ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | athāhārādigatiradhyāyaḥ | yātyāmāśayamāhāraḥ pūrvaṃ
prāṇānilerita: | mādhuryaṃ phenabhāvaṃ ca ṣaḍraso'pi labheta saḥ
|| 1 ||
Āḍhamalla. idānīmāhārādigatiradhyāyaḥ
pūrvaṃ darśitastamāha - atheti | yātītyādi | āhāraḥ
pāñcabhautikasvarūpo'śanamityarthaḥ | taduktaṃ suśrute - ‘pañcabhūtātmake1
dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ’ iti | evaṃvidhaḥ sa āhāraḥ pūrvamādau āmāśayaṃ
yāti prāpnotītyarthaḥ | āmāśayaṃ ca nābhistanāntare koṣṭhaviśeṣamāhuḥ, yathā -
‘nābhistanāntare jantorāhurāmāśayaṃ budhāḥ’ iti | kīdṛśastamāha -prāṇānilerita
iti | prāṇavāyunā prerita iti bhāvaḥ | ‘hṛdi prāṇānilo mataḥ’ iti vacanāt |
tatra ṣaḍrasayukto'pi sa āhāro mādhuryaṃ madhurarasabāhulyaṃ phenabhāvaṃ ca
labhate prāpnoti kaphasthānagatatvāt, kapho'pi madhura iti prasiddhaḥ; ata
evāha tantrāntare - bhuktvādau kaphasya vṛddhiriti rasasādharmyāt
asyaivāmājīrṇasaṃjñā, yataḥ ‘mādhuryamannaṃ smṛtamāmasaṃjñam iti
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. yadā śarīrī jātastadā
āhārāpekṣā jātā, ata āhārapākakramamāha - yātītyādi | pūrvaṃ prathamataḥ
prāṇānileritaḥ prāṇavāyupreritaḥ āhāraḥ coṣmādipañcavidhalakṣaṇaḥ āmāśayaṃ
yāti nābhistanāntaramāmāśayaḥ tatra gatvā mādhuryaṃ madhurabhāvaṃ phenabhāvaṃ
ca labhate | kiṃbhūtaḥ āhāraḥ ṣaḍrasaḥ | vāgbhaṭe caivaṃ ‘ādau
ṣaḍarasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenabhāvaṃ rasaṃ jātaṃ vidāhi
hyamlatāṃ gatam’ iti || 1 ||
atha pācakapattena vidagdhaścāmlatāṃ vrajet | tataḥ samānamarutā
grahaṇīmabhinīyate || 2 ||
Āḍhamalla. atha sthānāntaraprāptimāha -
atha pācaketi | athānantaram sa evāmāśayasthitāhāraḥ pācakapittena
pācakāgnitejasā vidagdhaḥ san pacyamānā'bhimukhaḥ sannamlatāṃ vrajet,
yato'mlātpittaṃ jāyate tatrāvasthāyāṃ vidagdhājīrṇasaṃjñaṃ gatamamlabhāvamiti
| āmāśayāccalito'prāptagrahaṇīpado yadā bhavati tatra sthānāntaraṃ vadantyeke,
naivaṃ sarvamataṃ, kintu pācakāgnisthānasamīpavartī yadā bhavati tadā vidagdho
bhavatītyeke bhāṣante | svamate tu āmāśayāvasthāyāmeva pittavaidagdhyādamla
eva syāt yataḥ pittavidagdhamamlatāmupaiti | idānīṃ tṛtīyāvasthāgatasya
kāryamāha - tata ityādi | tatastasmātsthānāt samānamarutā nābhigatavāyunā
kṛtvā grahaṇīṃ vahnisthānamabhinīyate prāpyate āhāra iti śeṣaḥ | etat sthānaṃ
kalāśabdena vācyaṃ yataḥ ‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā |
pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā |’ iti | grahaṇyāmapi
koṣṭhavahninā kṛtvā pācyate, koṣṭhagrahaṇaṃ dhātvagninirāsārtham |
tasmātkaṭuko jāyate iti tātparyārthaḥ | yatkaṭukājjāyate vāyuriti
tadviṣṭabdhājī- rṇanāhurityeke | yaduktaṃ ‘kiñcidvipakvaṃ bhṛśatodaśūlaṃ
viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam’ iti || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. amlatvaṃ ca
prāpnotītyāha -- athetyanantaraṃ pācakapittena vidagdhaḥ amlatāṃ vrajet tataḥ
samānamarutā grahaṇī abhinīyate prāpyate | grahaṇī kalā | grahaṇyāṃ kiṃ
bhavatītyāha - koṣṭhavahninā yadā grahaṇyāṃ pacyate tadā kaṭurjāyate tadvidho
bhavati saṃpakvātsamyak pakvāt rasaḥ bhavati apakvādāmasaṃbhavo bhavatīti
yojanā || 2 ||
(ṣaṣṭhī pittadharā2
nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇītyabhidhīyate
|| 3 || grahaṇyāṃ pacyate koṣṭhavahninā
jāyate kaṭuḥ | raso bhavati saṃpakvādapakvādāmasaṃbhavaḥ
|| 4 || vahnerbalena mādhuryaṃ snigdhatāṃ
yāti tadrasaḥ | puṣṇāti dhātūnakhilānsamyakpakvo'mṛtopamaḥ
||5|| mandavahnividagdhaśca kaṭuścāmlo
bhavedrasaḥ | viṣabhāvaṃ vrajedvāpi kuryādvā rogasaṃkaram
|| 6 ||
Āḍhamalla. atha tādṛśasyāhārasya
dvividhāmavasthāṃ vaktumāha - rasa iti | vahnisthāne sthitasyāhārasya samyak
pākādraso bhavati | asamyak pākādāmaḥ sambhavati iti | rasa iti
samāgniparipācitatvāt sārabhūto yo dravāṃśaḥ sa rasa ityucyate, āmaśca
aparipākādbhavati | taduktaṃ ‘jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ | sa
āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopakaḥ’ iti | idānīṃ tayo rasāmayorvyāpāraṃ
darśayannāha - vahneriti | tadrasa iti pūrvoktaḥ, vahnerbaleneti
rasagatā'gniprābalyāt madhuratāṃ snigdhatāṃ ca yāti prāpnoti sapta vākhilān
raktādīn dhātūn puṣṇāti tasmāt samyak pakvo rasaḥ amṛtopamaḥ syāt | yathā
‘amṛto jīvano madhurādiguṇayuktaḥ’ iti śrutiḥ | tathāyamapi
jīvanadhāraṇatarpaṇādiguṇayukta ityabhiprāyaḥ saumyatvāt | taduktaṃ suśrute -
‘sa khalu dravonusārī snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādiviśeṣaiḥ saumya
ityavagamyate’ iti | asyaiva svarūpāntaramāha - mandavahnividagdha ityādi | sa
eva raso yadā mandavahnividagdho bhavati agnermāndyenāsamyak pakva iti bhāvaḥ,
