparyantaṃ, jīvitaṃ jīvitapramāṇaṃ viṃśottaraśataparyantam | [ nanu śārṅgadhareṇa5 ‘bālyasya prathame māsi deyā bheṣajaraktike’ti janmottarakāle vidhānaṃ likhitaṃ, tatkiṃ asvasthaviṣayaṃ vā svasthaviṣayaṃ vā ? asvasthaviṣayaṃ cettadā bālacikitsāyāmeṣa prasaṅgaḥ syāt, svasthaviṣayaṃ cettadā svasthe rogaṃ vinā auṣadhadānāsaṃbhavādvyarthametadvidhānam ? ucyate, stanyāvataraṇe doṣakopo bhavati tannivāraṇārthaṃ, yadvā prakṛtyārambhakadoṣaduṣṭanivāraṇārthaṃ vā etadvidhānaṃ doṣakopāt | tathāca - sadyaḥprasūtānāṃ kṣīraṃguṇe ’kṣīraṃ sadyaḥprasūtānāṃ virasaṃ doṣakārakam | tasmātsadyaḥprasūtānāṃ jāyate ślaiṣmikaṃ payaḥ iti | ato yaduktaṃ vidhānaṃ tadavaśyamatraivocitam | tathāca suśrute likhitaṃ tasmātprathame'hani madhusarpiranantamiśraṃ mantrapūtastrikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca tataḥ prāgnivāritastanyaṃ madhusarpi: svapāṇitalasammitaṃ dvikālaṃ pāyayet | anantaḥ keśarañja(kaṃ) suvarṇaṃ vā | vṛddhavāgbhaṭe tu ‘anantāmiśre madhusarpiṣī ? iti pāṭhaḥ | tatra cānantā dūrvā vyākhyātā, tatra rāktikāmātraṃ deyaṃ | anye ca prayogāḥ - ‘sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhughṛte vacā | matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhusarpiḥ sakāñcanam || arkapuṣpī ghṛtaṃ kṣaudraṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | hemacūrṇāni vaiduryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu | catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣvapi | kumārāṇāṃ vapurmedhābalapuṣṭivivardhanāḥ ||’ saṃvatsaraṃ yāvadete yogāḥ sevyāḥ, anye dvādaśavarṣāṇyāhuḥ | suśrutādetat | uktatyauṣadhāni vyākhyāyante | sauvarṇacūrṇaṃ nāgakeśaracūrṇaṃ yadvā kuṃkumacūrṇaṃ, matsyākṣakaḥ macheṃchī, brāhmī ca, arkapuṣpī payasyā yadvā arkapuṣpī īśalatā, śvetā dūrvā, śvetetiviśeṣaṇam, yadvā kecidvacāmāhuḥ, vaiduryaḥ niṃmbaḥ, kanakavācakaṃ sarvatra keśarameva | mātrāpi likhyate ‘viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam | etenaiva pramāṇena māsimāsi vivardhanam || kolamātraṃ ca kṣīrāderdadyādbhaiṣajyakovidaḥ | kṣīrānnādeḥ kolamātramanne codumbaropamam |’ iti kumārapoṣaṇavidhānam || 20 ||
alpakeśaḥ kṛśo rūkṣo vācālaścalamānasaḥ | ākāśacārī svapneṣu vātaprakṛtiko naraḥ || 21 ||
Āḍhamalla. idānīṃ prakṛtilakṣaṇamāha - alpetyādi | vātaprakṛtiko nara īdṛśo bhavati kīdṛśastamāha - alpakeśa iti | tucchakeśaḥ adīrghakeśa ityanye, yato vātasyātiraukṣyatvena tvakpāruṣyādalpakeśatvam | punaḥ kīdṛśaḥ ? kṛśo durbalaḥ, vātasya śoṣakatvāt rūkṣaguṇatvādasnigdhaḥ, vācāla iti pravacanaśīlaḥ, calamānasa iti cañcalacittaḥ, vātasya calaguṇatvāt svapneṣvapi ākāśacārī bhavatīti yathā vāyurākāśe caratīti svabhāvāt | prakṛtistu svabhāva evetyāhurācāryāḥ, yataḥ - ‘śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu’ iti ||21||
