atha rogagaṇanādhyāyaḥ | rogāṇāṃ gaṇanā pūrvaṃ munibhiryā prakīrtitā | mayātra
procyate saiva tadbhedā bahavo matāḥ || 1 ||
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ rogāṇāṃ gaṇanā
ceti, atastāmapi darśayannāha - rogāṇāmiti | rogāṇāṃ jvarādīnāṃ gaṇanā
saṃkhyākaraṇaṃ pūrvamādau(yā) prakīrtitā kathitā muni-
bhistraikālikajñānadarśibhiḥ saiva gaṇanā mayā atrāsmin granthe procyate
kathyate ācāryeṇeti śeṣaḥ | tadbhedā rogabhedā1
bahavo matāḥ kathitāḥ, atrāpi munibhiriti śeṣaḥ | rogajñena rogāṇāṃ
saṃkhyāmātramatra grāhyaṃ nānyadi- tyabhiprāyaḥ | saṃkhyāmātramapi
prayojanārthaṃ nidānādipañcakaṃ rogajñāpakaṃ darśitaṃ tatra samprāptistu
kathitā tasyāḥ saṃkhyāparyāyaṃ nāmeti | taduttā
‘saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ | sā bhidyate yathā'traiva
vakṣyante'ṣṭau jvarā iti’ iti nyāyāt saṃkhyāmātramapi nātra nirarthakam
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rogagaṇanā'dhyāyo
vyākhyāyate | pūrvaṃ rogāṇāṃ jvarādīnāṃ gaṇanā yā munibhiḥ prakīrtitā kathitā
saiva gaṇanā mayā śārṅgadhareṇa procyate | yatastadbhedāstasyā gaṇanāyā
bahavaḥ bhedā matāḥ bahumunipraṇītatvāt
|| 1 ||
pañcaviṃśatiruddiṣṭā jvarāstadbheda ucyate | pṛthagdoṣaistathā dvandvabhedena
trividhaḥ smṛtaḥ || 2 || ekaśca sannipātena
tadbhedā bahavo matāḥ | prāyaśaḥ sannipātena pañca syurviṣamajvarāḥ
|| 3 || santataḥ2
satataścaiva anyedyuṣkastṛtīyakaḥ | cāturthakaśca3
pañcaite kīrtitā viṣamajvarāḥ
|| 4 || tathāgantujvaro'pyekastrayodaśavidho
mataḥ | abhicāragrahāveśaśāpairāgantukastridhā4
|| 5 || śramācchedātkṣatāddāhāccaturdhā5
ghātajo jvaraḥ | kāmādbhīteḥ śuco roṣādviṣādauṣadhagandhataḥ
|| 6 || abhiṣaṅgajvarāḥ ṣaṭ syurevaṃ
jvaraviniścayaḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ saṃkhyāmātraṃ
prakaṭayannāha - pañcaviṃśatīti | jvarāḥ pañcaviṃśatiruddiṣṭāḥ kathitāḥ |
pañcaviṃśatirevātra hetujvareṇaiva darśitāḥ | santāpalakṣaṇo jvara iti |
taduktaṃ - ‘krodhātpittamevāgnistadūṣmā jvaraḥ’ iti | ata evāha kaścit6
‘dakṣāpamānasaṃkruddho rudraniśvāsasambhavaḥ jvaro'ṣṭadhā
pṛthagdvandvasaṃghātā'gantujaḥ smṛtaḥ’ iti | aṣṭaprakārasyaiva
pañcaviṃśatibhedā darśitāḥ | atha pañcaviṃśativivaraṇamāha -
pṛthagdoṣairityādi | pṛthagdoṣaiḥ kṛtvā trayo bhedāstena vātena7
pittena8
kaphene9 tyarthaḥ
| dvandvabhedenāpi trividhaḥ, dvandvabhedena dvidoṣamilitena, tena
vātapittābhyāṃ10
, vātaśleṣmabhyāṃ11
, śleṣmapittābhyāmiti12
| eko bhedastu sannipātena militadoṣatrayeṇa13
bhavati | tadbhedā bahavaḥ smṛtā iti | tasya sannipātasya jvarasya bahavo
bhedāstrayodaśavidhā: smṛtā: kathitā:| testu nātra gaṇitā: | yato
sannipātajvara eka eva nidānadvāreṇa pūrvācāryairdarśitaḥ bhedāstu doṣāṇāṃ
hīnamadhyādhikabhāvena kathitāḥ tathāhi ‘dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ ca
hīnamadhyādhikāśca ṣaṭ | samairako vikārāṇāṃ sannipātāstrayodaśa’ iti | pañca
viṣamajvarāstu sannipātenaiva syu: | ( te ca) ‘santataḥ
satato'nyedyuspṛtīyakacaturthakau’ iti yaduktaṃ - ’jvarāśca viṣamāḥ sarve
sannipātasamudbhavāḥ’ iti vacanāt | eke ‘catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste
viṣamajvarāḥ iti vadanti tanmate tu vivāde savistaraṃ tannātra likhitaṃ
vistarabhayāt yatastajjñaistajjñātavyameva | āgantuko'pyekaḥ sa ca
trayodaśavidho bhinnahetutvāt | tadyathā trayo'bhicārādijanitāḥ, catvāra
āghātajāḥ ṣaḍabhiṣaṅgajāśceti | abhicārādīnāmapi vyākhyā likhyate yathā -
abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayogaḥ | grahāveśo duṣṭagrahāveśaḥ, bhūtādīnāṃ ca
sambandhenāveśo vā, śāpo brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmaniṣṭābhiśapanam | śrama
iti | śarīrāyāsajananavyāpāralakṣaṇaṃ karma tadvyāyāma śabdena vācyaṃ,
dāho'gnyādisambhavaḥ | kṣataḥ prahāraḥ sa ca loṣṭhaśastralaguḍādijanitaḥ,
chedo'straprabhṛtibhiḥ, kāmo'bhilāṣaḥ sa cābhimatakāminyādyaprāptinimittaḥ,
bhītirbhayam, sā ca prabhunimittādikā, śuk śokaḥ sa ca
dhanabandhunāśādinimittaḥ, roṣaḥ krodhaḥ sa tu parābhidrohādilakṣaṇaḥ, viṣaḥ
sthāvarajaṅgamādirūpastajjanita ityarthaḥ| auṣadhagandhata iti |
tīvrauṣadhigandhāghrāṇajatvāditi bhāvaḥ | evamityanena prakāreṇa
jvaraviniścayaḥ kathitaḥ, jvarāṇāṃ viniścayo jñānaṃ jvarasaṃkhyāyāmeva
jñānamityarthaḥ | yataḥ saṃkhyāvikalpetyādinā | nanu kathamādau jvara eva
prokto nānye rogāḥ ? satyaṃ - jvarastu sarveṣāṃ pradhānatamaḥ | taduktam -
‘dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī | jvaraḥ pradhānaṃ rogāṇāmukto
bhagavatā purā’ iti || 2-6 ||
Kāśīrāma Vaidya. tatrādau sarvarogeṣu
jvarasyaiva prādhānyājjvarāṇāṃ nāmānyāha - uktāḥ pañcaviṃśatirjvarāsteṣāṃ
saṃkhyā kriyate | pṛthagdoṣairvātapittakaphaistrayaḥ, dvandvabhedena
dvidvidoṣeṇa trayaḥ, sannipātena ekaḥ, tadbhedāḥ sannipātena bahavaḥ,
sandhikādayaḥ ekonapañcāśat vṛddhasuśrutoktabāhulyāt; yadvā ekasminneva
sannipāte sarvalakṣaṇāntarbhūtatvānnoktaḥ; mādhavenāpi eka eva sannipātajvaro
likhitaḥ | santatādayaḥ pañca viṣamajvarā eka evāgantukajvarastrayodaśavidhaḥ
| evaṃ pañcaviṃśatiḥ | eṣāṃ lakṣaṇāni nidāne vijñeyāni vicārastu madhukośe |
nanu suśrutādinidāne'ṣṭavidho jvaraḥ kathitaḥ tathoktaṃ -
‘dakṣāpamānasaṃkruddho rudraniḥśvāsasaṃbhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā pṛthak
dvandrasaghātāgantukaḥ smṛta’ iti, kathamatra pañcaviṃśatiḥ ? ucyate,
aṣṭavidhajvarasyaiva pañcaviśatividho vistāraḥ, pañcavidhaviṣamajvarasya
sannipāte'ntarbhūtatvāt | ekavidhasyāgantorapi trayodaśadhā bhinnatvāt
|| 2-6 ||
pṛthaktridoṣaiḥ sarvaiśca śokādāmādbhayādapi
|| 7 || atīsāraḥ saptadhā syādgrahaṇī
pañcadhā matā | pṛthagdoṣaiḥ sannipātāttathā cāmena pañcamī
|| 8 || pravāhikā caturdhā
syātpṛthagdoṣaistathāsrataḥ |
Āḍhamalla. idānīmatīsārādīnāṃ rogāṇāṃ
bhedān darśayannāha - pṛthagiti | atīva saratītyatīsāro gudena | sa ca sapta
prakāro bhavati | tadyathā pṛthagdoṣairityādi | pṛthagdoṣairityanena vātena
pittena kaphena trayaḥ, sarvairiti militadoṣatrayeṇaikaḥ, śokāditi
iṣṭādiviyoganimittāt, āmādaparipakvarasāt, āmājīrṇādvā, ajīrṇamapakvaṃ ca
varṣādinā, bhayādbhīteḥ | nanu mādhavena ṣaḍvidhotīsāro,nigadito yathā -
‘ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ’ iti tat
kathamatra saptavidha iti ?, ucyate, nidānaṃ tu niyatāniyatabhedena dvividhaṃ
śokājīrṇādibhyo'pi kadācidatīsāra utpadyate | bhayanidānenāpyāvaśyakamatīsāro
bhavatītyadoṣaḥ | yato dṛśyate hi sabhayapuruṣasya tatkṣaṇameva dravasaraṇaṃ
gudeneti | tasmādatra niyatahetuko nāma saptamo bhayāt pratipādita ityarthaḥ |
iti saptadhā pratipāditaḥ | grahaṇī pañcadhā matetyādi | grahaṇī vahnisthānaṃ
tadāśrito doṣa eva saṃgrahaṇīśabdavācyaḥ| kutracidgrahaṇīdoṣa ityupadarśanāt,
taduktam - ‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā
grahaṇī sā prakīrtitā’ iti | grahaṇādgrahaṇī matetyapi | yataḥ -
‘agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā’ iti | pañcadhā pañcaprakārā |
tathā cāmena pañcamīti | āmena āmavātenetyarthaḥ | pravāhikā caturdhā
syādityādi | saśabdaṃ kaṇṭhabalena vāyorapānamārgeṇa bahirniḥsaraṇaṃ pravāhikā
| asyāḥ paryāyanāmāni tantrāntarapratipāditāni | yathā kecana visraṃsīti14
nāmnā kathayanti, eke cāntargranthiriti, ke'pi niścāraṃ, nivāhikāmityapare |
caturdheti | vātapittakaphai raktajaśca | asraṃ rudhiram | nanu
pravāhikā'tīsārayoḥ ko bhedaḥ yasmāddravasaraṇatvenā-
pakvalakṣaṇayogātsādharmyaṃ tat kathaṃ bhedaḥ ? ucyate -
nānādravadhātusaraṇamatīsāraḥ | pravāhikāyāṃ tu kevalaṃ kaphasaraṇamayamatra
bhedaḥ || 7 || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. athātisārasaṃkhyāmāha
- pṛthak tridoṣaiḥ vātapittakaphaiḥ trayaḥ, sarvaiḥ tribhirmilitvā ekaḥ, ekaḥ
śokāt, ekaḥ āmāt, evaṃ saptadhāsāraḥ | nanu suśrutādau ṣaḍvidho'tīsāraḥ
paṭhitaḥ tatkathaṃ na virodhaḥ tathācoktaṃ ‘saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhi
ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti | bhayajasya suśrute vātikātīsārāvaruddhatvāt
ṣaḍvidhaḥ carakamate bhayajasya likhitatvāt, atra saptavidhaḥ kṛtaḥ ato na
doṣaḥ | atīva saratītyatīsāra iti niruktiśca || grahaṇīsaṃkhyāmāha -
pṛthagdoṣairvātapittakaphaistisraḥ, nnipātādekā, āmena pañcamī, evaṃ pañcadhā
nidāne grahaṇī caturdhā likhitā āmajāyā abhāvāt | pravāhikāmāha - pṛthagdoṣaiḥ
vātapittakaphaistisrastataḥ sannipātāccaturthī, evaṃ caturdhā
pravāhaṇātpravāhikāti sārabhedaḥ || 7 || 8
||
ajīrṇaṃ trividhaṃ proktaṃ viṣṭabdhaṃ vāyunā matam
||9|| pittādvidagdhaṃ vijñeyaṃ kaphenāmaṃ
taducyate | viṣājīrṇaṃ rasādekaṃ doṣaiḥ syādalasastridhā
|| 10|| visūcī trividhā proktā doṣaiḥ sā
syātpṛthakpṛthak | daṇḍakālasakaścaika ekaiva syādvilambikā
||11||
Āḍhamalla. athājīrṇānyāha - ajīrṇamiti
| ajīrṇaṃ trividhaṃ proktamiti ajīrṇamityaparipakvānnajanitaṃ trividhamiti
vātādibhedena eke ajīrṇaṃ vividhaṃ proktamityapi paṭhanti | tanmataṃ tu
mādhavenoktaṃ yathā - ‘āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ |
ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣata: || ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ
dinapāki ca | vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram’ iti |
yadrasādekamajīrṇaṃ tadviṣājīrṇamatra pratipāditaṃ viṣavanmāraṇātmakatvāt,
rogasaṅkarakaramityanye | nanu āmājīrṇādibhyo rasaśeṣasya ko bhedaḥ ?
ucyate-āmāditrayamannajaṃ rasaśeṣastu āhārarasajaḥ | ‘doṣaiḥ syādalasastridhā’
iti | doṣairvātādibhiralasaka iti viṣṭabdhājīrṇādbhavati tasya
doṣasthiratvanimittādalasakasaṃjñā | yaduktaṃ - ‘prayāti nordhvaṃ
nādhastādāhāro na vipacyate| koṣṭhe sthito'lasībhūtastena cālasakaḥ smṛtaḥ’
iti | nanu viṣṭabdhājīrṇādalasakotpattiḥ viṣṭabdhastu vātenaiva saṃbhavati |
yaduktaṃ - ‘ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau
tasmādbhaveccāpi vilambikā’ iti | kathamalasako vātādibhistribhirdoṣaiḥ syāt ?
naiṣa doṣaḥ - doṣakārye doṣāntaraprakopa eva yathā sāmānyajvaraprakopāt
śvāsādyupadravāḥ, athavā - ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāṇyeva prakopayet’
ityādivacanāt | visūcī trividhā prokteti | doṣairvātapittakaphaiḥ
pṛthakpṛthagiti vyastānāṃ doṣāṇāṃ trayo bhedā ityabhiprāyaḥ | sā visūcī tu
āmājīrṇādbhavati | viśeṣeṇa sūcībhiriva marmāṇi pīḍayatīti visūcī, taduktam -
‘sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | yasyājīrṇena sā
vaidyairvisūcīti nigadyate’ iti | evaṃ daṇḍakālasakamiti |
taccālasakabhedabhinnalakṣaṇatvena pṛthagdarśitam | tadyathā -
‘tiryaggatāstanuṃ doṣā daṇḍavat stambhayanti ye | sa daṇḍālasakastyājyaḥ
śīghraṃ dehavināśakṛt’ iti | vilambikāpyekā sāvidagdhājīrṇaprabhavā kathitā
iyamapi tridoṣajanitetyuktatvāt | yathā ‘duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ
pravartate nordhvamadhaśca yasyām | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate
śāstravidaḥ purāṇāḥ’ iti | nanu vilambikālasakayorapi
vātakaphaprabalayorūrdhvādhopravartanaśīlayostulyatvāt ko bhedaḥ ? ucyate,
alasake tīvrāḥ śūlādayo bhavanti, vilambikāyāṃ na bhavantīti bhedaḥ
|| 9-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajīrṇamāha -
viṣṭabdhaṃ vāyunā pittena vidagdhaṃ kaphenāmaṃ evaṃ trividhamajīrṇaṃ proktam |
nidānamate tu ṣaḍvidhamajīrṇaṃ rasaśeṣadinapākādinā |
athālasakavisūcīdaṇḍakavilambikānāṃ saṃkhyāmāha - alaso roga: sarvājīrṇabhedaḥ
alasākhyaḥ, viṣājīrṇarasāt tridhā syāt | kairdoṣairvātapittakaphairviṣarūpaṃ
yadajīrṇaṃ tasmādviṣabhāvaṃ vrajedvāpīti rasapāke uktatvāt | evaṃ visūcī
tridhā proktā daṇḍakālasakaṃ ekaikaprakāraṃ tathā ekaprakārā vilambikā
tridoṣajanyatvāt || 9-11 ||
arśāṃsi ṣaḍvidhānyāhurvātapittakaphāsrataḥ | sannipātācca saṃsargātteṣāṃ bhedo
dvidhā mataḥ || 12|| sahajottarajanmabhyāṃ
tathā śuṣkārdrabhedataḥ | tridhaiva carmakīlāni vātātpittātkaphādapi
||13||
Āḍhamalla. arśāṃsīti | arivat prāṇān
śṛṇanti hiṃsanti ityarśāṃsi apāne māṃsāṅkurarūpāṇītyarthaḥ | ṣaḍvidhānīti |
doṣabhedena, tatrāsrato rudhirāt, yadyapi tantrāntare dvandvajāni
prakṛtisamasamavāyārabdhatvāt pṛthak na gaṇitāni tathāpi doṣadvayasya
nidānamelake lakṣaṇamelake ca dvandvolbaṇāni dvandvajāni pratipāditāni |
taduktaṃ -‘hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvandvolbaṇāni ca | sarvo hetustridoṣāṇāṃ
sahajairlakṣaṇaiḥ samam’ iti | dvandvolbaṇamityanena sarveṣāmarśasāṃ
tridoṣajatvādadhikena tu vyapadeśa iti darśitam | yadāha carakaḥ - ‘arśāṃsi
khalu jāyante na sannipatitaistribhiḥ | doṣairdoṣaviśeṣastu viśeṣaḥ
kathyate'rśasām’ iti | dvandvajānāmatraikabhedo jātyaikavacanatvāt | teṣāṃ
bhedo dvidhā mata iti | teṣāṃ ṣaḍvidhānāṃ dvidheti sahajottarajanmabhyāṃ
sūcitaḥ, saha śarīreṇa jātāni gudavalyārambhakavīryabhāgasya doṣadūṣitatvāt
kulajānāmityarthaḥ | uttarajanmeti janmottarasaṃbandhīnyarśāṃsi
mithyā'hāravihārābhyāmudgatairdoṣarbhavantītyuttarajanmānītyarthaḥ | mādhavena
tu sahajārśaḥ ṣaḍvidhasaṃkhyāyāṃ paṭhitameva, tadāha - ‘pṛthagdoṣaiḥ
samastaistu śoṇitāt sahajāni ca | arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitraye’
iti | sahajārśato bhinnalakṣaṇoktatvāt prasaṅgato'pi sahajārśasāṃ lakṣaṇānyāha
suśrutaḥ - ‘durdarśanāni paruṣāṇi pāṇḍūni dāruṇānyantarmukhāni ca
tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk śirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ
krodhako'lpāgnirghrāṇaśiro'kṣiśravaṇarogī
satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepāsekaprasṛtibhiḥ pīḍyate’ iti sahajānāṃ
lakṣaṇam | śeṣāṇi tūttarajanmaśabdavācyāni na kevalaṃ sahajottarajanyabhyāṃ
dvidhā, kintu śuṣkārdrabhedato dvidhā bhavanti tena tu gudāṅkurā eke śuṣkāḥ
srāvarahitā bhavanti atyanilatvāt, eke ārdrāḥ srāvayuktāḥ pittaraktāti-
prakopatvāt | tridhaiva carmakīlānīti | gudauṣṭhaṃ parityajya kīlasadṛśamarśaḥ
kuryāt, tatkīlakamiti tatrā- rśasāmevāsaṃbhavatvādasau bhedaḥ | taduktaṃ -
‘vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ | kīlopamaṃ sthirakharaṃ
carmakīlaṃ tu tadviduḥ’ ityatrā'pi tvaco bahirityanena gudoṣṭhaṃ vyajyata iti
vyākhyānayanti | tadgudoṣṭhaṃ kiyatparimāṇamiti vivakṣāyāṃ suśrutaḥ -
ardhapañcāṅgulaparimāṇaṃ gudamiti tasyāvayavabhūtāstisro valaya uparyupari
vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī ceti | tatra
gudoṣṭhaṃ ardhāṅgulaṃ sārdhayavam, sārdhaikāṅgulīpramāṇā prathamāvalī | ditīyā
sārdhaikāṅgulā tṛtīyā'pi sārdhaikāṅgulī evamardhapañcāṅgulamiti |
bhoje'pyuktam-‘romāntebhyo yavādardhaṃ gudoṣṭhaṃ paricakṣate |
gudoṣṭhādaṅgulaṃ caiva prathamāṃ tāṃ valiṃ viduḥ || sārdhaikāṅgulamānena anye
ca parikīrtite ||’ iti || 12-13 ||
Kāśīrāma Vaidya. athārśorogagaṇanā -
vātādeḥ ṣaḍvidhānyarśāṃsyāhuḥ | munaya iti śeṣa | vātātpittātkaphādasraṃ
raktaṃ tasmātsannipātāt saṃsargādvidoṣasaṃbandhaḥ tasmāt evaṃ ṣaṭ | nanu
suśrute tu ṣaṭ saṃsargajāni proktāni bhinnānyeva prakṛtisamavetatvāt pṛthag
noktāni | tathācoktaṃ suśrute - ‘arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ
| saṃsargatvaṃ vijānīyātsaṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca sa’ iti | ucyate - atra
saṃsargajāni madhye gaṇitāni sarujāni janmottarāṇi śuṣkārdrāṇi ca carmakīlaṃ
ca etānyarśobhedāni bhinnāni bhavanti | tānyāha - sahajottaraṃ janmānantaraṃ
tathā śuṣkārdrabhedataḥ teṣāṃ bhedastu dvidhā smṛtaḥ kathitaḥ | dehena
sahajātaṃ sahajamucyate | uttarajanma uttaraṃ paścājjanma yasya taduttarajanma
janmānantaraṃ jātamityarthaḥ | carmakīlānyapi tadbhedajātibhinnāni bhavanti
tāni vātāt pittāt kaphādevaṃvidhāni bhavanti | nanvarśaḥ kimātmakaṃ
kiṃsvarūpaṃ bhavatītyāha - arivat śṛṇoti hinastītyarthaḥ |
pṛṣodarāditvānniruktiḥ | taduktaṃ vāgbhaṭe - ’arivatprāṇino māṃsakīlane
niviśaṃti yat | arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhataḥ |’ mādhavanidāne ca
- ‘doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurā apānādau
kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ’ ityarśogaṇanā
|| 12-13 ||
evaṃ viṃśatibhedena kṛmayaḥ syurdvidhā ca te | bāhyāstathābhyantarāḥ syusteṣu
yūkā bahiścarāḥ
||14|| likṣāścānye'ntaracarāḥ kaphātte
hṛdayodakāḥ | antrādā udarāveṣṭāścyuravaśca mahāguhāḥ
|| 15 || sugandhā darbhakusumāstathā
raktāśca mātaraḥ | saurasā lomavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ
|| 16|| keśādāśca tathaivānye śakṛjjātā
makerukā: | lelihāśca salūnāśca sausurādāḥ kakerukāḥ
|| 17 || tathānyaḥ kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ
snāyukaḥ smṛtaḥ | vraṇasya kṛmayaścānye viṣamā bāhyayonayaḥ
|| 18||
Āḍhamalla. ekaviṃśatiṃbhedeneti |
kṛmayastu ekaviṃśatibhedena vikhyātāḥ, te tu bāhyābhyāntarabhedena dvidhā
bhavanti | teṣu yūkā bahiścarā iti | teṣu kṛmisamūheṣu yūkā likṣāśca bahiścarā
bāhyā bahiḥśarīre jātāḥ | anye avaśiṣṭāstu antaracarā jñātavyā iti śeṣaḥ |
antaraṃ koṣṭheṣu carantīti | te cāṣṭādaśaprakārā bhavanti | tadyathā
-hṛdayodakādidarbhakusumāntāḥ | saptakaphāditi | kaphaprāyadoṣajāḥ, eteṣāṃ
svarūpamapi tantrāntare coktaṃ -‘pṛthubradhnanibhāḥ kecitkecidgaṇḍūpadopamāḥ |
rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ || śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ
saptadhā tu te’ iti | tathā raktācceti ṣaṭkṛmayo bhavanti, te ca
mātaraprabhṛtikeśādaparyantāḥ, ākārādapyete yathā -
‘raktavāhiśirāsthānaraktajā jantavo'ṇavaḥ | apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt
kecidadarśanā:’ ityete ṣaḍbhedāḥ kuṣṭhaikakārakā vijñeyāḥ | tathā'nye pañca
kṛmayaḥ śakṛjjātā bhavanti, śakṛt purīṣaṃ, taduktam - ‘pakvāśaye purīṣotthā
jāyante'dho visarpiṇaḥ’ iti | te tu makerukādikakerukāntāḥ pañca svarūpato
yathā - ‘pṛthuvṛttatanusthūlā: śyāmapītasitā'sitāḥ’ iti |
ityevamekaviṃśatikṛmayo vyākhyātāḥ | nanu mādhavena viṃśatikṛmibhedā darśitāḥ,
‘nāmato viṃśatividhā’ ityādivacanāt, tatkathamatraikaviṃśatirnigadyate ?
ucyate, mādhavena tu bāhyagatāḥ kṛmayo dvibhedāḥ kathitāḥ, tadyathā -
‘tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ | bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā
likhyāśca nāmataḥ | dvidhā te koṭhapiḍakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate’ iti, atra tu
viṃśatiriti saṃjñāvarṇabhedāt sthānabhedācca pṛthaṅna gaṇitā iti na doṣaḥ |
anyaḥ snāyukasaṃjñaḥ kṛmireva sa tu kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ | nanu yadyevaṃ
tarhi dvāviṃśatikṛmayaḥ kathaṃ na gaṇitāḥ ? satyam - ayamapi kaphajeṣu saptasu
kṛmiṣu ye dīrghāsteṣāṃ bheda eva | ata eva kapharaktābhyāṃ saṃjāyata ityuktam
| yataḥ, ‘kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ’ ityādivacanāt
snāyukarūḍhitvenā'tra bhinnacikitsārthadarśanācca pṛthak gaṇita iti na doṣaḥ.
|| 14-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṛmigaṇanāmāha -
bāhyābhyantarabhedataḥ dvāviṃśatiprakāreṇa uktāḥ kṛmayaḥ dvidhā bhavanti | te
bāhyā dvau, ābhyantarāḥ pañca | tathānyaḥ kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ snāyukaḥ
anye vraṇakṛmayaḥ, etau dvau bhedau evaṃ dvāviṃśatiḥ | nanu suśrute tu kṛmayo
viṃśatividhā uktāḥ | tathāca suśrute - ‘kṛmayastu dvidhā proktā
bāhyābhyantarabhedataḥ | vahnirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ | nāmato
viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ’ iti kathaṃ atra dvāviṃśati: ? ucyate,
kṛmayastu viṃśatividhā eva | atha ca snāyukaiḥ vraṇakṛmibhirmilitvā
dvāviṃśatiḥ, te suśrutādau bhinnā uktāḥ ato na doṣaḥ | kṛmijanito rogaḥ
kṛmiroga iti niruktiḥ tathāca kṛmijātalakṣaṇam
|| 14-18 ||
pāṇḍurogāśca pañca syurvātapittakaphaistridhā | tridoṣairmṛttikābhiśca
tathaikā kāmalā smṛtā
||19|| syātkumbhakāmalā caikā tathaikaṃ ca
halīmakam |
Āḍhamalla. pāṇḍurogāśceti |
pāṇḍurvarṇatvenopalakṣito rogaḥ pāṇḍuroga iti rūḍhiḥ | pañca syuriti
pañcaprakārā bhavantītyarthaḥ | te ke vātapittakaphaiḥ kṛtvā vyastāstrayo
bhedāḥ, tridoṣairiti militadoṣatrayeṇaiko bhedaḥ | mṛtti- kābhiriti
mṛdbhakṣaṇādekaḥ, evaṃ pañca prakārāḥ pāṇḍurogabhedā boddhavyāḥ |
mṛttikābhiriti bahuvacanatvena bahavo mṛttikādoṣaprakopaviśeṣeṇa darśitāḥ,
tathāhi - ‘mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ | kaṣāyā mārutaṃ
pittamūṣarā madhurā kapham | kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ ca
raukṣayet’ iti | prasaṅgato'pi tatsvarūpaṃ suśrutoktamāha - ‘yā pītavarṇā
madhurā kaṣāyā kṛṣṇā madhukṣāraguṇopapannā | raktā ca tiktā kaṭukā ca nīlā
sitā ca mādhuryaguṇā sahā syāt’ ityuktatvāt| tathaikā kāmalā
matetyupekṣitātpāṇḍurogata eva kāmalā bhavati | taduktam -‘pāṇḍurogī ca
yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate | tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya
kalpate’ iti | rogāya kāmalāsvarūpāyetyabhiprāyaḥ | tasmāt kumbhakāmalā
caiketi kumbhakāmalā'pyekā bhavati | kāmalāyā avasthāntaraṃ
kumbhakāmaletyucyate, yataḥ - ‘kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt
kumbhakāmalā’ ityādivacanāt | ekaṃ halīmakamiti tadapi pāṇḍurogāvasthāyāmeva
bhavati | taduktam - ‘yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ |
halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ’ iti
|| 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
pāṇḍukāmalāhalīmakasaṃkhyāmāha - vātapittakaphaistridoṣairmṛttikābhiśca evaṃ
pāṇḍurogāḥ pañca syu: bhaveyuḥ | pāṇḍutvacopalakṣitā rogāḥ pāṇḍurogā iti
niruktiḥ | kāmalā ekā ekaprakārā sā pittajanyā, kumbhakāmalā ca ekaprakārā
pittajanyā | halīmakaṃ ca ekaṃ ekaprakāraṃ tat anilapittataḥ, ete rogāḥ
pāṇḍubhedāḥ || 19 ||
raktapittaṃ tridhā proktamūrdhvagaṃ kaphasaṃbhavam
||20|| adhogaṃ mārutaṃ jñeyaṃ taddvayena
dvimārgagam |
Āḍhamalla. raktapittamiti | raktaṃ ca
pittaṃ ceti suśrutaḥ | carake tu rāgaprāptaṃ pittaṃ raktapittamityucyate |
yaduktaṃ ‘raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ’ iti | ubhayatrāpi na
kaściddoṣaḥ | ūrdhvagamiti nāsāsyakarṇākṣirandhreṣu | adhogamiti
meḍhrayonigudamārgeṣu | taddvayena dvimārgamiti | taddvayena kaphavātābhyāṃ,
dvimārgagamityūrdhvādhaḥpravartanāt | eke taddvayena vimārgagamiti paṭhanti
tatra romakūpeṣvapi tat pravartata iti vyākhyānayanti | taduktam - ‘kupitaṃ
romakūpeṣu samastaistatpravartate’ iti
|| 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha raktapittasaṃkhyā
- ūrdhvādhaḥ mukhanāsāgudadrāvi pravṛttaṃ raktaṃ raktapittamucyate |
tattrividhaṃ, ūrdhvagaṃ kaphajaṃ, adhogaṃ mārutānugaṃ, vātena janitaṃ
dvimārgagaṃ, dvayena kaphavātenetyarthaḥ
|| 20 ||
kāsāḥ pañca samuddiṣṭāste trayastu tribhirmalaiḥ
||21|| uraḥkṣatāñcaturthaḥ
syātkṣayāddhātośca pañcamaḥ |
Āḍhamalla. kāsā iti | kasanaṃ kāsaḥ |
‘bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva’ iti suśrutavacanāt | tathāhi - ‘prāṇo
hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vakrāt
sahasā sa doṣo manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ’ iti | pañceti pañca prakārāḥ te
ke prakārā ityata āha - te trayastu tribhirmalairiti | te kāsāḥ
tribhirmalaistribhirdoṣaistraya eva kathitāḥ | uraḥkṣatāccaturthaḥ syāditi
urasi prahāramiva vedanāviśeṣāduraḥkṣatakāsasaṃjñāḥ, tathāhyuktam -
‘ativyavāyamallādhvayuddhāśvagajanigrahaiḥ | rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyugṛhītvā
kāsamāvahet | sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam | kaṇṭhena
rujatā'tyarthaṃ vibhinnenaiva corasā’ iti | kṣayāddhātośca pañcama iti |
dhātavo rasādyāḥ, teṣā kṣayānnāśāt | eke dhātorityekavacanatvena
śukrakṣayāditi vyākhyānayanti, tatra pratilomānulomena dhātukṣaya ukta iti na
doṣaḥ | taduktam - ‘ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanantarāḥ | kṣīyante
dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ’ ityādidarśanāt
|| 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kāsasaṃkhyā -
samuddiṣṭāḥ kāsāḥ pañcaviṃśatistānāha - kāsā iti| tribhirmalairdoṣaistrayaḥ,
uraḥkṣatāccaturthaḥ, dhāto rasādidhātoḥ kṣayātpañcamaḥ evaṃ pañca kāsāḥ |
kasanaṃ kāsa iti nirukti: | kasa gatiśāsanayoriti dhātvarthāt athavā
bhagnakāṃsyapātrasvana: kāsa iti || 21 ||
kṣayāḥ pañcaiva vijñeyāstribhirdoṣaistrayaśca te
|| 22 || caturthaḥ sannipātena pañcamaḥ
syāduraḥkṣatāt | śoṣā: syu: ṣaṭprakāreṇa strīprasaṅgācchuco vraṇāt
|| 23 || adhvaśramācca vyāyāmādvārdhakyādapi
jāyate |
Āḍhamalla. kṣayā iti | upekṣitakāsāt
kṣayo bhavatīti | eke ‘kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ’ ityuktatvāt kadācit kṣayatvena
tu niyatameva | kṣayo'pi rājayakṣmasaṃjñaḥ kathyate | taduktaṃ -
‘rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣaḥ kilāmayaḥ | tasmāttaṃ rājayakṣmeti
kecidāhurmanīṣiṇaḥ’ iti | pañcamaḥ syāduraḥkṣatāditi | uraḥkṣato rogaviśeṣaḥ
sarvatra pratipāditatvāt | śoṣā: syu: ṣaṭprakāreṇeti ‘śoṣo'pi kṣayabhedaḥ
syā’diti vacanāt | yataḥ ‘śoṣaṇācca rasādīnāṃ śoṣa ityucyate budhaiḥ|
kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityabhidhīyate’ iti | ṣaṭprakārā yathā -
strīprasaṅgādīti | strīniṣevaṇāt | ayaṃ vyavāyaśoṣī kathitaḥ | śucaḥ śokāt,
ayaṃ śokaśoṣī | vraṇāditi śarīrā'gantuvraṇaviśeṣāt | yataḥ
‘raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇinaśca bhavecchoṣaḥ sa
cāsādhyatamo mataḥ’ | adhvaśramāditi | atimārgagamanajanitaśramācca
ayamadhvaśoṣī | vyāyāmāditi śarīrāyāsajananakarmasvarūpāt | nanu
vyāyāmādhvaśramayorāyāsajananasādharmyāt ko bhedaḥ ? ucyate, vyāyāmo
yadākasmādevā'tikriyate tadaiva bhavati | mārgagamanaśīlatvādevādhvaśoṣaḥ syāt
| taduktam ‘adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ saṃmṛṣṭaparuṣacchaviḥ’ ityadoṣaḥ |
vārdhakyāditi jarābhivyāptaśarīratvāt, ayaṃ jarāśoṣī kathitaḥ | taduktam -
‘jarāśoṣī kṛśo mandavīrya- buddhibalendriyaḥ’ ityādi
|| 92 || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣayasaṃkhyāmāha
- nanu suśrute tridoṣeṇa eka eva kṣayaḥ proktaḥ tatkatham ? tathācoktaṃ
‘tridoṣo jāyate yakṣmagade eva catuṣṭayāt’| ucyate udrekātpañcavidhatvam |
tathācoktaṃ suśrute ‘eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako gadaḥ | udrekāttasya
liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi’ iti, ato na doṣaḥ | kṣīyate aneneti kṣaya iti
tasya niruktiḥ, tathācoktaṃ saṃśoṣaṇāditi śoṣa ityabhidhīyate
kriyākṣayakāritvāt kṣaya ityucyate budhaiḥ | rājayakṣmā śoṣaśca tadbhedau |
yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā yadvā candramaso jātatvāt rājayakṣmeti niruktiḥ |
śoṣamāha - śoṣāḥ ṣaṭ prakārāḥ syuḥ strīprasaṃgādekaḥ, vraṇādekaḥ, adhvā
mārgastacchramastasmādekaḥ, vyāyāmo bhallādiyuddhaṃ tasmādekaḥ,
vṛddhabhāvādekaḥ, evaṃ ṣaṭ śoṣāḥ | rasādiśoṣaṇāt śoṣāḥ pañca kṣayāḥ ṣaṭ śoṣāḥ
evaṃ kovidā ekādaśā āhuḥ || 22|| 23 ||
śvāsāśca pañca vijñeyāḥ kṣudraḥ syāttamakastathā
|| 24 || ūrdhvaśvāso
mahāśvāsaśchinnaśvāsaśca pañcamaḥ |
Āḍhamalla. śvāsāśceti | śvāsa iti
vegavadūrdhvavātatvam | yataḥ ‘śvāsaśca bastikādhmānaṃ samavātordhvagāmitā’
iti | pañceti pañcaprakārāḥ, te ke prakārā ityāha - kṣudra ityādi |
duḥkhenāṅgaprabādhako'lpavātajanitaḥ kṣudraśvāsasaṃjñaḥ | pratilomena vāyunā
grīvāṃ śiraśca saṃgṛhya tīvravegaṃ karoti sa ca tamasi nimagna iva tiṣṭhati
tena tamakaśvāsa iti saṃjñaḥ | yo dīrghaṃ śvasiti ūrdhvadṛṣṭiṃ ca karoti
itastato vibhrāntanetra: sa ūrdhvaśvāsārditaḥ kathitaḥ | yaḥ śabdavān
duḥkhitaḥ uccaiḥ śvasiti pranaṣṭajñānavijñāno viśīrṇavāk sa
mahāśvāsapīḍito'bhihitaḥ | yo vicchinnaṃ śvasiti sarvaprāṇena pīḍita
ānāhasvedamūrcchārtaḥ sa chinnaśvāsārdita iti
|| 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. śvāsasaṃkhyāmāha
kathitāḥ pañca hikkāstu tāstu kṣudrā'nnajastathā
||25|| gambhīrā yamalā caiva mahatī pañcamī
smṛtā |
Āḍhamalla. hikkāmāha - kathitā iti |
tvaritaṃ prāṇaharatvena hikkā kathitāḥ | taduktam - ‘kāmaṃ prāṇaharā rogā
bahavo na tu te tathā | yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu ca’ iti |
hikkāsvarūpaṃ tu ghoṣavattvena pratipāditaṃ | yataḥ - ‘muhurmṛhurvāyurudeti
sasvano yakṛtplīhāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu hinasti yasmāt
tatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ’ iti| pañceti pañcaprakārā:, tān prakārān
āha - kṣudreti | yā mandavegaiḥ - kṛtvā jatrumūlādeva pradhāvati sā kṣudrā
nāma hikkā kathitā | yāmatiprayuktapānānnaiḥ pīḍito vāyurūrdhvamāgatya
hikkayati tāmannajāṃ vidyāt | yā ghorā gambhīranādinī nābhiprabhavā sā
gambhīrā jñeyā | yā cireṇa yamalairvegaiḥ kṛtvā pravartate śirogrīvāṃ ca
kampamati sā yamalā nāma kathitā | yā satataṃ marmāṇyutpīḍayantīva
sarvagātraprakampiṇīva sā mahatī nāma hikkā kathitā
|| 95 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha hikkāsaṃkhyā
kathiteti sugamam | hinasti prāṇāniti hikkā
|| 25 ||
catvāro'gnervikārāḥ syurviṣamo vātasaṃbhavaḥ
|| 26 || tīkṣṇaḥ pittātkaphānmando bhasyako
vātapittayoḥ |
Āḍhamalla. catvāra iti | agniścātra
jaṭharāgniḥ, tajjanito vikāraścātra kupitadoṣavācyaḥ | ata eva samāgnigrahaṇaṃ
nātra kṛtaṃ doṣasāmyatvāt, yataḥ ‘samāgni: śreṣṭha ucyate’ iti vacanāt | ke te
catvāra ityāha - viṣama ityādi | yo bhuktamannaṃ kadācinna pacati
kadācidāśveva pacati sa viṣamaḥ yo mātrā'timātramapyannaṃ sukhaṃ pacati sa
tīkṣṇaḥ, ya: svalpamapyannaṃ na pacati sa manda iti) bhasmakastu
tīvrāgnisaṃjñaḥ sa ca vātapittajanitaḥ | taduktam - ‘atipravṛddhaḥ
pavanānvito'gniḥ kṣaṇādrasaṃ śoṣayati prasahya | bhuktaṃ kṣaṇādbhasma karoti
yasmāttasmādayaṃ bhasmakasaṃjñakastu ? | iti
|| 26 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāgnivikārasaṃkhyā -
viṣamādayaścatvāro'gnervikārāḥ syu: | nanu nidāne samena saha
catvāro'gnervikārāḥ bhasmako bhinna uktaḥ tadatra na doṣaḥ samasya
vikārābhāvāt || 26 ||
pañcaivārocakā jñeyā vātapittakaphaistridhā
|| 27 || sannipātānmanastāpāt -
Āḍhamalla. pañcaiveti | arocakāstu
paryāyanāmabhireva tridhā kathitāḥ, tadyathā satyāmapi bubhukṣāyāmabhyava
hārāsāmarthyamatyaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ dīyamānaṃ
nābhyavaharatītyanannābhinandanam; annasya śravaṇasmaraṇa-
darśanasparśanairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ; evaṃ trividho'pi
rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṃgṛhītaḥ | vṛddhabhojena
saṃjñāntarāṇyapi darśitāni | kāni tānyāha - ‘prakṣiptaṃ ca mukhe cānnaṃ
janturna svadate muhu: | arocaka: sa vijñeyo bhaktadveṣamatho śṛṇu |
cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā ca bhojanam | dveṣamāyāti yo
janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate || yasya nānne bhavet śraddhā so'bhaktacchanda
ucyate | kupitasya bhayārtasya yasya bhakta nirodhaja:’
|| 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. athārocakasaṃkhyā -
manastāpāt śokādermanovikārāt arocako jihvānayanasaṃśritairdoṣairjanyate
bībhatsādibhiḥ || 27 ||
chardayaḥ saptadhā matāḥ | tribhirdoṣaiḥ pṛthaktisra kṛmibhiḥ sannipātataḥ
|| 28|| ghṛṇayā ca tathā strīṇāṃ
garbhādhānācca jāyate |
Āḍhamalla. chardimāha -- chardaya iti |
chardirvamanaviśeṣaḥ | vegai: kṛtvā ānanaṃ chādayatīti chardiḥ | taduktam -
‘chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ | nirucyate chardiriti doṣo
vakraṃ pradhāvitaḥ’ iti | kṛmibhiriti kṛmirogajanitā, tathācoktam -
‘śūlahṛllāsabahulā kṛmijā ca | viśeṣataḥ | kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca
lakṣitā’ iti | sannipātata iti militadoṣatrayāt | ghṛṇayā ceti ghṛṇayā kṛtvā
chardirbhavatītyabhiprāyaḥ; ghṛṇā ca pūtyamedhyādigandhāsvādanairutpadyate |
ghṛṇayā ceti cakārādbībhatsādyavalokanācca bhavatīti kecit | taduktaṃ -
‘bībhatsairhetubhiścānnairdrutamutkleśito balāt’ iti | tathā strīṇāṃ
garbhādhānācca jāyate iti gṛhītagarbhāyāḥ striyaśchardirbhavatīti | yataḥ -
‘nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ’ ityādivacanāt
|| 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha chardisaṃkhyā tāḥ
sapta bhavantītyāha - pṛthagdoṣairiti sugamam
|| 28 ||
svarabhedāḥ ṣaḍeva syurvātapittakaphaistrayaḥ
|| 29 || medasā sannipātena kṣayātṣaṣṭhaḥ
prakīrtitaḥ |
Āḍhamalla. svarabhedā iti |
prakṛtirūpasya svarasyānyathābhāvaḥ svarabhedaḥ; sa ca ṣaḍvidho bhavati,
vātādīnāṃ vyastāstrayo bhedāḥ, sannipātena militadoṣatrayeṇa caikaḥ, medasā
medovṛddheścaiko bhedaḥ, kṣayāt kṣayarogādekaḥ, dhātukṣayādveti kecit
|| 29 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha svarabhedānāha
tṛṣṇā ca ṣaḍvidhā proktā vātātpittātkaphādapi
|| 30 || tridoṣairupasargeṇa kṣayāddhātośca
ṣaṣṭhikā |
Āḍhamalla. tṛṣṇeti | tṛṣṇā
pānīyasyābhilāṣaḥ | taduktam - ‘satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati |
punaḥ kāṅkṣati yastoyaṃ taṃ tṛṣṇārditamādiśet’ iti | tridoṣairiti
melitadauṣatrayeṇa | upasargaścāgantuka:, sa ca kṣatādiśabdavācyaḥ| tena
janitā upasargikā | kṣayāddhātoriti rasādidhātukṣayāt | cakārāt saptamī tu
bhuktodbhavā iti manyante kecit | yaduktaṃ -‘snigdhaṃ tathoṣṇaṃ lavaṇaṃ ca
bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti’ | apare tvāmasaṃbhavāṃ vadanti| sā
doṣajāntargateti manyamānena śārṅgadhareṇa nātra svīkṛtā iti
|| 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. tṛṣṇāmāha - nanu
nidānena sapta tṛṣṇāḥ proktāḥ atra ṣaṭ, tatkathaṃ taduktaṃ ‘doṣaiśca tisraḥ
kṣatajā caturthī kṣayāttathā- nyāmasamudbhavā ca | bhuktodbhavā saptamiketi
tāsāṃ nibodhaliṅgānyanupūrvaśastu | srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ
saṃbhavatīha jantoḥ’, iti ? | ucyate āmajānidāne atra tridoṣajā
liṅgasamudbhavā ca ityuktatvātsaṃsargajākṣatajā caivaṃ ṣaṭ | bhuktodbhavā na
vikārajā ato noktā || 30 ||
mūrcchā caturvidhā jñeyā vātapittakaphaiḥ pṛthak
||31|| caturthī sannipātena tathaikaśca
bhramaḥ smṛtaḥ | nidrā tandrā ca saṃnyāso glāniścaikaikaśaḥ smṛtāḥ||32 ||
Āḍhamalla. mūrccheti | mūrcchā
mohasaṃjñā vikhyātā, yataḥ ‘moho mūrccheti tāmāhuḥ’ ityādi vacanāt | sā
caturvidhā catuḥprakārā doṣabhedena bhavati | eko bhramaḥ smṛta iti |
bhramastu rajaḥpittānilādbhavati sa tu cakrārūḍhasyevārthasaṃvittiḥ |
nidrādayaścatvāra ekaikaśaḥ gaṇitāḥ | nidreti svapanam, tathāhi - ‘yadā tu
manasi klānte karmātmānaḥ kramānvitāḥ | viṣayebhyo nivartante tadā svapati
mānavaḥ? iti | tandrā'pi nidrābhedaḥ, kathaṃ bhinnatvena paṭhyate ? ucyate -
nidrāyāmindriyamanomohaḥ, tandrāyāmindriyamoha ityatra bhedaḥ | taduktam
-‘indriyārtheṣvasaṃprāptirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā
tasya tandrāṃ vinirdiśet’ iti | saṃnyāsa iti | sa mūrcchādibhyo bhinna eva,
yataḥ ‘vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipanti balānmalāḥ | saṃnyasyantyabalaṃ jantuṃ
prāṇāyatanamāśritāḥ || sa nā saṃnyāsasaṃnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ |
prāṇairvimucyate śīghraṃ tyaktvā sadyaḥphalāṃ kriyām ||’ iti | glāniriti
klamāparaparyāyasaṃjñā | yaduktaṃ - ‘yo'nāyāsaśramo dehe hṛdayodveṣṭanaṃ
klamaḥ | na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet’ iti | | sa ca
hetucatuṣṭayādbhavati | ‘glānirojaḥkṣayādduḥkhādajīrṇācca śramādbhavet’
ityādivacanāt | nanu mādhavena mūrcchā ṣaḍvidhā svīkṛtā yathā - ‘vātādibhiḥ
śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate’
iti | tatkathamatra caturvidhā ? satyam, pittaprabhutvena śoṇitasya
pittakāryatvāt madyaviṣayośca pittakopatvācca pittasambhavāyāmatra śoṇitādīnāṃ
mūrcchā jñātavyeti na doṣaḥ | yataḥ - ‘mūrcchā pittatamaḥprāyā’ ityādivacanāt
|| 31 || 32 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha mūrcchāsaṃkhyā -
nidāne ṣaḍvidhā mūrcchā vātapittakaphaistisraḥ, śoṇitena madyena viṣeṇa ceti |
kathaṃ sannipātajā noktā ? ucyate, suśrutādau tridoṣajā
doṣajāntarbhāvātsaṃkhyāyāṃ noktā | agre likhitā tadyathā - ‘sarvākṛtiḥ sanni-
pātādapasmāra ivāgatā | sā jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ’ iti |
śoṇitamadyaviṣajā yo doṣaje- ṣvevāntarbhāvātsaṃkhyātirekaḥ
cikitsāmedārthabhinna uktaḥ bhramaḥ ekaprakāraḥ raktapittānilādbhrama iti
bhramalakṣaṇairapi tribhirebhiḥ eka eva ca bhramaścakrārūḍhasyeva
viparītapadārthajñānaṃ vā bhrama iti bhramalakṣaṇam | nidrātandrā-
glānisaṃnyāsasaṃkhyāmāha - ete ekaikaprakārāḥ | yeṣāṃ niruktistu śārīre uktā
|| 31 || 32 ||
madāḥ sapta samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ | tridoṣairasṛjā madyādviṣādapi
ca saptama: || 33 || madātyayaścaturdhā
syādvātātpittātkaphādapi | tridoṣairapi vijñeya ekaḥ paramadastathā
|| 34 || pānājīrṇaṃ tathā caikaṃ tathaikaḥ
pānavibhramaḥ | pānātyayastathā caiko -
Āḍhamalla. madā iti |
cittavismṛtilakṣaṇo madaḥ yathā pūgaduṣṭakodravabhakṣaṇādau
citte'navasthitistadvadvidyāditi | tridoṣairmilitadoṣatrayaiḥ,
asṛjo'tirudhirakopāt | kopo'sya pittavat | eke asṛjo'sṛgdarāditi
vyākhyānayanti | yataḥ - ‘asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ |
tasyātivṛttau daurbalyaṃ śramo mūrcchā madastṛṣā’ iti | madyāditi madyapānāt,
āsavāriṣṭādīnāṃ pānena madyābhisaṃjño mada ityabhiprāyaḥ| viṣāditi
viṣabhakṣaṇāt sarpādiviṣākrāntādityapi| madātyaya ityādi |
yathoktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ vikārāya bhavati sa vikāro
madātyayaśabdena vācyaḥ | yataḥ - ‘ye viṣasya guṇāḥ proktāste madye'pi
pratiṣṭhitāḥ | tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ’ iti | tridoṣairiti
militadoṣatrayeṇa | ekaḥ paramadastatheti | paramadādayaścatvāro
madātyayabhedā uktābhinnalakṣaṇāntaratvāt | tathaiveti grahaṇena
doṣatrayamedabhinnā ete'pi boddhavyāḥ | lakṣaṇānyapi yathā
‘śleṣmocchrayo'ṅgagurutā virasāsyatā ca viṇmūtraśaktiratha tandrirarocakaśca |
liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstaṣṇā rujā śirasi sandhiṣu cāpi
bhedaḥ || ādhmānamugramatha codgiraṇaṃ vidāhaḥ pāne tvajīrṇamupagacchati
lakṣaṇāni | hṛdgātratodakaphasaṃśravakaṇṭhadhūmā
mūrcchāvamijvaraśirorujanapradāhāḥ | dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ
pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ | hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ
tailaprabhāsyamatipānahataṃ tyajettu’ iti
|| 33 || 34 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha madasaṃkhyā -
sugamam | madapūgakodrava iva dhatūrabhakṣaṇena rogaviśeṣaḥ pānātyayaḥ ekaḥ
ekaprakāraḥ madātyayaḥ paramadapānāt jīrṇapānavibhramasaṃkhyāmāha |
spaṣṭametat || 33 || 34 ||
dāhā: sapta matāstathā
|| 35 || raktapittāttathā raktāttṛṣṇāyāḥ
pittatastathā | dhātukṣayānmarmaghātādraktapūrṇodarādapi
|| 36 ||
Āḍhamalla. dāhā iti | dahyate iti
dāhaḥ, yataḥ ‘tvacaṃ prāptaḥ sapānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ | dāhaṃ
prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam’ iti | tathā raktādityudriktaśoṇitāt |
tṛṣṇāyā iti tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe sati tejaḥ samuddhataṃ bhavatītyarthaḥ
| pittata iti vikṛtapittāt pittajvarasamo dāho bhavatīti | dhātukṣayāditi
rasādidhātūnāṃ kṣīṇatvādatīva dāho bhavati | marmaghātāditi
marmābhighātājjanito'pi dāho bhavati | raktapūrṇodarāditi | raktena
udarapūrṇatvāddāho bhavati | dāhena pīḍitajihvā nikṛṣṭaṃ vepate iti
lakṣaṇoktatvāt || 35 || 36 ||
Kāśīrāma Vaidya. dāhasaṃkhyāmāha
unmādāḥ ṣaṭ samākhyātāstribhirdoṣaistrayaśca te | sannipātādviṣājjñeyaḥ ṣaṣṭho
duḥkhena cetasaḥ || 37 || bhūtonmādā
viṃśatiḥ syuste devāddānavādapi | gandharvātkiṃnarādyakṣātpitṛbhyo guruśāpataḥ
|| 38 || pretācca
guhyakādvṛddhātsiddhādbhūtātpiśācataḥ | jalādhidevatāyāśca nāgādvai
brahmarākṣasāt || 39 || rākṣasādapi
kūṣmāṇḍākūtyāvetālayorapi |
Āḍhamalla. unmādā iti |
dhīvibhramasaṃjño vātādinā janitaḥ unmāda iti prasiddhaḥ; taduktaṃ
‘madayantyudgatā doṣā yasmādunmārgamāsthitāḥ | mānaso'yamato vyādhirunmāda iti
kīrtitaḥ’ iti | viṣāditi viṣabhakṣaṇā- dyabhivyāptaśarīratvāt | ṣaṣṭho
duḥkhena cetasa iti | duḥkhaṃ tu trividham ādhyātmikam, ādhibhautikam,
ādhidaivikamiti | nanu taddu:khasaṃyogādvyādhaya ityucyante tatkathaṃ
bhūtonmādāḥ kathitāḥ ? duḥkhenaiveti prāptārthatvāt, satyam, duḥkhajanakā
anye'pi bhāvāḥ santi yathā dhanabandhunāśādayaḥ, yaduktaṃ
-‘caurairnarendrapuruṣairaribhistathānyairvitrāsitasya
dhanabāndhavasaṃkṣayādvā | gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā risaṃsorjāyeta
cotkaṭataro manaso vikāraḥ iti | etadabhiprāyeṇa syādadoṣaḥ | bhūtonmādā
viṃśatiriti | tadviṃśatervivaraṇamāha - te dānāddānavādapītyādi | dāno
devagrahastena gaṇamātrikādayo'pi grāhyāḥ, dānavā asurāḥ pāpabuddhayo
devaśatrava ityarthaḥ, gandharvo devagāyakaḥ, kinnarastadbhedā vikhyātāḥ
yakṣadhanadādayaḥ, pitaro'gniṣvāttādayaḥ, guravo brāhmaṇā vṛddhādayaḥ, pretāḥ
prasiddhāḥ, guhyakā devayonayaḥ, siddhāḥ sanakādayaḥ, bhūtā vikhyātāḥ, piśācāḥ
piśitāśanāḥ, jalādidevatāḥ pratītāḥ, nāgāḥ śeṣanāmaprabhṛtayaḥ, brahmarākṣasāḥ
rākṣasabhedāḥ, rākṣasā rāvaṇādayaḥ,kūṣmāṇḍo'pi rākṣasabhedaḥ, kṛtyā prasiddhā
sā ca mantrādimāraṇātmakarūpā, vetālāśca devayonayaḥ iti | ete grahāstu yadā
śarīraṃ praviśanti tadā bhūtonmādā iti saṃjñāyā'bhihitāḥ
bhūtaceṣṭākaratvenādṛṣṭatvāt | taduktaṃ - ‘darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ
prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarāṃśuśca yathā dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ye
na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇām’ iti
|| 37-39 ||
Kāśīrāma Vaidya. athonmādasaṃkhyā -
cetasaḥ manasaḥ duḥkhena kopādinā spaṣṭamanyat || atha bhūtonmādasaṃkhyā -
devādiviṃśatirbhūtonmādāḥ dve syuḥ vāgbhaṭe aṣṭādaśabhūtonmādā likhitāḥ | atra
anyamatattvādadhike | madayati mano vibhramaṃ karotītyunmādaḥ sa ca doṣajaḥ |
yastu bhūtādisambandhādbhavati sa bhūtonmādaḥ | idaṃ lakṣaṇam
|| 37-39 ||
apasmāraścaturdhā syātsamīrātpittatastathā
|| 40 || śleṣmaṇo'pi tṛtīyaḥ syāccaturtha:
sannipātataḥ |
Āḍhamalla. apasmāra iti | hatasmṛteḥ
puruṣasya tamaḥ - praveśa iva yaḥ saṃrambhaḥ ya cāpasmāra ityabhihitaḥ,
tathācoktam -‘tama: praveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛteḥ | apasmāra iti
jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ’ iti | caturdhā syāditi | atra samīrāditi
anilakopāt, sannipātata iti militadoṣatrayāt
||40||
Kāśīrāma Vaidya. athāpasmārasaṃkhyā --
samīrāditaścaturdhā'pasmāraḥ syāt | samīro vāyuḥ | apagataṃ smaraṇaṃ yasmāt sa
apasmāraḥ phenavāṃ- śchvāsavāṃśceti tallakṣaṇam
|| 40||
catvāraścāmavātāḥ syurvātapittakaphaisridhā
|| 41|| caturthaḥ sannipātena
Āḍhamalla. catvāraścāmavātā iti | āmena
duṣṭo vāta āmavātaḥ, yadvā āmasaṃpṛkto duṣṭo vāta āmavātaḥ iti
tadvayamasaṅgataṃ kāraṇatvāt kintu duṣṭāmavātayoḥ saṃyogaścāmavāta iti
kathita: | yaduktaṃ ‘yugapat kupitāvetau trikasandhipraveśakau | stabdhaṃ vā
kurute gātramāmavātaḥ sa ucyate’ iti | eke dvandvajabhedān kathayanti | yataḥ
‘ekadoṣānugaḥ sādhyo dvidoṣo yāpya ucyate | sarvadehacaraḥ śothaḥ sa kṛcchraḥ
sānnipātika:’ ityādivacanāt || 41 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāmavātasaṃkhyā -
vātādibhiścatvāra āmavātāḥ syuḥ | spaṣṭamanyat | āmena yukto vāta āmavātaḥ sa
tu śothā- diyuktastrikasandhivedanāvān
|| 41 ||
śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ | pṛthagdoṣaistridhā dvandvabhedena vividhānyapi
|| 42 || āmena saptamaṃ proktaṃ sannipātena
cāṣṭamam |pariṇāmabhavaṃ śūlamaṣṭadhā parikīrtitam
|| 43 || malairyai: śūlasaṃkhyā syāttaireva
pariṇāmajam | annadravabhavaṃ śūlaṃ jaratpittabhavaṃ tathā
|| 44 || ekaikaṃ gaṇitaṃ sujñai:
Āḍhamalla. śūlānīti |
śūlanirghātavedanājanakatvācchūlasaṃjñā; yataḥ ‘śaṃkusphoṭanavat tasya yasmāt
tīvrā ca vedanā | śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihocyate’ iti |
dvandvabhedena dvidoṣajanitenātra trayo bhedāḥ, āmenāparipakvarasena
vātakāraṇatvāt yataḥ ‘sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ’ iti
|| 42 || dī.- pariṇāmabhavaṃ śūlamiti |
pariṇāmakālasambandhi pariṇāmaśūlaṃ taccoktaśūlasaṃkhyākaireva boddhavyam |
saṃjñāntarairapyetadeva darśitam | tadyathā - ‘bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva
pariṇāmajam | kecidannadravaṃ prāhuranye tat paktidoṣajam || paktiśūlaṃ
vadantyeke kecidannavidāhajam’ iti | evaṃ cānnadravabhavaṃ śūlamatra pṛthag
gaṇitaṃ lakṣaṇāntarabalāt | taduktaṃ - ‘jīrṇe jīryatyajīrṇe vā
yacchūlamupajāyate | pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā || na śamaṃ
yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ ||’ iti | piṣṭākṛtirdravarūpo yo
mūtramārgeṇa stravet so'nnadravasaṃjña iti kecit | tanna sarvamatam |
jaratpittabhavaṃ śūlamiti jaratpittamamlapittam | amlaśūlamityanye
|| 43 || 44 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śūlasaṃkhyā -
gū.- pṛthagdoṣairityādibhiḥ śūlamaṣṭadhā mataṃ evamevāṣṭadhā pariṇāmabhavam
atra upadravaṃ jvarapittam (śūlam) ekadhā ekamekaprakāraṃ matam | ete
sarvaśūlabhedāḥ | śūlanipātavadvedanāviśeṣāt śūlamucyate
||43||4-8||
udāvartāstrayodaśa | ekaḥ kṣunnigrahātproktastṛṣṇārodhāddvitīyakaḥ
|| 45 || nidrāghātātṛtīyaḥ syāccaturthaḥ
śvāsanigrahāt | chardirodhātpañcamaḥ syātṣaṣṭhaḥ kṣavathunigrahāt
||46|| jṛmbhārodhātsaptamaḥ
syādudgāragrahato'ṣṭamaḥ | navamaḥ syādaśrurodhāddaśamaḥ śukradhāraṇāt
|| 47 || mūtrarodhānmalasyāpi
rodhādvātavinigrahāt | udāvartāstrayaścaite ghoropadravakārakāḥ
|| 48 ||
Āḍhamalla. udāvartā iti | udbhūtena
vegavidhāraṇenāvṛtasya vāyorvartanamityudāvartaḥ | athavā vāyorūrdhvamāvarto
gamanami- tyudāvartaḥ | yataḥ sarveṣu vāyureva kāraṇam | taduktam -
‘sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ | vāyoḥ kriyā vidhātavyā
svamārgapratipattaye’ iti | trayodaśavidhānāṃ vivaraṇamāha - ekaḥ
kṣunnigrahādityādi | kṣud bhojanecchā tasyā nigraho dhāraṇamiti bhāvaḥ | evaṃ
tṛṣṇā pānīyasyābhilāṣaḥ, nidrā svaprecchā, śvāsaḥ ucchvāsaḥ, chardirvamanaṃ,
kṣavathuśchikkā, jṛmbhā jṛmbhaṇaṃ prasiddham, udgāro vātodgiraṇam, aśru
netrāmbusaṃjñaṃ, śukraṃ retaḥ, mūtraṃ prasiddhaṃ, malaṃ purīṣaṃ,
vātavinigrahāditi adhovātarodhāt | evaṃ trayodaśa vyākhyātāḥ | eteṣāṃ madhye
ye mūtravinigrahādayaste ghoropadravakārakā jñātavyā: | ghoropadravakārakā
ityanena māraṇātmakarūpā ityabhiprāyaḥ | nanu caturdaśavidhā udāvartā anyatra
pratipāditāḥ | tathāhi - ‘vegānna dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām |
nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām’ ityādinā tatkathamatra trayodaśa
bhedāḥ? ucyate śrameṇa śvāsa utpadyate tasya dhāraṇamiti vyākhyāyāḥ
śvāsāntargata eva śramabhedo'tra darśitaḥ | udgārasthāne kāsa iti kecit
vātakāraṇatvāditi || 45-48 ||
Kāśīrāma Vaidya. udāvartasaṃkhyāmāha -
udāvartāstrayodaśa iti pūrveṇānvayaḥ | te kṣunnigrahādayaḥ, spaṣṭamanyat | ut
ūrdhvam āvartayatītyudāvarta iti niruktiḥ
|| 45-48 ||
ānāho dvividho jñeya ekaḥ pakvāśayodbhavaḥ | āmāśayodbhavaścānyaḥ pratyānāhaḥ
sa kathyate || 49 ||
Āḍhamalla. ānāha iti | ānāha
udarapūraṇalakṣaṇaḥ sa ca vātotkaṭadoṣairjanitaḥ āmāśayodbhavatvāt na
svatantreṇa vāyunā, anyathā pratyānāhe tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhādayaḥ kathaṃ
saṃbhavanti | tathācoktaṃ ‘tasmin bhavantyāmasamudbhave tu
tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ | āmāśaye śūlamadhogurutvaṃ hṛtstambha
udgāravighātanaṃ ca’ iti vadanti | ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’
ityabhiprāyeṇa vātakopena pittakaphāvapi prakupitau bhavata iti|| 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānāhasaṃkhyā -
ānāhādhmānabhedaḥ sa dvividhaḥ vikāra:
||49||
urograhastathā caiko -
Āḍhamalla. urograha iti | urogṛhītamiva
manyate, tat kaphamārutādbhavati, tathāhi - ‘sāsraṃ māṃsaṃ yakṛtplīhoḥ sadyo
vṛddhaṃ yadā gatau | urograhaṃ tadā kukṣau kuruta: kaphamārutau’ iti
|| 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. urograhaḥ
hṛdrogasaṃkhyāta urograhaḥ bhinno rogaḥ sa ekaḥ ekaprakāraḥ vātakaphajanyaḥ
vāgbhaṭoktatvāt tadyathā -‘sāsramāṃsaṃ yakṛtplīhau sadyo viddhi yadāgatau |
urograhaṃ tadā kukṣau kurutaḥ kaphamārutā’viti
|| 49 ||
hadrogāḥ pañca kīrtitāḥ | vātadibhistrayaḥ proktāścaturthaḥ sannipātataḥ
|| 50 || pañcamaḥ krimisaṃjātaḥ -
Āḍhamalla. hṛdrogāḥ pañca kīrtitā iti |
hṛdi rogo hṛdrogaḥ, hṛdi bādhetyanye; yaduktaṃ ‘dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā
hṛdayaṃ gatāḥ | hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate’ iti |
pañcamaḥ kṛmisaṃjāta iti kṛmirogāt pañcamo hṛdrogo bhavatītyarthaḥ |
tatroktatvāt | tadyathā - ‘jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaṃ sadanaṃ bhramaḥ |
bhaktadveṣo'tisāraśca saṃjātakrimilakṣaṇam’ iti
|| 50 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha hṛdrogasaṃkhyā -
hṛdrogāḥ pañca, te vātādibhiḥ || 50 ||
tathāṣṭāvudarāṇi ca | vātātpittātkaphāttrīṇi tridoṣebhyo jalādapi
|| 51 || plīhna: kṣatādbaddhagudādaṣṭamaṃ
parikīrtitam |
Āḍhamalla. tathāṣṭāvudarāṇi ceti |
atrodarastho rogo'pyudaraśabdena vācyastadgatatvāt, yataḥ -
‘tātsthyāttaddharmatābhyāṃ ca tatsamīpatayā'pi ca | tatsāhacaryācchabdānāṃ
vṛttireṣā caturvidhā’ iti | tatra vātādīnāṃ pṛthak trayo bhedāstena vātodaraṃ
pittodaraṃ śleṣmodaraṃ ca | tridoṣebhya iti militadoṣatrayāccaturthaḥ | asya
sannipātodarasya dūṣyodaraṃ nāmāntaraṃ vadantyeke | taduktaṃ–‘striyo'nnapānaṃ
nakharomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttā | yasmai prayacchantyarayo garāṃśca
duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā || tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ
jaṭharaṃ triliṅgam | sa cāturo muhyati hi prasaktaṃ dūṣyodaraṃ
kīrtitametadeva’ iti | jalādapi jalapānāt apraśastajalapānādityabhiprāyaḥ |
asyāpi dakodarasaṃjñāṃ pravadanti; yaduktam — ‘yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā
vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ | pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi
duṣyanti hi tadvahāni || snehopalipteṣvathavāpi teṣu dakodaraṃ
pūrvavadabhyupaiti’ iti | plīha iti plīhavṛddheḥ plīhodarasaṃjñā, plīhā
‘sanahavā’ śabdavācya asya bhedo yakṛddālyudaraṃ tathaiveti | kṣatāditi |
prahārarūpādantrādiṣu tataḥ parisrāvyudaramiti saṃjñā | yaduktaṃ - ‘śalyaṃ
tathā'nnopahitaṃ yadannaṃ phalaṃ bhinattyāgatamanyathā vā | tasmāt sruto'ntrāt
salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ | nābheradhaścodaravṛddhimeti
nistudyate dālyati cātimātram | etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ
kīrtayato nibodha iti | baddhagudāditi | aṣṭamamudaraṃ ca baddhodarasaṃjñamiti
| baddhagudodaramityanye, yataḥ - ‘yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā
pihitaṃ yathāvat | saṃcīyate yasya malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca
nāḍyām | nirudhyate tasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam ||
hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti’ iti
‘tadvāmapārśve parivṛddhimeti plīhāmayaṃ taṃ jaṭharaṃ vadanti | satyānyapārśve
yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddātyudaraṃ tadeva’ || iti
|| 51 ||
Kāśīrāma Vaidya. athodaranāmāni
gulmāstvaṣṭau samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ
|| 52|| dvandrabhedāstrayaḥ proktā: saptamaḥ
sannipātataḥ | raktādaṣṭamakaḥ khyāto
Āḍhamalla. gulmāstviti |
koṣṭhāntargranthirūpiṇaṃ guṭikākāraṃ golamiti prasiddham | yaduktam -
‘hṛnnābhyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | vṛttaścayopacayavān sa
gulma iti kīrttitaḥ’ iti | te tu vātādibhedena pṛthak trayo gaṇitāḥ|
dvandvabhedādidvidoṣajanitāstrayaḥ | saptamaḥ sannipātata iti saptamo gulmo
militadoṣatrayādbhavati | raktādaṣṭamaka iti | duṣṭarudhirādaṣṭamo gulmo
bhavatītyarthaḥ | sa ca prāyaśaḥ strīṇāṃ prasūtyanantaraṃ bhavati | taduktaṃ -
‘navaprasūtā- 'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā | vāyurhi tasyāḥ
parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham’ iti | nanu mādhavena pañcadhā
gulmaṃ likhitaṃ, tatkathamatrāṣṭavidham ? satyam, mādhavena tu
pañcasthānaviśeṣeṇa pañcadhā kathitam | tathāhi - ‘duṣṭā vātādayotyarthaṃ
mithyā''hāravihārataḥ | kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam ||
tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ’ iti | atra tu cikitsārthaṃ
dvandvabhedāstrayo gaṇitā ityadoṣaḥ | yataḥ -‘nimittaliṅgānupalabhya gulmo
dvidoṣajo doṣabalābalaṃ ca | vyāmiśraliṅgānaparāṃśca
gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham’ iti
|| 52 ||
Kāśīrāma Vaidya. gulmasaṃkhyāmāha -
vātādibhiḥ aṣṭau gulmā: samākhyātāḥ kathitāḥ | nanu nidāne pañca gulmā uktāḥ
tatkathamaṣṭau tadyathā - ‘tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ |
vṛtaścayopacayavānsa gulma iti kirtitaḥ’ ucyate, tribhirdvandvajaiḥ saha aṣṭau
suśrutādau coktatvāt ‘trīnādiśedauṣadhakalpanārthami’tyukte:
|| 52 ||
mūtrāghātāstroyodaśa || 53 || vātakuṇḍalikā
pūrvaṃ vātāṣṭhīlā tataḥ param | vātabastistṛtīyaḥ syānmūtrātītaścaturthakaḥ
|| 54 || pañcamaṃ mūtrajaṭharaṃ ṣaṣṭho
mūtrakṣayaḥ smṛtaḥ | mūtrotsargaḥ saptamaḥ syānmūtragranthistathāṣṭamaḥ
|| 55 || mūtraśukraṃ tu navamaṃ viḍghāto
daśamaḥ smṛtaḥ | mūtrāsādaścoṣṇavāto bastikuṇḍalikā tathā
||56|| trayo'pyete mūtraghātāḥ pṛthagghorāḥ
prakīrtitāḥ |
Āḍhamalla. mūtrāghātā iti |
mūtrasyābhighāto mūtrāghātaḥ | āghāto vedanāviśeṣavān mūtranirodha ityapare,
sa ca vātādidoṣajanitaḥ | trayodaśa ityasya vivaraṇamāha - vātakuṇḍalikā
pūrvamityādi | pūrvaṃ prathamaṃ vātakuṇḍalikā kathitā | tadyathā - yatra
savedano vāyurbastau mūtramāviśya kuṇḍalavadviguṇo bhūtvā saṃcarati sā
vātakuṇḍalikā jñeyā | vātāṣṭhīlā tataḥ paramiti | tataḥ paraṃ dvitīyaṃ;
yatrānilaḥ pāṣāṇagranthivadvastau vṛttamunnataṃ mūtraviṇmārgarodhinaṃ vyādhiṃ
kuryāt so'ṣṭhīlāśabdavācyaḥ | ayaṃ tu vātaroge paṭhitāṣṭhīlāyāstu
bastigatatvādbhinnaḥ | bastikukṣinipīḍito yatra mūtrasaṅgo bhavet sa
vātabastiḥ | yatra mūtraṃ ciraṃ tiṣṭhati śīghraṃ na pravartate mandaṃ vā
pravartate sa mūtrātītaḥ, yatra nābhera- dhastāt tīvravedanamādhmānaṃ bhavati
tanmūtrajaṭharaṃ jñeyam | yatra bastisthau pittamārutau sarugdāhaṃ mūtrakṣayaṃ
kurutaḥ sa mūtrakṣayo jñeyaḥ | yatra śanairalpamalpaṃ sarujaṃ nīrujaṃ vā
mūtraṃ sravet sa mūtrotsargaḥ | yatrāntarbastimukhe tu sthiro'lpavṛtto
granthi:, atra tu aśmarītulyarugbhavati sa mūtragranthiḥ | aśmarī tu
bhinnadoṣadūṣitatvāt | yatra bhasmodakapratīkāśaṃ sthānāccyutaṃ śukraṃ
mūtrayetprāk paścādvā pravartate tanmūtraśukramityucyate | yatra tu
viṭsaṃsṛṣṭaṃ viḍgandhaṃ kṛcchānyamūtrayet sa viḍghāta iti | yatra sadāhaṃ
rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrayet sa mūtrāsādaḥ | yatra
kṛcchrāt punaḥpunaśca hāridramathavā raktaṃ mūtraṃ mūtrayet sa coṣṇavātaḥ |
yaḥ śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ mūtrayet pīḍitastu dhārā sravettasya
bastikuṇḍalikā kathitā | trayo'pyete mūtrāghātā iti | prāyastu mūtrāsādādayaḥ
pratyākhyeyāḥ te tu ghorā bahuduḥkhakarā ityarthaḥ
|| 53-56 ||
Kāśīrāma Vaidya. mūtrāghātasaṃkhyāmāha
- mūtrāghātāstrayodaśeti pūrveṇānvayaḥ | tato vātakuṇḍalikādayaḥ | mūtrasya
āghātaḥ mūtrāghātaḥ | ghātaśabdo'tra vibandhaparolpakṛcchra idaṃ lakṣaṇaṃ
mūtrakṛcchre bahukṛcchtā vibandhālpateti bhedāḥ
|| 53-56 ||
mūtrakṛcchāṇi cāṣṭau syurvātapittakaphaistridhā
|| 57|| sannipātāccaturthaṃ
syācchukrakṛcchraṃ ca pañcamam | viṭkṛcchraṃ ṣaṣṭhamākhyātaṃ ghātakṛcchraṃ ca
saptamam||58|| aṣṭamaṃ cāśmarīkṛcchraṃ -
Āḍhamalla. mūtrakṛcchrāṇīti | mūtrasya
kṛcchreṇa mahatā duḥkhena pravṛtirmūtrakṛcchram | taccāṣṭavidhaṃ bhavati
vātādibhiḥ pṛthak trayo bhedāḥ, sannipātāccaturthaḥ | yatra tu
bastimehanaśūlaṃ bhavati sa śukraṃ mūtrayet tattu śukrakṛcchram| yatra
purīṣāghātādviguṇatāṃ gato vāyurādhmānaśūlau karoti tadviṭkṛcchram | yatra
śalyena mūtravāhisrotaḥ svabhihateṣu satsu bhṛśaṃ dāruṇaṃ mūtrakṛcchraṃ
bhavati tadghātakṛcchraṃ jñeyam | aśmarīvadaśmarīkṛcchraṃ
tadbastimehanaśūlānvitaṃ bhavati | aśmarībhedo'pi śarkareti kecit, yataḥ -
‘aśmarī śarkarā caiva tulyalakṣaṇa'sambhave | viśeṣaṃ śarkarāyāśca śṛṇu
kīrtayato mama || pacyamānā'śmarī pittāt śoṣyamāṇā ca vāyunā |
vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā’ iti | nanu
mūtrakṛcchramūtrāghātayorbastigatadoṣasādharmyāt ko bhedaḥ ? ucyate -
mūtrakṛcchre kṛcchratvamadhikaṃ vibandhaścālpaḥ, mūtrāghāte tu vibandho
balavān kṛcchratvamalpaśceti bhedaḥ
|| 57 || 58 ||
Kāśīrāma Vaidya.