tadā kaṭuramlo vā bhūtvā viṣabhāvaṃ māraṇaṃ māraṇātmakarūpatāṃ vrajet prāpnoti
| vā yadi māraṇātmako na bhavati alpatvāttadā rogasaṅkaraṃ rogasastaṃ kuryāt
doṣadūṣitatvāt na tu svayameva, yataḥ snehadagdhavyapadeśavat, taduktaṃ
‘rasādistheṣu doṣeṣu vyādhayaḥ saṃbhavanti ye | te jñāyanta ityupacāreṇa
tānāhurghṛtadagdhavat’ iti ||3-6||
Kāśīrāma Vaidya. punaḥ vahninā pakvaḥ
kiṃ bhavatītyāha - punaḥ vahnerbalena pakvaḥ mādhuryaṃ snigdhatāṃ ca yāti, cet
samyak pakvaḥ tadā akhilān dhātūn puṣṇāti | mandavahnipakve doṣamāha -
viṣabhāvaṃ viṣasvarūpaṃ vrajet viṣūcyādibhirmāraṇātmakatvāt | rogasaṃkaraṃ
bahurogasamūhaṃ vā kuryāt || 3-6 ||
āhārasya rasaḥ sāraḥ sārahīno maladravaḥ | śirābhistajjalaṃ nītaṃ bastau
mūtratvamāpnuyāt ||7|| tatkiṭṭaṃ ca malaṃ
jñeyaṃ tiṣṭhetpakvāśaye ca tat | valitritayamārgeṇa yātyapānena noditam
|| 8 || pravāhiṇī sarjanī ca grāhiketi
valitrayam |
Āḍhamalla. athāhārasya rasasāratvaṃ
nirūpya nirasasya niḥsāratvaṃ darśayannāha - āhārasyeti | āhārasya
pūrvapratipāditasya yo raso viditasvarūpaḥ sa sāra ityabhihitaḥ, sāro
mukhyatvena tarpaṇādikṛtatvāt sārahīna iti rasarahita āhārasyāṃśo vartate sa
maladravasaṃjñaḥ | malaṃ purīṣaṃ dravaṃ mūtraṃ |
tayorbhinnagamanasthānaviśeṣamāha - śirābhirityādi | tajjalamiti
purīṣaniḥsṛtaṃ dravaviśeṣaṃ śirābhirmūtravāhinībhiḥ kṛtvā bastau mūtrādhāre
nītaṃ tadeva mūtrattvamāpnuyāditi bhāvaḥ | tat kiṭṭaṃ malamiti mūtrāvaśiṣṭaṃ
malaṃ kiṭṭasaṃjñakaṃ jñeyaṃ nirdravatvāt tacca pakvāśaye tiṣṭhediti
tātparyārthaḥ || atha pakvāśayasya sthitasya tādṛśasya tasyādhogamanaśīlatvaṃ
darśayannāha - valīti | apānena gudasthitavāyunā noditaṃ preritaṃ malamiti
śeṣaḥ, tacca valitritayamārgeṇa kṛtvā yāti bahirniḥsaratītyarthaḥ |
valitritayanāmānyāha -pravāhiṇītyādi | pravāhiṇī sarjanīgrāhiketi tāsāṃ
nāmabhirevākṛtayo boddhavyā: | valayastu gudasyāvayavabhūtāstāstisro valaya
uparyuparivyavasthitāḥ śaṅkhavartanibhā iti
|| 7 || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. āhārasya kaḥ sāraḥ kiṃ
ca malamityāha - āhārasya sārabhūto rasaḥ sārahīno yaḥ sa maladravo bhavati
tajjalaṃ śirābhiḥ bastau nītaṃ mūtratvaṃ āpnuyāt tatkiṭṭaṃ malaṃ bhavati |
tasya vyavasthāmāha - tatkiṭṭaṃ tasyāhārapakvaṃ yatkiṭṭaṃ tanmalaṃ jñeyam ?
tatpakvāśaye tiṣṭhet | tat apānena noditaṃ valitrayamārgeṇa yāti | tasya
valitritayasya nāmānyāha - atra pramāṇaṃ noktaṃ tadgranthāntarādviśeṣato
likhyate | tadyathā ‘gudasya mānaṃ sarvasya sārdhaṃ syāccaturaṅgulam | tetra
syurvalayastisraḥ śaṅkhavartanibhāstu tāḥ || pravāhaṇī bhavet pūrvā sā
sārdhāṅgulasaṃmatā | utsarjanī tu tadadhaḥ sāsārdhāṅgulasaṃmitā || tasyā adhaḥ
saṃvaraṇī syādekāṅgulasaṃmitā | ardhāṅgulapramāṇaṃ tu budhairgudamukhaṃ matam
| malotsargasya mārgo'yaṃ pāyurdehavinirmitaḥ
||7||8||
rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ
|| 9 || rañjitaḥ pācitastatra pittenāyāti
raktatām | raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam
|| 10 || snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ
pittavadbhavet |
Āḍhamalla. idānīṃ maladravaṃ nirūpya
sārabhūtasya rasasyāpi kāryatvena sthānāntaraprāptimāha - rasastviti | sa
rasaḥ samānamarutā nābhigatavāyunā kṛtvā īritaḥ ūrdhvaṃ prerito hṛdayaṃ yāti
prāpnoti, etena kimuktam ? sārabhūto raso grahaṇīsthānāt hṛdayamāgacchatīti
bhāvaḥ | sakalaśarīragamanaśīlatvāt | taduktaṃ suśrute -
‘sarvadehānusāritve'pi tasya hṛdayaṃ sthānaṃ sa
hṛdayāccaturviṃśatidhamanīranupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminya-
ścatasrastiryaggāstāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahastarpayanti, vardhayanti,
dhārayanti, yāpayanti, jīvayanti cādṛṣṭahetukena karmaṇā tasya
śarīramanudhāvato'numānādgatirupalakṣayitavyā’ iti |
hṛdayaśabdopalakṣitamojaḥsthānamucyate | tatra so'pi rasaḥ pittena
rañjakapittena kṛtvā pācitaḥ ata eva rañjitaḥ rāgaṃ prāptaḥ san raktatāṃ yāti
prāpnoti | yato rasādraktaṃ bhavatīti vacanāt | raktasya bhāvo raktatā | tena
ādāvīṣadraktabhāvaṃ prāpya paścātkrameṇa āraktaḥ syāt | taduktaṃ - ‘rasaḥ3
saptāhādarvāk parivartamānaḥ
śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ
divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgāt śoṇitatvamāpadyate’
iti || atha raktaprādhānyaṃ darśayannāha - raktamiti | tadraktaṃ
sarvaśarīrasthitaṃ bhavati pāñcabhautikatvāt, yataḥ ‘visratā dravatā rāgaḥ
syandanaṃ laghutā tathā | bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite’ iti |
jīvasyottamamādhāraśceti dehamūlatvāt | taduktaṃ - dehasya rudhiraṃ mūlaṃ
rudhireṇaiva dhāryate | tasmādyatnena saṃrakṣyaṃ4
raktaṃ jīva iti sthitiḥ iti | punaḥ kīdṛśaṃ tadāha - snigdhamityādi |