Kāśīrāma Vaidya. atha prakṛterapi śarīrāṅgatvāt śārīre prakṛtivivaraṇamāha - nanuprakṛtistu pūrvoktā jagatkartrī, ityāśaṃkya kathamatra na punaruktidoṣaḥ, ucyate, iyaṃ tu śarīrasvabhāvalakṣaṇā prakṛtiḥ śukārtavasaṃyoge doṣotkṛṣṭajanyā saptavidhā | tathāca suśrute likhitaṃ - ‘śukaśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ| prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||’ vāgbhaṭe ca ‘śukrāsṛkgarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayārtiṣu | yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā |’ saptadhā prakṛtirityuktervātaprakṛtimāha - alpakeśa iti | evaṃbhūto naraḥ vātaprakṛtiko bhavatīti yojanā | rūkṣaḥ rūkṣāṅgaḥ, vācālaḥ bahujalpakaḥ, calamānasaḥ calacittaḥ, svapneṣu ākāśacārī ākāśabhramaṇaśīlaḥ, naraśabdo'tra sāmānyamanuṣyavācakaḥ strīpuṃviṣayaḥ | yataḥ strīṇāṃ bhinnā prakṛtirnoktā || 21 ||
akālapalitairvyāpto dhīmānsvedī ca roṣaṇaḥ | svapneṣu jyotiṣāṃ draṣṭā pittaprakṛtiko naraḥ || 22 ||
Āḍhamalla. atha pittaprakṛtimāha - akālapalitairiti | pittaprakṛtiko nara īdṛśo bhavati | kīdṛśastamāha - akālapalitairvyāpta iti | akāle asamaye palitairvārdhakyairvyāptaḥ pittasyoṣmaguṇatvāt | taduktaṃ - ‘krodhaśo- kaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate’ iti | punaḥ kīdṛśaḥ ? dhīmān buddhimān sattvaguṇabāhulyāt, svedīti | prasvedayukta:, pittasyoṣmamayatvāt dravaguṇatvācca | roṣaṇa iti | roṣayuktaḥ pittasya tīkṣṇatvāt svapneṣvapi jyotiṣāmagnyādīnāṃ tārakādīnāṃ ca draṣṭā avalokaka: yattatpittamuṣṇamuktaṃ tattadguṇatvāt || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pittaprakṛtimāha - akāleti | evaṃbhūto naraḥ pittaprakṛtiko bhavatīti yojyam | akāle taruṇāvasthāyāṃ palitaiḥ śvetaiḥ, ( vyāptaḥ) dhīrdhāraṇāvatī buddhistadyuktaḥ, svedī prasvedabahulaḥ, roṣaṇaḥ krodhāluḥ, svapneṣu jyotiṣāṃ jyotīrūpāṇām (draṣṭā) || 22 ||
gambhīrabuddhiḥ sthūlāṅgaḥ snigdhakeśo mahābalaḥ | svapne jalāśayālokī śleṣmaprakṛtiko naraḥ || 23 || jñātavyā miśracihnaiśca dvitridoṣolbaṇā narāḥ |
Āḍhamalla. atha kaphaprakṛtiko nara īdṛśo bhavati, kīdṛśastamāha - gambhīrabuddhiriti | gambhīrabuddhiḥ gambhīrā atalasparśā sarvakāryakṣamā buddhiryasya sa tathā | kaphasya tamoguṇādhikatvāt sthūlāṅga: sthūlaśarīraḥ, medo'dhikatvāt, yataḥ kaphastu medovṛddhermūlameva | snigdhakeśa iti | tasya snehaguṇatvāt, mahābala iti ojasā śarīre karmasāmarthyam, yataḥ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastattvojastadeva balamityucyate, ata eva kaphabāhulyācchukraṃ śukrāyattaṃ balamiti vacanam | svapne jalāśayālokīti | jalāśayaṃ nadīnadataḍāgādikaṃ kaphasya saumyaguṇatvāt || idānīṃ dvidoṣajatridoṣajaprakṛterlakṣaṇāni darśayannāha - jñātavyā iti | miśracihnairmilitalakṣaṇaiḥ kṛtvā dvitridoṣolbaṇā narā boddhavyāḥ, tena pūrvoktayordoṣayormilitalakṣaṇairdvidoṣajā prakṛtirjñeyā ityabhiprāyaḥ, trayāṇāṃ doṣāṇāṃ militalakṣaṇaistridoṣajā prakṛtiravagantavyeti bhāvaḥ || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śleṣmaprakṛtimāha -- gambhīrabuddhiriti | evaṃbhūto naraḥ śleṣmaprakṛtiko bhavatītyatrāpi yojanā | kiṃbhūtaḥ ? gambhīrabuddhiḥ gambhīrā acañcalā buddhiryasya, jalāśayā'lokī jalasthāne ālokayatīti saḥ | atha dvidoṣatridoṣaprakṛtimāha -miśradoṣairdvidoṣacihnaiḥ dvandvajāstrayaḥ tridoṣaja ekaḥ, evaṃ saptaprakṛtayaḥ | iti prakṛtibhāgaḥ | vātā- diprakṛtivatsatvādayo'pi sapta prakṛtaya ityeke | tathāca vāgbhaṭe - ‘śaucāstikyādibhiścaiva guṇairguṇamayīṃ vadet|’ tathāca suśrute - ‘mahatprakṛtayastvanyāstamaḥsatvarajaḥkṛtā: | proktā lakṣaṇataḥ samyak bhiṣak tāśca vibhāvayet || tā āha - ‘sātvikāḥ sapta vikhyātā rājasāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ | tisrastu tāmasāḥ proktāstāsāṃ lakṣaṇamucyate || vāgbhaṭena puna‘rhīnamadhyottamaśreṣṭhanindya’ ityevaṃ bhedabhūtā api uktāḥ | tadyathā - ‘śukrārtavasya janmādau viśeṣeṇa (ca) vikramaḥ | tāśca prakṛtayastisro hīnamadhyottamāḥ pṛthak ||’ samadhātuḥ samastāstu samadhātuḥ samadoṣaḥ śreṣṭhaḥ, dvidoṣajā nindyā: | nanu prakṛtistu rajaḥśukrasaṃyoge doṣādhikyena bhavatīti | atha ca ekā sannipātajā bhavati tebhyo maraṇaṃ kathaṃ na syādityata āha - ‘viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipacyate | tadvatprakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum || idaṃ tu vāgbhaṭe likhitaṃ, suśrute tu - ‘prakopo vā'nyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvo'yaṃ jāyate gurutāyuṣaḥ ||’ iti prakṛtivivaraṇaṃ samāptam || 23 ||
tamaḥkaphābhyāṃ nidrā syānmūrcchā pittatamobhavā||24|| rajaḥpittānilairbhrāntistandrā śleṣmatamonilaiḥ |
Āḍhamalla. adhunā śarīravicāraprasaṅgena nidrādīnāmapi viśeṣotpattimāha - tama iti | nidrā svapnaḥ sā tamaḥkaphābhyāṃ syāt tamoguṇakaphasaṃsargeṇa bhavatītyarthaḥ | pittatamobhavā mūrcchā, mūrcchā ca rūpādyavijñānaṃ mohasaṃjñakaṃ acetanarūpetyarthaḥ | yadyapi vātādibhistribhirdoṣai: śoṇitena, madyena, viṣeṇa ca mūrcchābhimatā, tathāpi tasyāḥ pittapradhānatvena darśitatvāt | taduktam - ‘vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate’ iti | rajaḥpittānilaiḥ kṛtvā bhrāntiḥ bhramaṇaṃ, taduktam - ‘yonāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | bhramaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti | śleṣmatamonilaiḥ kṛtvā tandrā syāt | tandrā nidrābhramaḥ, taduktam, - ‘indriyārtheṣvasamprāptigauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva yasyehā tasya nidrāṃ vinirdiśet’ iti ||24||
Kāśīrāma Vaidya. nidrādayo'pi śarīrasambhavā ataḥ śārīraprakaraṇe tamaḥkaphābhyāṃ nidrā syādbhavet | pittatamobhavā mūrcchā syāt| rajaḥpittānilaiḥ bhrāntiḥ syāt | bhrāntirbhramaḥ śleṣmatamonilaistandrā syāditi yojanā | atrānukrameṇāpi nidrālakṣaṇamāha - ‘indriyāṇāṃ ca manaso moho nidrābhidhīyate’ | carake ca ‘yadā tu manasi krānte sarvātmānaḥ kramānvitāḥ | viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ ||’ suśrute ca ‘hṛdayaṃ cetanāsthānamuktaṃ suśruta ! dehinām | tamo'bhibhūte tasmiṃstu nidrā viśati dehinam || nidrāhetustamaḥ satvaṃ bodhane heturucyate |’ iti nidrā | mūrcchā rūpādyavijñānam | tathāca tantrāntare - ‘saṃjñopadhāturmūrcchā syānmūrcchitaṃ’….tathā | kaśmalaṃ pralayo mohaḥ, saṃnyāsastu mṛtopamaḥ’ iti mūrcchā | bhrāntirbhramaḥ | tallakṣaṇam bhramaścakrārūḍhasyeva viparītapadārthajñānaṃ ca bhramaḥ || atha tandrālakṣaṇaṃ granthāntarāt-‘indriyāṇāṃ ca manaso mohastandreti kathyate’ | suśrute vāgbhaṭe ca tandrālakṣaṇaṃ-‘kapholbaṇo vāyunoddhūto dhamanī saṃnirudhya ca | kuryātsaṃjñāpahā tandrā dāruṇā mohakāriṇī | unmīlitavinirbhugne parivartitatārake | bhavatastatra nayane lulite calapakṣmaṇī | arvāk trirātrātsādhyā sā na sādhyā tu tataḥ param |? iti tandrālakṣaṇam || 24 ||