mūtrakṛcchrasaṃkhyāmāha - vātādaṣṭau mūtrakṛchrāṇi syuḥ | spaṣṭamanyat
|| 57 || 58 ||
caturdhā cāśmarī matā | vātātpittātkaphācchukrāt --
Āḍhamalla. caturdhā aśmarī mateti | yā
bastigatā pāṣāṇaguṭikāvadbhavati sā aśmarīśabdavācyā | taduktaṃ
-‘viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā | yadā
tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ’ iti | krameṇeti
kramamātraṃ prasaṅgato'pi likhyate | yathā ‘apsu svacchāsvapi yathā niṣiktāsu
nave ghaṭe | kālānteraṇa paṅkaḥ syādaśmarī saṃbhavettathe’ti | sā aśmarī catu:
prakārā bhavati | vātapittakaphāt | śukrāditi vātādīnāṃ pṛthak trayo medāḥ |
vātapittakaphādityanena tridoṣasaṃbhavetyapare | yataḥ ‘naikadoṣāśrayāḥ
sarvāḥ’ ityādivacanāt | śukrāditi śukradhāraṇāt, śukrāśmarī bhavatītyucyate
‘śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukadhāraṇāt | sthānācyutamamuktaṃ hi
muṣkayorantare'nilaḥ || śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tat śukramaśmarī’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. aśmarīsaṃkhyāmāha -
vātādeścaturdhā aśmarī smṛteti pūrveṇānvayaḥ | aśmavadvāyurbastimukhaṃ ruddhvā
mūtrakṛcchrarodhādikaṃ karotīti aśmarī ||
tathā mehāśca viṃśatiḥ || 59 || ikṣumehaḥ
surāmehaḥ piṣṭamehaśca sāndrakaḥ | śukramehodakākhyau ca lālāmehaśca śītakaḥ
||60|| sikatākhyaḥ śanairmeho daśaite
kaphasaṃbhavāḥ | mañjiṣṭhākhyo haridrākhyo nīlamehaśca raktakaḥ
||61|| kṛṣṇameha: kṣāramehaḥ ṣaḍete
pittasaṃbhavāḥ | hastimeho vasāmeho majjāmeho madhuprabhaḥ
|| 62 || catvāro vātajā mehā iti mehāśca
viṃśatiḥ |
Āḍhamalla. tathā mehāśca viṃśatirityādi
| tatheti bastigatadoṣatvādgrahaṇam | mehaḥ pramehaḥ, prakarṣeṇa medo-
māṃsakledādimehatīti pramehaḥ | taduktam - ‘medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca
kledaṃ kapho bastigataṃ pradūṣya | karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ
paridūṣya cāpi || kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūn sandūṣya mehān kurute'nilaśca
iti | viṃśatiriti viṃśatibhedāḥ | tadyathā - ikṣurasatulya ikṣumehaḥ - tulyatā
mūtrasyetyabhiprāyaḥ | surā madirāviśeṣaḥ, tattulyaṃ surāmehaḥ | piṣṭaṃ
taṇḍulakalkaṃ tadrasatulyaṃ piṣṭamehaḥ | sāndraṃ ghanaṃ āvilaṃ ca sāndramehaḥ
| śukratulyaṃ śukramehaḥ| śvetavarṇasadṛśamudakamehaḥ | lālātantuyutaṃ
picchilaṃ lālāmehaḥ, bahuvārānmadhuramatiśītalaṃ śītamehaḥ, sāndraṃ
sikatārūpaṃ sikatāmehaḥ śanaiḥ śanaiḥ sakaphakṛcchraṃ śanairmehaḥ, ete
daśabhedāḥ kaphajā jñeyāḥ | atha pittajānāha -mañjiṣṭhāsalilopamaṃ visraṃ ca
mañjiṣṭhāmehaḥ | sadāhaṃ haridrāsannibhaṃ ca haridrāmehaḥ | saphenamacchaṃ
nīlavarnaṃ ca nīlamehaḥ | visramuṣṇaṃ ca śoṇitaprakāśaṃ raktamehaḥ |
maṣīnibhaṃ kṛṣṇamehaḥ | strutakṣārapratimaṃ kṣārameha:|
kṣāratoyasadṛśamityarthaḥ | taduktaṃ - ‘gandhavarṇarasasparśai: kṣāreṇa
kṣāratoyavat’ iti ṣaṭ pittajāḥ | idānīṃ vātajānāha - hastimeha ityādi |
mattamātaṅgavadajasraṃ pravṛddhaṃ hastimehaḥ | vasāprakāśaṃ vasamiśraṃ vā
vasāmehaḥ | majjābhaṃ majāmiśraṃ vā majjāmehaḥ | madhu kṣaudraṃ tasya tulyaṃ
tadvarṇaṃ vā madhumehaḥ | iti catvāro vātajā jñeyāḥ | iti mehāśca viṃśatiriti
| iti pūrvoktaprakāreṇa viṃśatirmehāḥ sādhyā yāpyā asādhyāścānena pratipāditāḥ
| yaduktaṃ - ‘sādhyāḥ kaphotthā daśapittajāḥ ṣaṭ yāpyāścatuṣkāḥ
pavanādasādhyāḥ | samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te
||’ nanu madhumeho'nyatra pṛthak ekaviṃśatiko gaṇitaḥ tatkathamatra vātajeṣu
paṭhitaḥ ? satyaṃ, citketsārthe tu pṛthaganyatrāsya grahaṇaṃ kṛtam,
atrāsādhyatvena vātajeṣu prameheṣvevāntarbhūto darśitaḥ
doṣadūṣyarasavarṇasādharmyāt | yataḥ - ‘nūnaṃ sarve pramehāstu
kālenāpratikāriṇaḥ | madhumehatvamāyānti tathā sādhyā bhavanti hi’ iti
|| 59-62 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pramehasaṃkhyā --
tathā mehāśca viṃśatiriti pūrveṇānvayaḥ | te ikṣumehādayaḥ, teṣu daśa kaphajāḥ
ṣaṭ pittajāścatvāro vātajā iti || 59-62 ||
somarogastathā caikaḥ -
Āḍhamalla. somaroga iti | ekaḥ
somarogaḥ ca sa mūtramārgeṇa sravati | tathāhi - ‘āpaḥ sarvaśarīreṣu
kṣubhyanti prasravanti ca | mūtramārgeṇa vimalāḥ somaroga iti smṛtaḥ’ | asya
cihnamapyatīva balahānitvenopalakṣitam | taduktam ‘śarīradhāraṇāccāpi soma
ityabhiśabditaḥ | tasmāt somakṣayāddeho niśceṣṭaśca bhavet sadā’ iti |
mūtrātīsāro'sya bheda iti manyante kecit dravadoṣasādharmyāt | yataḥ -
‘mūtrātīsāramatimaithunataḥ prasūtaṃ ruktodatāpaparivarjita- malpamalpam |
śaṅkāvihīnamapi somagadasya tasya bhedaṃ vadanti bhiṣajaḥ sakalāmayajñāḥ’ iti
||
Kāśīrāma Vaidya. somarogasaṃkhyāmāha -
somaroga ekaprakāraḥ | sa tu strīṇāmeva jalasrāvādilakṣaṇo bhavati ||
pramehapiḍakābhedānāha - pramehapiḍakā daśa
|| 63||
śarāvikā kacchapikā putriṇī vinatālajī | masūrikā sarṣapikā valinī ca vidārikā
|| 64 || vidradhiśca daśaitāḥ syuḥ piḍakā
mehasaṃbhavāḥ |
Āḍhamalla. pramehapiḍakā daśeti |
apratikriyamāṇāt pramehāt piḍakāścotpadyante piḍakā nānākārā vraṇasaṃjñā eva |
‘sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu | tāvaccaitā na lakṣyante
yāvadvāstuparigrahāḥ’ iti | vāstu vraṇādhiṣṭhānaṃ kadācidanyairvā, yataḥ ‘vinā
pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ’ ityapi | tāsāṃ svarūpaṃ
keṣāṃcijjñāpanārthaṃ likhyate | tatra śarāvikā yathā - ‘antonnatā tu tadrūpā
nimnamadhyā śarāvikā’ iti | sarṣapikāmāha - gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā
ca sarṣapī’ iti | kacchapikāmāha - ‘sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā
budhaiḥ’ iti | jālinīmāha — ‘jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā’ iti |
tantrāntare'pi ‘parasparābhisambaddhā piḍakā caikadeśajā | cittotkaṭā dāhavatī
bhṛśaruk jālinī matā’ iti | vinatālakṣaṇamāha - ‘avagāḍharujā kledā pṛṣṭhe
vāpyudare'pi vā | mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smṛtā’ iti | putriṇīmāha -
‘mahatyalpacitā jñeyā piḍakā sāpi putriṇī’ iti | masūrikāmāha -
‘masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā’ iti | alajīmāha - ‘raktā sitā
skoṭacitā vijñeyā tvalajī bhavet’ iti | vidārīmāha - ‘vidārī kandavadvṛtā
kaṭhinā ca vidārikā’ iti | vidradhikāmāha - ‘vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā
vidradhikā tu sā’ vidradhilakṣaṇayuktetyanena asyā abhedo boddhavyaḥ |
piḍakānāmārambhakānapyāha kaścit ‘ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ’
ityādi | piḍakāḥ prāyeṇādhaḥkāye bhavanti doṣadūṣyānāmadhaḥprakramāt
rasāyatanānāṃ daurbalyācca ||63||64||
Kāśīrāma Vaidya. śarāvikādyāḥ
pramehāpekṣayā bhavanti | śarākṛtivatsaṃbhavantītyatastallakṣaṇaniruktiḥ
||63||64||
medodoṣastathā caikaḥ -
Āḍhamalla. medodoṣa iti |
medovṛddhijanito doṣo medodoṣaḥ, yadvā meda eva doṣaḥ kāraṇe kāryopacārāt,
vṛddhiryathā-‘avyāyāmadivāsvapnaśleṣmalāhārasevinaḥ | madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ
snehānmedovivardhanaḥ’ iti | tat prāyeṇa udarasthitaṃ bhavati | yaduktaṃ -
‘medastu sarvabhūtānāmudareṣvasthiṣu sthitam | ata evodaro vṛddhaḥ prāyo
medasvino bhavet’ iti | nanu meda eva doṣaḥ kathaṃ ? taducyate -
‘medasā'vṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhātavaḥ | medastu cīyate tasmādasaktaḥ
sarvakarmasu || kṣudraśvāsatṛṣāmohasvaprakathanasādanai | yukta:
kṣutsvedadaurgandhairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. medorogasaṃkhyāmāha -
medodoṣa ekaḥ ekaprakāraḥ vātapradhānaḥ | dehamāṃsātivṛddhiḥ meda ucyate ||
śotharogā nava smṛtāḥ || 65 || doṣai:
pṛthagvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi |
Āḍhamalla. śotharogā nava smṛtā iti |
doṣabhedena śotha evaṃ rogaḥ śotharogaḥ | ayamapi vraṇaśothādbhinna eva
kevalatvaḍmāṃsasaṃśrayatvāt | yataḥ ‘raktapittakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥ
śirāḥ | nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅgmāṃsasaṃśrayam | utsaṃgha saṃhataṃ
śothaṃ tamāhurnicayādataḥ’ iti | ata eva śothasya tvaṅgmāṃsameva saṃśrayaḥ |
vraṇasya tvaṣṭau vastūni, yaduktam -
tvaṅgmāṃsaśirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni, aṣṭasu
vraṇavastuṣu vraṇaśothasya sambhavatvāt navasmṛtā iti | śotharogasya nava
bhedāḥ | doṣaiḥ pṛthagiti | doṣairvātādibhirvyastaistrayo bhedāḥ, dvayairiti
militadoṣadvayenā'pi trayo bhedāḥ| sarvairiti | militadoṣatrayāṇāmapyatra eko
bhedaḥ sannipātenetyarthaḥ | abhighātāditi | abhighātaḥ śastrādinā
chedabhedakṣataprabhṛtikatvena prasaraṇaśīlo'pi san prakṛtaśotho bhavati |
yaduktam - ‘abhighātena śastrādicchedabhedakṛtādibhiḥ |
himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ | rasaiḥ śūkaiśca
saṃsparśācchvayathu: syādvisarpavān | bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ
pittalakṣaṇaḥ’ iti | viṣāditi | sthāvarajaṅgamātmakaviṣaprabhāvat | yaduktaṃ -
‘viṣaja: saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt |
daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi |
viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṃkarāt |
viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt |mṛduścalo'valambī ca śīghro
dāharujākaraḥ’ iti || 65 ||
Kāśīrāma Vaidya. śotharogasaṃkhyāmāha -
dvayairdvidoṣaistu ya: tribhirdoṣairekaḥ, saptamaḥ abhighātātprahārādeḥ
viṣādekaḥ eṣaṃ nava śothāḥ ||65||
vṛddhaya: sapta gaditā vātātpittātkaphena ca
|| 66 || raktena medasā mūtrādantravṛddhiśca
saptamī |
Āḍhamalla. vṛddhaya iti | vṛddhistu
śothopalakṣitatvāt śothabheda eva | tathāhi ‘kruddho'nūrdhvagatirvāyuḥ
śothaśūlakaraścaran | muṣkau vaṃkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ | prapīḍya
dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ || doṣāsramedomūtrāntraiḥ sā vṛddhiḥ
saptadhā matā’ iti | saptadhā saptaprakārā bhavati | tadyathā
vātapūrṇadṛtisparśo vātavṛddhiḥ, pakvodumbarasaṃkāśaḥ pittavṛddhiḥ, kaṇḍūmān
kaṭhino'lparuk ityādinā śleṣmavṛddhiḥ | raktenetyādi | duṣṭaraktena
raktakṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pitta- vṛddhiliṅgaśca | medaseti |
kaphavṛddhivattālaphalopamaśca | mūtrāditi | mūtradhāraṇaśīlasya
pānīyapūrṇadṛtivadbhavati savyatho mṛduśca mūtrajavṛddhiḥ | antravṛddhistu
kṣudrāntrāvayavaṃ yadā adhovaṅkṣaṇasandhau granthyābhaḥ śvayathuriti | ata
evāsau cāparo bhedo bradhna iti kathitaḥ | yaduktam - antraṃ viguṇamādāya
jantornayati ? vaṅkṣaṇam | vaṅkṣaṇāt tadrujāyuktaṃ phalakośaṃ prapadyate’ iti
|| 66 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vṛddhisakhyā -
vātādeḥ sapta vṛddhayo gaditā uktā: | spaṣṭamanyat
|| 66 ||
aṇḍavṛddhistathā caikā --
Āḍhamalla. aṇḍavṛddhistathā caikā iti |
eko'ṇḍavṛddhistvasyaiva bhedaḥ, yata uktam ‘upekṣamāṇasya ca
muṣkavṛddhimādhmānaruk stambhavatīṃ sa vāyuḥ ityādinā kuraṇḍakaśabdavācyatvena
cikitsārthaṃ tu pṛthagabhidhānamātramasya na doṣa: ||
Kāśīrāma Vaidya. aṇḍavṛddhisaṃkhyāmāha
- sugamam | aṇḍavṛddhirvṛddhāṇḍatā ekā ekaprakārā ||
tathaikā gaṇḍamālikā ||67||
Āḍhamalla. tathaikā gaṇḍamālikā iti |
gaṇḍamālā jātiścaikā syāt | gale gaṇḍakarūpā vraṇā evaṃ gaṇḍamālādayo jñeyāḥ |
mālātulyaṃ gaṇḍayogāt gaṇḍamālā | galagaṇḍādbhinnā | yaduktaṃ -
‘karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṃkṣaṇeṣu | medaḥkaphābhyāṃ
ciramandapākaiḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍai:’ iti | asyā eva medo'pacīti
vadanti kecit | tulyagranthisādharmyāt | yataḥ - ‘te granthayaḥ
kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye | kālānubandhaṃ
ciramādadhāti saivā'pacīti pravadanti kecit ’ iti | nanu kathaṃ
kaṇṭhasthānaprasiddhatvādgaṇḍamālā'pacī ca vaṅkṣaṇe pratītā ? satyaṃ -
doṣagativiśeṣāt vaṅkṣaṇasandhāvapi gaṇḍamālā, bhavatīti na doṣaḥ | yadāha
bhojaḥ - ‘vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam | jaṅghayoḥ kaṇḍarāṃ
prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn | kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ
prakupito'nilaḥ | tān doṣānūrdhvago vakṣaḥ kakṣamanyāgalāśritaḥ | nānāprakārān
kurute granthīn sā tvapacī matā | apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu |
gaṇḍamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām’ iti
|| 67 ||
Kāśīrāma Vaidya. gaṇḍamālāmāha -
gaṇḍamālikā kaṇṭhadeśe mālākārā granthirūpā sāpyekaprakārā apacībhedaḥ
|| 67 ||
gaṇḍālajī tu caikā syāt
Āḍhamalla. gaṇḍālajī tu caikā syāditi |
gaṇḍālajī cātra galagaṇḍasyaiva nāmāntaraṃ yato gaṇḍamālayā bhinno galagaṇḍa
eva nānyat | ata evāha mādhavaḥ - ‘vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭau manye tu
saṃśritya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ
galagaṇḍamāhuḥ’ iti | bhojenāpyuktaṃ - ‘mahāntaṃ śothamalpaṃ vā
hanumanyāgalāśrayam | lambantaṃ muṣkavadduṣṭaṃ galagaṇḍaṃ vinirdiśet’ iti |
yadvā gaṇḍālajītyatrālajī kṣudrarogapaṭhitā boddhavyā | eke gaṇḍālajīsthāne
gaṇḍāpacīti paṭhanti tanmate tu eko gaṇḍaḥ ekā'pacī ceti | ayamapi pāṭho
manoharo na doṣaḥ ||
granthayo navadhā matāḥ | tribhirdoṣaistrayo raktācchirābhirmedaso vraṇāt
|| 68 || asthnā māṃsena navamaḥ
Āḍhamalla. granthayo navadhā matā iti |
granthistu śophasamutthāno vraṇabhedaḥ loke vatīgurīti śabdavācyatvena
pratīta: | tadyathā - ‘vātādayo māṃsamasṛkpraduṣṭā: saṃdūṣya medaśca tathā
śirāśca | vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ’
iti | navaprakāramāha - tribhirdoṣairiti | trayo bhedāḥ, tena vyastena vātena,
pittena, kaphenetyarthaḥ | raktādrudhirāccaturthaḥ | śirābhiriti granthiḥ
pañcamaḥ | medasā iti duṣṭamedasā janitaḥ ṣaṣṭhaḥ | vraṇāditi vraṇajanitaḥ
saptamaḥ | asthneti doṣadūṣitāsthijanito'ṣṭamaḥ | māṃseneti māṃsajanito navama
iti | nanu mādhavena pañcabhedā grantha- yo'bhihitāḥ vātādidoṣeṇa trayaḥ
medaḥśirābhyāṃ ca dvāviti, tatkathamatra navabhedā darśitāḥ ? ucyate, yadi
māṃsāsṛjāvatra dūṣyabhedenodāhṛtau tathāpi granthyāśrayatvena
sthānaviśeṣānmedaḥśirāvattatsambhavasthāna evoktau | yaduktaṃ bhoje - ‘medo
vāyuryadā māṃse nikṣipedathavā tvaci | tatra medobhavagranthiḥ śyāvo bhavati
pāṇḍuraḥ’ ityādinā | cikitsārthaṃ tu pṛthagabhidhānamanyatrāpi dṛśyate |
taduktaṃ - ‘granthau māṃsodbhave yojyo hyayameva kriyāpathaḥ | śirāgranthiṃ
parityajya śeṣaṃ yatnena sādhayet’ ityādibhiradoṣaḥ
|| 68 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha granthisaṃkhyā -
granthayo vātādibhirnavaprakārāḥ || 68 ||
ṣaḍvidhaṃ svāttathārbudam | vātātpittātkaphādraktānmāṃsādapi ca medasaḥ
||69||
Āḍhamalla. arbudamapi vraṇabhedo
vraṇākāratvāt | yataḥ - ‘gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ samutthitā māṃsamasṛk
pradūṣya | vṛttaṃ mṛdu mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam |
kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti’ iti |
ṣaḍvidhatvācca sugamam | māṃsādapi ceti | cakāragrahaṇādatra dvirarbudamapi
grāhyam, adhyarbudamapi kecit | tathāhi -‘yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte
jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ | yadvmandvajātaṃ yugapat kramādvā
dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam’ iti ||69||
Kāśīrāma Vaidya. arbudo'pi tadbhedaḥ
vātādinā ṣaḍvidhaḥ||69||
ślīpadaṃ ca tridhā proktaṃ vātātpittātkaphādapi |
Āḍhamalla. ślīpadaṃ ceti | caraṇayoḥ
śilāvaducchrayaḥ ślīpadaśabdavācyaḥ | tatheti grahaṇāt karakarṇādiṣu ca
bhavatīti kecidāhuḥ | yaduktaṃ - ‘yaḥ saṃjvaro vaṃkṣaṇajo bhṛśārtiḥ śotho
nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa | tat ślīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśnauṣṭhanāsāsvapi
kecidāhuḥ’ iti | vātapittakaphādityanena vyastasamastena kṛtvā catvāro bhedā:
tena vātena, pittena, śleṣmaṇā cetyabhiprāya: | eke tu traya eva bhedāḥ
ślīpadasyeti vadanti | yataḥ tatra kaphasyāvyabhicāreṇa prādhānyam | taduktam
- ‘trīṇyetāni vijānīyāt ślīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca
yasmānnāsti vinā kaphāt’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. ślīpadaṃ pādaśothaḥ
sthūlatāviśeṣaḥ sa trividhaḥ ||
vidradhiḥ ṣaḍvidhaḥ khyāto vātapittakaphaistrayaḥ||70||
raktatkṣatāttridoṣaiśca -
Āḍhamalla. vidradhirapi vraṇabheda eva
| yaduktam - ‘tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śothaṃ
śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam | mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ
vāpyathavāyatam | sa vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ’ iti |
carake tu vidāhaprakarṣādvidradhisaṃjñā | yaduktam - ‘sa vai śīghravidāhitvād
vidradhistu nirūpyate’ iti | sa ca bāhyābhyantare bhavati | antare tu
gulmasādṛśyam | yataḥ - ‘tulyadoṣasamutthāno vidradhergulmakasya ca’ iti |
nanu tulya- tvāt kathaṃ vidradheḥ pākaḥ kathaṃ vā gulmasya na pākaḥ ? ucyate -
‘na nibandho'sti gulmānāṃ vidradhiḥ sanibandhanaḥ | gulmākāraṃ svayaṃ doṣo
vidradhirmāṃsaśoṇite | vivarānucaro granthirapsu budbudako yathā | evaṃprakāro
gulmastu tasmāt pākaṃ na gacchati’ iti | tathā'nyatrāpi - ‘māṃsaśoṇitabāhulyāt
pākaṃ gacchati vidradhi: | māṃsaśoṇitahīnatvāt gulmaḥ pākaṃ na gacchati’ iti |
ṣaḍvidhaprakāro'tra sugamaḥ | kṣatādityatra tu kāṣṭhalaguḍapāṣāṇādiprahārāt |
tridoṣairiti | militadoṣatrayeṇa sannipātenetyarthaḥ
|| 70 ||
Kāśīrāma Vaidya. vidradhisaṃkhyāmāha --
vidradhiḥ vaṃkṣaṇadeśe vraṇaviśeṣaḥ so'pi ṣaḍvidhaḥ
|| 70 ||
vraṇāḥ pañcadaśoditāḥ | teṣāṃ caturdhā bhedāḥ syurāganturdehajastathā
|| 71|| śuddho duṣṭaśca vijñeyastatsaṃkhyā
kathyate pṛthak | vātavraṇaḥ pittajaśca kaphajo raktajo vraṇaḥ
|| 72 || vātapittabhavaścānyo
vātaśleṣmabhavastathā | tathā pittakaphābhyāṃ ca sannipātena cāṣṭama:|| 73 ||
navamo vātaraktena daśamo raktapittataḥ | śleṣmaraktabhavaścānyo
vātapittāsṛgudbhavaḥ
|| 74 || vātaśleṣmāsṛgutpannaḥ
pittaśleṣmāsrasaṃbhavaḥ | sannipātāsṛgudbhūta iti pañcadaśa vraṇāḥ
|| 75 ||
Āḍhamalla. vraṇaṃ tu śothasamutthānaṃ
kathitaṃ śothopalakṣitamityarthaḥ | ata evāha kaścit pūrvarūpatvena yathā –
‘ekadeśasthitaḥ śotho vraṇānāṃ pūrvalakṣaṇam’ ityādi sa ca śopho vilakṣaṇaḥ
unnataṃ pṛthuḥ grathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṅghātaḥ
śarīraikadeśotthita ityucyate | teṣāṃ caturdhā bhedaḥ syāditi | teṣāṃ vraṇānāṃ
caturdhā bheda ityatra catuḥprakārabhedatvena saṃjñābhedaḥ sāmānyo darśitaḥ |
āganturdehajaḥ - śuddho duṣṭaśceti | āganturiti saṃghātabalapravṛttaḥ;
śastravyāpadikṛta ityarthaḥ, dehajaḥ iti doṣabalapravṛttaśarīrasaṃjñaḥ |
yaduktam - ‘dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ|
doṣairādyastayoranyaḥ śastrādikṣatasambhavaḥ’ iti | śuddha iti | śuddhavraṇaḥ,
yaduktaṃ ‘jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ | suvyavastho
nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ’ iti | duṣṭa iti duṣṭo vraṇaḥ | yaduktam -
‘pūtiḥ pūyātiduṣṭāsṛksrāvyutsaṅgī cirasthitiḥ | duṣṭavraṇo'tigandhādiḥ
śuddhaliṅgaviparyayaḥ’ iti | kecittu śuddhaduṣṭaśabdau sādhyāsādhyatvena
vyākhyānayanti tanna sarvamatam | tatsaṃkhyā kathyate pṛthagiti | tadvraṇasya
saṃkhyā gaṇanāniyamaḥ pṛthagabhinnatvenātra kathyate, sā tu pañcadaśaprakārā
vakṣyamāṇā boddhavyā | yadyapi ṣaḍvidho'nyatra vraṇaḥ pratipāditastathāpyatra
doṣāṇāṃ prasaratvena pañcadaśaprakāro darśitaḥ | taduktaṃ suśrute
-‘kadācidekaśo dviśo bahuśaḥ śoṇitasahitā vā anekadhā prasaranti |’ iti | tena
pañcadaśaprakārā bhavanti, yataḥ ‘tribhireva vātādikaiḥ śoṇitacaturthai:
śarīramidaṃ dhāryate’ iti dvitīyadarśanāt | yaduktam - ‘kālāntareṇābhyuditaṃ
tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyata: śoṇitameṣa pāko
mato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ’ iti | pañcadaśasaṃkhyā subodhā iti
|| 70-75 ||
Kāśīrāma Vaidya. vraṇāḥ pañcadaśeti
teṣāṃ saṃkhyāmāha - te bhedataścaturdhā | tadbhedānāha - pañcadaśavraṇā uditāḥ
kathitā iti pūrveṇa sambandhaḥ | teṣāṃ pañcadaśavraṇānāṃ caturdhā bhedaḥ tatra
ekaḥ āgantuśastrādikṣataja:, dvitīyo dehajaḥ śārīraḥ sa tu doṣairjanyate ekaḥ
śuddha: dvitīyo duṣṭaḥ evaṃ caturdhā bhedaḥ | nanu nidāne dvividho bhedaḥ
proktaḥ taduktaṃ ‘dvidhā vraṇaḥ parijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ |
doṣairādyastatastanyaḥ śastrādikṣatasaṃbhavaḥ’ iti, tatkatham ? ucyate, nidāne
śuddhāśuddhalakṣaṇaṃ bhinnamuktam atastayormilitvā caturdheti na doṣaḥ
tatsaṃkhyā pañcadaśaprakārābhidhā vātāderbhedataḥ pañcadaśavraṇā bhavantīti
yojyam || 71-75 ||
sadyovraṇastvaṣṭadhā syādavikḷptavilambinau | chinnabhinnapracalitā
ghṛṣṭaviddhanipātitaḥ || 76 ||
Āḍhamalla. sadyovraṇa iti |
śastrādiprahārajanita āgantukasaṃjñaḥ | sa cānekākṛtirityeke bhāṣante |
yaduktam -‘nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | bhavanti nānākṛtayo
vraṇāstāṃstān nibodha me’ iti | teṣāṃ bhedamāha -avakḷptamityapakartanaṃ,
vilambino lambanaśīlaḥ, māṃsāvalambanenetyabhiprāyaḥ | chinnamiti | tiryag
ṛjurvā chedanamavayavādiṣu gātrasya pātanamiti bhāvaḥ | bhinnamiti | koṣṭhe
bahudhā śaktikuntakhaṅgāgra- vidāraṇādibhirbhedarūpam | yaduktam -
‘śaktikunteṣu khaḍgāgraviṣāṇairāśayo hataḥ | yat kiṃcit sravate taddhi
bhinnalakṣaṇamucyate’ iti | āśayo'tra sthānaṃ tat koṣṭhaśabdenopadarśitam |
tadyathā - ‘sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ
phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate’ iti | ata evāśayarahite'nyadeśe vyadha eva
vacanāt | pracalitā iti | prakarṣeṇa calitā māṃsādikamiti bhāvaḥ | tantrāntare
picchitamiti nāmāntaraṃ - yataḥ ‘prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutā gatam
| sāsthi tat picchitaṃ vidyānmajjāraktapariplutam’ iti | athavā
pracalitamityanena yadvraṇaṃ yadbhagnasya tathā sadyovraṇasya ca
cikitsāviṣayaṃ tena bhagnādhikāre pratipādito'pi tasyaivātrāvasaro na doṣaḥ
majāraktapariplutatvena vraṇabhāvatvāt | ghṛṣṭamiva ghṛrṣitaṃ, tadyathā -
‘gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṃ vigatatvacam | uṣāsravānvitaṃ tattu
ghṛṣṭamityabhidhīyate’ iti | viddhamiva viddham | yathā -
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅga tvāśayādvinā | uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā
tadviddhamiti nirdiśet’ iti | nipātita iti viśeṣeṇa pātito'vayavādyo yatra sa
tathā, eke avaliptavilambināṃ vivakṣitamiti nāmnā ekameva bhedaṃ
pratipādayanti tadyathā ‘nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam |
viṣamaṃ vraṇamaṅgeṣu tat kṣataṃ tvabhinirdiśet’ iti |
atrākṛtiviṣayatvādaṣṭavidho likhito na doṣaḥ
|| 76 ||
Kāśīrāma Vaidya. sadyovraṇasaṃkhyāmāha
- sadyovraṇaḥ śasnādisaṃbhūta: aṣṭadhā syādbhavet | sa tu avakḷptādilakṣaṇaḥ
|| 76 ||
koṣṭhabhedo dvidhā proktaśchinnāntro ni:sṛtāntrakaḥ |
Āḍhamalla. koṣṭhabhedo dvidhā prokta
iti | ekaḥ chinnāntraḥ aparo niḥsṛtāntraka iti | atra
koṣṭhaśabdenodaramātrameva gṛhyate na tu pakvāmāśayādisaṃjñaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. koṣṭhabhedasaṃkhyāmāha
- evaṃ dvidhā | sugamam ||
asthibhaṅgo'ṣṭadhā prokto bhagnapṛṣṭhavidāritau
|| 77 || vivartitaśca
viśliṣṭastiryakkṣiptastvadhogataḥ | ūrdhvagaḥ sandhibhagnaśca
vahnidagdhaścaturvidhaḥ
||78|| pluṣṭo'tidagdho durdagdhaḥ
samyagdagdhaḥ prakīrtitaḥ |
Āḍhamalla. asthibhaṅga iti |
asthibhaṅgaparyāyavācako bhagna ityatra kathitaḥ, na tu
bhagnaśabdo'ṣṭasaṃkhyāyāmiha gaṇitā:, te tu piṣṭavidāritādayo'ṣṭau gaṇitāḥ |
agniveśe tu bhagnaṃ dvividhaṃ kāṇḍasandhimedāt | yaduktaṃ - ‘bhagnaṃ
samāsāddvividhaṃ hutāśakāṇḍe ca sandhāvapi tatra sandhau |
utpiṣṭhaviśliṣṭavivartitaṃ ca tiryaggataṃ kṣipramadhaśca ṣaṭ ca
||1||’ atra tu yadvidāritordhvagau dvau
bhedāvadhikau likhitau tadgranthāntarasaṃvādānna doṣaḥ | yataḥ -
adhaḥkṣiptavadūrdhvakṣiptasyāpyabhidhāne prāpte'nuktamapyūrdhvakṣiptābhidhānaṃ
tenātrordhvagaḥ pṛthagdarśitaḥ | yaduktaṃ - ‘adhaḥkṣiptordhvagāvetau
tulyalakṣaṇasaṃjñakau’ ityādi | vidāritonāma bhagnaścāsthibhaṅgenānyatra
pratipāditatvāda- trāpi likhitaḥ, suśrute'pyayameva saṃjñāntareṇa kathitaḥ |
yaduktaṃ - ‘taruṇāsthīni nāmyante bhidyante nalikāni ca | kapālāsthīni
bhajyante sphuṭanti rucakāni ca ||’ ityatra cakāragrahaṇādvalayānyapi
sphuṭanti ityabhiprāyaḥ. | yato'sthīni pañcavidhāni bhavanti
taruṇanalakavalayakapālarucakabhedāt | ata eva sphuṭitamiti bhagnaṃ
suśrutenoktam | athoktapiṣṭavidāritādīnāmapi vivaraṇamāha - sandhāvubhayataḥ
śotho vedanādikaśca piṣṭasaṃjñaḥ | vidārita iti dvayoḥ sandhyayoratikrāntatā
vedanā ca nivarteta ityekasandhipārśvagamanaṃ viṣamāṅgatā vedanā ca viśliṣṭa
iti manāk sandhiviśleṣaḥ śithilatāmātraṃ rātrirujāśothau ca | tiryakkṣipta
ityekaṃ sandhyasthisthānaṃ tyaktvā tiryag yāti tadā tīvrapīḍāḥ syuḥ | adhogata
iti | vakṣyamāṇordhvagalakṣaṇaḥ kiṃcidadhogamanamiti śeṣaḥ | ūrdhvaga iti |
viṣamā rugapyasthnoratikṣiptatvāt tena dvayorapyasthnoḥ parasparātikramaṇaṃ
dūrāgamanamityarthaḥ | sandhibhagna iti | dvayoḥ sandhānaṃ sandhiḥ, sandhestu
viśleṣaḥ sandhibhagnaḥ kathitaḥ | nanu kathaṃ sandhimuktatvena bhagnamucyate ?
asthiviśleṣo'tra bhaṅge'bhipretaḥ, yataḥ asthisandhyoḥ pṛthagbhāvatvāttena
kāṇḍabhagnaṃ sandhibhagnaṃ cāgniveśe pūrvaṃ dvidhā pratipāditam | yaduktaṃ -
‘ṣaḍutpiṣṭādibhedena sandhiviśleṣa ucyate | kāṇḍabhagno dvādaśabhirbhedaiḥ
karkaṭakādibhiḥ’ ityādi | atra kāṇḍabhagno'sthibhagnastasya dvādaśabhedāḥ
sandhibhagnāntarbhūtā boddhavyā iti na doṣaḥ | vahnidagdha iti |
agnidagdhaścaturvidhaścatuḥprakāraḥ, te ke prakārā ityāha - pluṣṭa ityādi | yo
vivarṇamatimātraṃ pluṣyate sa pluṣṭaḥ, yatra tvaṅmāṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ
śirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā bhavanti
so'dagdhaḥ| yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvradāhavedanāścirāccopaśāmyanti sa
durdagdhaḥ | samyag dagdha ityanavagāḍhaḥ, tālavarṇaḥ susaṃsthita iti
||77||78||
Kāśīrāma Vaidya. asthibhaṅgasaṃkhyāmāha
- bhagnādibhedena asthibhaṅgaḥ aṣṭadhā prokta: kathitaḥ | agnidagdhabhedamāha
- (ūrdhvaga iti) - pluṣṭādibhedenāgnidagdhaścaturvidhaḥ kīrtitaḥ kathitaḥ ||
|| 77 || 78 ||
nāḍya: pañca samākhyātā vātapittakaphaistridhā
||79|| tridoṣairapi śalyena -
Āḍhamalla. atha nāḍīsaṃkhyā - nāḍya iti
| nāḍīti gambhīragatiḥ pūyasyātidūrapraveśanādgatiriṣyate | ‘nāḍīva yadvahati
sā nāḍī’ ityucyate | antaḥśuṣiranālā nāḍī tena loke sarahāśabdavācyo
vraṇaviśeṣaḥ | tathāhi - ‘śophaṃ na pakvamiti pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ
pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni
pūrvavihitāni tataḥ sapūyaḥ | tasyātimātragamanādgatirityataśca nāḍīva
yadvahati tena matā tu nāḍī’ iti | pañca samākhyāteti pañcaprakārā vātena
pittena kaphaistridhā tridoṣairapi śalyeneti | vātena pittena kaphena trayo
bhedāḥ, tridoṣairiti militadoṣatrayeṇa caturtha: | śalyenetyāgantunimittaḥ
pañcamo bheda iti | śasyanimittalakṣaṇaṃ ca yathā - ‘naṣṭaṃ
kathaṃcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti | yatphenilaṃ
mathitamuṣṇamasṛg vimiśraṃ srāvaṃ karoti sahasā sarujā ca nityam’ iti
|| 79 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāḍīsaṃkhyāmāha -
vātādibhiḥ pañcanāḍyaḥ samākhyātāḥ kathitāḥ
|| 79 ||
tathāṣṭau syurbhagandarāḥ | śataponastu pavanāduṣṭragrīvaśca pittataḥ
|| 80 || parisrāvī kaphājjñeya
ṛjurvātakaphodbhavaḥ | parikṣepī marutpittādarśojaḥ kaphapittataḥ
|| 81 || bhāganjujātaśconmārgī
śaṅkhāvartastridoṣaja: |
Āḍhamalla. tathāṣṭāviti |
gudabastibhagadeśadāraṇādbhagandaraḥ, bhagaśabdo gudādyupalakṣaṇaḥ |
bhoje'pyuktam - ‘bhagaṃ parisamantācca gudaṃ basti tathaiva ca |
bhagavaddārayedyasmāttasmājjñeyo bhagandaraḥ’ iti | aṣṭāvityatrāṣṭasaṃkhyāḥ
syustāstu śataponakaprabhṛtayaḥ | śataponakatulyatvāt śataponakaḥ, sa tu
vātaprāyaḥ, śataponaścālanikā iti loke | sahasradhāramanye | uṣṭragrīva iti |
piḍakāvasthāgatavakratvenoṣṭragrīvākārastenoṣṭragrīvasaṃjñaḥ | ayaṃ tu
pittabahulaḥ | parisrāvayogāt | parisrāvī kaṇḍūmān bhavati sa ca kaphaprāyaḥ |
ṛjurvātakaphodbhava iti vātakaphalakṣaṇābhyāṃ yukta ṛjuḥ | parikṣepī
marutpittāditi | vātapittalakṣaṇābhyāṃ yuktaḥ parikṣepī | gudopari samantāt
prasaraṇaśīla iti bhāvaḥ | prāyeṇārśojamāha - arśojaḥ kaphapittataḥ iti
kaphapittacihnābhyāṃ milito'rśoja ityarśobhagandaraḥ iti | tadyathā -
‘kaphapitte sapūrvottho durnāmāsṛjakopataḥ | arśomūle tataḥ śothaṃ
kaṇḍūdāhāhimān bhavet || sa śīghrapakvabhinnāsya: kledayan mūlamarśasaḥ |
sravatyajasraṃ ca pūtirayamarśobhagandaraḥ’ iti | āgantujātaśconmārgīti
āgantuja: prahārādijanito bhagandara unmārgisaṃjño bhavati | unmārgeṇa
kṛmikṛtamārgeṇa purīṣādigamanāt | śaṅkhāvarta iti śaṅkhāvarto nāma
bhagandarastridoṣajanito jñeyaḥ |
śambūkāvartavadvraṇaviśeṣapūrṇanandyā''vartavadvā śambūkāvarta āvarto
doṣagativiśeṣādbhavati | tathāca bhojaḥ - ‘nadīnāṃ paripūrṇānāṃ śambūkāvartakā
yathā | samuttiṣṭhanti vegena toyavegasamīritāḥ’ iti | nanu mādhavena
bhagandaraḥ pañcavidha uktaḥ | tathāhi - ‘gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ
piḍakārtikṛt | bhinno bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho mataḥ’ iti |
tatkathamatrāṣṭavidhaḥ ? ucyate -mādhavanidāne tu trayaḥ saṃsargabhedāḥ
śataponakādīnāṃ doṣalakṣaṇadarśanātteṣvevāntarbhāvyāḥ, anyatra
pratipāditabhinnalakṣaṇatvāccikitsārthaṃ pṛthagdarśito na doṣaḥ |
arśobhagandare pratipāditatvāt|| 80 || 81 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bhagandarasaṃkhyā
- tathāṣṭau tu bhagandarā iti pūrveṇa sambandhaḥ | te śataponādayaḥ nidāne
pañcabhagandarā uktāḥ, atra bhedabhinnā aṣṭau, ato na doṣaḥ
|| 80 || 81 ||
meḍhre pañcopadaṃśāḥ syurvātapittakaphaistridhā
|| 82 || sannipātena raktācca -
Āḍhamalla. meḍhre pañcopadaṃśāḥ syuriti
| upadaṃśasaṃjñā rūḍhā boddhavyā, vraṇaviśeṣatvena meḍhre liṅge pañcaprakāro
bhavati | yaduktamanyatrāpi -
‘hastābhighātānnakhadantaghātādadhāvanādatyupasevanādvā | yonipradoṣācca
bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhopacāraiḥ’ iti | pañcaprakārā atra sugamāḥ |
cakārālliṅge liṅgavartiriti bhedo'tra jñātavyaḥ | yaduktam -‘aṅkurairiva
saṃghātairuparyuparisaṃsthitaiḥ | krameṇa jāyate vartistāmracūḍaśikhopamā |
kośasyābhyantare sandhau parvasandhigatāpi vā | liṅgavartiriti khyātā liṅgārśa
iti cāpare’ | atrācāryeṇāyamapi vakṣyamāṇaśūkadoṣeṣu paṭhito na doṣaḥ
ekasthānagatasādharmyāt | yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśe āgantuḥ
ṣaṣṭhaḥ sambhavī tathāpi tasya doṣaliṅgavyutkāntatayā doṣajeṣvevāntarbhāvaḥ |
| ata evāha kaścit - ‘veganigrahadīrghātikharaśayyādisevanaiḥ | doṣā duṣṭā
gatā guhyaṃ trayoviṃśatirāmayān’ ityādi | trayoviṃśatirityanena pañcopadaṃśā
daśa cāṣṭau ca śūkajā ityarthaḥ | guhyaśabdatvenāpi strīṇāmeṣāṃ sambhavaḥ
kvaciditi bhāva: | yataḥ - ‘rujādāhārtibahulāstṛṣṇātodasamanvitāḥ | strīṇāṃ
puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ’ iti pāṭhaḥ prāyeṇārṣa ityāhuḥ
|| 82 ||
Kāśīrāma Vaidya. upadaṃśasaṃkhyāmāha -
meḍhre mehane pañcopadaṃśāḥ syuḥ | te vātādibhiruktāḥ
|| 82 ||
meḍhre śūkāmayāstathā | caturviṃśatirākhyātā liṅgārśo grathitaṃ tathā
|| 83 || nivṛttamavamanthaśca mṛditaṃ
śataponakaḥ | aṣṭhīlikā sarṣapikā tvakpākaścāvapāṭikā
|| 84 || māṃsapākaḥ
sparśahānirniruddhamaṇiruttamā | māṃsārbudaṃ puṣkarikā saṃmūḍhapiḍakālajī
|| 85 || raktārbudaṃ vidradhiśca kumbhikā
tilakālakaḥ | niruddhaprakāśaḥ proktastathaiva parivartikā15
|| 86 ||
Āḍhamalla. meḍhre śūkāmayāstatheti |
tatheti liṅgasāmānye sthānatvāt śūkāmayāḥ śūkajāḥ vyādhayaḥ kathitāḥ | śūko
jalaśūkaḥ | sa tu viṣajantuḥ jalamalodbhūto jīvaviśeṣa ityarthaḥ | tat
pradhāno roga iti | yadvā liṅgavṛddhau vātsyāyanādiśāstrokto yogaḥ śūka ucyate
tanmukhyatvāt liṅgavṛddhau anye'pi yogāḥ śūkā: kathyante, teṣāṃ yo
vikārastasya śūkakāraṇatvāt śūkadoṣajā vyādhaya ityabhiprāyaḥ |
caturviṃśatirākhyātā iti tatra liṅgārśa ityeko bheda upadaṃśeṣu darśitaḥ |
aṣṭādaśabhedā mādhavena likhitāḥ, tadyathā - ‘akramācchepaso vṛddhiṃ
yo'bhivāñchati mūḍhadhīḥ | vyādhayastasya jāyante daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ’ iti
| avaśeṣā: pañcānyatra kṣudrarogeṣu paṭhitā: | te ke ?
nivṛttāvapāṭikāniruddhamaṇiniruddhaprakāśaparivartikāśceti;
meḍhrasthānasaṃbhavatvādatrāpi likhitā na doṣaḥ | evaṃ caturviśati: śūkadoṣāḥ
kathitāḥ | eteṣāṃ vivaraṇaṃ keṣāṃcijjñāpanārthaṃ likhyate - yathā atra
liṅgārśaso lakṣaṇamupadaṃśeṣu darśitameva | grathitamiti | ‘śūkairyat pūritaṃ
śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt’ | nivṛttamiti |
uparyastramuparivartanādiyuktaṃ nivṛttam | yaduktam - ‘vimardanādiduṣṭena
vāyunā carma meḍhrajam | nivartate sarugdāhaṃ tvaci pākaṃ ca gacchati ||
piṇḍitaṃ granthitaṃ carma tatpralambamatho maṇeḥ | nivṛttasaṃjñaḥ sa bhavet
kaṇḍūkāṭhinyavartula’ iti || avamantha iti | ‘dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante
madhyatastathā | so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt’ | mṛditamiti |
‘mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vātakopataḥ’ | śataponaka iti
|‘chidrairaṇumukhairliṅgaṃ cittaṃ yattu samantataḥ | vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa
jñeyaḥ śataponakaḥ’ iti | aṣṭhīliketi | ‘kaṭhinā viṣamairantairmārutasya
prakopataḥ | śu- kaistu viṣasaṃyuktaiḥ piḍakā'ṣṭhīlikā bhavet’ | sarṣapiketi |
‘gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurgamahetukā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ jñeyā
sarṣapikā tu sā’| tvakpāka iti | ‘vātapittakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhavān |’
avapā- ṭiketi | ‘yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām | sakaṇḍūḥ
kaṭhinātrāpi saiva śleṣmasamutthitā’ | māṃsapāka iti| ‘śīryante yasya māṃsāni
yasya sarvāśca vedanāḥ | vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak’ |
sparśahāniriti | ‘sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitam’ |
niruddhamaṇiriti | alpamūtrachidratvena niruddhamaṇiriti, yaduktam -‘vātena
dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet | sroto mūtraṃ tato bhetti
mandadhāramavedanam||’ maṇervikārātprarodhaśca niruddhamaṇigada ityucyate |
uttameti | ‘mudgamāṣopamā raktā raktapittodbhavā ca yā | vyādhireṣottamā nāma
śūkājīrṇanimittajaḥ’ iti | māṃsārbudamiti | ‘māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ
māṃsasambhavam’ | puṣkariketi | ‘piḍakā piḍakāyuktā pittaśoṇitasambhavā |
padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā’ | saṃmūḍhopiḍaketi - ‘pāṇibhyāṃ
bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍhapiḍakā bhavet’ | alajīti | ‘tulyajāṃ tvalajīṃ vidyād
yathāproktāṃ vicakṣaṇaiḥ’ | raktārbudamiti | ‘kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ
piḍakābhirnipīḍitam | yasya bastirujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam’ iti |
vidradhiriti | ‘vidradhī raktapittotthā jāmbavāsthinibhā śubhā’ | tilakālaka
iti | ‘kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ
niravaśeṣataḥ | kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ |
sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāttilakālakam’ | niruddhaprakāśa iti |
‘vātopasṛṣṭe meḍhre tu carma saṃśrayate maṇiḥ | (maṇiścarmopanaddhastu16
mūtrasroto ruṇaddhi ca | niruddhaprakāśe tasmin mandadhāraṃ savedanam | mūtraṃ
pravartate jantormaṇirvivriyate na ca|) niruddhaprakāśaṃ vidyāt sarujaṃ
vātasambhavam ?| parivarttiketi | maṇeradhastāt koṣastu granthirūpeṇa lambate
| parivartikāṃ tu tāṃ vidyāt sarujaṃ vātasaṃbhavām’ iti
|| 83-86 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
śūkadoṣasaṃkhyāmāha -- meḍhre śūkāmayāstathetyagre saṃbandhaḥ | liṅgārśādayaḥ
śūkadoṣāścaturviṃśatirākhyātāḥ | nidāne aṣṭādaśaśūkadoṣā uktāḥ, atra
caturviṃśatistatkatham ? ucyate, tilakālakālasakādayo'tra kṣudrarogoktā adhikā
ato na doṣaḥ ||83-86 ||
kuṣṭhānyaṣṭādaśoktāni vātātkāpālikaṃ bhavet | pittenodumbaraṃ proktaṃ
kaphānmaṇḍalacarcike
|| 87 || marutpittādṛṣyajihvaṃ17
śleṣmavātādvipādikā | tathā sidhmaikakuṣṭhaṃ ca kiṭibhaṃ cālasaṃ tathā
|| 88 || kaphapittātpunardadrū: pāmā
vitphoṭakaṃ tathā | mahākuṣṭhaṃ carmadalaṃ puṇḍarīkaṃ śatārukam
|| 89 || tridoṣaiḥ kākaṇaṃ18
jñeyaṃ tathānyacchvitrasaṃjñitam | tathā vātena pittena śleṣmaṇā ca tridhā
bhavet ||90||
Āḍhamalla. kuṣṭhānītyādi | kuṣṭhamiti
rūḍhiḥ mahārogaviśeṣatvāt | tānyaṣṭādaśabhedabhinnāni | tathāhi -
‘virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca | bhajatāmāgatāṃ chardiṃ
vegāṃścānyānpratighnatām || vyāyāmamatisaṃtāpama- tibhuktvā niṣeviṇām |
ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām || vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ
māṃsamambu ca | dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṃgrahaḥ | ataḥ kuṣṭhāni
jāyante sapta caikādaśaiva ca ityādi | aṣṭādaśasaṃkhyā yathā -tatra kṛṣṇāruṇaṃ
kapālābhaṃ kāpālikam | udumbaraphalasadṛśamaudumbaram | maṇḍalamiti | sadalaṃ
śvetarakta- mutsannamaṇḍalam | vicarciketi kaṇḍūdāhādiyuktam | ṛṣyo nīlamṛgo
gavayaḥ rururiti19
prasiddhaḥ tajjihvākāramṛṣyajihvamiti | vipādiketi | vaipādikaṃ tatra
pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanā ca | sidhmamiti |
śvetalohitābhamalābukusumopamaṃ ghṛṣṭādrajo muñcatīti | kiṭibhamiti |
śyāvāruṇaṃ kharasparśaṃ kaṇḍūmañceti | alasamiti | kaṇḍūmadbhiḥ
sarāgairgaṇḍaiścitaṃ sphoṭacitamityarthaḥ | dadrū ca śubhramaṇḍalā piḍakā
sakaṇḍūriti | pāmeti| srāvayuktāḥ piḍakāḥ kaṇḍūmatyaḥ sadāhāśceti | pāmā
kathyante | tanutvacastīvradāhairupetāḥ20
pāṇau kakṣe sphici ca kledakarā iti visphoṭā: | mahākuṣṭhamiti |
śīghrottarottaradhātvavagāhanaba-
haladoṣajanyatvakriyābhūyastvayogānmahākuṣṭhamityucyate | carmadalamiti |
matsyaśakalopamaṃ21
talaṃ hasticarmavadityarthaḥ | puṇḍarīkamiti | śvetakamalapatropamaṃ
madhyamaparyantaṃ raktaṃ sotsedhamityarthaḥ | śatārukamiti | ‘raktaṃ śyāvaṃ
sadāhārtiḥ śatāruḥ syādvahuvraṇaṃ’ iti | kākaṇamiti | kākaṇanti- kā guñjā
tasyāḥ savarṇena madhye kṛṣṇaṃ ante raktamapākaṃ tīvavedanamiti |
śvitrasaṃjñakamiti | śvetakuṣṭaṃ ajitavarṇamiti loke, tacca
vātādidoṣatrayabhedena tridhā bhavati | yaduktaṃ ‘vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ
kamalapatravat | sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru’ iti |
tantrāntare śvitrabhedaḥ kilāsa iti prasiddhaḥ | ‘kuṣṭhaikasaṃbhavaṃ śvitraṃ
ki- lāsaṃ vāruṇaṃ bhavet | nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam’ iti |
apare tu kilāsameva dhātvantarāśritaṃ saṃjñāntaraṃ labhata iti vadanti | yataḥ
- ‘aruṇaṃ tattu vijñeyaṃ māṃsadhātusamāśritam | medāśritaṃ bhavecchvitraṃ
dāruṇaṃ raktasaṃśrayam’ iti | tacchvitraṃ dvividhamityācakṣate | vraṇajaṃ
doṣajaṃ ca | yaduktaṃ bhoje - śvitraṃ tu dvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ
tathā | tatra mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam | doṣajaṃ dvividhaṃ
proktamātmajaṃ parajaṃ tathā | parasaṃskārasaṃsparśādyattat parajamucyate |
tadātmajaṃ vijānīyādyaddeheṣvanilātmakam’ iti
|| 87-90 ||
Kāśīrāma Vaidya. kuṣṭharogagaṇanāmāha
kṣudrarogāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāsteṣvādau śarkarārbudam | indravṛddhā panasikā
vivṛtāndhālajī22
tathā || 91 || varāhadaṃṣṭro valmīkaṃ
kacchapī tilakālakaḥ | gardabhī rakasā caiva yavaprakhyā vidārikā
|| 92 || kadaro maṣakaścaiva nīlikā
jālagardabhaḥ | irivellī jatumaṇirgudabhraṃśo'gnirohiṇī
||93|| saṃniruddhagudaḥ koṭha:
kunakho'nuśayī tathā | padminīkaṇṭakaścipyamalaso mukhadūṣikā
||94|| kakṣā vṛṣakakacchūśca gandhaḥ
pāṣāṇagardabhaḥ | rājikā ca tathā vyaṅgaścaturdhā parikīrtitaḥ 95 ||
vātātpittātkaphādraktādityuktaṃ vyaṅgalakṣaṇam | viskoṭā: kṣudrarogeṣu
te'ṣṭadhā parikirtitāḥ
||96|| pṛthagdoṣaistrayo dvandvaistrividha:
saptamo'sṛja: | aṣṭama: sannipātena kṣudrarukṣu masūrikā
|| 97 || caturdaśaprakāreṇa
tribhirdoṣaistridhā ca sā | dvandvajā trividhā proktā sannipātena saptamī
||98|| aṣṭamī tvaggatā jñeyā navamī raktajā
matā| daśamī māṃsajā khyātā catasro'nyāśca dustarāḥ|| 99||
medo'sthimajjāśukrasthā: kṣudrarogāḥ itīritā: |
Āḍhamalla. kṣudrarogāḥ ityādi |
kṣudrahetulakṣaṇacikitsānāṃ rogānāṃ ca pāriśeṣyāt kṣudrarogā: kathitāḥ | nanu
yadi kṣudratvameṣāṃ hetulakṣaṇacikitsā'lpatvena, tarhi
rogāṇāmagnirohiṇīprabhṛtīnāṃ tridoṣajatvena hetvādibāhulyenaiva kathaṃ
kṣudratvam ? naivam, bāhulyena tāvat ‘chatriṇo gacchantīti’vat
kiṃvā'vāntarabhedavirahatvaṃ kṣudratvaṃ yenā'tra vaktavyānāmajagallikādīnāṃ
doṣadūṣyādikṛtabhūrisaṃkhyābhedena vraṇajvarādivannirdeśaḥ | kintu pratyekaṃ
stokasaṃkhyayā'bhidhānaṃ23
teṣāmiti | anyastvāha - kṣudrāśabdo'lpe raudre ca vartate tena yathāyogyaṃ
sarvatra vyavasthā dṛśyate | raudre kṣudraśabdo yathā - ‘api kṣudramṛgā yatra
śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ’ iti | kecittu kṣudrāṇāṃ bālānāṃ prāyeṇa rogāḥ
kṣudrarogāḥ iti vyākhyānayanti | ṣaṣṭisaṃkhyāṃ yathā tatra śarkarārbudādayo
rājikāntāścatustriṃśat | catvāro vyaṅgā:, aṣṭau visphoṭāḥ, caturdaśabhedā
masūrikā iti ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kṣudrarogāḥ pūryante | śarkarārbudamityatra vṛddhāḥ
- ‘durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ | sṛjanti sahasā raktaṃ
taṃ vidyāccharkarārbudam’ iti | anyatra śarkarā bhinnapaṭhitatvāt pṛthaggṛhītā
| yaduktam - ‘prāpya māṃsaśirāsnāyūḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ | granthi
kurvantyasau bhinno madhusarpirvasānibham | sravati srāvamanilastatra vṛddhiṃ
gataḥ punaḥ | māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayet punaḥ’ iti | atra
śarkarā'rbudatvena sthitirityeke | tena saṃkhyātirekaḥ | bhoje'pyuktam -
‘tameva bhinnadurgandhaṃ ghṛtamedovasānibham | śirāḥ sravantītyaniśaṃ tadā
syāccharkarā'rbudam’ iti | indravṛddheti | madhye puṣkaravat piḍakābhiḥ
samācitendravṛddhā kathitā | panasiketi | karṇasyābhyantare
śālūkavadugrarugvraṇaviśeṣaḥ | bhoje karṇasya samantata iti | tena karṇasya
bahirapi bhavatītyācakṣate | yaduktam - ‘kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya
karṇayoḥ | samantataḥ paristabdhāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām | viṣamāṃ
dāhasaṃyuktāṃ vidyāt panasikāṃ tu tām’ iti | vivṛteti | pittenā-
'dhikapākyādvivṛtamukhatayā vivṛteti saṃjñā | yaduktaṃ - ‘vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ
pakvodumbarasannibhām | sumaṇḍalāṃ pittakṛtāṃ vivṛtānāmikāṃ viduḥ’ iti |
andhālajīti | andhālajī bahirvakrarahitā āntarmukhī srāvānvitā ca | yaduktam -
‘kaphānilau śritau snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām | duṣṭau
janayataścaikāmalpapūyā'lpakaṇḍurām | āmodumbarasaṃkāśāṃ vidyādandhālajīṃ tu
tām’ iti | varāhadaṃṣṭra iti | śūkaradaṃṣṭrākāratvena varāhadaṃśe vraṇaviśeṣaḥ
| sa ca visarpaliṅga iti kecit | uktam - ‘sadāho raktaparyantastvakpāko
tīvravedanaḥ | kaṇḍūmān jvarakārī ca sa syāt śūkaradaṃṣṭrakaḥ iti |
valmīkamiti | valmīko vraṇaviśeṣaḥ, tena valmīkavat
pracuraśikharatvamucchritatvaṃ dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca pratipadyate | tathāhi -
‘grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ | granthiḥ sa
valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim | mukhairanekaiḥ
srutitodavadbhirvisarpavatsarpati connatāgraiḥ | valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ
niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt’ iti | kacchapīti | madhye unnatatvena pūryate
nimnatayā ca kacchapikāsaṃjñā | yaduktam - ‘granthayaḥ pañca vā ṣaḍ vā dāruṇāḥ
kacchaponnatāḥ | kaphānilābhyāṃ piḍikā jñeyā kacchapikā budhaiḥ’ iti |
tilakālaka iti | nīrujāni tilasadṛśāni tāni tilakālakaśabdavācyāni kaphasya
śoṣaṇatvāt | yaduktam - ‘nīlāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
vātapittakaphodrekāttān vidyāt tilakālakān’ iti | tantrāntare raktodrekādapi
saṃbhavati | yataḥ - ‘mārutaḥ pittamādāya kapharaktaṃ samāśritaḥ | cinoti
tilamātrāṇi kecittu tilakālakam’ iti | gardabhīti | vartulākāratvenonnatatvena
ca piḍikāviśeṣo gardabhīśabdavācyaḥ | tathāhi - ‘maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ
saraktaṃ piḍakācitam | rujākarī gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām’ iti |
rakasā ceti | rakasā tu anyatra kuṣṭhabhedeṣu darśitā kṣudratvādatrāpi
likhiteti na doṣaḥ | tadyathā - ‘kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā
rakasocyate sā |’ yavaprakhyeti | yavavanmadhye sthūlā ante nimnā piḍakā
yavaprakhyeti kathitā | yaduktam - ‘yavākārā tu kaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā
| piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti sā matā’ iti | vidāriketi |
vidārikandavadvṛttā vartulākārā yā piḍakā sā vidārikāśabdavācyā | yaduktam -
‘vidārikandavadvṛttā kakṣāvaṅkṣṇasandhiṣu | vidārikā bhavedraktā sarvajā
sarvalakṣaṇā’ iti | kadara iti | kadaro badaraphalavadunnataḥ pādayoḥ
piḍakāviśeṣaḥ | tathāhi ‘śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ |
granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadaraṃ hi tat’ iti | kadaro haste'pi bhavati
bhojena paṭhitatvāt | yataḥ - ‘hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam |
māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau | saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena
pīḍitaḥ | śarkarākadaraṃ kecinmanyante vātakaṇṭakam’ iti | maṣaka iti |
māṣavadunnataṃ kṛṣṇaṃ yadbhavati sa maṣakasaṃjña iti | māṣakamiti
nāmāntaramasya | yaduktam - ‘avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate |
māṣavat kṛṣṇamutsannaṃ vātānmāṣakamādiśet’ iti | bhoje mṛdviti pāṭhāt komalaṃ
kathitaṃ, yataḥ - ‘vāterite tvaci yadā dūṣyete kaphamedasī | ślakṣṇaṃ mṛdu
savarṇaṃ ca kurutastaṃ maṣaṃ vadet’ iti | nīliketi | atinīlatvānnīlikā tena
kṛṣṇā nīlā ca kathitā, yaduktam - ‘kṛṣṇāmeva tvacaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ
vinirdiśet’ iti | ata evānyatra paṭhitāt nyacchādbhinnā, nyaccho'tra
vyaṅgabhedo'vagantavyaḥ | tena eteṣāṃ sthānavarṇākṛtivilakṣaṇādvyaṅga eva
bhedaḥ | tadyathā - ‘śyāvo vyaṅgo mukhāśritaḥ’ ityādi | ‘gātre kṛṣṇā tu
nīlikā’ ityādi | ‘raktapittānvito vāyustvakpradeśāśrayo yadā | garbhe
yanmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ nyacchaṃ tamādiśet’ iti bhojavacanena ca
parasparabhedo darśitaḥ | jālagardabha iti | yaḥ śotho visarpavat sarpati sa
jālagardabhaśabdavācyaḥ | dāhajvarakārakatvena jvālāgardabha iti nāmāntaram |
yataḥ - ‘visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān | dāhajvarakaraḥ pittāt sa
jñeyo jālagardabhaḥ? iti | bhoje'pi visarpa eveti nāmāsya | yaduktam -
‘pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśrayāḥ | śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ
śothamapākaṃ bahuvedanam | visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam |
visarpamāhustaṃ vyādhimapare jālagardabham’ iti | irivellīti | śirobhāgagatā
vartulākārā yā piḍakā sā irivellīti śabdavācyā | yaduktaṃ -
‘piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ
jānīyādirivellikām’ iti | jatumaṇiriti | arujaṃ raktaṃ lakṣmodagramaṇḍalaṃ ca
sahajatvena jatumaṇiṃ prāhuḥ | tathāhi - ‘samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ
kapharaktajam | sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatugaṇistu saḥ’ iti |
gudabhraṃśa iti | yatra gudasya bahirnirgamo bhavati sa gudabhraṃśaśabdavācyaḥ
| yaduktam - ‘pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ |
rūkṣadurbaladehasya taṃ gudabhraṃśamādiśet’ iti | agnirohiṇīti | kakṣābhāgeṣu
pradīptāṅgārasannibhāḥ sphoṭā agnirohiṇīśabdavācyāḥ | tathoktam -
‘pittaraktotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān | kakṣābhāgeṣu kurvanti
tīvradāharujājvarān | māṃsāvadāraṇān sphoṭāṃste hanyuranupakramāt |
pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī’ iti | saniruddhaguda iti|
śūkadoṣoktā maṇiniruddhaprakāśavadatrāpi carmasaṃkocāt
saṃniruddhagudo'bhihitaḥ | yaduktam - ‘vegasaṃdhāraṇādvāyurvihato
gudasaṃśritaḥ | niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca | mārgasya
saukṣyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati | saṃniruddhagudaṃ vyādhimenaṃ
vidyātsudāruṇam’ iti | koṭha iti | vakṣyamāṇodardaśītapittayorbhedaḥ koṭha iti
prasiddhaḥ tvagdoṣasāmānyāt | atra tu asamyagvamanayogāditi nidānatvena
kṣaṇikotpādavināśakatvenālpatvācca likhitaḥ | yaduktam -
‘varaṭīdaṃṣṭrasaṃkāśaḥ kaṇḍūmān lohito'srakaphapittāt | kṣaṇikotpādavināśaḥ
koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ’ iti | kunakha iti | kutsitaṃ nakhaṃ yasya
puruṣasyetyabhiprāyaḥ | etacca vakṣyamāṇacipparogāntaramiti manyante kecit |
yataḥ ‘tadevālpatarairdoṣaiḥ kunakhaḥ puruṣo bhavet’ iti | tadevetyanena
cippamiti vyākhyānayanti | anuśayī tatheti | caraṇasyopari savarṇatvena piḍakā
bhavati so'nuśayīśabdavācyaḥ | tathāhi - ‘gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ
savarṇāmuparisthitām | pādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm’ iti |
padminīkaṇṭakaḥ prakhyo vraṇaviśeṣaḥ tena padminīkaṇṭakaḥ kathitaḥ | yaduktam
-‘kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram | padminīkaṇṭakaprakhyaṃ
tadākhyaṃ kaphavātajam’ iti | cippamiti | ‘nakhamāṃsā'dhiṣṭhito doṣo dāhapākau
karoti taccippamiti rogaviśeṣaḥ kathitaḥ yathā - ‘nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ
vāyuśca dehinām | kurute dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet’ iti |
tantrāntare tu aṅgulīveṣṭamiti vyākhyātaḥ | akṣatanāmāyaṃ vikāraḥ | yaduktaṃ -
‘rogo'kṣataścarmanakhāntare syānmāṃsāsradūṣī bhṛśadāhapāka:’ hati | alasa iti
| pādāṅguliṣu duṣṭakardamasaṃsparśatvena yat klinnabhāvaṃ so'lasaśabdavācyaḥ |
yataḥ - ‘klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau |
duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet’ iti | mukhadūṣiketi | yūnāmeva
mukhe piḍakāḥ sambhavanti tena mukhadūṣiketi | tena mukhadūṣikā kathitā |
mukhakāntiharaṇatvādasya yauvanapiḍaketi nāmāntaram | yataḥ -
’śālmalīkaṇḍakaprākhyā kaphamārutaraktajā | yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā
mukhadūṣikā’ iti | kakṣeti nāmataḥ prasiddhā | sā tu piḍakākāratvenopalakṣitā
| yataḥ - ’bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇān sphoṭān savedanān |
pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet’ iti | vṛṣaṇakacchūśceti |
vṛṣaṇayormaladūṣitatvāt yā kaṇḍūrbhavati sā vṛṣaṇakacchūḥ kathitā
Kāśīrāma Vaidya. kṣudrarogasaṃkhyāmāha
- śarkarārbudādayaḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kṣudrarogā bhavantīti sambandhaḥ | nanu
nidāne suśrutena catuścatvāriṃśat kṣudrarogā gaṇitāḥ kathamatra ṣaṣṭiḥ ?