snigdhamarukṣaṃ, guru alaghu, calaṃ naikatrasthitiśīlaṃ dravatvāt | svādu
madhuraṃ svabhāvāt yadā vidagdhaṃ tadā pittavadbhavet iti | yadā vidagdhaṃ
pittamapyamlatāṃ vrajet kaṭukaṃ ca bhavet tathedamapīti bhāvaḥ |
uktamanyatrā'pi ‘anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ | śoṇitaṃ
guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ? iti | kāryatvenā'pi tasya laghutā ca
darśitā iti na doṣaḥ || 9 || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. iti pakvo rasaḥ kutra
sthitvā raktādīn karotītyāha -- samānamaruteritarasaḥ ādau hṛdayaṃ yāti tatra
pittena rañjitaḥ pācitaśca raktatāṃ yāti tatrobhayoḥ sthāne raktasya
hṛdayapāke dūṣaṇaprasaṅgāt | tathācoktaṃ suśrute - ‘sa khalvāpyo raso
yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaitī’tyuktatvāt
|| 9 || 10 ||
pācitāḥ pittatāpena rasādyā dhātavaḥ kramāt
||11 || śukratvaṃ yānti māsena tathā strīṇāṃ
rajo bhavet |
Āḍhamalla. idānīṃ
dhātūnāmutpattiparamparāpūrvakaṃ śukrasyāpi viṣayaṃ darśayannāha - pācitā iti
| pittatāpena pittatejasā pācitāḥ paripācitā rasādyā dhātavaḥ krameṇa
śukratvaṃ māsena yānti prāpnuvanti | rasādyā ityatra rasagrahaṇāt rasa eva
śukratvaṃ prāpnoti | ata eva yātītyekavacanaṃ kṛtam | ādigrahaṇāt
raktamāṃsamedomajjāsthīnīti | eke rasādyā dhātavo māsena śukratvaṃ yāntīti
paṭhanti vyākhyānayanti ca, teṣāṃ mate tu kāryakāraṇayorabhedopacārāt na
kevalaṃ śukratvaṃ strīṇāmapi rajo bhavet | taduktaṃ ‘rasādeva striyā raktaṃ
rajaḥsaṃjñaṃ pravartate | tadvarṣādvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam iti |
tatheti grahaṇāt śukratvamapi strīṇāmeva bhavati | yato dṛśyate hi
tatsrāvaṇādibhiḥ prayogaiḥ, anyathā tāsāṃ saṃharṣaḥ kathaṃ syāditi | taduktaṃ
- saumyaṃ tvagāśrayaṃ svacchaṃ snigdhaṃ yonimukhodgamam | strīṇāṃ śukraṃ na
garbhāya bhavedgarbhāya cārtavam’ iti | māseneti | triṃśaddinairiti bhāvaḥ |
triṃśaddinavivaraṇaṃ suśrutācāryeṇoktaṃ tadyathā - ‘sa khalu trīṇi trīṇi
kalāsahasrāṇi pañca daśa ca kalā ekaikasmin dhātavastiṣṭhante, evaṃ māsena
rasaḥ śukrībhavati strīṇāṃ cārtavam’ iti | uktamapi samuccayena darśayati -
‘aṣṭādaśa sahasrāṇi saṃkhyā yasmin samuccaye | kalaikā navatiścoktā
svatantraparatantrayoḥ ||’ iti viṃśatikalo muhūrtaḥ kalā daśabhāgaścetyādinā
māsasaṃkhyā jñātavyā | etena kimuktaṃ rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate anye ye
dhātavaste pañcabhiḥ pañcabhirahobhiḥ sampadyanta iti bhāvaḥ
|| 11||
Kāśīrāma Vaidya. raktaprasaṅgena
anyeṣāṃ dhātūnāṃ pakvakramamāha - pittatāpena pācitā rasādyā dhātavaḥ māsena
śukratvaṃ yāntīti yojyam | tathā retaḥprakāreṇa strīṇāṃ rajaśca māsena bhavet
| viśeṣapākakramastu dhātuvicāraṇe proktaḥ
|| 11 ||
kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ
||12|| garbhaḥ saṃjāyate nāryāḥ sa jāto bāla
ucyate | ādhikye rajasaḥ kanyā putraḥ śukrādhike bhavet||13||
napuṃsakaṃ samatvena yathecchā pārameśvarī |
Āḍhamalla. garbhotpattimāha - kāmāditi
| śuddhaśoṇitaśukrajo garbho nāryāḥ striyāḥ saṃjāyata iti, kutaḥ ? kāmāt,
kāmo'bhilāṣaḥ, kva ? mithunasaṃyoge, mithunaṃ dvandraṃ strīpuruṣaviṣayaṃ tasya
saṃyogo melanaṃ tasmin sati | śuddhaśoṇitaśukrayorlakṣaṇaṃ ca tantrāntare
yathā - ‘śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti
yadvāso na virañjayet || dinatrayaṃ pravṛttiśca kurute śoṇitaṃ striyāḥ |
vyavāyasrutaśukreṇa garbhastasyāstato bhavet || tadevā'tiprasaṅgena
pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ vijānīyādatonyaduktalakṣaṇāt’ iti || śuddhaṃ
śukraṃ yathā - ‘sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhuragandhi ca |
śukramicchanti kecittu tailakṣaudranibhaṃ tathā’ iti | ‘vātādidūṣitaṃ pūti
kuṇapaṃ granthirūpi ca | kṣīṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ gandhiśukraṃ tu niṣphalam’
iti | garbha iti | śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprativikārasaṃmūrcchitaṃ
garbha ityucyate | sa jāto bāla ucyate iti | sa garbho yadā jāto
bahirniḥsarati tadā bāla ityucyate | bālaśabdaḥ kanyāpuruṣanapuṃsakeṣvapi
vartate | ata evāhācāryaḥ - ādhikya iti | tatra ca garbhāśaye yadā rajasa
ārtavasya ādhikyaṃ bhavati tadā kanyā jāyate utpadyate
ārtavādhikaśukrādityabhiprāyaḥ | yadi śukādhikastarhi putraḥ
śukrādhikārtavādityarthaḥ | samatveneti śukraśoṇitayoḥ sāmyena samabhāgena
kṛtvā napuṃsakaṃ syāt | yathā pārameśvarīcchāsti tathaiva bhavati nātra
vicāraḥ kartavya iti bhāvaḥ | icchetyanenaiva yamalajātamapi sūcitam |
tadyathā - ‘bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau |
yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau’ iti|| 12 ||
13 ||
Kāśīrāma Vaidya.