glānirojaḥkṣayādduḥkhādajīrṇācca śramādbhavet || 25 || yaḥ sāmarthye'pyanutsāhastadālasyamudīryate |
Āḍhamalla. atha glānimāha - glāniriti | glānistu klamāparaparyāyavācako harṣakṣaya ityarthaḥ | sa ca kāraṇa- catuṣṭayādbhavati, kiṃ tat kāraṇacatuṣṭayam ? ojaḥkṣayādityādi | ojaḥ śukram aśeṣadhātudhāmābhiśabditamoja ityeke, tasya kṣayādbalakṣayāditi spaṣṭārthaḥ | duḥkhāditi | mānasodvegādikarmaṇaḥ | tacca duḥkhaṃ trividhamiti suśrutaḥ, ādhyātmikamādhidaivikamādhibhautikamiti, eṣāṃ vivaraṇaṃ na likhitamatra6 vistarabhayāt | ajīrṇādityaparipakvānnasvarūpāt | etadapi trividhaṃ caturvidhaṃ vā | trividhamannajaṃ viṣṭabdhādisaṃjñaṃ caturthaṃ rasaśeṣamiti | śramāditi | śarīrāyāsajananakarmaṇaḥ | sa ca vyāyāmāparaparyāyavācakaśabdena kathitaḥ, ‘śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate’ iti | glānilakṣaṇaṃ tu prasaṅgāttantrāntarīyoktam - ‘vakre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ klamaḥ | na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet’ iti | (prasaṅgāt7 tantrāntarīyoktaṃ klamalakṣaṇaṃ yathā - ‘yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti |) athā'lasyamāha - ya iti | sāmarthye karmaṇi sāmarthye sati yo'nutsāho'praharṣaḥ sa ālasyaśabdena vācyaḥ | lakṣaṇamasyoktaṃ yathā - ‘sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā | śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate’ iti || 25 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha glānilakṣaṇamāha -- ojaḥkṣayādyairglānirbhavediti yojanā | glāniśabdastu klamavācakaḥ, ‘klamu glānau’ iti dhātorarthatvāt | tallakṣaṇaṃ yathā - ‘yo jāyate śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti klamaḥ| athālasyalakṣaṇamāha - sāmarthye'pi yaḥ anutsāhaḥ tadālasyaṃ udīryate iti yojyam | ityālasyalakṣaṇam || 25 ||
caitanyaśithilatvādyaḥ pītvaikaṃ śvāsamudvamet ||26|| vidīrṇavadanaḥ śvāsaṃ jṛmbhā sā kathyate budhaiḥ| udānaprāṇayorūrdhvayogānmaulikaphasnavāt || 27|| śabda: saṃjāyate nasta: kṣutaṃ8 tatkathyate budhaiḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ jṛmbhālakṣaṇamapyāha - caitanyeti | puruṣaścaitanyaśithilatvāt caitanyaśithilībhāvāt caitanyasya jñānalakṣaṇasya śithilībhāvaṃ kiṃcinnyūnatāmanubhūya iva sthitaḥ san vidīrṇavadano vyāttamukho bhūtvā ekaṃ śvāsamūrdhvagataṃ pītvā aparaṃ śvāsamadhogataṃ yaduddharet tyajet sā budhaiḥ paṇḍitaiḥ suśrutādibhirjṛmbhā iti kathyate | jumbhākāle udveṣṭanaṃ netrāśrusravaṇaṃ ca boddhavyam, yaduktaṃ suśrutena - ‘pītvaikamanilaṃ śvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ | yanmuñcati sanetrāmbhaḥ sa jṛmbha iti kīrtitaḥ || cittasya viṣayāntaravyāsaktivinivṛttaye jṛmbhākāle choṭikādānaṃ laukikaṃ siddham, vacanaṃ hi - ‘kṣudutpatanajṛmbhāsu jīvatiṣṭhāṅgulidhvaniḥ’ iti || atha chikkālakṣaṇaṃ darśayannāha -udāneti | ya udānaprāṇayorūrdhvayogāt mūrdhni srotaḥpathasthitāt kaphasravācca yaḥ śabdaḥ saṃjāyate utpadyate tena śabdena kṣutaṃ chikkā kathyate budhairiti śeṣaḥ | teneti sthāne nasta iti paṭhantyeke, tatra nasto nāsikātaḥ | anyatrāpyuktaṃ ‘prāṇodānau ca tau syātāṃ mūrdhni srota:pathasthitau | nastaḥ pravartate śabdaḥ kṣutaṃ tadabhinirdiśet iti || 26 || 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha jṛmbhālakṣaṇam - yaḥ vidīrṇavadanaḥ caitanyaśithilatvāt cetanābhūtā vā dehaceṣṭā tasyāḥ śithilabhāvāt | iti jṛmbhālakṣaṇam | atha kṣullakṣaṇam - maulikaphasravāt udānaprāṇayorūrdhvayogādyaḥ nastaḥ nāsikātaḥ śabdaḥ saṃjāyate tatkṣutaṃ budhaiḥ kathyate iti yojanā | maulikaphasravāt mastakakaphasravāt, udānakaṇṭhastho vāyuḥ tayorūrdhvagamanāt, kṣutamiti chikkāsaṃjñitam | itikṣullakṣaṇam || 26 || 27 ||
udānakopādāhārasvasthitatvācca yadbhavet ||28|| pavanasyordhvagamanaṃ tamudgāraṃ pracakṣate | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ śārīre āhārādigatiradhyāyaḥ || 6 ||
Āḍhamalla. athodgāramāha - udānakopāditi | āhārasvasthitatvācceti āhāro'śanaṃ tasya svasthāne yadā sthitirbhavati tasmādityarthaḥ | pavanasya vāyoryadūrdhvagamanaṃ bhavet tamudgāraṃ pracakṣata iti bhāvaḥ | udānavāyoreva prakopaḥ | prakopādeva tasyaivordhvagamanamityācakṣate | samānavāyorūrdhvagamanamityeke || 28 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe āhārādigatirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. athodgāralakṣaṇam - udānakopāt pavanasya yadūrdhvagamanaṃ bhavet tamudgāraṃ (pra)cakṣate iti yojanā | kasmādāhārasya susthitatvāt || 28 || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāmāhārādigatiradhyāyaḥ || 6 ||

Editor's notes

  1. 1 ‘caturdhā ṣaḍrasopeto'nekavidhyupayuktakaḥ | dvividhoṣṭavidho bījairāharaḥ pāñcabhautikaḥ iti ‘ka’ pā. | ↩
  2. 2 prakṣiptamidam | ↩
  3. 3 ‘rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate dvitīye varṇābhaḥ pittasthāneṣu tiṣṭhati divase tṛtīye caturthe vā yaḥ pravarṇo bhavet pañcame'hani ṣaṣṭhe vā kiṃśukābhaḥ saptame'hani saṃprāpte śakragopakābhaḥ evaṃ saptāhādrasādraktaṃ bhavati’ pā. | 2 ↩
  4. 4 ‘tasmādrakṣedbhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīvamucyate’ iti pāṭhāntaram | ↩
  5. 5 yadyapi koṣṭakāntargataḥ pāṭhaḥ 14 ślokasya ṭīkārūpaḥ atastatraiva mudrayitumupayuktastathāpi madṝṣṭamātṛkāṃsvatraiva likhitatvāttathaivehāpi mudritaḥ | ↩
  6. 6 ādhyātmikaṃ dvividhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ca | śārīraṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyanimittaṃ, mānasaṃ - kāmakrodhalobhamohabhayerṣyāviṣādaviṣayā- viśeṣādarśananibandhanam | antaropāyasādhyamidam | bāhyopāyasādhyaṃ ca duḥkhaṃ dvedhā ādhibhautikamādhidaivikaṃ ca | ādhibhautikaṃ - mānuṣapaśupakṣisarīsṛpa- sthāvaranimittam | ādhidaivikaṃ ca yakṣarākṣasavināyakagrahāveśanibandhanam | tadetatpratyātmavedanīyaṃ duḥkhaṃ rajaḥpariṇāmabhedo na śakyate pratyākhyātum || ↩
  7. 7 bandhanīdhṛtaḥ pāṭho nāsti ‘ka’ pustake | ↩
  8. 8 ‘tena’ ka | ↩