ucyate, visphoṭakamasūrikayormilitvā bhavantīti na doṣaḥ | yadvā
kasyacittantrasyedaṃ matam || 91-99 ||
visarparogo navadhā vātapittakaphaistridhā
||100|| tridhā sa dvandvabhedena sannipātena
saptamaḥ | aṣṭamo vahnidāhena navamaścābhighātajaḥ
|| 101 ||
Āḍhamalla. visarpeti |
visarpaṇādvisarpaḥ | tena sarvato vividhaṃ visarpaṇāditi bhāvaḥ | yaduktaṃ
carake - ‘vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ | parisarpo'thavā nāmnā
sarvataḥ parisarpaṇāt’ iti | navadhetyatra navaprakāraḥ tena vātajaḥ,
pittajaḥ, kaphajaḥ, vātapittajaḥ, vātaśleṣmajaḥ, śleṣmapittajaḥ, sannipātajaḥ,
agnidāhajaḥ, āghātaja iti | nanu mādhavena saptavidho visarpa uktaḥ, yathā -
‘lavaṇāmlakaṭūṣṇādisevanāddoṣakopataḥ | visarpa: saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ
parisarpaṇāt’ ityādinā, tatkathamatra navadhā proktāḥ ? ucyate - mādhavena tu
doṣakāraṇatvāt kṣatajo visarpaḥ pittaje darśitaḥ, tadyathā - ‘bāhyahetoḥ
kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan | visarpaṃ mārutaḥ kuryāt
kulatthasadṛśaiścitam | sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam’ iti |
bhoje'pyuktam - ‘śastraprahāraistaistaistu vyāladantanakhairapi | kṣate
vāpyathavā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ | raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu
prakupyati | kurutaste samete tu vraṇaśothaṃ sudāruṇam | ācitaṃ
vraṇavisphoṭaiḥ kṛṣṇaiḥ pīḍakasaṃnibhaiḥ | pittavisarpavalliṅgaṃ tasya śeṣaṃ
vinirdiśet’ iti | tathā carake tvasya antarjabahirjabhedena pratipāditatvācca
| tathāhi - ‘marmopaghātāt saṃmohādayanānāṃ vighaṭṭanāt | tṛṣṇātiyogādvegānāṃ
viṣamaṃ ca pravartanāt | vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt | ato
visarpaṃ yadbāhyamanyadvidyāt svalakṣaṇam’ iti | agnidāhajo'pi
doṣaprakopalakṣaṇatvādantargata eva | yataḥ - ‘agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ
jantoḥ prakupyati | tatastenaiva vegena pittamasyāpyudīryate’ ityādinātra
pitavisarpāntargato'gnidāhavisarpo boddhavyaḥ | atra tu gaṇanāsaṃgrahatvena
pṛthagdarśitāviti na doṣaḥ | tantrāntare dvandvajavisarpāṇāṃ nāmāntarāṇi
pravadanti tadyathā - ‘vātapittāgnivīsarpaḥ kathito granthisaṃjñakaḥ |
kaphavātāt pittakaphāt kardamākhyo bhiṣagvaraiḥ iti
||100|| 101||
Kāśīrāma Vaidya. visarparogasaṃkhyāmāha
- vātādibhiḥ navadhā visarparogaḥ kathita iti yojanā | nanu nidāne visarpaḥ
saptadhā kathitaḥ ‘visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt’ atra
navadhā iti katham ? ucyate, atra agnijasaṃghātajau adhikau tantrāntaroktatvāt
||100|| 101||
tathaikaḥ śleṣmapittābhyāmudardaḥ parikīrtitaḥ | vātapittena caikastu
śītapittāmaya: smṛtaḥ ||102 || amlapittaṃ
tridhā proktaṃ vātena śleṣmaṇā tathā | tṛtīyaṃ śleṣmavātābhyāṃ vātaraktaṃ
tathāṣṭadhā || 103 || vātādhikyena pittācca
kaphāddoṣatrayeṇa ca | raktādhikyena doṣāṇāṃ dvandve na trividhaḥ smṛtaḥ
||104 ||
Āḍhamalla. tatheti | tathetyanena
doṣatrayajanyatvamuktamanayoḥ | yaduktam - ‘śītamārutasaṃsparśāt praduṣṭau
kaphamārutau | pittena saha saṃbhūya bahirantarvisarpataḥ’ ityādinā | atra tu
pittānubandhayoḥ kaphavātayorādhikyaviśeṣeṇa darśita iti na doṣaḥ | yataḥ -
‘vātādhikaṃ śītapittamudardastu kaphādhika:’ ityādi | udarda eva
śītapittāmayaḥ pratipāditaḥ | atrācāryeṇa gaṇanāmātreṇāpi pṛthak likhitaḥ |
yaduktam - ‘varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ saṃjāyate bahiḥ |
sakaṇḍūtodabahulaścharditodavidāhavān | udardamiti taṃ
vidyācchītapittamathāpare’ iti | vidāhādyamlaguṇodriktaṃ
pittamamlapittamityucyate | yataḥ - vidāhādamlaguṇaḥ
pittamamlapittavidagdhamamlatāmupaitītyādinā tiktāmlavāntatvācca | ata
evāmlapittaṃ pradhānaṃ vātakaphāvapyatrānugatau gauravodgāravarmādinā jñeyau |
tathāhi - ‘avipākaklamotkleśatiktāmlodgāragauravaiḥ |
hṛtkaṇṭhadāhārucibhiramlapittaṃ vadedbhiṣak’ iti | kecidamlapitte milite
kaphapitte sāmānyaṃ kartṛtvaṃ sthitamityāhuḥ | ‘karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ
mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam | janayati
kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam’ iti traividhyamasya prasiddham |
eke ‘amlapittaṃ dvidhā prokta- mūrdhvādho bhedatastathā’ iti paṭhanti
vyākhyānayanti ca | tatra prayātyadho vā vividhaprakāramityādinā kṛtārtha-
tvādvātaharitapītanīlakṛṣṇamityādivākyenordhvamiti | vātaraktamiti | kupito
vātaḥ raktaṃ ca kupitaṃ vātarakta- mityucyate | vātasya prābalyāt prādhānyācca
vātaraktavyapadeśaḥ, na tu raktavātaḥ | yataḥ - ‘ekenaiva svahetuvṛddhena
vātena vimānasthaṃ raktaṃ dūṣitam evaṃ raktaṃ svahetuvṛddhaṃ svamānasthaṃ
vātadūṣitaṃ na |’ carake'pyuktam - ‘vāyuḥ pravṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ
pathi | kruddhaḥ saṃdūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam’ iti | karapādagaṃ
rogaṃ taṃ vātaraktamāhureke | yataḥ ‘pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi |
ākhorviṣamiva kuddhaṃ taddehamupasarpati’ iti | tadvātaraktaṃ carakeṇa
dvividhamuktaṃ uttānagambhīrabhedāt24
| taduktam - ‘uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ vātaśoṇitam |
tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam’ iti | aṣṭadhā
aṣṭaprakārastadyathā - vātādhikyenaiko bhedaḥ, ādhikyamatra raktadoṣāt |
pittādhikyāddvitīyaḥ | kaphāditi | kaphādhikyāt tṛtīyaḥ | doṣatrayeṇa
caturthaḥ, saṃnipātenetyartha: | raktādhikyena pañcama: |
etaccārambhakaraktādraktāntaraṃ boddhavyam, yato raktamapi raktāntaradūṣakam |
yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe -‘pittavadraktenātiduṣṭaṃ ceti nyāyāccaritārthaḥ |
doṣāṇāṃ dvandreneti | doṣāṇāṃ vātapittakaphānāṃ dvandvena dvidoṣamilitena
trayo bhedā ityaṣṭadhā pūryate || 102-104 ||
Kāśīrāma Vaidya.
udardaśītapittāmlapittavātaraktasaṃkhyāmāha - udarda ekaprakāraḥ, śītapitta
ekaḥ, āmlapittaṃ trividhaṃ, vātaraktamaṣṭadhā ityeṣāṃ saṃkhyā
|| 102-104 ||
aśītirvātajā rogāḥ kathyante munibhāṣitāḥ | ākṣepako hanustambha ūrustambhaḥ
śirograhaḥ ||105|| bāhyāyāmo'ntarāyāmaḥ
pārśvaśūlaṃ kaṭigrahaḥ | daṇḍāpatānakaḥ khallī jihvāstambhastathārditam||106||
pakṣāghātaḥ kroṣṭuśīrṣo manyāstambhaśca paṅgutā | kalāyakhañjatā tūnī
pratitūnī ca khañjatā || 107|| pādaharṣo
gṛdhrasī ca viśvācī cāpabāhukaḥ | apatāno vraṇāyāmo vātakaṇṭo'patantrākaḥ
||108|| aṅgabhedo'ṅgaśoṣaśca minmimatvaṃ ca
kallatā25 |
pratyaṣṭhīlā'ṣṭhīlikā ca vāmanatvaṃ ca kuñjatā
||109|| (aṅgabhaṅgo'ṅgaśūlaṃ ca
saṃkocastambharūkṣatā |) aṅgapīḍāṅgavibhraṃśo viḍgraho baddhaviṭkatā
||110|| mūkatvamatijṛmbhā
syādatyudgāro'ntrakūjanam | vātapravṛttiḥ sphuraṇaṃ śirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā |111
|| kampaḥ kārśyaṃ śyāvatā ca pralāpaḥ kṣipramūtratā | nidrānāśaḥ svedanāśo
durbalatvaṃ balakṣayaḥ ||112|| atipravṛttiḥ
śukrasya kārśyaṃ nāśaśca retasaḥ | anavasthitacittattvaṃ kāṭhinyaṃ virasāsyatā
||113|| (kaṣāyavakratādhmānaṃ26
pratyādhmānaṃ ca śītatā | romaharṣaśca bhīrutvaṃ todaḥ kaṇḍūrasājñatā
||114||) śabdājñatā prasuptiśca
gandhājñatvaṃ dṛśaḥ kṣayaḥ |
Āḍhamalla. aśītirvātajā rogā ityādi |
nanu vātena janitā vātajā rogāḥ | yadyevaṃ tarhi jvarādiṣu vyābhicāraḥ,
anyathā vāta eva roga iti cettarhi svasthe'pi prasaṅgaḥ | tasmāt vātarogāḥ
kimiti pratipāditāḥ? ucyate - carake dvividhā rogā uktāḥ, sāmānyajā
nānātmajāśca | tatra sāmānyajā vātādibhiḥ samastairvyastairvā janyante yathā
jvarādayaḥ | nānātmajā ye niyataikadoṣajanitā yathā ākṣepakādayo vātenaiva
janyante na svatantreṇa pittakaphena vā | tathā tandrātṛṣṇādayaḥ pittenaiva
janyante na kaphena na vātena vā | tathā tandrātṛṣṇādayaḥ kaphenaiva janyante
na vātena na pitteneti | yathā vakṣyamāṇavātavikārādīnāṃ svarūpamevoktaṃ
pūrvarūpaṃ na tu jvarādiviśiṣṭamanyat | taduktam -‘avyaktalakṣaṇaṃ teṣāṃ
pūrvarūpamiti smṛtam | ātmarūpaṃ tu yadvyaktamapāyo laghutā punaḥ’ ityādinā |
evamatrāpi na doṣaḥ | aśītisaṃkhyayā vivaraṇamāha - ākṣepaka ityādi |
ākṣepaṇāccālanādākṣepaḥ, gātracālana ityarthaḥ | sa ca hastyārūḍhasyeva gātraṃ
cālayatītyabhiprāyaḥ | yaduktam - ‘yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti
mārutaḥ | tadā''kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ |
muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ’ iti | hanustambho hanugrahaḥ kathitaḥ
| sa dvividhaḥ vivṛtāsya: saṃvṛtāsya iti | yaduktam -
‘jihvānirlekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ | kupito hanumūlasthaḥ
sraṃsayitvā'nilo hanum | karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām’ ityādi |
ūrustambha iti | kupito vāta ūrustambhaṃ karotītyūrustambhaḥ kathitaḥ |
tathāhi - ‘tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau | parakīyāviva gurū
syātāmiti bhṛśavyathau’ iti suśrutena vātasya prādhānyatvānmahāvātavyādhau
paṭhitastenā'trāpi saṃgrahaḥ | anyatra cikitsārthatvena pṛthag likhitaḥ |
śirograha iti | śiraḥ stabdhamiva bhavatīti śirograhaḥ | mādhavena tu
raktāśritavāyunā śirograhaḥ pratipāditaḥ | yadāha - ‘raktamāśritya pavanaḥ
kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ | rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhya: syācchirograhaḥ’
iti | eke śirograhasthāne śiraḥkuṇḍanamiti paṭhanti | tatra
kuṇḍanamantaḥpraveśo vakratvaṃ vā, dhātūnāmanekārthatvāt | tathāhi -
śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi kuṇḍanam’ iti vacanāt | sirāgraha ityapare
tvāhuḥ sa tu sirāṇāṃ pūraṇamityagre vakṣyamāṇatvādatrāpi punaruktibhayena
nāsmābhiḥ svīkṛtaḥ | bāhyāyāmo'ntarāyāma iti | āyāmo dhanurvadānamanam |
yaduktaṃ - ‘bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca | ābhyantaraṃ dhanuriva
yadā namati mānavaḥ | tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī, iti |
bāhyāyāme pṛṣṭhena nataṃ ābhyantarāyāme kroḍena natamiti | pārśvaśūlamiti |
koṣṭhāśritavātaḥ pārśvaśūlaṃ karotīti ‘hetusthānaviśeṣācca
bhavedrogaviśeṣakṛt’ ityādivacanāt | tathāhi - ‘tatra koṣṭhāśrite duṣṭe
nigraho mūtravarcasoḥ | bradhnahṛdrogagulmārśaḥ pārśvaśūlaṃ ca mārute’ iti |
kaṭigraha iti | kaṭistambhatvena vedanāviśeṣaḥ | atrāpi ‘hetusthānaviśeṣācca
bhavedrogaviśeṣakṛt’ ityādinā | daṇḍāpatānaka iti | yo daṇḍavadgātraṃ
stambhayati sa ca daṇḍāpatānakaḥ | yaduktaṃ carake -
‘pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhrāti mārutaḥ | daṇḍavat stabdhagātrasya
daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ’ iti | stambhasāmānyāddhanustambho'pyasyaiva bheda iti
kecit | khallīti | pādajaṅghāprabhṛtiṣu śūlaṃ parivartanatā ca bhavataḥ sā
khallīśabdavācyā | yataḥ - ‘khallī tu pādajaṅghorukaraśūlāvamoṭanī’ ityādi |
jihvāstambha iti | yo vāgvāhinīsirāsaṃstho'nnapānavākyeṣvanīśatāṃ karoti tatra
jihvāstambha iti saṃjñā | yaduktam -‘vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ
stambhayate'nilaḥ | jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā’ iti | ardita
iti | mukhasyārdhavakratvenopalakṣito'rdita iti prasiddhaḥ | tathāhi -
‘ardayatyanilo vakramarditaṃ janayatyataḥ | vakrībhavati vakrārdhaṃ
grīvācāpyapavartate’ ityādi | pakṣāghāta iti | pakṣāghāta ekāṅgavikāraḥ |
ekapakṣavighātamityuktatvāt | yataḥ - ‘gṛhītvārdhaṃ tanurvāyuḥ sirāsnāyū
viśoṣya ca | pakṣamabhyantaraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan |
kṛtsnārdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ | ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye
pakṣavadhaṃ viduḥ’ iti | kroṣṭuśīrṣamiti | ūrujaṅghayoḥ sandhī sthūle kṛtvā
śṛgālamastakavat śothānvito bhavati tena kroṣṭuśīrṣamiti saṃjñā | loke
gairuvaśabdavācyaḥ27
| taduktam - vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ | jñeyaḥ
kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat’ iti | vātaśoṇitābhyāṃ jāto
vātaśoṇitajaḥ | na punarvātaraktena vyādhinā janita ityabhiprāyaḥ |
manyāstambha iti | grīvāmubhayato dve manye marmaṇī tayoḥ stambho niścalatvam
| yataḥ -‘divāsvapnāśanasthānavivṛtordhvanirīkṣaṇāt | manyāstambhaṃ prakurute
sa eva śleṣmaṇāvṛtaḥ’ iti | paṅguteti | paṅgutā khañjabhedastena dvayoḥ
sakthnorvadhātpaṅguḥ, ekasakthivadhāt khañja iti | vadhaścātra
gamanādikriyānāśaḥ | tadyathā -‘vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthna: kaṇḍarāmakṣipedyadā
| khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt’ iti | kalāyakhañjeti |
yaḥ pādavikṣepaṃ kurvan puruṣaḥ kampāyamānaḥ khañjanniva gacchati sa
kalāyakhañjeti śāstre rūḍhisaṃjñā | yaduktaṃ - ‘prakrāman vepate yastu
khañjanniva ca gacchati | kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam’ iti
| tūnī pratitūnī ceti | strīpuṃsorguhyasthānamadhikavedanāviśeṣatve bhindatīva
tūnīśabdavācyā, saiva pratilomena pradhāvanāt pratitūnī ca kathitā | tathāhi -
‘adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā | bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnī
nāma nāmataḥ’ iti | pratitūnī yathā - ‘gudopasthotthitā yā tu pratiloma
pradhāvitā | vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratijanīti socyate’ iti | khañjateti |
khañjatā paṅguviśeṣe pūrvaṃ darśitā | pādaharṣa iti | yatra
romāñcaprāyo'tisuptatā miṇimiṇitivadvedanāviśeṣaḥ sa pādaharṣa iti | yaduktaṃ
- ‘hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau | pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ
kaphavātaprakopata:’ iti | gṛdhrasī ceti | gṛdhrasīti prasiddhā loke
rādhināśabdavācyā iti kecit | tadyathā - ‘sphikpūrvā
kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt | gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate
muhuḥ’ iti | gṛdhrasīdvayamāhureke | ekā kevalavātajanitā | aparā
vātakaphalakṣaṇayukteti | ata eva ‘vātādvātakaphāt tandrā gauravārocakānvitā’
ityādivacanāt | viśvācī cāpabāhuka iti viśvācī caiva bāhugatā gṛdhrasīvat |
tathāhi - ‘talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ | bāhvoḥ
karmakṣayakarī viśvācīti nigadyate’ iti | bāhvordvivacana-kramāpekṣayā kadācit
kasmiṃścidbāhau bhavatīti bhujasyāpakarṣatvādapabāhuka iti | aṃsaśoṣaka iti vā
āhuḥ | taduktam - ‘aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃsabandhanam | śirāścākuñcya
tatrastho janayatyapabāhukam’ iti | kevalaṃ vātajanitoṃ'saśoṣakaḥ
kaphavātajanito'pabāhuka iti suśrutavacanādbhinnatvamanayoḥ | apatānaka iti |
ākṣepasyāvasthāviśeṣo'patānako bhavati | ‘so'patānakasaṃjño yaḥ
pātayatyantarāntarām’ ityādivacanāt | ya ākṣepako'ntarā antarā pātayati
so'patānaka iti tātparyārthaḥ | suśrute cikitsārthaṃ pṛthagupāttatvāt | carake
tu bahurūpatvādbhinna eva | yataḥ - ‘dṛṣṭiṃ saṃstabhya saṃjñāśca hatvā
kaṇṭhena kūjati | hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ | vāyunā
dāruṇaṃ prāhureke tadapatānakam’ iti | vraṇāyāmo'pi ākṣepakabhedaḥ
āghātajatvāt | yataḥ -‘kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ |
kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam’ iti | carakeṇa ākṣepaka eva
daṇḍāpatānako'bhyantarāyāmo bahirāyāma āgantuka iti caturvidha
uktastenābhighātena vraṇakaratvādatra vraṇāyāmaḥ kathitaḥ | vātakaṇṭaka iti |
viṣamapadanyāsatvena kupito vāyurgulphe vedanāṃ janayati taṃ vātakaṇṭakamāhu:
| taduktam - ‘ruk pāde viṣame nyaste śramādvā jāyate yadā | vātena
gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam’ iti | ayamevānyatra ‘khuḍuvāta’ ityuktaḥ |
apatantraka iti | apatantrako'pyākṣepāvasthāyām | tathāca dṛḍhabalaḥ -
‘kuddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate | pīḍayan hṛdayaṃ gatvā
śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan | dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettadā | sa
kṛcchrāducchvaseccāpi stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ | kapota iva kūjecca niḥsaṃjñaḥ
so'patantrakaḥ’ iti | svairityādinā kruddho vāyuḥ sthānādūrdhvaṃ
gatvā'patantrakaṃ karoti iti saṃbandhaḥ | aṅgabheda iti | aṅgabhedo
vedanāviśeṣatvena darśitaḥ | yataḥ - ‘hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt’
ityādivacanāt | yathā kukṣiśūle nāmānurūpaiḥ
kīlanighātavedanāviśeṣaścotpadyate tadā todabhedādibhirapi pīḍāviśeṣa eva
gamyate | taduktam - ‘sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet’ ityādi |
aṅgaśoṣa iti | aṅgādīnāṃ bāhumukhādīnāṃ śoṣaḥ aṅgaśoṣaḥ | minminatvaṃ iti |
minminaṃ sānunāsikavacanam | kallateti | kallatātra gadgadavacanatvena
pratipāditā tatra luptapadavyañjanādyabhidhāyinī kallatāśabdavācyā |
vakṣyamāṇaṃ mūkatvamatadvida eva | tatra yajjihvāgataśabdavā- hinī nāma
dhamanī tasyāḥ kāryam | tathāhi - ‘āvṛttavāyuḥ sakapho dhamanī śabdavāhinī |
narānkarotyakriyakān mūkaminminagadgadān’ iti pratyaṣṭhīlāṣṭhīlikā ceti |
nābheradhastāt dīrghavartulapāṣāṇavat yo rogaḥ so'ṣṭhīlāśabdavācyaḥ |
vātāṣṭhīletyatra rūḍhiḥ | tathācoktam - ‘nābheradhastāt saṃjātaḥ saṃcārī yadi
vā'calaḥ | aṣṭhīlāvadghano granthirūrdhvamāyata unnata: | vātāṣṭhīlāṃ
vijānīyādbahirbhāgāvarodhinīm | etāmavarujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm |
pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām’ iti | vāmanatvamiti |
duṣṭaśukrārabdhatvādgarbhāvarte yathā yugalaikāṃgulībahvaṃgulādikaṃ bhavati
tathā'yamapi vāmanayogaḥ | kubjateti | kubjatvaṃ ca
śirāgatavātaviśiṣṭatvātkecidāyāmāntaragaru ityāhuḥ | pṛṣṭhādinatatvāt | ‘ka
Kāśīrāma Vaidya. atha
vātavyādhisaṃkhyāmāha - munibhāṣitā aśītirvātajā rogā mayā śārṅgadhareṇa
procyante te tvākṣepakādayaḥ | teṣāṃ lakṣaṇaṃ tu nidānājjñeyam | iti vātarogāḥ
|| 1 05- 114 ||
atha pittabhavā rogāścatvāriṃśadihoditāḥ || 1 15|| dhūmodgāro vidāhaḥ
syāduṣṇāṅgatvaṃ matibhramaḥ | kāntihāniḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣo'lpaśukratā
|| 116 || tiktāsyatāmlavakratvaṃ
svedasrāvo'ṅgapākatā | klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītagātratā
|| 117 || raktadrāvo'ṅgadaraṇaṃ
lohagandhāsyatā tathā | daurgandhyaṃ pītamūtratvamaratiḥ pītaviṭkatā
||118|| pītāvalokanaṃ pītanetratā
pītadantatā | śītecchā pītanakhatā tejodveṣo'lpanidratā ||1 1 9|| kopaśca
gātrasādaśca bhinnaviṭkatvamandhatā | uṣṇocchvāsatvamuṣṇatvaṃ mūtrasya ca
malasya ca ||120|| tamaso darśanaṃ
pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam | ni:sahatvaṃ ca pittasya catvāriṃśadrujaḥ smṛtāḥ
||121||
Āḍhamalla. pittabhavā rogā iti |
svahetuduṣṭena svatantreṇa pittena janitā ityarthaḥ | yathā ūṣa(oṣa)coṣādayaḥ
| catvāriṃśadityasya vivaraṇamāha | tatra dhūmodgāro dhūmāyanaṃ dhvāidhīti
śabdavācyaḥ, mukhāddhūmodgiraṇamiva bhavati| śirogrīvāmukhatālubhyaḥ dhūmasya
udgiraṇaṃ niḥsaraṇam | vidāho viśeṣāduṣo dāhaḥ | atra vidāhaśabdena
uṣādidāhaḥ| teṣāṃ ṣaṇṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ pittajanyatvāt | uṣādidāhalakṣaṇaṃ ca
- ‘dāhaḥ sarvāṅgasantāpa uṣaḥ sasvedatā'ratiḥ | yaḥ kvāpi dehāvayave coṣaḥ
syādagnineva saḥ || pāṇipādāṃsamūleṣu vidāho vividho mataḥ | dāhastu
mukhatālvoṣṭhe davathuścakṣurādiṣu | koṣṭhadāhontradāhaḥ syāddehadāha uṣo
mataḥ’ iti | sarve'pi pittoṣmajāḥ | uktaṃ ca - ‘ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro
nāstyūṣmaṇā vinā | tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam’ iti | ata
eva uṣṇāṅgatvaṃ pittajameva | ataḥ saṃgrahe pittavikāreṣu pittavikārāḥ punaḥ
oṣacoṣadāhadavathuvidāhasadāhāḥ tvagdāhontardāha ityuktam | tathāca
matibhramo'tra pittabhava eva na tu vātamadyādijo buddhināśaḥ | nanu pittasya
paktyuṣmadarśanaiḥ kṣuttṛṭruciprabhāmedhādhīśauryatanumārdavairityādinā
śarīropākaraṇādādhikyādādhikyaṃ syāditi cenna -‘ūṣmaṇo janmano yasya tata eva
sa sīdati | upaghātastu tenaiva tathā netrasya tejasaḥ’ iti nyāyāt
pittādhikyādvuddhināśa iti sthitam | kāntihāniḥ pittadgdhaśarīratvāt na tu
vātādivat kārśyādi | kaṇṭhaśoṣe mukhaśoṣaśca tayoḥ śuṣkatvaṃ taduṣmaṇaḥ
śuṣkadravatvam | alpaśukratā pittādeva | tiktāsyatā amlavakratvamiti, tikto
nimbādistadvadāsyaṃ | tathā amlāsyatā amlamukhatā | nanu vāgbhaṭe -
‘kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇavarjitaḥ’ ityuktam, iha tu tikta iti
virodhaḥ | maivam - vāgbhaṭoktasya ‘kaṭuḥ syāt kaṭutiktayoḥ’ iti vacanāt tikta
evārthaḥ | ‘kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt’ iti | svedo
gharmastasya srāvaḥ srutiḥ | aṅgapākatāṅgapākatvam | klama iti | ‘yo'nāyāsaḥ
śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | vijñeyaḥ sa klama iti
indriyārthaprabādhakaḥ’ iti | haritavarṇatvaṃ haritavarṇatā ‘deho
haritahāridra’ iti vacanāt | atṛptiḥ tṛptirna bhavati | pītagātratā
pītaśarīratvam | raktasrāvaḥ raktasya sravaṇam | aṅgasya daraṇaṃ vidaraṇam |
lohagandhāsyatā lohaṃ kālāyasaṃ tadvanmukhagandho bhavati | daurgandhyam
aṅgānām | pītamūtratvaṃ haridrābhamūtratvam | aratiḥ sarvatrāprītiḥ |
pītaviṭkatā pītapurīṣatā | pītāvalokanaṃ vastuṣu pītatādarśanaṃ netrādiṣu ca
pītatā | pītadantatā danteṣu pītatvam | śītecchā śītavastuno'bhilāṣaḥ |
pītanakhatā pītanakhatvam | tejodveṣaḥ taijasavastudveṣaḥ | alpanidratā
alpanidratvam | kopaśca pittasyaiva raktakopatā raktajeṣūktatvāt | gātrasādo
gātrasādanam | bhinnaviṭkatvaṃ bhinnapurīṣatā | andhatā netrasyaiva |
uṣṇocchvāsatvamiti tathoṣṇaśvāsaśca | uṣṇatvaṃ mūtrasya ca malasya ceti
dvayorapi auṣṇyaṃ pittabhavatvāt | tathā tamaso darśanaṃ andhakāradarśanam |
tathā pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam | pītāni yāni maṇḍalāni teṣāṃ dṛṣṭiḥ |
niḥsahatvaṃ ca pittasyeti, niḥsahatvaṃ niḥsahatā | iti catvāriṃśat pittarujaḥ
pittajanitā rogā ityarthaḥ || 115-121 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
pittarogasaṃkhyāmāha - athānantaram ihāsmingranthe pittabhavā rogāścatvāriṃśat
uditāḥ kathitāḥ | te tu dhūmodgārādayaḥ | eṣāṃ lakṣaṇaṃ nidānājjñeyam | yadvā
vyatyayājjñeyaṃ yathā dhūmasya udgāraḥ dhūmodgāraḥ; evamapare'pi jñeyāḥ |
satvamuṣṇatvaṃ dehoṣṇatvaṃ mūtrasya malasya ca uṣṇatvam | spaṣṭamanyat
||115-121 ||
kaphasya viṃśatiḥ proktā rogāstandrātinidratā | gauravaṃ mukhamādhuryaṃ
mukhalepaḥ prasekatā ||122 || śvetāvalokanaṃ
śvetaviṭkatvaṃ śvetamūtratā | śvetāṅgavarṇatā śaityamuṣṇecchā tiktakāmitā
||123|| malādhikyaṃ ca śukrasya bāhulyaṃ
bahumūtratā | ālasyaṃ mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā
|| 124 || acaitanyaṃ ca gaditā viṃśatiḥ
śleṣmajā gadāḥ |
Āḍhamalla. atha kapharogasaṃkhyā -
pittajānuktvā kaphajānāha - kaphasyeti | kaphasya śleṣmaṇaḥ sahetuduṣṭasya
janitā rogā viṃśatiḥ, tajjā ityarthaḥ | teṣāṃ vivaraṇamāha - atinidrateti |
nidrālakṣaṇaṃ tu - ‘yadā tu manasi klāntiḥ karmātmā ca klamānvitaḥ | ālasyaṃ
mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā | viṣayebhyo nivarteta tasya nidrāṃ
vinirdiśet’ | ati atyantaṃ nidrā atinidratā | gauravamiti tallakṣaṇaṃ tu -
‘ārdracarmāvanaddhaṃ ca yo gātraṃ manyate naraḥ | tathā guruśiro'tyarthaṃ
gauravaṃ tadvinirdiśet’ | mukhamādhuryaṃ madhurāsyatā | mukhalepaḥ kaphena
liptatā | prasekatā lālāsrāvatā | śvetāvalokanaṃ śvetasya vastuno darśanam |
tathā śvetaviṭkatvaṃ śubhrapurīṣatā | śvetamūtratā śubhramūtratā |
śvetāṅgavarṇatā śvetatvamaṅgasya | śaityam aṅgaśītatā | uṣṇecchā
uṣṇavastuno'bhilāṣaḥ | tiktakāmitā tiktasya kaṭuvastunaḥ kāṅkṣā |
annānabhilāṣaḥ | malādhikyaṃ malasyādhikyatā atiśukratā śukrasya bāhulyam |
bahumūtratā mūtrasya bahupravṛttiḥ | ālasyamiti | tallakṣaṇaṃ tu
-‘samarthasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate’ iti | mandabuddhitvaṃ
buddhermandatā | tṛptirbhojanānabhilāṣaḥ | ghargharavākyatā ghargharaśabdatvam
| acaitanyaṃ caitanyaṃ jñānaṃ tadrahitatvaṃ jaḍatā kapharuddhasrotasāṃ rodhāt