śuddhaśoṇitaśukrādgarbho bhavatītyapi saṃkṣepeṇāha -- yataḥ
aśuddhaśukraśoṇitayorapi garbho bhavati ata āha - kāmāditi |
śuddhaśoṇitaśukrajaḥ śuddhagarbhaḥ yato vātādiduṣṭaretasaḥ prajotpādane na
sāmarthyam iti suśrutaḥ | atra śuddhaprajotpādane na sāmarthyaṃ iti boddhavyam
rogādinā aśuddhāstu prajā vātādiduṣṭaśukre'pi janayanti
janmāndhabadhirapaṃgvādisaṃbhavāt | idānīṃ rajaḥśukrādhikyena kiṃ bhavatītyāha
– rajasaḥ kanyā bhavati adhike śukre vīrye puruṣaḥ bhavet dvayoḥ sāmyena
napuṃsakaṃ bhavet ataḥ paraṃ pārameśvarī icchā adṛṣṭasya balavattvāt
||12-13||
bālasya prathame māsi deyā bheṣajaraktikā
|| 14 || avalehīkṛtaikaiva
kṣīrakṣaudrasitāghṛtaiḥ | vardhayettāvadekaikāṃ yāvadbhavati vatsaraḥ
||15|| māṣairvṛddhistadūrdhvaṃ
syādyāvatṣoḍaśavatsaraḥ | tataḥ sthirā bhavettāvadyāvadvarṣāṇi saptatiḥ
|| 16 || tato bālakavanmātrā hāsanīyā śanaiḥ
śanaiḥ | mātreyaṃ kalkacūrṇānāṃ kaṣāyāṇāṃ caturguṇā
|| 17 ||
Āḍhamalla. idānīṃ bālasya
prathamamāsādārabhya bheṣajakriyāṃ darśayannāha - bālasyeti | bālasya prathame
māsi bheṣajaraktikā deyā | bālo'tra kṣīrādaḥ yatastrividho bāla
āṣoḍaśavarṣādbhavati | tatra kṣīrādaḥ | kṣīrānnādaḥ annāda iti | ata eva
kṣīrakṣaudrasitāghṛtairiti bahavo'nupānādayo darśitāḥ yathāsambhavopayogitvena
| bheṣajamatra suvarṇarajataśilājatvādikaṃ, raktikā guñjā
tatparimāṇamityarthaḥ | prathame māsīti prathamagrahaṇaṃ jātadinamārabhya
bheṣajaṃ dadyādityabhiprāyaḥ | tathāca suśrute - ‘atha kumāraṃ
śītābhiradbhirāśvāsya jātakarmaṇi kṛte
madhusarpiranantacūrṇamiśramaṅgulyanāmikayā lehayet’ iti | anantacūrṇaṃ
suvarṇacūrṇaṃ, ‘bheṣajaraktiketi sāmānyabheṣa- jagrahaṇena granthāntaroktamapi
yogacatuṣṭayamatra boddhavyam | tadyathā - ‘sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭaṃ
madhu ghṛtaṃ vacā | matsyākhyakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||
arkapuṣpī ghṛtaṃ kṣaudraṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | hemacūrṇāni vaidūryai:
śvetadūrvā ghṛtaṃ madhu || catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣvapi |
kumārāṇāṃ vapurmedhābalabuddhivivardhanāḥ’ iti | eke prāktanāṃ
mātrāmanicchatāmāmananti tanmate tu viśvāmitroktā mātrā pracarati | tadyathā -
‘viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya bheṣajam | etenaiva pramāṇena māsi māsi
pravardhitam || kolā'sthimātraṃ kṣīrāde dadyādbhaiṣajyakovidaḥ | kṣīrānnāde
kolamātramannāde (u)dumbaropamam’ iti | avalehīkṛtaikaivetyādi | ekaiva
raktikā avalehīkṛtā, kaiḥ kṛtvetyāha - kṣīrakṣaudrasitāghṛtairiti | etena
kṣīrādibhirvyastairyathāyogyaṃ samplāvyāvacārayedityabhiprāyaḥ | kṣīraṃ
strīsambhavam, ājaṃ vā | ghṛtamatra gavyam || atha meṣajasyāsya
vṛddhihrāsatvamapyāha - vardhayettāvadekaikāmityādi | sā bheṣajaraktikā
tāvadekaikāṃ vardhayedyāvat vatsaro bhavati | etena pratimāsavṛddhāḥ
dvādaśamāseṣu dvādaśaiva raktikā bhavantītyaryaḥ | anyadapyāha - tadūrdhvamiti
| vatsarādupari tāvanmāṣakairvṛddhiryāvat ṣoḍaśavatsaro bhavati; etena
prativarṣavṛdhdyā ṣoḍaśamāṣakā bhavantītyarthaḥ | māṣo'tra
māgadhaparibhāṣoktaḥ ṣaḍguñjāparimitaḥ | tata iti ṣoḍaśavarṣādupari tāvat
sthirā syādyāvat saptativarṣāṇi bhavanti | sthireti ṣoḍaśamāṣakā na tu vṛddhiḥ
| tata iti saptaterūrdhvaṃ saiva mātrā bālavacchanaiḥ śanairhrāsanīyā tena sā
mātrā yathaiva pūrvaṃ vardhitā tathaivāpakarṣaṇīyā ityabhiprāyaḥ | ata eva
bālavṛddhayoḥ sāmyakriyā kāryeti na tu sarveṣām | kalkacūrṇādīnāmiyameva mātrā
sammatā kimutānyā vā tadāha - mātreyamityādi | iyaṃ pūrvoktā mātrā
kalkacūrṇānāṃ tadyogānāṃ ca, kaṣāyāṇāṃ caturguṇā vijñeyā | etena kimuktaṃ
raktiparimāṇe catvāri raktikāḥ kāryāḥ, māṣakaparimāṇe caturmāṣaka iti
|| 14-17 ||
Kāśīrāma Vaidya. bālasya
bheṣajapramāṇādyuttarāṃ kriyāmāha - bālasya prathame māsi ekaiva
bheṣajaraktikā deyā | kiṃbhūtā bheṣajamātrā kṣīrakṣaudrasitāghṛtaiḥ
avalehīkṛtā | yāvadvatsaro bhavettāvadekāmekāṃ raktikāṃ māsi māsi vardhayet |
vatsarādūrdhvaṃ bheṣajapramāṇamāha - tadūrdhvaṃ vatsarādūrdhvaṃ māṣairvṛddhiḥ
syāt yāvatṣoḍaśa vatsaro bhavati tāvat, ṣoḍaśānantaraṃ sthirā mātrā bhavet
yāvatsaptati na vardhanamityarthaḥ | vardhanakramamabhidhāya hrāsakramamāha -
tato bālakavat ekā raktikādimātrāvat mātrā hrāsanīyā ūnā kartavyā | iyaṃ mātrā
kalkacūrṇānāṃ, kaṣāyāṇāṃ etanmātrātaścaturguṇā
|| 14-17 ||
añjanaṃ ca tathā lepaḥ snānamabhyaṅgakarma ca | vamanaṃ pratimarśaśca
janmaprabhṛti śasyate || 18 || kavalaḥ
pañcamādvarṣādaṣṭamānnasyakarma ca | virekaḥ ṣoḍaśādvarṣādviṃśateścaiva
maithunam || 19 ||
Āḍhamalla. idānīṃ tasya
bālakasyāñjanādikaṃ karma nidarśayannāha - añjanamiti | bālakasyāñjanādi
pratimarśaparyantaṃ janmaprabhṛtireva praśasyate, janmadinādārabhya yadyatra
vihitaṃ tat tatra kuryāditi bhāvaḥ | añjanaṃ sauvīrāñjanādikaṃ,
lepamudvartanaprabhṛtikaṃ, snānaṃ pariṣekaḥ, abhyaṅgaṃ abhyañjanam, vamanaṃ
vāntiḥ, pratimarśena bṛṃhaṇamiti | aparāṇyāha - kavala ityādi | kavalo
gaṇḍūṣabhedaḥ, sa tu pañcamādvarṣādupari kāryo na tu tadarvāk | nasyakarmeti |
nāsāyāṃ yaddīyate tannasyamiti, tasya karma kriyā caturthe,
taccāṣṭamādvarṣādupari kāryaṃ, ṣoḍaśavarṣādupari vireko deyaḥ, viśeṣeṇa reko
vireka ityanena apūrṇavīryasya koṣṭhasya recanasya niṣedhaḥ
ṣoḍaśavarṣābhyantare bhavati | na tu mṛdurecanasya niṣedhaḥ | taduktaṃ
‘agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet |’ tat sādhyeṣu vikāreṣu ‘mṛdvīṃ
kuryāllaghukriyām’ iti | viṃśateścaiva maithunamiti | maithunaṃ
strīpuruṣasaṃyogalakṣaṇaṃ tacca viṃśativarṣādupari samānavīryatvaṃ syādityāha
| tathāca - ‘pañcaviṃśatitame varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe | samatvāgatavīryau
tu jānīyāt kuśalo bhiṣak’ iti || 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. añjanādīnāmapi
kartavyatāyāṃ vidhānamāha - etadañjanādyaṃ bālānāṃ janmaprabhṛti śasyate
pratimarśo nasyabhedaḥ mṛdu na tu tīkṣṇaṃ tīkṣṇasya aṣṭamā- bdādabhidhānāt |
idānīṃ kavalādīnāṃ vidhānamāha - kavalaḥ gaṇḍūṣaḥ, pañcamādvarṣātkartavyaḥ
tasya karma aṣṭamātkaryavyaṃ virekaḥ ṣoḍaśādvarṣātkartavyaḥ, maithunaṃ
strīprasaṅgaḥ viṃśateḥ kartavyaḥ || 18 || 19
||
bālyaṃ vṛddhiśchavirmedhā tvagdṛṣṭiḥ śukravikramau | buddhiḥ karmendriyaṃ ceto
jīvitaṃ daśato hraset||20||
Āḍhamalla. atha
bālyaprabhṛtijīvitāvasānaṃ varṣasaṃkhyayā hrāsatvamāha - bālyamiti |
tadbālyaprabhṛtikaṃ daśata iti daśavarṣādupari hraset hāniṃ prāpnotītyarthaḥ |
etena kimuktaṃ bālyāvasthā daśavarṣādupari, vṛddhirvardhanaṃ
triṃśadvarṣādupari, śarīraṃ catvāriṃśadvarṣādupari, medhā tu
granthākarṣaṇasāmarthyarūpā pañcāśadvarṣādupari, tvak sā śaithilyarūpā
bhavatīti bhāvaḥ | ṣaṣṭivarṣādupari dṛṣṭiḥ, saptativarṣādupari vikramaṃ tacca
sāhasādirūpaṃ parākramasaṃjñam | navativarṣādupari buddhiḥ, śatavarṣādupari
karmendriyam, daśādhikaśatavarṣādupari cetaścetanasthānaṃ,
viṃśatyadhikaśatavarṣādupari jīvitaṃ prāṇamiti| tena viṃśatyadhikaśataṃ
paramāyurmanujānāṃ bhavatīti tātparyārthaḥ | taduktaṃ - ‘samāḥ ṣaṣṭirdvighnā
manujakariṇāṃ pañca ca niśā, hayānāṃ dvātriṃśatkharakarabhayoḥ pañcakakṛtiḥ |
virūpā satyāyurvṛṣamahiṣayordvādaśa śunaḥ smṛtaṃ chāgādīnāṃ daśakasahitaḥ ṣaṭ
ca paramam || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. bālyāvasthādīni
kiyatparyantaṃ bhavanti tadapyāha - bālyādikaṃ jīvitāntaṃ daśataḥ hraset hīno
bhavet; bālyaṃ daśavarṣaparyantaṃ; vṛddhiḥ viśatiparyantaṃ, chavi:
triṃśatparyantaṃ, medhā catvāriṃśatparyantaṃ, tvakdāryaṃ(dārḍhyaṃ)
pañcāśatparyantaṃ, dṛṣṭiḥ ṣaṣṭiparyantaṃ hīnā bhavati, śukraṃ
saptatiparyantaṃ, vikramaḥ aśītiparyantaṃ, śuddhiḥ navatiparyantaṃ,
karmendriyaṃ śataparyantaṃ, ceto manaḥ, smṛtirdaśottaraparyantaṃ, jīvitaṃ
jīvitapramāṇaṃ viṃśottaraśataparyantam | [ nanu śārṅgadhareṇa5
‘bālyasya prathame māsi deyā bheṣajaraktike’ti janmottarakāle vidhānaṃ
likhitaṃ, tatkiṃ asvasthaviṣayaṃ vā svasthaviṣayaṃ vā ? asvasthaviṣayaṃ
cettadā bālacikitsāyāmeṣa prasaṅgaḥ syāt, svasthaviṣayaṃ cettadā svasthe rogaṃ
vinā auṣadhadānāsaṃbhavādvyarthametadvidhānam ? ucyate, stanyāvataraṇe
doṣakopo bhavati tannivāraṇārthaṃ, yadvā
prakṛtyārambhakadoṣaduṣṭanivāraṇārthaṃ vā etadvidhānaṃ doṣakopāt | tathāca -
sadyaḥprasūtānāṃ kṣīraṃguṇe ’kṣīraṃ sadyaḥprasūtānāṃ virasaṃ doṣakārakam |
tasmātsadyaḥprasūtānāṃ jāyate ślaiṣmikaṃ payaḥ iti | ato yaduktaṃ vidhānaṃ
tadavaśyamatraivocitam | tathāca suśrute likhitaṃ tasmātprathame'hani
madhusarpiranantamiśraṃ mantrapūtastrikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ
sarpiḥ, tṛtīye ca tataḥ prāgnivāritastanyaṃ madhusarpi: svapāṇitalasammitaṃ
dvikālaṃ pāyayet | anantaḥ keśarañja(kaṃ) suvarṇaṃ vā | vṛddhavāgbhaṭe tu
‘anantāmiśre madhusarpiṣī ? iti pāṭhaḥ | tatra cānantā dūrvā vyākhyātā, tatra
rāktikāmātraṃ deyaṃ | anye ca prayogāḥ - ‘sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ
madhughṛte vacā | matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhusarpiḥ sakāñcanam || arkapuṣpī
ghṛtaṃ kṣaudraṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā | hemacūrṇāni vaiduryaḥ śvetā dūrvā
ghṛtaṃ madhu | catvāro'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣvapi | kumārāṇāṃ
vapurmedhābalapuṣṭivivardhanāḥ ||’ saṃvatsaraṃ yāvadete yogāḥ sevyāḥ, anye
dvādaśavarṣāṇyāhuḥ | suśrutādetat | uktatyauṣadhāni vyākhyāyante |