| iti śleṣmarogā viṃśatirvyākhyātāḥ
|| 122-124||
Kāśīrāma Vaidya. kaphasya viṃśatirogāḥ
proktāḥ te atinidratādayaḥ, gauravaṃ dehasya prasekatā mukhasrāvaḥ |
spaṣṭamanyat || 122-124 ||
raktasya ca daśa proktā vyādhayasteṣu gauravam
||125|| raktamaṇḍalatā raktanetratvaṃ
raktamūtratā | raktaniṣṭhīvanaṃ raktapiḍakānāṃ ca darśanam
|| 126 || auṣṇyaṃ ca pūtigandhatvaṃ pīḍā
pākaśca jāyate |
Āḍhamalla. atha raktajānāṃ rogāṇāṃ
vivaraṇamāha - raktasyeti | raktasya rudhirasya vyādhayaḥ munibhirdaśa proktāḥ
| teṣu vyādhiṣu gauravaṃ kaphajamiva raktasyānurūpatayā bhavati | tathā
raktamaṇḍalatā āraktamaṇḍalotpattiḥ tathā raktanetratvam āraktalocanatā |
tathā raktamūtratā raktamūtratvaṃ tasya raktajanyatvāt | raktaniṣṭhīvanaṃ
raktamiśritaniṣṭhīvanaṃ raktasyaiva vā niṣṭhīvanam | tathā raktapiḍakānāṃ ca
darśanam | raktajā āraktā vā piḍakāḥ kṣudrasphoṭāḥ teṣāṃ darśanam | auṣṇyam
uṣṇatvaṃ raktasyāpi taijasatvāt | pūtigandhatvaṃ durgandhatā sā tu
raktajaivātra grāhyā natvanyajā | tadvat pīḍāpi | tathā pākaśca māṃsādīnāṃ
raktasya vā | iti daśa raktajā rogā vyākhyātāḥ
|| 125 || 126 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha raktarogasaṃkhyā
- atha raktasya rudhirasya vyādhayaḥ proktāḥ kathitāḥ te gauravādayaḥ gauravaṃ
dehasya raktapiḍakānāṃ raktapiḍakākārāṇāṃ darśanaṃ, spaṣṭamanyat
||125||126||
catuḥsaptatisaṃkhyākā mukharogāstathoditāḥ
|| 127 ||
Āḍhamalla. upadeśakrameṇaiva
mukharogāṇāṃ vivaraṇamāha - catuḥsaptatisaṃkhyākā iti | mukhe bhavā rogā
mukharogāḥ | āyatanasamudāyasya tadadhiṣṭhitatvānmukhasyātra grahaṇam | yataḥ
- mukharogāḥ samākhyātāḥ saptasyāyataneṣu ca’ iti | āyatanāni sthānāni yathā
dantauṣṭhadantamūlajihvākaṇṭhatālusarvagatānīti
||127||
Kāśīrāma Vaidya. atha mukharogasaṃkhyā
- uditā mukharogāścatuḥsaptatisaṃkhyātāḥ | teṣāṃ vivaraṇaṃ kriyate tatrādau
teṣu || 127 ||
teṣvoṣṭharogā gaṇitā ekādaśamitā budhaiḥ | vātapittakaphaistredhā
tridoṣairasṛjā tathā || 128 || kṣataṃ
māṃsārbudaṃ caiva khaṇḍoṣṭhaṃ ca jalārbudam | medo'rbudaṃ cārbudaṃ ca rogā
ekādaśa smṛtāḥ || 129||
Āḍhamalla. sarvarogeṣu prathamata
oṣṭharogānāha - teṣviti | ekādaśetyādi | vātapittakaphaiḥ kṛtvā trayo bhedāḥ |
tadyathā - karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau | dālyete
paripāṭyete oṣṭhau mārutakopataḥ || ācitau piḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ
| sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ || savarṇābhistu cīyete
piḍakābhiravedanau | bhavatastu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū’ || iti |
tridoṣairiti militadoṣatrayeṇa caturtho bhedaḥ | yaduktam -‘sakṛt kṛṣṇau sakṛt
pītau sakṛt śvetau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāvanekapiḍakānvitau’ iti |
asṛjā raktena pañcamo bhedaḥ raktopasṛṣṭatvāt | yataḥ - kharjūraphalavarṇābhiḥ
piḍakābhirnipīḍitau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau’ iti |
kṣatamityabhighātajam, tena kathaṃbhūtau ? yathā - ‘kṣatajābhau vidīryete
pāṭyete cābhighātataḥ’ iti | nanu kṣatādeva doṣaprakopaḥ syāt tena
doṣāntargata eva kṣatajo bhedaḥ kimiti na paṭhitaḥ ? yato bhojenoktatvāt
‘kṣatāvabhihitau vāpi raktāvoṣṭhau savedanau | bhavataḥ
saparisrāvikapharaktapradūṣitau’ iti | ucyate vātādikaḥ kevalaḥ
svakaraṇakupitaḥ, atra tu abhighātāt kṣubhyate tenābhighātanidānatvāt
dvayorabheda ityadoṣaḥ | māsā-
rbudamityarbudākāratvānmāṃsapiṇḍavadudgatāvoṣṭhau bhavataḥ iti | yaduktam -
‘gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrcchanti
narasyobhayato mukhāt’ iti | khaṇḍauṣṭha iti | khaṇḍauṣṭhaḥ kṣatabhedaḥ
syādityādinā | atra khaṇḍitauṣṭhaikadeśatvādbhinnaḥ
kadāciddoṣajavraṇavikṛtibhāvādvā bhinnastatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenoṣṭho
dvidhā kṛtaḥ | jalārbudamiti | jalabudbudākāraṃ jalārbudam | yaduktam -
‘jalavadudgato vātaḥ kaphādoṣṭhe jalārbudam’ iti | yaduktam
-atrārbudatrayamarbudavat jñātavyam | tatra medorbudo yathā -
‘sarpirmaṇḍapratīkāśo medasā kaṇḍarau gurū | svasthaḥ sphaṭikasaṃkāśamāsrāvaṃ
sravato bhṛśam | tayorvraṇaṃ na saṃrohenmṛdutvaṃ ca na gacchati’ iti
|| 128 || 129 ||
Kāśīrāma Vaidya. oṣṭharogā ekādaśa
tānāha - ityekādaśa oṣṭhajāḥ || 128 || 129
||
dantarogā daśākhyātā dālanaḥ kṛmidantakaḥ | dantaharṣaḥ karālaśca dantacālaśca
śarkarā || 130 || adhidantaḥ śyāvadanto
dantabhedaḥ kapālikā | tathā trayodaśamitā dantamūlāmayāḥ smṛtāḥ
|| 131 || śītādopakuśau dvau tu
dantavidradhipuppuṭau | adhimāṃso vidarbhaśca mahāsauṣirasauṣirau
|| 132 || teṣveva gatayaḥ pañca
vātātpittātkaphādapi | sannipātādgatiścānyā raktanāḍī ca pañcamī
|| 133||
Āḍhamalla. atha dantarogānāha -
dantarogā daśetyādi | tatra - dālana iti | dālyamāneṣviva rujā bhavati iti
dālanaḥ | yaduktaṃ - ‘dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate | dālano nāma
sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ’ iti | kṛmidantaka iti | kṛmikṛtachidratvena
vedanāviśeṣo yatra bhavati sa kṛmidantakaḥ | yaduktam - ‘kṛṣṇācchidraścalaḥ
srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ | animittarujo vātāt sa jñeyaḥ kṛmidantakaḥ’ iti |
dantaharṣa iti | dantaharṣaḥ svanāmataḥ prasiddhaḥ | tathāhi -
‘śītarukṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ | pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa
nāmataḥ’ iti | karāla iti | karālo viṣamadantakaḥ | visadṛśadanta ityarthaḥ |
yaduktam - ‘śanaiḥ śanaiḥ prakurute vāyurdantasamāśritaḥ | karālān vikaṭān
dantān karālo na sa siddhyati’ iti | dantacāla iti | dantānāṃ cālanaḥ |
mādhavena tu ‘hanumokṣa’ iti paṭhitaḥ | tadyathā - ‘vātena taistairbhāvaistu
hanusandhivisaṃhataḥ | hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ’ iti |
visaṃhata iti | hanusandhibhyaḥ kiñciccalitaḥ | ata eva suśrute
dantadeśasāmīpyāddantapīḍanāccāyaṃ paṭhitaḥ | śarkareti | śarkarā vālukā
tadvaddantarogo bhavati | yataḥ - ‘malo dantagato yastu kaphamārutaśoṣitaḥ |
śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā’ iti | eke dantānāṃ guṇahārī ceti
paṭhanti | adhidanta iti | adhidanto adhikadantaḥ ‘khalīvardhana’ iti
saṃjñāntare | yaduktam - ‘mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ |
khalīvardhanasaṃjño'sau jāte ruk ca praśāmyati’ iti | śyāvadanta iti nīladanta
iti vā | yathoktam - ‘asṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ | śyāvatāṃ
nīlatāṃ vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ’ iti | dantabheda iti | dantabhedo
bhañjanakasaṃjñāntare tīvrarujākaratvāt | yataḥ - vakraṃ vakraṃ bhavedyasmin
dantabhaṅgaśca tīvraruk | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñakaḥ’ iti |
kapāliketi | malasaṃhitadantāvayaveṣu kāṭhinyāt kapālatulyeṣu śīryatsu
dantamūleṣveva śarkaraiva kapālikā kathitā | tathāhi -‘kapāleṣviva dīryatsu
dantānāṃ saiva śarkarā | kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī’ iti || tatheti
| mukharogādhiṣṭhitatvāt dantamūlagatarogāstrayodaśasaṃkhyāḥ proktāḥ | tatra -
śītādopakuśāviti | śītāda ityabhighātādinimittaṃ vinā
dantamāṃsaśīryādibhāvenopalakṣitaḥ | tathāhi - ‘śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo
yasyākasmāt pravartate | durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||
dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam | śītādo nāma sa vyādhiḥ
kaphaśoṇitasambhavaḥ’ iti | upakuśa iti | upakuśo dāhapākaveṣṭaḥ | yathā -
‘veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca | yasminnupakuśo nāma
pittaraktakṛto gadaḥ’ iti | dantavidradhiriti |
‘dantamāṃsairmalasrāvairbāhyataḥ śvayathurguruḥ | sadāharuk sravedbhinnaṃ
pūyāsraṃ dantavidradhiḥ’ iti | puppuṭa iti | dantapuppuṭasaṃjñaḥ | yataḥ -
‘dantayostriṣu vā yasya śvayathurjāyate mahān | dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ
kapharaktajaḥ’ iti | adhimāsa iti | ‘hānavye paścime dante mahāṃn śotho
mahārujaḥ | lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ’ iti | vidarbha iti |
vidarbho'bhighātaja ityuktatvāt ‘ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān
| bhavanti cañcalā dantāḥ sa vaidarbho'bhighātajaḥ’ iti | mahāsuṣira iti
saṃjñāntaraṃ yathā ‘dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate | yasmin sa
sarvajo vyādhirmahāsauṣirasaṃjñakaḥ’ iti | sauṣira iti tridoṣatvena
māraṇātmako jñeyaḥ | yaduktaṃ bhoje - ‘sadāho dantamūle'pi śothaḥ
pittakaphānilāt | jātaḥ kaphaṃ kṣapayati kṣīṇe tasmiṃstu śoṣitam ||
pravṛddhamaniśaṃ dantāṃstālvoṣṭhamapi dārayet | mahāsauṣira ityeṣa
saptarātrānnihantyasūn’ iti | sauṣira iti prasiddhaḥ | yathā
‘śvayathurdantamūleṣu prajāvān kapharaktataḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauṣiro
nāma nāmataḥ’ iti | teṣu trayodaśavidheṣu dantamūlagate pañcagatayaḥ
pañcanāḍyo doṣādibhedena jñātavyāḥ | yaduktam - ‘dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca
jñeyā yatheritāḥ’ iti | nāḍīvraṇanidānoktā dantagatatvāttallakṣaṇairjñeyā
nāḍyaḥ | atra vātapittakaphasannipātānāṃ tu nimittataḥ |
āganturabhighātastenā'pi raktasya prādurbhāvatvādatra raktaṃ nāḍīgata ityādi |
raktasya prādurbhāvādatra raktanāḍī gaṇitā iti na doṣaḥ
|| 130-133 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha dantarogāḥ - atha
trayodaśadantamūlajāḥ | teṣu dantamūleṣu pañca gatayaḥ pañcagatisaṃjñāḥ
|| 130-133 ||
tathā jihvāmayāḥ ṣaṭ syurvātapittakaphaistridhā | alāsaśca caturthaḥ
syādadhijihvā ca pañcamī || 134|| ṣaṣṭhī
caivopajihvā syāt
Āḍhamalla. tathā jihvāmayāḥ ṣaṭ
syurityādi | tatra | vātāt śākacchadanaprakāśā bhavati, pittāt pītā ca
bhavati, kaphāt gurvī bhavatīti | tathāhi - ‘jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā
bhavecca śākacchadanaprakāśā | pittena pītā paridahyate ca citā saraktairapi
kaṇṭakaiśca || kaphena gurvī bahulā citā ca māṃsocchrayaiḥ
śālmalikaṇṭhakābhaiḥ’ iti | alāso jihvāgataśothenopalakṣita iti | yaduktam -
‘jihvāgato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṃ sa
tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam’ iti | adhijihveti |
jihvopari jāto yaḥ śvayathustenādhijihvā kathitā | yataḥ - ‘jihvāgrarūpaḥ
śvayathuḥ kaphāttu jihvopariṣṭādapi raktamiśrāt | jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga
eṣa vivarjayedāgatapākamenam’ iti | upajihvā ceti | kṣipyāyā agrasadṛśo
jihvātalajāto yaḥ śothastenopalakṣitopajihvā ceti | yaduktam - ‘jihvāgrarūpaḥ
śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktamūla: | lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa
coṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ’ iti
|| 134 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha ṣaṭ jihvārogāḥ
tathāṣṭau tālujā gadāḥ | arbudaṃ tālupiḍakā kacchapī tālusaṃhatiḥ
|| 135 || galaśuṇḍī tāluśothastālupākaśca
puppuṭaḥ |
Āḍhamalla. tatheti |
mukharogasaṃkhyākaraṇatvāt aṣṭau bhedā yathārbudamityādi | arbudamiti
tālvarbudasaṃjñā | tathāca -‘padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ
vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam’ iti | proktaliṅgamityatra pūrvoktādraktārbu-
dādalpalakṣaṇamityarthaḥ | bhoje tat śleṣmaraktodbhavamiti | tathāhi -
‘uparyeva bhavedvyādhiryathā padmasya karṇikā | pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā
cāpyavasīdati | śleṣmaraktasamutthānaṃ tattālvarbudasaṃjñitam’ iti |
tālupiḍaketi | tāludeśe śothakaratvena piḍakā bhavanti | tantrāntare adhruṣa
iti nāmāntaram | tadyathā ‘śothaḥ stabdho lohitastāludeśeraktājjñeyaḥ
so'dhruṣo rug jvaraśca’ iti | kacchapīti | kacchaponnatapiḍakā tāluni bhavati
sā kacchapīśabdavācyā | taduktam - ‘kūrmotsannāvedanā'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ
kacchapaḥ śleṣmaṇā ca’ iti | tālusaṃhatiriti | tālusaṃhatamāṃsasaṃghātena
kathitaḥ | tathāhi ‘duṣṭaṃ māṃsaṃ nīrujaṃ tālumadhye kaphāt sthūlaṃ
māṃsasaṃghātagāhuḥ’ iti | galaśuṇḍīti vātapūritacarmapuṭakatulyaśothā
galaśuṇḍīśabdavācyā | galaśabdatvena kaṇṭhaśuṇḍīti kecit | yaduktam -
‘śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūle pravṛddho dīrghaḥ śotho dhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇā-
kāsaśvāsabhūtaṃ vadanti vyādhiṃ vaidyāḥ kaṇḍaśuṇḍīti nāmnā’ iti | tāluśotha
iti | tāluśothanāmā vyādhiḥ | tadyathā - ‘śotho'tyarthaṃ dīryate vāpi tālu
śvāsaścograstāluśotho'nilācca’ iti | tāluśothastu pittāditi kecit paṭhanti |
pittasyāpi śothakaratvāt | bhoje'pi vātādeva paṭhitaḥ | yathā - ‘tāluśotho
bhavedvātādvyādhiryaḥ kṣveḍasaṃjñitaḥ’ iti | tālupāka iti | tāluni
pittamevātyarthaṃ pākaṃ karoti | yaduktam - ‘pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ
tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti’ iti | puppuṭa iti | tālupuppuṭaḥ kathitaḥ |
tāluśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ | yaduktam - ‘nīruk sthāyī kolamātraḥ
kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe’ iti
|| 135 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāṣṭau tālurogāḥ
galarogāstathākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ
|| 136|| vātarohiṇikā pūrvaṃ dvitīyā
pittarohiṇī | kapharohiṇikā proktā tridoṣairapi rohiṇī
|| 137|| medorohiṇikā vṛndo galaugho
galavidradhiḥ | svarahā tuṇḍikerī ca śataghnī śāluko'rbudam|| 168||
gilāyurvalayaścāpi vātādgaṇḍaḥ kaphāttathā | medogaṇḍastathaiva
syādityaṣṭādaśa kaṇṭhajāḥ || 139 ||
Āḍhamalla. galarogā ityādi |
galopalakṣitatvena kaṇṭharogatvapratītiḥ | tatra pañcānāṃ rohiṇīnāṃ
sāmānyalakṣaṇaṃ kaṇṭhādhaḥ palāṅkurāḥ sambhavatītyādinā darśitam | yathā -
‘gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam |
pradūṣya māṃsaṃ galarodhinoṅkurān sṛjanti yā sāsuharā hi rohiṇī’ iti | yadyapi
sarvā rohiṇī sannipātajā tathāpyutkarṣādibhedena vātajādivyapadeśaḥ,
vyastalakṣaṇatvācca | tadyathā - ‘jihvā samantādbhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ
kaṇṭhanirodhanāḥ syuḥ | tāṃ rohiṇīṃ vātakṛtāṃ vadanti
vātātmakopadravagāḍhajuṣṭām’ iti | pittarohiṇīti | pittajātā rohiṇī
śīghrotthānatvena darśitā | yataḥ - ‘kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā
pittanimittajā tu’ iti | kapharohiṇiketi | kaṇṭhādirodhatvāccirapākā
kapharohiṇīti | yaduktam -‘srotonirodhinyapi medapākā gurvī sthirā sā
kaphasambhavā ca’ iti | tridoṣairapi rohiṇīti | militadoṣatrayeṇa bhavati
sannipātajetyarthaḥ | uktaṃ hi - ‘gambhīrapākinyanivāryavīryā tridoṣaliṅgā
tritayotthitā ca’ iti | medorohiṇiketi | ‘duṣṭamedojanitarohiṇīti | eke
meda:sthāne raktā rohiṇiketi paṭhanti sarvatra pratipāditatvāt| tathāhi -
‘sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu’ iti |
itararohiṇyapekṣayā'tra susādhyatvamuktam | vṛnda iti | vṛttaṃ samunnataṃ
śothakaraṃ yaḥ kaṇṭhe vṛndarogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ‘samunnataṃ
vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti | taṃ cāpi
pittakṣatajaprakopājjñeyaṃ satodaṃ pavanātmakaṃ ca’ iti | galaugha iti |
kaṇṭhāvarodhādgalaughasaṃjñaḥ sa ca śotho'tra galāvarodhī kathitaḥ | tathāhi -
‘śotho mahānannajalāvarodhī28
tīvrajvaro vāyugaternihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale malaughaḥ
parikīrtito'sau’ iti | atimahattvādudānavāyorgatinirodhaka ityarthaḥ |
galavidradhiriti | vidradhivadgale śotho galavidradhiśabdavācyaḥ| yataḥ -
‘sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śotho rujo yatra ca santi sarvāḥ | sa
sarvadoṣo galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajaśca’ iti | yadyapyayaṃ
sthānādiprabhāveṇa sannipātaja eva, tathāpi cikitsābhedārthaṃ nāmāntareṇa
punaratra grahaṇe na doṣaḥ | svaraheti | svaranāśakatvena svarahā nāma
galarogaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ
śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt
svaraghnaḥ’ iti | śvasanāditi vātāt | tuṇḍikerīti | tuṇḍikerīti
vanakārpāsīphalaṃ tattulyaśothatayā tuṇḍikerī kathitā | tantrāntare
kaṇṭhaśālūketi nāmnā sā pratipāditā | yataḥ - ‘kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo
granthirgale kaṇṭakaśūkabhūta: | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ
kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||’ iti | śataghnī ceti | śataghnī pāṣāṇaśilā,
tattulyo rogaḥ śataghnīśabdavācyaḥ | ‘ayaḥkaṇṭakasaṃchannā śataghnī mahatī
śilā’ ityādivacanāt | tadākāratvāt atrāpi māṃsaprarohopalakṣitā śataghnīti |
yaduktam - ‘vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citātimātraṃ piśitaprarohaiḥ |
nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā’ iti | śāluka iti
| śāluko'tra galaroge vidāriketi nāmnā paṭhitaḥ | vadanasambandhatvādatra
śālukavyapadeśaḥ | tadyathā - ‘sadāhatodaṃ śvayathuṃ saraktamantargale
pūtiviśīrṇamāṃsam | pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena
śete’ iti | arbudamiti | arbudākārā piḍakā gale bhavati ityarbudarogaḥ |
ayameva māṃsatāna ityanyatra pratipāditaḥ | yataḥ - ‘pratānavān yaḥ śvayathuḥ
sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatāna kathito'valambī prāṇapraṇut
sarvakṛto vikāraḥ’ iti | eke'rbudamevaikavṛndeti nāmnā pratipādayanti | apāko
mṛduśothatvāt | yataḥ - ‘vṛttonnato'ntaḥśvayathuḥ sadāhaḥ
sakaṇḍuro'pākamṛdurguruśca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau
vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ’ iti | gilāyuriti | āmalakāsthimātrā yā gale
granthiḥ sa gilāyuśabdavācyo rogaḥ | tathāhi - ‘granthirgale
tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuk syātkapharaktamūrtiḥ | saṃlakṣyate
saktamivāśanaṃ ca saśastrasādhyastu gilāyusaṃjñaḥ’ iti | valaya iti | valayo
galarogaviśeṣaḥ | yathā - ‘balāsa evāyatamunnataṃ ca śothaṃ karotyannagatiṃ
nivārya | taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti’ iti |
atha galarogeṣu tridhā gaṇḍānāha - eko vātagaṇḍaḥ kaphāt tatheti kaphagaṇḍaḥ,
tathaiva medogaṇḍa iti | galasthānatvādatra galagaṇḍatrayamuktam | anyatra
gaṇḍamālāyāṃ galagaṇḍaḥ paṭhitaḥ tatra bhinnacikitsāviṣayatvāt |
śārṅgadharācāryeṇa nāmasaṃgrahādatraiva gṛhītaḥ na tu gaṇḍamālāgaṇanāyām
ityadoṣaḥ | eteṣāṃ rūpaṃ tu tantrāntarādboddhavyamiti
|| 136-139 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāṣṭādaśa galarogāḥ
mukhāntaḥsaṃbhavā rogā aṣṭau khyātā maharṣibhiḥ | mukhapāko
bhavedvātātpittāttadvatkaphādapi
|| 140 || raktāya sannipātācca
pūtyāsyordhvagadādapi | arbudaṃ ceti mukhajāścatu:saptatirāmayāḥ
|| 141 ||
Āḍhamalla. mukhāntaḥsaṃbhavā roga iti |
yadyapi mukhāntarbhavarogā dantajihvādigatāḥ kathitāḥ, tathāpi mukhada-
ntauṣṭhādisaptasthānānāṃ yugapadvyāpakatayā mukhapākasaṃjño rogaḥ pratītaḥ |
ata eva tantrāntare sarvasara itisaṃjñayā- 'bhihitaḥ | sarvamukhesmin saratīti
sarvasaraḥ | yaduktam - ‘sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ
sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaiḥ piḍakaiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi
sapittakopāt || avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena’
iti | kecidvidehoktaṃ raktajasarvasaralakṣaṇaṃ paṭhanti | yathā - ‘raktena
pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasaṃjñaḥ’ iti | sannipātācceti |
militadoṣatrayeṇa pañcamo mukhapākabhedaḥ | pākatve vikṛti (viṣama)
samavāyārabdhaliṅgatvāt sa sannipātajo vyapadeśaḥ | yataḥ ‘vātādṛte nāsti rujā
na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ | tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti
śophāstribhireva doṣaiḥ’ iti | pūtyāsya iti durgandhāsyaḥ prasiddhaḥ |
ūrdhvaguda iti mukharogaviśeṣaḥ | sarvatrāśīrṇamāsatvenābhyantaragudākāravat |
tenordhvagudākāratvena saptamo bhedo'tra darśita iti na doṣaḥ | anyatra
pittajāntargata eva | arbudamiti | arbudavat mukharogaḥ | arbudaśca
sarvagatatvāda- traivāntarbhavatīti na doṣaḥ | tadākārapiḍakātvenāṣṭamaḥ
pratipāditaḥ | tantrāntare kaphaje'ntargataṃ darśitam | iti kathitaprakāreṇa
mukhajā āmayāḥ rogāścatuḥsaptatiḥ kathitā ityarthaḥ | saptasu sthāneṣviti
śeṣaḥ ||140||
||141||
Kāśīrāma Vaidya. atha mukhāntaḥsaṃbhavā
aṣṭau rogāḥ - ete srāvoṅgapākatā klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītakāyatā
raktadrāvo'ṅgadaraṇaṃ lohagandhāsyatā tathā catuḥsaptatimukhajā apyāmayā rogāḥ
kathitāḥ | nanu nidāneṣu mukhajā rogāḥ pañcaṣaṣṭiruktāḥ, atra catuḥsaptati
statkatham ? ucyate - atra tantrāntaroktatvānnava adhikā jātā ato na doṣaḥ
|| 140 || 141 ||
karṇarogāḥ samākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ |
vātātpittātkāphādraktātsannipātācca vidradhiḥ
|| 142 || śotho'rbudaṃ pūtikarṇaḥ karṇārśaḥ
karṇahallikā | bādhiryaṃ tannikā kaṇḍūḥ śaṣkulī kṛmikarṇakaḥ
||143 || karṇanādaḥ pratīnāha ityaṣṭādaśa
karṇajāḥ ||
Āḍhamalla. karṇarogā iti |
karṇāntamadhikṛtyotpannāḥ tena śaṣkulyavacchinnamadṛṣṭopagṛhītaṃ śrotramucyate
| tatra yadya- pyekadeśagato rogastathāpyavayavatve'pi samudāyopacārāt
karṇavyapadeśaḥ | aṣṭādaśamitā budhairiti | budhairati- pravīṇaiḥ | yena
sarvatantrebhyaḥ saṃvicārya saṃgrahaḥ kṛtaḥ | ata evātra
carakoktakarṇarogacatuṣṭayaṃ doṣabhedena teṣvādau kathitam | tadyathā -
nādo'tiruk karṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāsravaṇaṃ ca vātāt | śothaḥ sarāgo
daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇaṃ ca pittāt |
vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśuklasnigdhastrutiḥ śleṣmabhavo'tiruk ca | sarvāṇi
rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrā'dhikadoṣavarṇaḥ’ iti | raktajasya
pittaje'ntarbhāvaḥ iti tantrāntare | atra tu gaṇanākṛtatvāt pṛthak paṭhitaḥ |
vidradhiriti karṇavidradhiḥ | sa dvividhaḥ | eko'bhighātajaḥ aparo doṣajaśca |
yaduktam - ‘kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavet tathā doṣakṛto'paraḥ
punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravet pratoda- dhūmāyanadāhacoṣavān’ iti | atra
tu āgantukena doṣaprakopatvādeka eva vyapadeśaḥ | śotha iti karṇaśothaḥ|
karṇaśothaprabhṛtīnāmarbudārśasāṃ pūrvoktalakṣaṇairjānīyāt | yaduktam -
‘karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ’ iti | tatra karṇaśothāścatvāraḥ,
vātapittakaphajaraktatvena | evaṃ karṇārśaścaturvidhaṃ
vātapittakaphasaṃnipātabhedena | karṇārbudāḥ saptadhā
vātapittakaphamāṃsamedoraktasaṃnipātabhedāt | śalyasiddhāntena
saṃnipātajamadhikam evaṃ saptārbudam | yataḥ suśrutoktā
aṣṭāviṃśatikarṇagatarogāstenātra likhitā iti na doṣaḥ | pūtikarṇa iti | pūyaṃ
sravatīti pūtikarṇakaḥ | yaduktam - ‘pūyaṃ sravati vā pūti sa jñeyaḥ
pūtikarṇakaḥ’ iti | karṇahalliketi karṇapraviṣṭapataṅgādikīṭatvāt kathitaḥ |
tadyathā - ‘pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi | aratiṃ vyākulatvaṃ
ca bhṛśaṃ kurvanti vedanām | karṇo nistudyate tasya tathā pharapharāyate |
kīṭe carati ruk tīvrā niṣpande mandavedanā’ iti | bādhiryamiti | badhiratā
prasiddhā | tadyathā - ‘yadā śabdavahaṃ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ
śleṣmānvito vāpi bādhiryaṃ tena jāyate’ iti | tantriketi |
tantrikājanyaśabdavadrogastantrikārogaḥ | anyatra karṇakṣveḍa iti
saṃjñayā'bhihitaḥ | yaduktam - ‘vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣopamaṃ svanam |
karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate iti | kaṇḍūriti |
kaṇḍūrapyanyatra karṇagranthiśabdavācyaḥ | yataḥ - ‘mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ
karṇakaṇḍūṃ karoti ca | pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā jāyate karṇagūthakaḥ’ iti |
yadyapi kaṇḍūḥ karṇagūthaśca pṛthaṅnirdiṣṭastathāpyatra śleṣmaśoṣakatvādapi