sauvarṇacūrṇaṃ nāgakeśaracūrṇaṃ yadvā kuṃkumacūrṇaṃ, matsyākṣakaḥ macheṃchī,
brāhmī ca, arkapuṣpī payasyā yadvā arkapuṣpī īśalatā, śvetā dūrvā,
śvetetiviśeṣaṇam, yadvā kecidvacāmāhuḥ, vaiduryaḥ niṃmbaḥ, kanakavācakaṃ
sarvatra keśarameva | mātrāpi likhyate ‘viḍaṅgaphalamātraṃ tu jātamātrasya
bheṣajam | etenaiva pramāṇena māsimāsi vivardhanam || kolamātraṃ ca
kṣīrāderdadyādbhaiṣajyakovidaḥ | kṣīrānnādeḥ kolamātramanne codumbaropamam |’
iti kumārapoṣaṇavidhānam || 20 ||
alpakeśaḥ kṛśo rūkṣo vācālaścalamānasaḥ | ākāśacārī svapneṣu vātaprakṛtiko
naraḥ || 21 ||
Āḍhamalla. idānīṃ prakṛtilakṣaṇamāha -
alpetyādi | vātaprakṛtiko nara īdṛśo bhavati kīdṛśastamāha - alpakeśa iti |
tucchakeśaḥ adīrghakeśa ityanye, yato vātasyātiraukṣyatvena
tvakpāruṣyādalpakeśatvam | punaḥ kīdṛśaḥ ? kṛśo durbalaḥ, vātasya śoṣakatvāt
rūkṣaguṇatvādasnigdhaḥ, vācāla iti pravacanaśīlaḥ, calamānasa iti
cañcalacittaḥ, vātasya calaguṇatvāt svapneṣvapi ākāśacārī bhavatīti yathā
vāyurākāśe caratīti svabhāvāt | prakṛtistu svabhāva evetyāhurācāryāḥ, yataḥ -
‘śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā me
lakṣaṇaṃ śṛṇu’ iti ||21||
Kāśīrāma Vaidya. atha prakṛterapi
śarīrāṅgatvāt śārīre prakṛtivivaraṇamāha - nanuprakṛtistu pūrvoktā
jagatkartrī, ityāśaṃkya kathamatra na punaruktidoṣaḥ, ucyate, iyaṃ tu
śarīrasvabhāvalakṣaṇā prakṛtiḥ śukārtavasaṃyoge doṣotkṛṣṭajanyā saptavidhā |
tathāca suśrute likhitaṃ - ‘śukaśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ|
prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||’ vāgbhaṭe ca
‘śukrāsṛkgarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayārtiṣu | yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ
saptadhoditā |’ saptadhā prakṛtirityuktervātaprakṛtimāha - alpakeśa iti |
evaṃbhūto naraḥ vātaprakṛtiko bhavatīti yojanā | rūkṣaḥ rūkṣāṅgaḥ, vācālaḥ
bahujalpakaḥ, calamānasaḥ calacittaḥ, svapneṣu ākāśacārī ākāśabhramaṇaśīlaḥ,
naraśabdo'tra sāmānyamanuṣyavācakaḥ strīpuṃviṣayaḥ | yataḥ strīṇāṃ bhinnā
prakṛtirnoktā || 21 ||
akālapalitairvyāpto dhīmānsvedī ca roṣaṇaḥ | svapneṣu jyotiṣāṃ draṣṭā
pittaprakṛtiko naraḥ || 22 ||
Āḍhamalla. atha pittaprakṛtimāha -
akālapalitairiti | pittaprakṛtiko nara īdṛśo bhavati | kīdṛśastamāha -
akālapalitairvyāpta iti | akāle asamaye palitairvārdhakyairvyāptaḥ
pittasyoṣmaguṇatvāt | taduktaṃ - ‘krodhaśo- kaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate’ iti | punaḥ kīdṛśaḥ ? dhīmān
buddhimān sattvaguṇabāhulyāt, svedīti | prasvedayukta:, pittasyoṣmamayatvāt
dravaguṇatvācca | roṣaṇa iti | roṣayuktaḥ pittasya tīkṣṇatvāt svapneṣvapi
jyotiṣāmagnyādīnāṃ tārakādīnāṃ ca draṣṭā avalokaka: yattatpittamuṣṇamuktaṃ
tattadguṇatvāt || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pittaprakṛtimāha
- akāleti | evaṃbhūto naraḥ pittaprakṛtiko bhavatīti yojyam | akāle
taruṇāvasthāyāṃ palitaiḥ śvetaiḥ, ( vyāptaḥ) dhīrdhāraṇāvatī buddhistadyuktaḥ,
svedī prasvedabahulaḥ, roṣaṇaḥ krodhāluḥ, svapneṣu jyotiṣāṃ jyotīrūpāṇām
(draṣṭā) || 22 ||
gambhīrabuddhiḥ sthūlāṅgaḥ snigdhakeśo mahābalaḥ | svapne jalāśayālokī
śleṣmaprakṛtiko naraḥ || 23 || jñātavyā
miśracihnaiśca dvitridoṣolbaṇā narāḥ |
Āḍhamalla. atha kaphaprakṛtiko nara
īdṛśo bhavati, kīdṛśastamāha - gambhīrabuddhiriti | gambhīrabuddhiḥ gambhīrā
atalasparśā sarvakāryakṣamā buddhiryasya sa tathā | kaphasya tamoguṇādhikatvāt
sthūlāṅga: sthūlaśarīraḥ, medo'dhikatvāt, yataḥ kaphastu medovṛddhermūlameva |
snigdhakeśa iti | tasya snehaguṇatvāt, mahābala iti ojasā śarīre
karmasāmarthyam, yataḥ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastattvojastadeva balamityucyate,
ata eva kaphabāhulyācchukraṃ śukrāyattaṃ balamiti vacanam | svapne
jalāśayālokīti | jalāśayaṃ nadīnadataḍāgādikaṃ kaphasya saumyaguṇatvāt ||
idānīṃ dvidoṣajatridoṣajaprakṛterlakṣaṇāni darśayannāha - jñātavyā iti |
miśracihnairmilitalakṣaṇaiḥ kṛtvā dvitridoṣolbaṇā narā boddhavyāḥ, tena
pūrvoktayordoṣayormilitalakṣaṇairdvidoṣajā prakṛtirjñeyā ityabhiprāyaḥ,
trayāṇāṃ doṣāṇāṃ militalakṣaṇaistridoṣajā prakṛtiravagantavyeti bhāvaḥ
|| 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śleṣmaprakṛtimāha
-- gambhīrabuddhiriti | evaṃbhūto naraḥ śleṣmaprakṛtiko bhavatītyatrāpi yojanā
| kiṃbhūtaḥ ? gambhīrabuddhiḥ gambhīrā acañcalā buddhiryasya, jalāśayā'lokī
jalasthāne ālokayatīti saḥ | atha dvidoṣatridoṣaprakṛtimāha
-miśradoṣairdvidoṣacihnaiḥ dvandvajāstrayaḥ tridoṣaja ekaḥ, evaṃ
saptaprakṛtayaḥ | iti prakṛtibhāgaḥ | vātā- diprakṛtivatsatvādayo'pi sapta
prakṛtaya ityeke | tathāca vāgbhaṭe - ‘śaucāstikyādibhiścaiva guṇairguṇamayīṃ