kaṇḍvādīnāṃ sambhava ityadoṣaḥ | śaṣkulīti | śaṣkulī cātropalakṣaṇaṃ, tena
tadgatavikṛtadoṣatvāt karṇasrāvatvena sarvatra karṇasrāva iti saṃjñayābhihitā
| tadyathā - ‘śiro'bhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavāpi vidradheḥ |
sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilārditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ’ iti | eke
śaṣkulītyanena karṇagūthameva manyante | paraṃ
pūrvācāryairapaṭhitatvādasmābhirapi na paṭhitaḥ| kṛmikarṇaka iti |
karṇakṛmikṛdrogaḥ kṛmikarṇaśabdavācyaḥ | yaduktam - ‘yadā tu
mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavāpi makṣikāḥ |
tadvyañjanatvācchravaṇo nirudhyate bhiṣagbhiruktaḥ kṛmikarṇako gadaḥ’ iti |
kṛmila- kṣaṇatvādayaṃ vikārastridoṣajo jñeyaḥ | tathāca - ‘kṛmiḥ
pittajalonmiśre kothe śoṇitamāṃsaje | jāyante jantavastatra kṛṣṇāstāmrāḥ
sitāruṇāḥ | bhakṣayantīva te karṇaṃ kurvanti vividhā rujaḥ | kṛmikarṇaṃ
vijānīyāt sanni- pātaprakopajam’ iti | karṇanāda iti | yatra vividhasvanān
śṛṇoti sa karṇanāda iti gadaviśeṣaḥ kathitaḥ | yathā -‘karṇasrotaḥsthite vāte
śṛṇoti vividhān svanān | bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanāda: sa ucyate’ iti | na
kevalaṃ bheryādisvanam anyeṣāmapyatra pratipāditatvāt| yaduktaṃ videhe -
‘śirogato yadā vāyuḥ śrotrayoḥ pratipadyate | tadā tu vividhān śabdān
samīrayati karṇayoḥ | bhṛṅgasya krauñcanādaṃ vā kākamaṇḍūkayostathā |
tantrīmṛdaṅgaśabdaṃ vā sāmatūryasvanāṃstathā | gītādhyayanavaṃśānāṃ nirghoṣaṃ
kṣveḍameva vā | aprāmiva patantīnāṃ śakaṭasya ca gacchataḥ | śvasatāmiva
sarpāṇāṃ sadṛśaḥ śrūyate svanaḥ ||’ iti | nanu
karṇanādakarṇakṣveḍayorghoṣakṛtarūpatvāt ko bhedaḥ ? ucyate, karṇanāde
kevalānilajanitān nānāśabdān śṛṇoti | karṇakṣveḍe tu veṇuśabdamiveti niyamāt
pittā- disaṃsṛṣṭavātajanyatvāccetyadoṣaḥ | pratīnāha iti | yathā dravagūtho
mukhaghrāṇavivareṣu pratipadyate tena cārdhāvabhedako bhavati sa
karṇapratīnāhasaṃjñako rogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ‘sa karṇagūtho dravatāṃ yadā
gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa karṇapratināhasaṃjñako
bhavedvikāraḥ śiraso'rdhamedakṛt’ iti | ayameva videhe doṣotkarṣādibhedena
paṭhitaḥ | yaduktam - ‘kaphādvā mārutādvāpi sannipātena vā punaḥ’ iti
|| 142 || 143 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha karṇarogasaṃkhyā
- aṣṭādaśavidhāstānāha - aṣṭādaśa samākhyātāḥ kathitāste vātāderbhedato jñeyāḥ
| nanu nidāne karṇarogā aṣṭāviṃśatiruktāstatkathamatrāṣṭādaśa ? ucyate, atra
karṇapālībhavāḥ sapta bhinnāḥ pañcakarṇamūlajāḥ sarve triṃśadgaṇitāḥ
kutraciduktatvānna doṣaḥ || 142||143 ||
karṇapālīsamudbhūtā rogāḥ sapta ihoditāḥ
||144|| utpātaḥ pāliśoṣaśca vidārī
duḥkhavardhanaḥ | paripoṭaśca lehī ca pippalī ceti saṃskṛtā
|| 145||
Āḍhamalla. karṇapālīti |
karṇaviṣayatvāt karṇapālyastadadhikṛtarogāḥ | karṇapālīsamudbhūtā iti |
karṇavyadhasthānodbhūtā ityarthaḥ | te utpātapālīprabhṛtayaḥ | tadyathā -
‘gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi | śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo
dāhapākarujānvitaḥ | rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ’ iti |
śoṣaśceti | karṇapālīśoṣaṇāt śoṣaḥ vikṛtānilatvāt | vidārīti | vidārīva
vidārīrogaḥ pālyāṃ bhavati sa prasiddha eva | duḥkhavardhanatvāt
du:khavardhana iti | tathāhi - ‘saṃvardhamānaḥ sahasā duḥkhakaṇḍūrujānvitaḥ |
śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ’ | paripoṭaśceti | paripoṭavat
paripoṭaḥ | yaduktam - ‘saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasātipravardhite | karṇaśotho
bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt
paripoṭakaḥ’ iti | lehī ceti| māṃsalehanāllehī rogaḥ nirmāṃsakārītyabhiprāyaḥ
| ata eva tantrāntare parilehīśabdavācyaḥ | yaduktam -‘kaphā'sṛkkṛmayaḥ
kruddhāḥ sarṣapābhā visāriṇaḥ | kurvanti piḍakāṃ pālyāṃ kaṇḍūdāharujānvitām |
kaphāsṛkkṛmisaṃbhūtaḥ sa visarpannitastataḥ | lihet śaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti
sā smṛtā’ iti | pippalī ceti | pālyāṃ śothaḥ pippalīśabdavācyaḥ | tantrāntare
ayamevonmanthasaṃjñaḥ | tadyathā - ‘karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ
prakupyati | kaphaṃ saṃgṛhya kurute śothaṃ stabdhamavedanam | unmanthakaḥ
sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ’ iti
|| 144 || 145 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
karṇapālīrogasaṃkhyā - iha karṇapālīsamudbhūtā utpātapālyādayo rogāḥ sapta
uditāḥ kathitāḥ ||144||145||
karṇamūlāmayāḥ pañca vātātpittātkaphādapi | sannipātācca raktācca -
Āḍhamalla. karṇamūlāmayānāha -
karṇamūlāmayāḥ pañcetyādi | karṇamūlarogaḥ saṃnipātajvare upadravarūpatvena
darśitaḥ sa ca piḍakākṛtiḥ | tadyathā - ‘saṃnipātajvarasyānte karṇamūle
sudāruṇaḥ | śothaḥ saṃjāyate tena kaścideva vimucyate’ iti |
vātādīnāmutkarṣādibhedena pañca bhedā jñeyāḥ | karṇamūlasambandhādatra
karṇarogagaṇanāyāṃ paṭhito na doṣaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
karṇamūlarogasaṃkhyā - karṇamūlāmayāḥ pañca bhavanti te vātādibhedato jñeyāḥ
||
tathā nāsābhavā gadāḥ || 146 || aṣṭādaśaiva
saṃkhyātāḥ pratiśyāyāstu teṣvapi | vātātpittāttātkaphādraktātsannipātena
pañcamaḥ || 147|| apīnasaḥ pūtināso nāsārśo
bhraṃśathuḥ kṣavaḥ | nāsānāhaḥ pūtiraktamarbudaṃ duṣṭapīnasam
|| 148 || nāsāśoṣo ghrāṇapākaḥ pūyasrāvaśca
dīptakaḥ |
Āḍhamalla. tathā nāsābhavā gadā ityādi
| tatheti indriyādhiṣṭhitarogagaṇanāsambandhāt | nāsābhavā rogā aṣṭādaśa
samākhyātāsteṣvādau pañcadhā pratiśyāyamāha - taduktaṃ carake - ‘ghrāṇamūle
sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva ca | mārutādhmātaśiraso mārutaṃ śyāyate
prati’ iti || pañcadheti pañcaprakāraḥ, sa tu vātādidoṣabhedena bhavati |
teṣāṃ keṣāṃcit jñāpanārthaṃ lakṣaṇānyāha – yaduktam - ‘ānaddhā pihitā nāsā
tanusrāvaprasekinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayorapi |
kṣavapravṛttiratyarthaṃ vakravairasyameva ca | bhavet svaropaghātaśca
pratiśyāye'nilātmake’ iti | pittajamāha - ‘uṣṇaḥ sapītaka: srāvo ghrāṇāt
sravati paittike | kṛśo'tipāṇḍuḥ saṃtapto bhavet tṛṣṇānipīḍitaḥ |
sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa mānavaḥ’ iti | kaphajamāha - ‘ghrāṇāt
kaphakṛte śītaḥ kaphaḥ pāṇḍurvrajedbahu: | śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo
bhavedguruśirā naraḥ | kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ’ iti |
raktajamāha - ‘raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ prapadyate | tāmrākṣaśca
bhavejjantururoghātātprapīḍitaḥ | durgandhocchvāsavadanagandhānapi na vetti
saḥ’ iti | atrāpi pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni tulyatvāt
pittaraktayoḥ | yaduktam - ‘pittapra- tiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ’ iti
| saṃnipātajamāha - ‘bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyā'kasmānnivartate | saṃpakvo
vāpyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ’ iti | atra yadyapi doṣatrayaliṅgāni
noktāni tathāpi sarvatrabhavāt jñātavyāni | asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ
sanniti vadanti | tasmādanyatra duṣṭapratiśyāyalakṣaṇaṃ (atidurgandharogāṇāṃ)
na pṛthak likhitam | tadyathā - ‘praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati |
punarānahyate cāpi punarvivriyate tathā | niḥśvāsaścātidurgandhaṃ naro gandhaṃ
na vetti ca | evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam iti | ayaṃ ca
pañcapratiśyāyānāmevāvasthāntaratayā na ṣaṣṭho gaṇanīyaḥ | yataḥ sarve
pratiśyāyā apratikriyamāṇā kālāntareṇa duṣṭatāṃ yāntīti vacanāt | tathāhi -
‘sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ | duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā
bhavanti hi’ iti | apīnasa iti | pīnaso nāsārogaviśeṣaḥ pratiśyāyasamānaliṅga
iti kecit | yaduktam | ‘ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati caiva
nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyet tamapīnasena | taṃ
vānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam’ iti | videhastu
pittaśleṣmajaṃ paṭhati | tadyathā - ‘mātuluṅge citaḥ śleṣmā yadā
pittādvidahyate | tadā'sṛk picchilaṃ nāsā bahusiṃhāṇakaṃ sravet |
sakaṇḍūdāhapākaṃ ca tattu vidyādapīnasam’ iti | yatra pūtivāyurvahati sa
pūtināsasaṃjño rogaḥ kathitaḥ | tathāhi -‘doṣairvidagdhairgalatālumūle
saṃmūrchito yasya samīraṇastu | nireti pūtiṃ mukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ
pravadanti rogam’ iti | doṣairatyantapittakapharaktaiḥ, raktasyāpi
doṣatulyarūpatvāddoṣatvaṃ bahuvacananirdeśatvācca | tathā videhe'pyuktam
-‘kaphapittāsrasaṃmiśraṃ saṃcitaṃ mūrdhni drehinam | vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ
rujāṃ kṛtvā'kṣiśaṅkhajām | tataḥ prasyandate ghrāṇātsaraktaṃ pūtipītakam |
pūtinasyaṃ tu taṃ vidyād ghrāṇakaṇḍūjvarapradam’ iti | nāsārśa iti |
nāsikādijātānā- marśasāṃ cādhimāṃsatvaṃ tena māṃsāṅkuratvasādharmyāt
śastrakṣārāgnisādhyatvācca teṣvarśaḥprayogaḥ kṛtaḥ | yaduktam
-‘doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurānapānādau
kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ’ ityatrādiśabdena
nāsikāśravaṇacakṣurmeḍhranābhiprabhṛtayo gṛhyante | eṣāṃ lakṣaṇāni suśrute
paṭhitāni | ata eva suśrutena nāsārogā ekatriṃśat saṃgṛhītāḥ | tadyathā -
‘arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'rśaścaturvidham | caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ
ghrāṇe'pi tadviduḥ’ ityādi || eteṣāṃ vivaraṇaṃ tatraiva jñātavyam |
bhraṃśathuriti | tatra saghano vidagdhaḥ kapha eva liṅgaṃ sa bhraṃśathurnāma
rogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ’prabhraśyate nāsikayorhi yasya sāndro vidagdho
lavaṇaḥ kaphastu | prāk saṃcito mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ
rogamudāharanti? iti | kṣava iti | kṣavaśchikkā, sa tu doṣāgantujabhedena
dvividho bhavati | tadyathā - ’ghrāṇāśrite marmaṇi saṃpraduṣṭo yasyā'nilo
nāsikayā nireti | kaphānuyāto bahuśaḥ saśabdaṃ taṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ
vidhijñāḥ’ iti | āgantujamāha - ‘tīkṣṇopayogādupajighrato vā bhāvān
kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā | sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyuddhāṭite'nyaḥ
kṣavathurnireti’ iti | doṣajāgantuja evātra gaṇanīyaḥ | nāsānāha iti |
ānahyate ityānāhaḥ nāsāpratināha ityarthaḥ| yaduktam - ‘ucchvāsamārgaṃ tu
kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharanti’ iti | videhe'pyuktam, yathā -
‘kaphāvṛto yadā vāyuryasya ghrāṇe ca tiṣṭhati | vṛṇotīva tadā ghrāṇaṃ sa
pratīnāha ucyate’iti | pūtiraktamiti | pūyaraktamiti pāṭhāntaram
doṣāgantujabhedāt pratipāditam | yaduktam - ‘doṣairvidagdhairathavāpi
jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ | nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ
pūyaraktaṃ pravadanti rogam’ iti | arbudamiti | nāsārbudaṃ prasiddham |
suśrute tu ekatriṃśadgaṇanāpūrṇanāya saptadhārbudhasya saṃgrahaḥ | tatra.
vātapittakaphamāṃsaraktamedobhavatvena ṣaḍvidhamarbudaṃ śālākyaprasiddham |
videhena sannipātajamadhikamuktam | evaṃ saptavidhamarbudaṃ nāsārogeṣu
suśrutenoktam | atra tu nāmamātreṇaiva kṛtārthatvāt | duṣṭapīnasamiti |
pīnasaṃ nāsāroge prasiddham | duṣṭatvamatra vikṛtadoṣārabdhatvāt | ata eva
pakvāmabhedena dvividhamityācakṣate | tadyathā
-‘śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ kharaḥ |
kṣāmaḥṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam’ iti | pakvalakṣaṇamāha
-‘āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajati | svaravarṇaviśuddhiśca
paripakvasya lakṣaṇam’ iti | nāsāśoṣa iti | nāsāyāṃ śoṣo'tra pariśoṣaḥ |
yaduktam - ‘ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca |
kṛcchrocchvasedūrdhvamadhaśca janturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ’ | atra
pratapta ityanena ca raktapitte'pi gamyate videhoktatvāt | yataḥ ‘vātapittaṃ
yadā ghrāṇaṃ kapharakte viśoṣayet | tadā kṛcchrocchvasejjanturnāsā śuṣkā
vidīryate | sravatkīrṇeva cūrṇena nāsāśoṣaṃ tu taṃ viduḥ’ iti | ghrāṇapāka iti
| ghrāṇapāko nāsāpākaḥ sa ca vraṇa ityupalakṣita ityabhiprāyaḥ | yaduktam -
‘ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ | taṃ
nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavāpi yatra’ iti | pūyasrāva iti |
pūyasrāvo nāsāsrāvaḥ | tadyathā - ‘ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet
srāvamudāharettam’ (iti) videhe'pi ‘srotaḥ śṛṅgāṭake śleṣmā citaḥ
kleditamūṣmaṇā | viśeṣāt syandate rātrau nāsāsrāvaṃ tu taṃ viduḥ’ iti |
dīptakamiti | yatra prajvaliteva nāsā bhavati | tathācoktam -‘ghrāṇe bhṛśaṃ
dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ | nāsā pratapteva ca yasya
jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti’ iti | videhe'pi yathā - ‘dhūmāyate yadā
nāsā balāt kṛṣyati dahyate | niścaret tata ucchvāso vyādhiṃ taṃ dīptamādiśet’
iti || 146-148 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāsārogasaṃkhyā -
tathā tena prakāreṇa nāsābhavā gadā aṣṭādaśaiva saṃkhyātāḥ te pratiśyāyādayaḥ
| nidāne ekaviṃśatināsārogā uktā atrāṣṭādaśeti taccintyam
|| 146-148 ||
tathā daśa śirorogā vātenārdhāvabhedakaḥ
|| 149 || śirastāpaśca vātena pittapīḍā
tṛtīyakā | caturthī kaphajā pīḍā raktajā sannipātajā
||150|| sūryāvatācchiraḥkampātkrimibhiḥ
śaṅkhakena ca |
Āḍhamalla. tathā daśa śirorogā ityādi |
tathetyūrdhvajatrugatarogaprastāvāt daśa śirorogāḥ kathitāḥ | śirorogaśabdena
śirogataśūlarūpā rujo'bhidhīyante | ata eva śirorogā ityucyante |
teṣvardhāvabhedakamāha - ardhāvabhedako'rdhaśirovyathārūpa ityarthaḥ |
tadyathā - ‘kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ gṛhītvā śiraso'nilaḥ | manyā-
bhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām | śastrāraṇinibhāṃ kuryāt tīvrāṃ
so'rdhāvabhedakaḥ | nayanaṃ cāthavā śrotrama- tivṛddho vināśayet’ iti | nanu
suśrute tvayaṃ doṣajaḥ paṭhitaḥ | yathā - ‘yasyottamāṅgaṃ rujate'rdhamātraṃ
bhedabhramamohaśūlaiḥ | pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttamardhabhedaṃ
tritayādvyavasyet’ iti | tat kathaṃ vātenaiva darśitaḥ ? ucyate,
vātaprakopādatra pittakaphau tasyā'nubandhau boddhavyau | yataḥ - ‘ekaḥ
prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ ityādi |
vikṛtiviṣayasamavāyārabdhatvānnirdeśa ityadoṣaḥ | tathāhyuktam - ‘sarva eva
śirorogāḥ sannipātasamudbhavāḥ | oṣadhyādyaiśca balibhiḥ kīrtitāstadvidā daśa’
iti | śirastāpaśceti | ayaṃ ca vātena bhavati | śirastāpaḥ śiroruk |
tantrāntare vātajo'yaṃ śiroroga ityarthaḥ | yaduktam - ‘yasyānimittaṃ śiraso
rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiḥ praśamaśca yatra
śirobhitāpaḥ sa samīraṇena’ iti | pittāt pīḍeti | śira:pīḍā pittaprakopādapi
bhavati| ayaṃ tṛtīyo bhedaḥ | yadyathā - ‘yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ tathaiva
bhavecchiro dhūpyati cākṣināsam | śītena rātrau ca bhavecchamaśca śirobhitāpaḥ
sa ca pittakopāt’ iti | caturthī kaphajā pīḍeti | śirasi kaphajā pīḍā bhavati
sa caturtho bheda ityabhiprāyaḥ | tadyathā - ‘śiro bhavedyasya kapho'vadigdhaṃ
guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śirobhitāpaḥ
sa kaphaprakopāt’ iti | raktajeti | atra raktajā pīḍā kathitā | ‘raktātmakaḥ
pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca’ iti | sannipātajeti |
tridoṣajanitāpītyarthaḥ | tadyathā - ‘śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi
liṅgāni samudbhavanti’ iti | sūryāvartāditi | sūryāvartādityanena pīḍā kathitā
| sā ca ruk sūryapravṛttau bhavati sūryā'pagame vinivartate sa
sūryāvartaśabdavācyo rogaḥ | tathāhi - ‘sūryodayaṃ yā
pratimandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham | vivardhate cāṃśumatā
sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca | sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ
sūryāpavartaṃ tamudāharanti’ iti | śiraḥpākāditi | śiraḥpākādevāsṛgvasādīnāṃ
saṃkṣayeṇa śirasi pīḍā bhavatītyabhiprāyaḥ | ata eva suśrute - kṣayajo vikāra
iti paṭhitaḥ | yataḥ ‘asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṃkṣayeṇa |
kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujātimātram ||
saṃsvedanaiśchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti’ iti| ayaṃ
videhe'pi paṭhyate - ‘śūnyaṃ bhramati tudyeta śirovibhrāntanetratā | mūrcchā
gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake’ iti | kṛmibhiriti | śirasi kṛmijā pīḍā
bhavati iti | yaduktam - ‘nistudyate yasya śiro'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ
sphuratīva cāntaḥ | ghrāṇācca gacchedrudhiraṃ sapūyaṃ śiro'bhitāpaḥ kṛmibhiḥ
sa ghoraḥ’ iti | tathaivāha carakaḥ - ‘kṛmīṇāṃ darśanena ca’ iti |
śaṅkhakeneti | śaṅkhadoṣeṣu duṣṭā doṣāḥ śothatvena rujāṃ kurvantītyanena
śaṅkharogo vācyaḥ | tadyathā -‘pittaraktā'nilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ
| tīvrarugdāharāgaṃ vā śothaṃ kurvanti dāruṇam | sa śiroviṣavadvegānnirudhyāśu
galaṃ tathā | trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param | tryahājjīvati
bhaiṣajyaṃ pratyadhyeyaṃ samācaret’ iti | evaṃ suśrutoktā daśa śirorogāḥ
pratipāditāḥ | mādhavācāryeṇa tu svasaṃgrahe'nantavāto'dhikaḥ paṭhitaḥ |
tantrāntaradarśanāt | tadyathā - ‘doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ saṃpīḍya
ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām | kurvanti yo'kṣidhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu
viśeṣataśca || gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān
| anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram’ iti | sarvatra
sarvajeṣu pratipāditatvāt atrāpi na gaṇitaḥ
|| 149 || 150 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śirorogasaṃkhyā -
tathā daśa śirorogā uktāḥ te ardhabhedakādayaḥ | nidāne ekādaśa
śirorogāstaccintyam || 149 || 150 ||
tathā kapālarogāḥ syurnava teṣūpaśīrṣakam
||151|| aruṃṣikā vidradhiśca dāruṇaṃ
piḍikā'rbudam | indraluptaṃ ca khalatiḥ palitaṃ ceti te nava
|| 152 ||
Āḍhamalla. tathā kapālarogāḥ syurnava
teṣūpaśīrṣakamityādi | śīrṣakasamīpe śīrṣakavat yaḥ śothaḥ sa upa-
śīrṣakaśabdavācyaḥ | nīrukśophatvādupaśīrṣakaḥ | yaduktam - ‘kapāle pavane
duṣṭe garbhasthasyā'pi jāyate | savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam’
iti | aruṃṣiketi | aruṃṣīti vraṇāni kathitāni | tānyapi śirasi bhavanti |
tadyathā - ‘aruṃṣi bahuvakrāṇi bahukledīni mūrdhani | kaphā'sṛkkṛmikopeṇa
nṛṇāṃ vidyādaruṃṣikām’ iti | vidradhiśceti | vidradhiḥ prasiddhā | sā tu
mūrdhanyapi bhavati bahirgatamarmāśritatvāt, asyā lakṣaṇaṃ vidradhinidāne
jñātavyam | dāruṇamiti | dāruṇaṃ keśabhūmau bhavati | loke'pi
phyāṃsaśabdavācyo29
roga viśeṣaḥ | taduktam -‘dāruṇā kaṇḍarā rūkṣā keśabhūmi: prajāyate |
kaphavātaprakopeṇa vidyāddāruṇakaṃ tu tam’ iti | yadyapi
kaphavātaprakopādityuktaṃ tathāpi atra pittaraktānubandho draṣṭavyaḥ |
yaduktaṃ videhe - ‘yadabhrapaṭalābhāsaṃ sarajaskaṃ śirastvaci | pāruṣyaṃ
jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ || todaiḥ samanvitaṃ vātāt sakaṇḍu gauravaṃ
kaphāt | sapipāsaṃ sadāhārtirogaṃ pittāsrajaṃ tathā’ iti | piḍaketi | śirasi
yāḥ piḍakā bhavanti tāḥ piḍakāḥ rogā kathitāḥ | ayameva kṣudrarogeṣu
irivellikāśabdavācyaḥ| tathāhi - ‘piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarī |
sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām’ iti | atra tu śiraḥsthitatvāt
likhitā iti na doṣaḥ | arbudamiti | arbudavadarbudaṃ vraṇaviśeṣaḥ |
‘gātrapradeśe kvacideva’ ityaniyamācchirasyapi bhavati | tallakṣaṇaṃ tatraiva
boddhavyam | indraluptamiti | indralupto ‘vādipurā’ śabdavācyo romaviśeṣaḥ |
asyaiva paryāyakathanaṃ khālityaṃ ruk ceti | tathāhyuktam – ‘romakūpānugaṃ
pittaṃ vātena saha mūrcchitam | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||
ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasaṃbhavaḥ | tadindraluptaṃ khālityaṃ ruk
ceti ca vibhāvyate’ iti | atra tu indraluptakhālityayoḥ pṛthaggrahaṇaṃ
kārtikācāryavacanāt | tanmate tu indraluptaṃ śmaśruṣu bhavati | khālityaṃ
śirasyeva, ata eva videhavacanādindraluptaṃ strīṇāṃ na bhavati | yaduktam –
‘atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca | avyāyāmaratā yasmānnendraluptaṃ
tataḥ striyāḥ’ iti | evamindraluptaṃ khalatiśca pṛthagatra nirūpitam |
palitamiti | keśānā śuklabhāvena palitamityucyate | tadyathā -
‘krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ
tena jāyate’ iti | tat palitaṃ dvividhaṃ bhavati, akālajanitaṃ kālajanitaṃ ca,
atraivoktatvāt | yataḥ krodhādikṛtena vaikṛtaṃ, pittena punaḥ prākṛtaṃ
palitamiti | anyathā pittoṣmaṇorabhedāt punaruktidoṣaḥ syāt | etena
vaikṛtamakālajaṃ, vaya:kṛtaṃ tu pittenetyarthaḥ | kecidetaccākālajalakṣaṇaṃ
manyante | anyaistribhireva doṣaḥ syāditi kathayanti, tatra śokaśramābhyāṃ
janitavātena śarīroṣmaṇo vikṣepācchirogatatvaṃ tenā'nilo'pi labhyate pittaṃ ca
sākṣādupāttaṃ, śleṣmā'pi keśaśuklatākaraṇako gṛhyate | etena doṣatrayasahitaḥ
śarīroṣmā palitaheturiti vākyārthaḥ | yaduktaṃ carake - ‘tejonilādyaiḥ saha
keśabhūmiṃ labdhvā tu kuryāt palitaṃ narasya | kiṃcittu dagdhvā palitāni
kuryāddharitprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām’ iti
|| 151 || 152 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
kapālarogasaṃravyā - tathā navakapālarogāḥ syu:, te tu upaśīrṣādayaḥ
|| 151 || 152 ||
tathā netrabhavāḥ khyātāścaturnavatirāmayāḥ | teṣu vartmagadāḥ
proktāścaturviṃśatisaṃjñakāḥ
|| 153 || kṛcchronmīlaḥ pakṣmapātaḥ
kaphotkliṣṭaśca lohitaḥ | arunnimeṣaḥ kathito raktotkliṣṭaḥ kukūṇakaḥ
|| 154 || pakṣmārśaḥ pakṣmarodhaśca
pittotkliṣṭaśca pothakī | kliṣṭavartmā ca bahalaḥ pakṣmotsaṃgastathārbudam
|| 155|| kumbhikā sikatāvartma
lagaṇo'ñjananāmikā | kardamaḥ śyāvavartmā ca bisavartmā tathā'lajī
|| 156|| utkliṣṭavartmeti gadāḥ proktā
vartmasamudbhavāḥ | netrasaṃdhisamudbhūtā nava rogāḥ prakīrtitāḥ
|| 157 || jalasrāvaḥ kaphasrāvo
raktasrāvaśca parvaṇī | pūyasrāvaḥ krimigranthirupanāhastathā'lajī
|| 158 || pūyālasa iti proktā rogā
nayanasaṃdhijāḥ | tathā śuklagatā rogā budhaiḥ proktāstrayodaśa
|| 159|| sirotpātaḥ sirāharṣaḥ sirājālaśca
śuklikā | śuklārma cādhimāṃsārma prastāryarma ca piṣṭakaḥ
|| 160 || śirāyāścippiṭaṃ caiva
kaphagrathitako'rjunaḥ | snāyvarma śoṇitārma syāditi śuklagatā gadāḥ
|| 161|| tathā kṛṣṇasamudbhūtāḥ pañca rogāḥ
prakīrtitāḥ | śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ tathā'jakā
|| 162 || śirāsaṃgaśca sarve'pi proktā
kṛṣṇagatā gadāḥ | kācaṃ tu ṣaḍvidhaṃ jñeyaṃ vātātpittātkaphādapi
|| 163 || sannipātācca raktācca ṣaṣṭhaṃ
saṃsargasaṃbhavam | timirāṇi ṣaḍeva syurvātapittakaphaistridhā
|| 164 || saṃsargeṇa ca raktena ṣaṣṭhaṃ
syātsaṃnipātataḥ | liṅganāśaḥ saptadhā syādvātātpittātkaphena ca
|| 165|| tridoṣairupasargeṇa saṃsargeṇāsṛjā
tathā | aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syusteṣu pittavidagdhakam
|| 166|| amlapittavidagdhaṃ ca
tathaivoṣṇavidagdhakam | nakulāndhyaṃ dhūsarāndhyaṃ ratryāndhyaṃ
hrasvadṛṣṭikaḥ
|| 167 || gambhīradṛṣṭirityete rogā
dṛṣṭigatā matāḥ
||118 || (catvāraścādhimanthāḥ
syurvātapittakaphāsrataḥ || 168) abhiṣyandāśca catvāro
raktāddoṣaistribhistridhā | sarvākṣirogāścāṣṭau syusteṣu vātaviparyayaḥ
|| 169 || alpaśopho'nyatovātastathā
pākātyayaḥ smṛtaḥ | śuṣkākṣipākaśca tathā śopho'dhyuṣita eva ca
|| 170|| hatādhimantha ityete rogāḥ
sarvākṣisaṃbhavāḥ |
Āḍhamalla.