vadet|’ tathāca suśrute - ‘mahatprakṛtayastvanyāstamaḥsatvarajaḥkṛtā: | proktā
lakṣaṇataḥ samyak bhiṣak tāśca vibhāvayet || tā āha - ‘sātvikāḥ sapta vikhyātā
rājasāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ | tisrastu tāmasāḥ proktāstāsāṃ lakṣaṇamucyate ||
vāgbhaṭena puna‘rhīnamadhyottamaśreṣṭhanindya’ ityevaṃ bhedabhūtā api uktāḥ |
tadyathā - ‘śukrārtavasya janmādau viśeṣeṇa (ca) vikramaḥ | tāśca
prakṛtayastisro hīnamadhyottamāḥ pṛthak ||’ samadhātuḥ samastāstu samadhātuḥ
samadoṣaḥ śreṣṭhaḥ, dvidoṣajā nindyā: | nanu prakṛtistu rajaḥśukrasaṃyoge
doṣādhikyena bhavatīti | atha ca ekā sannipātajā bhavati tebhyo maraṇaṃ kathaṃ
na syādityata āha - ‘viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipacyate | tadvatprakṛtayo
martyaṃ śaknuvanti na bādhitum || idaṃ tu vāgbhaṭe likhitaṃ, suśrute tu -
‘prakopo vā'nyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvo'yaṃ jāyate
gurutāyuṣaḥ ||’ iti prakṛtivivaraṇaṃ samāptam
|| 23 ||
tamaḥkaphābhyāṃ nidrā syānmūrcchā pittatamobhavā||24||
rajaḥpittānilairbhrāntistandrā śleṣmatamonilaiḥ |
Āḍhamalla. adhunā
śarīravicāraprasaṅgena nidrādīnāmapi viśeṣotpattimāha - tama iti | nidrā
svapnaḥ sā tamaḥkaphābhyāṃ syāt tamoguṇakaphasaṃsargeṇa bhavatītyarthaḥ |
pittatamobhavā mūrcchā, mūrcchā ca rūpādyavijñānaṃ mohasaṃjñakaṃ
acetanarūpetyarthaḥ | yadyapi vātādibhistribhirdoṣai: śoṇitena, madyena,
viṣeṇa ca mūrcchābhimatā, tathāpi tasyāḥ pittapradhānatvena darśitatvāt |
taduktam - ‘vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu
prabhutvenāvatiṣṭhate’ iti | rajaḥpittānilaiḥ kṛtvā bhrāntiḥ bhramaṇaṃ,
taduktam - ‘yonāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | bhramaḥ sa iti
vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti | śleṣmatamonilaiḥ kṛtvā tandrā syāt |
tandrā nidrābhramaḥ, taduktam, - ‘indriyārtheṣvasamprāptigauravaṃ jṛmbhaṇaṃ
klamaḥ| nidrārtasyeva yasyehā tasya nidrāṃ vinirdiśet’ iti
||24||
Kāśīrāma Vaidya. nidrādayo'pi
śarīrasambhavā ataḥ śārīraprakaraṇe tamaḥkaphābhyāṃ nidrā syādbhavet |
pittatamobhavā mūrcchā syāt| rajaḥpittānilaiḥ bhrāntiḥ syāt | bhrāntirbhramaḥ
śleṣmatamonilaistandrā syāditi yojanā | atrānukrameṇāpi nidrālakṣaṇamāha -
‘indriyāṇāṃ ca manaso moho nidrābhidhīyate’ | carake ca ‘yadā tu manasi krānte
sarvātmānaḥ kramānvitāḥ | viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ ||’
suśrute ca ‘hṛdayaṃ cetanāsthānamuktaṃ suśruta ! dehinām | tamo'bhibhūte
tasmiṃstu nidrā viśati dehinam || nidrāhetustamaḥ satvaṃ bodhane heturucyate
|’ iti nidrā | mūrcchā rūpādyavijñānam | tathāca tantrāntare -
‘saṃjñopadhāturmūrcchā syānmūrcchitaṃ’….tathā | kaśmalaṃ pralayo mohaḥ,
saṃnyāsastu mṛtopamaḥ’ iti mūrcchā | bhrāntirbhramaḥ | tallakṣaṇam
bhramaścakrārūḍhasyeva viparītapadārthajñānaṃ ca bhramaḥ || atha
tandrālakṣaṇaṃ granthāntarāt-‘indriyāṇāṃ ca manaso mohastandreti kathyate’ |
suśrute vāgbhaṭe ca tandrālakṣaṇaṃ-‘kapholbaṇo vāyunoddhūto dhamanī
saṃnirudhya ca | kuryātsaṃjñāpahā tandrā dāruṇā mohakāriṇī |
unmīlitavinirbhugne parivartitatārake | bhavatastatra nayane lulite
calapakṣmaṇī | arvāk trirātrātsādhyā sā na sādhyā tu tataḥ param |? iti
tandrālakṣaṇam || 24 ||
glānirojaḥkṣayādduḥkhādajīrṇācca śramādbhavet
|| 25 || yaḥ
sāmarthye'pyanutsāhastadālasyamudīryate |
Āḍhamalla. atha glānimāha - glāniriti |
glānistu klamāparaparyāyavācako harṣakṣaya ityarthaḥ | sa ca kāraṇa-
catuṣṭayādbhavati, kiṃ tat kāraṇacatuṣṭayam ? ojaḥkṣayādityādi | ojaḥ śukram
aśeṣadhātudhāmābhiśabditamoja ityeke, tasya kṣayādbalakṣayāditi spaṣṭārthaḥ |
duḥkhāditi | mānasodvegādikarmaṇaḥ | tacca duḥkhaṃ trividhamiti suśrutaḥ,
ādhyātmikamādhidaivikamādhibhautikamiti, eṣāṃ vivaraṇaṃ na likhitamatra6
vistarabhayāt | ajīrṇādityaparipakvānnasvarūpāt | etadapi trividhaṃ
caturvidhaṃ vā | trividhamannajaṃ viṣṭabdhādisaṃjñaṃ caturthaṃ rasaśeṣamiti |
śramāditi | śarīrāyāsajananakarmaṇaḥ | sa ca vyāyāmāparaparyāyavācakaśabdena
kathitaḥ, ‘śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate’ iti | glānilakṣaṇaṃ tu
prasaṅgāttantrāntarīyoktam - ‘vakre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ klamaḥ |
na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet’ iti | (prasaṅgāt7
tantrāntarīyoktaṃ klamalakṣaṇaṃ yathā - ‘yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ
śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti |)
athā'lasyamāha - ya iti | sāmarthye karmaṇi sāmarthye sati
yo'nutsāho'praharṣaḥ sa ālasyaśabdena vācyaḥ | lakṣaṇamasyoktaṃ yathā -
‘sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā | śaktasya cāpyanutsāhaḥ
karmaṇyālasyamucyate’ iti || 25 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha glānilakṣaṇamāha
-- ojaḥkṣayādyairglānirbhavediti yojanā | glāniśabdastu klamavācakaḥ, ‘klamu
glānau’ iti dhātorarthatvāt | tallakṣaṇaṃ yathā - ‘yo jāyate śramo dehe
pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ’ iti
klamaḥ| athālasyalakṣaṇamāha - sāmarthye'pi yaḥ anutsāhaḥ tadālasyaṃ udīryate
iti yojyam | ityālasyalakṣaṇam || 25 ||
caitanyaśithilatvādyaḥ pītvaikaṃ śvāsamudvamet
||26|| vidīrṇavadanaḥ śvāsaṃ jṛmbhā sā
kathyate budhaiḥ| udānaprāṇayorūrdhvayogānmaulikaphasnavāt
|| 27|| śabda: saṃjāyate nasta: kṣutaṃ8
tatkathyate budhaiḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ jṛmbhālakṣaṇamapyāha
- caitanyeti | puruṣaścaitanyaśithilatvāt caitanyaśithilībhāvāt caitanyasya
jñānalakṣaṇasya śithilībhāvaṃ kiṃcinnyūnatāmanubhūya iva sthitaḥ san
vidīrṇavadano vyāttamukho bhūtvā ekaṃ śvāsamūrdhvagataṃ pītvā aparaṃ
śvāsamadhogataṃ yaduddharet tyajet sā budhaiḥ paṇḍitaiḥ suśrutādibhirjṛmbhā
iti kathyate | jumbhākāle udveṣṭanaṃ netrāśrusravaṇaṃ ca boddhavyam, yaduktaṃ
suśrutena - ‘pītvaikamanilaṃ śvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ | yanmuñcati
sanetrāmbhaḥ sa jṛmbha iti kīrtitaḥ || cittasya viṣayāntaravyāsaktivinivṛttaye
jṛmbhākāle choṭikādānaṃ laukikaṃ siddham, vacanaṃ hi - ‘kṣudutpatanajṛmbhāsu
jīvatiṣṭhāṅgulidhvaniḥ’ iti || atha chikkālakṣaṇaṃ darśayannāha -udāneti | ya
udānaprāṇayorūrdhvayogāt mūrdhni srotaḥpathasthitāt kaphasravācca yaḥ śabdaḥ
saṃjāyate utpadyate tena śabdena kṣutaṃ chikkā kathyate budhairiti śeṣaḥ |
teneti sthāne nasta iti paṭhantyeke, tatra nasto nāsikātaḥ | anyatrāpyuktaṃ
‘prāṇodānau ca tau syātāṃ mūrdhni srota:pathasthitau | nastaḥ pravartate
śabdaḥ kṣutaṃ tadabhinirdiśet iti
|| 26 || 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha jṛmbhālakṣaṇam -
yaḥ vidīrṇavadanaḥ caitanyaśithilatvāt cetanābhūtā vā dehaceṣṭā tasyāḥ
śithilabhāvāt | iti jṛmbhālakṣaṇam | atha kṣullakṣaṇam - maulikaphasravāt
udānaprāṇayorūrdhvayogādyaḥ nastaḥ nāsikātaḥ śabdaḥ saṃjāyate tatkṣutaṃ
budhaiḥ kathyate iti yojanā | maulikaphasravāt mastakakaphasravāt,
udānakaṇṭhastho vāyuḥ tayorūrdhvagamanāt, kṣutamiti chikkāsaṃjñitam |
itikṣullakṣaṇam || 26 || 27 ||
udānakopādāhārasvasthitatvācca yadbhavet
||28|| pavanasyordhvagamanaṃ tamudgāraṃ
pracakṣate | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāyāṃ śārīre āhārādigatiradhyāyaḥ
|| 6 ||
Āḍhamalla. athodgāramāha -
udānakopāditi | āhārasvasthitatvācceti āhāro'śanaṃ tasya svasthāne yadā
sthitirbhavati tasmādityarthaḥ | pavanasya vāyoryadūrdhvagamanaṃ bhavet
tamudgāraṃ pracakṣata iti bhāvaḥ | udānavāyoreva prakopaḥ | prakopādeva
tasyaivordhvagamanamityācakṣate | samānavāyorūrdhvagamanamityeke
|| 28 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ prathamakhaṇḍe āhārādigatirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
|| 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. athodgāralakṣaṇam -
udānakopāt pavanasya yadūrdhvagamanaṃ bhavet tamudgāraṃ (pra)cakṣate iti
yojanā | kasmādāhārasya susthitatvāt
|| 28 || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ
śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāmāhārādigatiradhyāyaḥ
|| 6 ||
Editor's notes
- 1 ‘caturdhā ṣaḍrasopeto'nekavidhyupayuktakaḥ | dvividhoṣṭavidho bījairāharaḥ pāñcabhautikaḥ iti ‘ka’ pā. | ↩
- 2 prakṣiptamidam | ↩
- 3 ‘rasaḥ kilaikāhenaiva sampadyate dvitīye varṇābhaḥ pittasthāneṣu tiṣṭhati divase tṛtīye caturthe vā yaḥ pravarṇo bhavet pañcame'hani ṣaṣṭhe vā kiṃśukābhaḥ saptame'hani saṃprāpte śakragopakābhaḥ evaṃ saptāhādrasādraktaṃ bhavati’ pā. | 2 ↩
- 4 ‘tasmādrakṣedbhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīvamucyate’ iti pāṭhāntaram | ↩
- 5 yadyapi koṣṭakāntargataḥ pāṭhaḥ 14 ślokasya ṭīkārūpaḥ atastatraiva mudrayitumupayuktastathāpi madṝṣṭamātṛkāṃsvatraiva likhitatvāttathaivehāpi mudritaḥ | ↩
- 6 ādhyātmikaṃ dvividhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ca | śārīraṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyanimittaṃ, mānasaṃ - kāmakrodhalobhamohabhayerṣyāviṣādaviṣayā- viśeṣādarśananibandhanam | antaropāyasādhyamidam | bāhyopāyasādhyaṃ ca duḥkhaṃ dvedhā ādhibhautikamādhidaivikaṃ ca | ādhibhautikaṃ - mānuṣapaśupakṣisarīsṛpa- sthāvaranimittam | ādhidaivikaṃ ca yakṣarākṣasavināyakagrahāveśanibandhanam | tadetatpratyātmavedanīyaṃ duḥkhaṃ rajaḥpariṇāmabhedo na śakyate pratyākhyātum || ↩
- 7 bandhanīdhṛtaḥ pāṭho nāsti ‘ka’ pustake | ↩
- 8 ‘tena’ ka | ↩