tathetyanenendriyasādharmyānnāsāśravaṇādīnāmanantaraṃ netrarogagaṇanārambha
ityabhiprāyaḥ | sā caturnavatisaṃkhyā-kairāmayaiḥ pratipāditā | tadyathā -
‘nava rogā netrasandhau caturviṃśativartmajāḥ | kṛṣṇabhāgagatāḥ pañca
śuklabhāge trayodaśa | ṣaṭ kāce ṣaṭ ca timire aṣṭau dṛṣṭigatā matāḥ |
liṅganāśāstathā sapta catvāraścādhimanthajāḥ | abhiṣyandāśca
catvārastathā'ṣṭau sarvajāḥ smṛtāḥ’ ityatrācāryeṇa saṃgṛhītāḥ | suśrute tu
sthānaviśeṣādeva ṣaṭsaptatiḥ kathitāḥ | yataḥ - ‘nava sandhyāśrayāsteṣu
vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikastu catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||
sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | dvau ca bāhyāśrayāvantau
tvanimittanimittajau || ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ saṃgraheṇa prakīrtitāḥ’ iti |
doṣabhedenā'pi ṣaṭsaptatireva | yadāha suśrutaḥ - ‘taistribhistriṃśaduktāste
kaphenābhyadhikāstrayaḥ | raktajāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ ||
bāhyau punardvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ’ iti | atra
śārṅgadharācāryeṇa yaccaturnavatisaṃkhyāgrahaṇaṃ kṛtaṃ
tannetrarogāntarnetraroganidānatayā pratipāditatvāt | yathā sarvanetrāmayānāṃ
hetubhūto'bhiṣyanda iti | taduktam - ‘vātāt pittāt
kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ
sarvanetrāmayākaraḥ’ iti | suśrute'pi yathā - ‘prāyeṇa sarve nayanā''mayāste
bhavantyabhiṣyandanimittamūlā:’ iti | adhimanthasyāpyabhiṣyandajanyatvam |
yaduktam -‘vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām |
tāvantyastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanā’ iti | tathaiva
dṛṣṭigatarogāṇāmapi timirakācaliṅganāśāśca hetubhūtaparamparayā vyavasthitāḥ |
tadyathā - ‘timiraṃ rāgatāṃ yāti rāgaḥ kācatvameti ca | kācāt saṃjāyate nīlī
tadāndho jāyate naraḥ’ ityādinā | tenā'tra nidānabhūtānāṃ rogāṇāmapi saṃgrahaḥ
kṛta ityadoṣaḥ | eteṣāṃ lakṣaṇāni vakṣyamāṇeṣu netragadeṣu darśayiṣyāmaḥ ||
atha caturnavatinetrarogāṇāṃ vivaraṇamāha - teṣu vartmagadā ityādi | teṣu
pūrvoktacaturnavatisaṃkhyāgadeṣu vartmagadāḥ pakṣmamūlagatarogāḥ | te
caturviṃśatibhedāḥ kṛcchronmīlaprabhṛtayaḥ | tadyathā kṛcchronmīla iti | yatra
kṛcchreṇa mahatā kaṣṭena unmīlanamuddhāṭanaṃ bhavati | ata eva tantrāntare
kuñcanaṃ nāmeti kathayanti | yathā - ‘’vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti malā
yadā | tadā draṣṭraṃ na śakroti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ’ iti | pakṣmaṇāṃ
śātanaṃ bhavati sa pakṣmaghāta iti kathitaḥ | tenānyatra pakṣmaśātaḥ
prasiddhaḥ | yaduktam - ‘vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śātayet | kaṇḍūṃ
dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet’ iti | kaphotkliṣṭa iti |
kaphasyotkliṣṭatvena praklinnavartmatvaṃ janyate tena praklinnavartmeti nāmnā
prasiddhaḥ | tadyathā - ‘arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi |
praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantarā’ iti | etena cakṣuṣyeṇa
pillākhyaṃ paṭhitam | yathā - ‘bhṛśaṃ praklidyate vartma kaṇḍūmanmandavedanam
| vidyāt praklinnavartmeti tat pillaṃ sannipātajam’ iti | lohita iti |
lohitākārāṅkuratvena yathārśastathāyamapi | ata- evānyatra śuṣkārśaḥ kathitam
| tadyathā - ‘dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo hyantarodbhavaḥ |
vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ’ iti | nimeṣa iti
nimeṣasaṃjñayā prasiddhaḥ | yataḥ - ‘nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo
vartmasaṃśrayaḥ | cālayatyakṣivartmāni nimeṣa iti taṃ viduḥ’ iti | ayamapi
videhe asādhyaḥ kathitaḥ | yaduktam -‘nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviśya
vyavatiṣṭhate | atyarthaṃ cālayedvartmanimeṣaḥ sa na siddhyati ||’
raktotkliṣṭa iti raktenotkliṣṭatvādraktārśo'nyatra pratipāditam | yathā - ‘yaḥ
sthito vartmamadhye tu lohito mṛduraṅkaraḥ | tadraktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ
bhinnaṃ pravardhate’ iti | etadasādhyatvena videhe'pi darśitam | yathā -
‘vāyuḥ śoṇitamādāya sirāṇāṃ pramukhasthitaḥ | janayatyaṅkuraṃ tāmraṃ vartmani
cchinnarohaṇam | tacchoṇitārśo'sādhyaṃ syādraktasrāvyatha nīrujam’ iti |
kukūṇako'nyatra bālaroge paṭhitaḥ | bālānāmatīva sambhavatvāt |
akṣigatabhāgenātra gaṇito na doṣaḥ | tadyathā - ‘kukūṇakaḥ
kṣīradoṣācchiśūnāmakṣivartmani | jāyate tena tannetraṃ kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ
| śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikū- ṭanāsāvagharṣaṇam | śakto nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na
vartmonmīlane kṣamaḥ’ iti | pakṣmārśa iti | yatra karkaṭībījasadṛśāḥ piḍakā
vartmano'bhyantarbahiḥ sravanti tat pakṣmārśaḥ kathitam | tathāhi -
‘ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ | ślakṣṇā: kharāśca
vartmasthāstadarśovartma kīrtyate’ iti | sannipātajamidam | tathāca videhaḥ -
‘nīrujā kaṭhinā vartma pakṣmāntarbāhyato'pi vā | piḍakā sannipātena
tadaśovartma kīrtyate’ iti pakṣmarodha iti | pakṣmarodho vartmabandhaḥ
kathitaḥ | yatra śothayogānna yathāvannayanaṃ pidadhāti vartma eṣa
sannipātajaḥ | tathāhi - ‘kaṇḍūmatālpatodena vartmaśothena yo naraḥ | na sa
sat chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmani’ iti | pittotkliṣṭa iti | utkliṣṭaṃ
pittaṃ yatra sa pakṣmaprakopa iti nāmnā prasiddhaḥ | yaduktam - ‘pracālitāni
vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi | ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ janayanti
ca || asite ca site bhāge mūlakośāt patanti hi | pakṣmakopaḥ sa vijñeyo
vyādhiḥ paramadāruṇaḥ’ iti | ayamapi sannipātajo yāpya eva | pothakīti | yatra
sarṣapasadṛśāḥ piḍakā bhavanti sa pothakīśabdavācyaḥ | yathā - ‘srāviṇyaḥ
kaṇḍarā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | piḍakāśca rujāvantyaḥ pothakya iti tāḥ
smṛtāḥ’ iti | śliṣṭavartmeti | vartmanaḥ śliṣṭatvena | aklinnavartma iti
nāmāntaraṃ pakṣmaṇāmasaṃlagnatvāt | tathāhi — ‘yasya dhautānyadhautāni
saṃnahyante punaḥ punaḥ | vartmānyapariklinnāni vidyādaklinnavartma tat’ iti |
eke śliṣṭasthāne kliṣṭavartmeti paṭhanti | tatra kliṣṭatvaṃ
vedanālpayogādavagantavyam | yataḥ - ‘mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma
samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartmeti tadviduḥ’ iti | bahala iti
| yatra tvagvarṇasadṛśyaḥ piḍakā bhavanti tadbahalavarmeti saṃjñayā kathitam |
tathāhi - ‘vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ
sthirābhiśca vidyādbahalavartma tat’ iti | pakṣmotsaṅga iti | vartmana
evābhyantare upari sotsedhā piḍakā jāyate | tenotsaṅgapiḍakānyatra kathitā |
yathā - ‘abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmanaśca yā | sotsaṅgotsaṅgapiḍakā
raktajā sthūlakaṇḍarā’ iti | iyamapi videhagadādharābhyāṃ vartmani eva jātā
darśitā | yadāhatuḥ - ‘vartmotsaṅge'dhare jantoḥ saṃnipātāt prajāyate |
abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ
samantataḥ | utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavedanā | prabhinnā saṃsravet
srāvaṃ kukkuṭāṇḍarasopamam’ iti | arbudamiti | vartmārbudaṃ tacca
granthirūpeṇa sthitam | tadyathā - ‘vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ
granthibhūtamavedanam | ācakṣate'rbudamiti saraktamavilambitam’ iti |
kumbhiketi kumbhāṇḍulatā tadbījatulyā kumbhikā vācyā | anye kumbhīkā
kacchadeśodbhavā dāḍimākāraphalā | tadvījatulyapiḍakā bhidyamānā satī
svayameva pūrṇodarā bhavati | yaduktam -‘vartmānte piḍakā dhmātā bhidyante ca
sravanti ca | kumbhīkābījasadṛśāḥ kumbhīkā: saṃnipātajāḥ’ iti | sikatāvartmeti
| sikatā śarkarā tatsadṛśābhiḥ piḍakābhiścitaṃ yadvartma bhavati tat
sikatāvartmeti kathitam | tadyathā - ‘piḍakābhiḥ
susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā | piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā
vartmaśarkarā iti | alagana iti | yatra vartmamūle kolapramāṇo granthiḥ sa
alagana iti rogaviśeṣaḥ kathitaḥ | tathāca - ‘apākī kaṭhinaḥ sthūlo
granthirvartmabhavo'rujaḥ | sakaṇḍūpicchilaḥ kolapramāṇo'lagano'stu saḥ’ iti |
añjananāmiketi | vartmajā komalā yā piḍakā sā'ñjananāmiketi prasiddhā |
yaduktam - ‘dāhatodavatī tāmrā piḍakā yā tu vartmajā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā
jñeyā sāṃ'ñjananāmikā’ iti | kardama iti | prāguktakliṣṭalakṣaṇameva yadā
pittaṃ militaṃ punaḥ śoṇitaṃ viklinnatvamāpannaṃ bhavati sa vartmakardama iti
kathitaḥ | tathāhi - ‘kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā | tataḥ
klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ iti | śyāvavartmeti | śyāvatvamatra
vātādhikatvena boddhavyam | ata eva vedanānvitamityuktam | tathāhi - ‘vartma
tadvāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam | tadāhuḥ śyāvavartmeti
netrarogaviśāradāḥ’ iti | agnidagdhamiva śyāvatvamityeke | tathāca nimiḥ -
‘duṣṭaśleṣmānilātpittaṃ vartmanoścīyate yadā | agnidagdhanibhaṃ śyāvaṃ
śyāvavartmeti tadviduḥ’ iti | visavartmeti | bisaṃ mṛgālaṃ
tacchidrākārachidrānvitaḥ śotho vartmamūle bhavati tadvisavartmeti nāma
kathitam | taduktam - ‘trayo doṣā bahiḥ śothaṃ kuryuśchidrāṇi vartmano: |
prasravantyantarudakaṃ visavadvisavartma tat’ iti | alajīti | yadyapyalajī
vakṣyamāṇasandhigatarogeṣu darśitā tathāpyatra prasaṃgāt prasiddhiṃgatatvāt
pakṣmasandhāvapi bhavatītyadoṣaḥ| yaduktam - ‘vartulākārapiḍakā sūkṣmā tāmrā
ca vartmani | sarujā śoṇitotkliṣṭā dāruṇā tvalajī smṛtā’ iti |
utkliṣṭavartmeti | utkliṣṭo vātastena vyāptaṃ yadvartma | ata eva tantrāntare
vātahatavartma kathitam | yathā - ‘vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya
nimīlyate | etadvātahataṃ vartma jānīyādakṣicintakaḥ’ iti | evaṃ
vartmarogāścaturviśatiḥ proktāḥ || idānīṃ netrarogeṣveva sandhigatān
navabhedān āha - netreti | pūrvokteṣu caturnavatinetrarogeṣu nava rogā ye
sandhigatāsteṣāṃ vivaraṇaṃ likhyate | yathā - jalasrāva iti | jalasrāvo'tra
pittādboddhavyaḥ | jalābhasrāvadarśanāt | tadyathā - ‘haridrābhaṃ nīlamuṣṇaṃ
jalābhaṃ pittasrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt’ iti | yatasa
Kāśīrāma Vaidya. atha netrarogasaṃkhyā
- iti caturviṃśativartmajāḥ | atha nava netrasaṃdhijāḥ nava nayanasaṃdhibhavā
rogāste jalasrāvādayaḥ | atha trayodaśa sitabhāgagatāḥ | tathā trayodaśa rogā
budhaiḥ sitabhāgagatāḥ śuklabhāgagatāḥ proktāḥ | te sirotpātādayaḥ | atha
kṛṣṇagatā rogāḥ te pañca ete śuddhaśuklādayaḥ pañca kṛṣṇasamudbhūtāḥ proktāḥ |
atha ṣaḍvidhakācamāha - evaṃ vātādibhiḥ ṣaḍvidhaṃ kācaṃ jñeyam | ṣaṭ
timirāṇyāha - vātādibhiḥ ṣaḍeva timirāṇi rogā aṣṭāviṃśatiruktāḥ || atha sapta
(saṃkhyaḥ) liṅganāśa āha - ‘liṅganāśaḥ saptadhā syātsa tu vātādibhirjñeyaḥ |
upasargeṇa kasyacitsambandhena saṃsargajaḥ dvidoṣajanyaḥ | athā'ṣṭadhā
dṛṣṭirogānāha - ‘aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syurbhaveyuste pittavidagdhādayaḥ | atha
catvāro'dhimanyāḥ, evaṃ catvāraḥ adhimanthāḥ syuḥ te vātādibhiḥ’
athābhiṣyandāḥ, evaṃ catvāra: abhiṣyandāḥ syu: te raktādibhirjñeyāḥ | atha
sarvā'kṣirogā aṣṭau syu: te tu vātaviparyayādayaḥ evaṃ caturnavatirnetrarogā
uktāḥ | nanu nidāne ṣaṭsaptatirnetrarogā uktā atra caturnavatīti tatkatham ?
ucyate - kasmiṃcittantre adhikāḥ prāptā likhitā ato na doṣaḥ
|| 153-160 ||
puṃstvadoṣāstu pañcaiva proktāstatrerṣyakaḥ smṛtaḥ
|| 171 || āsekyaścaiva kumbhīkaḥ sugandhiḥ
ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ |
Āḍhamalla. puṃstveti | puṃstvadoṣo
napuṃsakaśabdavācyaḥ | sa ca pañcaprakāro bhavati | tatrerṣyakamāha |
anyavyavāyaṃ dṛṣṭvā vyavāye pravartate yaḥ sa īrṣyakaḥ | yaduktam - ‘dṛṣṭvā
vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ sadā
rogaviśāradaiḥ’ iti dṛgyonirapīrṣyakāparaparyāyaḥ | tathāpi tantrāntare
paṭhito heturyathā - ‘īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣau īrṣā ratereva vadanti
hetum’ iti | āsekya iti | yaḥ svabhāryayā yonyādikaṃ spṛṣṭvā saṃkalpapūrvakaṃ
pravartate sa āsekyaḥ| suśrute tu - śukraṃ prāśya dhvajadārḍhyaṃ labhate yaḥ
sa āsekyaḥ kathitaḥ | taduktam - ‘pitroratyalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet
| sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam’ iti | ata evāsekyanāmāyaṃ
ṣaṇḍo mukhayonyaparaparyāyaḥ kathitaḥ | kumbhīka iti | yaḥ puruṣaḥ
svakīyapāyau anyapuruṣapārśvādvyavāyaṃ kārayitvā paścāt strīṣu viṣaye pumān
pravartate sa kumbhīkaḥ | suśrute - ‘sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat
pravartate| kumbhīkaḥ sa tu vijñeyo rogorogaviśāradaiḥ’ iti |
gudayonirayamaparaparyāyanāmnā kathitaḥ | asyotpattihetuśca tantrāntare
varṇitaḥ | yathā - ‘māturvyavāyapratimena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca’
ityādi | gayadāsastu kumbhīkotpattau hetumāha yathā - ‘arajaskāṃ yadā nārīṃ
śleṣmalastu vrajedṛtau | anyāsaktā bhavet prītirjāyate kumbhikastadā’ iti |
sugandhīti | yo yonyādigandhamāghrāya dhvajabalaṃ labhate sa sugandhīti nāma
ṣaṇḍhaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ |
sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam’ iti | ayaṃ saugandhiko'pi
nāsāyonyaparaparyāyaḥ | ṣaṇḍhasaṃjñita iti | yaḥ pumān stryākṛtiḥ
strīceṣṭitaśca strīvadadhobhūtaḥ svameḍhrasyordhvapradeśe aparapuruṣāt
vīryacyutiṃ kārayati sa ṣaṇḍhaḥ, utpattiviṣayatvāt | yaduktam - ‘yo
bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate | tatra strīceṣṭitākāro jāyate
ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ’ iti | ayaṃ ṣaṇḍhastu aretāḥ kathitaḥ | īrṣyakādayaścatvāraḥ
saretasa ityuktatvāt | tathāhi - ‘āsekyaśca sugandhī ca
kumbhīkaścerṣyakastathā | saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ
|| 171 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pañca
puṃstvadoṣānāha - puṃstvadoṣāḥ pañcaiva syuste īrṣyakādayaḥ, eṣāṃ lakṣaṇāni
śārīre proktāni || 171||
śukradoṣāstathāṣṭau syurvātātpittātkaphena ca
|| 172|| kuṇapaṃ cāsrapittābhyāṃ pūyābhaṃ
śleṣmapittataḥ | kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāṃ granthilaṃ śleṣmavātataḥ|| 173||
malābhaṃ saṃnipātācca śukradoṣā itīritāḥ |
Āḍhamalla. doṣairduṣṭaṃ śukraṃ
śukradoṣa ityucyate | tadyuktāḥ puruṣā garbhotpattau na kṣamā iti | prayojanaṃ
suśrutavacanāt | yataḥ
-‘vātapittaśleṣmakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ prajotpādane na
samarthā bhavanti’ iti | tatra śukraṃ yadā aruṇakṛṣṇavarṇaṃ bhavati
todabhedanaviśeṣānvitaṃ ca bhavati tadvātaduṣṭam | pittaduṣṭaṃ tu
pītanīlādivarṇānvitaṃ oṣacoṣavedanāviśeṣayuktaṃ ca | kaphaduṣṭaṃ ca
śvetavarṇaṃ kaṇḍvādivedanānvitaṃ ca | kuṇapaṃ cāsrapittābhyāmiti | kuṇapaḥ
śavaḥ, tasyeva gandho yasya śukrasya bhavati | so'pi raktena pittena bhavati |
analpaṃ ca bhavati | cakārāt śoṇitavarṇaṃ pittavedanaṃ ca | suśrute tvayaṃ
raktaja ityuktaḥ, yataḥ - ‘kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena’ iti | atra
rakteneti vyapadeśo ghṛtatailadagdhavat | yato raktasyāpi doṣā eva
pradūṣayitāraḥ | tenātra asrapittābhyāmiti grahaṇaṃ na doṣaḥ | pūyābhaṃ
śleṣmapittayoreva iti | pittaśleṣmabhyāṃ yaddūṣitaṃ taddhaṭitaṃ pūyasadṛśaṃ
śukraṃ bhavati | varṇavedanāścātra militaśleṣmapi- ttayoreva boddhavyā: |
kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāmiti | kāraṇaiḥ svamānādalpībhūtam | lakṣaṇaṃ ca yathā
- ‘daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ bhramaḥ | klaivyaṃ
śukravisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam’ iti | granthilaṃ śleṣmavātata iti |
granthilasadṛśaṃ granthilaṃ tat śleṣmavātajanitaṃ bhavati | atrāpi
dvidoṣavarṇavedanā boddhavyā | malābhaṃ sannipātācceti | malaṃ mūtrapurīṣam,
tadābhaṃ tadgandhi ca yat śukraṃ bhavati tat sannipātadūṣitam | suśrute'pi -
‘mūtrapurīṣagandhisannipātena’ iti | iti pūrvoktaprakāreṇa śukradoṣā īritāḥ
kathitāḥ || 172 ||
|| 173 ||
Kāśīrāma Vaidya. athā'ṣṭau śukradoṣāḥ -
tathā tena prakāreṇa aṣṭau śukradoṣāḥ syuḥ te vātāderbhedato jñeyāḥ, eṣāṃ
lakṣaṇāni śārīre nidāne vā proktāni
|| 172 || 173 ||
atha strīroganāmāni procyante pūrvaśāsrataḥ
||174|| aṣṭāvārtavadoṣāḥ
syurvātapittakaphaistridhā | pūyābhaṃ kuṇapaṃ granthi kṣīṇaṃ malasamaṃ tathā
|| 175 || tathā ca raktapradaraṃ
caturvidhamudāhṛtam | vātapittakaphaistredhā caturthaṃ saṃnipātaḥ
|| 176 ||
Āḍhamalla. strīrogetyādi | strīṣu bhavā
rogāḥ strīrogāḥ | teṣāṃ puruṣeṣu na sambhavatvāt | pūrvaśāstrata iti
munivacanāt | teṣvādau ārtavadoṣānāha - ‘aṣṭau cārtavadoṣāḥ syu’rityādi |
doṣairduṣṭamārtavaṃ ca vīryavadbhavatītiprayojanaścakāraḥ | yaduktaṃ suśrute -
‘ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthai: pṛthagdvandvai:
samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati’ iti | eteṣāṃ
doṣavarṇavedanādibhirvijñānopāyaṃ kathitāṣṭaśukradoṣe jñātavyam || tathā
raktapradaramityādi | tathetyanenārtavameva kāraṇamasṛgdarasyeti bhāvaḥ
sūcitaḥ | yaduktam - ‘tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ
vijānīyādato'nyadraktalakṣaṇam’ iti | sāmānyalakṣaṇamapi yathā – ‘asṛgdaro
bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ’ iti |
ārtavātipravṛttitvenāsṛgdaraḥ,tasmāttasyātisrutasya lakṣaṇāni | yathā
-‘tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā madastṛṣā | dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ
tandrā rogāśca vātajāḥ’ iti | tasya saṃkhyāścatuḥprakārā bhavanti |
vātapittakaphairityādi | tatra vātikamāha - ‘rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ
vātāt satodaṃ piśitodakābham’ iti | pittajamāha - ‘sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ
pittārtiyuktaṃ mṛśavegi pittāt’ iti | kaphajamāha - ‘āmaṃ sapicchāpratimaṃ
sapāṇḍu pulākatoyapratimaṃ kaphāttu’ hati | tridoṣajamāha -
‘sakṣaudrasarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ tridoṣāt’ ityādi
|| 174-176 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha strīrogasaṃkhyā -
atha strīroganāmāni procyante, kutaḥ ? pūrvaśāstrataḥ | teṣāṃ vivaraṇaṃ
kriyate, aṣṭau ārtavadoṣāste vātādibhirjñeyāḥ, tathā raktapradaraṃ caturvidhaṃ
udāhṛtaṃ kathitaṃ tribhirvātādyaiḥ sannipātenaikaśca
||174-176 ||
viṃśatiryonirogāḥ syarvātātpittātkaphādapi | saṃnipātācca raktācca
lohitakṣayatastathā ||177|| śuṣkā ca vāminī
caiva khaṇḍitāntarmukhī tathā | sūcīmukhī viplutā ca putraghnī ca pariplutā
|| 178|| upaplutā prākcaraṇā mahāyoniśca
karṇinī | svānnandā cāticaraṇā yonirogā itīritāḥ
||179||
Āḍhamalla. yonau bhavā rogā yonirogāḥ
kathitāḥ | te duṣṭārtavavīryadoṣādinā janitāḥ | tathāhi - ‘viṃśatirvyāpado
yonau nirdiṣṭā rogasaṃgrahe | mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca |
jāyante bījadoṣācca daivādvā śṛṇu tāḥ pṛthak’ iti | tatra
viśeṣalakṣaṇāttāsvādau vātalāmāha - vātasya pṛthag vidhānaṃ
vātavedanāprādurbhāvārthaṃ, yatra tantrāntare udāvṛttāvandhyāviplutāsu
vātānubandhitvam | yaduktam - ‘catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ’ iti |
evaṃ pittānubandhinyo raktakṣayā vaminī prasraṃsinī putraghnī ceti catasraḥ
pittalayā saha pañca paittalyaḥ | yaduktam-‘catasṛṣvapi cādyāsu
pittaliṅgocchrayo bhavet’ iti | evaṃ śleśmānubandhinyo'tyānandā karṇinī
acaraṇā'ticaraṇāścatasraḥ śleṣmalayā saha pañca vijñeyāḥ | yataḥ -
‘catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchryo bhavet’ iti | evaṃ sannipātajāḥ pañca
vijñeyāḥ | ṣaṇḍī, aṇḍalī, vivṛtā, sūcivakrā iti | catasraḥ sannipātajayā saha
pañca | yataḥ - ‘pañcāsādhyā bhavantīha yonayaḥ sarvadoṣajāḥ’ iti | evaṃ
suśrutoktatvācca doṣānubandhitvaṃ darśitam | atra vyastagaṇanāsaṃgrahatvena
pṛthaksvarūpamadhunā vidhīyate | tadyathā - vātāditi | vātānvitā vātalā
yonirbhavati | tathāhi ‘vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā’ iti |
pittāditi | pittānvitā pittalā yoniḥ | yathā-‘atyarthaṃ pittalā
yonirdāhapākajvarānvitā’ ityupalakṣaṇaṃ, tena nīlapītasitārtavā
bhavantītyavagantavyam | tathāca tantrāntare - ‘vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ
pittajā bhavet | dāhapākajvaroṣmārtā nīlapītasitānvitā’ iti | kaphānvitā
śleṣmalā yoniḥ | taduktam - ‘śveṣmalā picchilā yoni: kaṇḍūgrastātiśītalā’ iti
| atiśītaletyupalakṣaṇam, tena savedanādikatvamapi boddhavyam | yaduktaṃ
tantrāntare - ‘kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ | sa kuryāt
picchilāṃ śītāṃ kaṇḍūgrastāṃ savedanām? iti | sannipātāditi
militadoṣatrayadūṣitā yonirbhavati | tathāhi - ‘sarvaliṅgasamutthānā yatra sā
sannipātajā’ iti | raktācceti raktadūṣitā | yadyapi raktapittānubandhinī
yugapat paṭhitā tathāpyatra raktasyātisravaṇādraktajeti vyapadeśaḥ | tasmādiha
raktajā sraṃsinī kathitetyabhiprāyaḥ | tadyathā - ‘prasraṃsinī sraṃsate tu
kṣobhitā duṣprajāyinī’ iti | lohitakṣayato lohitakṣayā kathitā | tathāhi -
‘sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā’ iti | śuṣkā ceti | śuṣkā
naṣṭārtavā kathitā | śuṣkaṃ vandhyamārtavaṃ yasyā bhavati sā | ata eva
tantrāntare vandhyāyoniḥ ‘vandhyā naṣṭārtavā jñeyā’ ityādivacanāt | vāminī
ceti | yā rajasā yutaṃ savātaṃ bījamudgiret sā vāminī | yathā -
‘savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā'nvitam’ | khaṇḍiteti | arajaskā bhavati |
tathāhi - ‘anārtavā'stanī ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune’ iti | antarmukhīti |
bṛhanmehanapuruṣeṇa gṛhītā yā taruṇā khaṇḍinī bhavet (sā atarmukhī)
(aṇḍavannisṛtā30
yonirityeke | tatrāṇḍalīśabdavācyā | yataḥ - ‘atikāyagṛhītāyāstaruṇyāstvaṇḍalī
bhavet’ iti |) sūcīmukhīti atiśayaṃ sūcīvat saṃkīrṇamukhī -
‘sūcīvakrātisaṃvṛtā’ ityādivacanāt | viplutā ceti | ‘viplutā nityavedanā’
ityādinā vātajanitatodādivedanāyuktetyarthaḥ | putraghnī ceti | tathāhi -
‘sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃkṣayāt’ iti | yadyapi
sarvāpatyavināśinī tathāpyatra putrasya prādhānyāt putraghnīti vyapadeśaḥ |
paripluteti saṃjñā | yaduktam - ‘pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā
bhṛśam’ iti | upapluteti | vāyorūrdhvamupaplutatvāt | tantrāntare udāvarteti
saṃjñā | yaduktam - ‘sā phenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati’ iti |
mahāyoniriti | ativivṛtamukhatvānmahāyoniḥ kathitā| yataḥ -
‘vivṛtātimahāyoniḥ’ ityādi | karṇinīti | māṃsakandarākāro granthi: karṇinī
kathitā | yataḥ - karṇinyāṃ karṇiko yonau śleṣmā'sṛgbhyāṃ prajāyate’ iti |
atyānandeti | ‘atyānandā na saṃtoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati’ iti |
aticaraṇeti | ‘bahuśaścarāticaraṇā tayorbījaṃ na vindati’ iti |
tayoracaraṇāticaraṇayoḥ | evaṃ yonidoṣā īritāḥ kathitāḥ
|| 177-179 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yonirogāḥ -
viṃśati syuste vātādergaṇitā jñeyāḥ, evaṃ dvātriṃśat strīrogāḥ
||177-179 ||
caturvidhaṃ yonikandaṃ vātapittakaphaistridhā | caturthaṃ saṃnipātena -
Āḍhamalla.
yonisaṃśritatvādviṃśatitamayonibhedādyonikando'pītyekaḥ pṛthak, doṣabhedena
nāmasaṃgrahatvāt pṛthagatra paṭhitaḥ | yonau lakucākāraṃ kandamutpadyate
tadyonikandamiti | lakucaṃ cātra nāraṅgaphalam | tadyathā -
‘pūyaśoṇitasaṃkāśaṃ lakucākṛtisannibham | utpadyate yadā yonau nāmnā kandaḥ sa
yonija:’ iti | asya vātādivikṛtilakṣaṇamāha | vātajaṃ yathā - ‘rukṣaṃ vivarṇaṃ
sphuṭitaṃ vātikaṃ tadvinirdiśet’ iti | paittikamāha - ‘dāharāgajvarakaraṃ
vidyāt pittātmakaṃ tu tat’ iti | ślaiṣmikamāha - ‘nīlapuṣpapratīkāśaṃ
kaṇḍūmantaṃ kaphātmakam’ iti | nīlapuṣpavarṇatā ca kaphaje'pi roga- prabhāvāt
| anye cainaṃ pittaliṅgasaṃbaddhamāhuriti | sāṃnipātikaṃ yathā -
‘sarvaliṅgasamāyuktaṃ sannipātātmakaṃ vadet’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. strīrogeṣveva
yonikandasaṃkhyāmāha - vātādibhiścaturvidhaṃ yonikandaṃ bhavatīti yojanā ||
tathāṣṭau garbhajā gadāḥ
|| 180 || upaviṣṭakagarbhaḥ syāttathā
nāgodaraḥ smṛtaḥ | makkallo mūḍhagarbhaśca viṣkambho gūḍhagarbhakaḥ
|| 181 || jarāyudoṣo garbhasya
pātaścāṣṭamakaḥ smṛtaḥ |
Āḍhamalla. śukraśoṇitaṃ
gārbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ garbha ityucyate | tatsambhavā
vikārā garbhajā gadā vācyāḥ | te'ṣṭaprakārā bhavanti | upaviṣṭakagarbhaḥ
syādityādi | raktaparisrutinimittopaviṣṭakasaṃjñayā garbhavikṛtiḥ kathitā |
taduktaṃ carake - ‘yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati jātasāre
garbhe puṣpadarśanaṃ yonisrāvāt tasyā garbho vṛddhiṃ na prāgnoti,
kālāntaramupatiṣṭhate, saspandanaśca bhavati tamupaviṣṭakamityācakṣate iti |
nāgodara iti | nāgabandha iva sthitiryasya garbhasya bhavatītyeke | suśrute -
tannāgodaralakṣaṇaṃ yathā - ‘śukraśoṇitaṃ
vāyunābhipannamavakrāntajīvamādhmāyatyudaraṃ tat kadācit yadṛcchayopaśāntaṃ
naigameṣāpahṛtamiti bhāṣante | tameva kadācit pravilīyamānaṃ nāgodaramityāhuḥ’
| makkalla iti | makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ | sa dvividho bhavati|
eko garbhāvasthāyāṃ, aparaḥ sūtikāvasthāyām iti | tadyathā -
‘mānasāgantubhirupatāpaiḥ prapīḍito yo garbhaḥ kukṣau vedanāṃ janayati sa
garbhamakkalla: | yatra prakupito vāyuḥ sūtayā rudhiramatyantaṃ saṃrudhya
hṛcchirobastiśūlaṃ karoti sa prasūtimakkalla iti | tantrāntare
yonisaṃvaraṇo'yaṃ rogaviśeṣaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘vātalānyannapānāni
grāmyadharmaṃ prajāgaram | atyarthaṃ sevamānāyāṃ garbhiṇyāṃ yonimārgagaḥ ||
mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim | kurute ruddhamārgatvāt
punarantargato'nilaḥ || niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan garbha( nābhi
)saṃsthitim || niruddhavacanocchvāso garbhaścāśu vipadyate || rujā
saṃruddhahṛdayāṃ nāśayatyāśu garbhiṇīm | yonisaṃvaraṇaṃ vidyādvyādhimetaṃ
sudāruṇam’ iti | mūḍhagarbhaśceti | mūḍho vyāsaktagatiḥ pavano mūḍhagarbhaṃ
karoti | yonijaṭharādiṣu śūlaṃ karotītyabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘mūḍhaḥ karoti
pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṃ śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam’ ityādi |
viguṇānilayogādadṛśyāsaṃkhyeyatvamāhureke, tasmādatra eka eva paṭhitaḥ |
tadyathā - ‘bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṃkhyāmatītya bahudhā
samupaiti yonim’ ityādi | keṣāṃcinmate tatra vyavahārayogyā aṣṭau prakārāḥ
kathitāḥ | tadyathā - ‘dvāraṃ nirudhya śirasā jaṭhareṇa kaścit
kaściccharīraparivartitakubjadehaḥ | ekena kaścidaparastu bhujadvayena
tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nyaḥ || pārśvāpravṛttagatireti tathaiva
kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṃ hyaparā caturdhā’ iti | saṃkīlakādibhedena
catuḥprakārān punarāhureke | tadyathā - ‘saṃkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha
bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonau | saṅgī ca yo bhavati kīlakavat sa
kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraḥ sa hi kāyasaṅgī || gacchedbhujadvayaśirāḥ sa
ca bījakākhyo yonau sthitaḥ saparigha: parigheṇa tulyaḥ’ iti | tantrāntare'pi
kīlakādīnāṃ lakṣaṇam | yathā - ‘ūrdhvabāhuśiraḥpādai rundhyādyonimukhaṃ tu yaḥ
| pratikīlopamasthityā sa kīla iti saṃjñitaḥ | adhastāt pārśvato vāpi
tathaivākuñcito'pi vā | yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ pratikhurastu saḥ ||
yonidvārātta nurgacchedyaścaikāṅghriśirobhujaḥ | tamāhurbījakaṃ nāma
mūḍhagarbhacikitsakāḥ || yonimāvṛtya yastiṣṭhet parigho gopuraṃ yathā |
tathāntargarbhamāyāntaṃ vidyāt parighasaṃjñitam’ iti | viṣkambha iti |
viṣkambha iva viṣkambhaḥ, mārgāvarodhāt tiṣṭhati ityabhiprāyaḥ | sa tu
vātābhipannagarbhasya śoṣaṇānmātuḥ kukṣiṃ na pūrayati, mandaṃ spandate ca |
ata eva vṛddhakāśyapena śuṣkalakṣaṇaṃ vihitam | yathā - ‘garbhanāḍyāstu
vahanādaplavatvādrasasya ca | cireṇāpyāyate garbhastathaivākālayojanāt |
akukṣipūraṇo garbho mandaspandana eva ca’ iti | mūḍhagarbha iti | līnagarbhaḥ
kathitaḥ | tathāca suśrutaḥ - ‘vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ vīyate garbhaḥ
so'tikālamavatiṣṭhamāno vyāpadyate’ iti | jarāyudoṣa iti | vikṛtajarāyuṇā
chādanaṃ jarāyudoṣaḥ | jarāyurgarbhasyāveṣṭanarūpaścarmaviśeṣaḥ | ‘jarāyuṇā
mukhe cchanne’ ityādidarśanāt | arthādgarbhaśayyāyāṃ sthito yo bālastasyopari
veṣṭitolpavikāratvājjarāyudoṣa ityabhiprāyaḥ | garbhaśayyā ca prasaṅgato yathā
- ‘śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā ca kīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvarte
garbhaśayyā pratiṣṭhitā || yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ|
tatsaṃsthānāṃ tathā rūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ’ iti | pāta iti | garbhasya
pāto'ṣṭamo bhedaḥ | sa dvividhaḥ, ekaḥ srāvarūpaḥ, ’aparaḥ pātarūpaḥ | tathāhi
- ‘ācaturthāttato māsāt prasavedgarbhavidravaḥ | tataḥ sthi(ta)raśarīrasya
pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ’ iti| atighanāvayavatvena viśeṣeṇa dravarūpatayā
garbhavidravaḥ kathyate | yaduktaṃ bhoje - ‘ātṛtīyādyato māsāt garbhaḥ sravati
śoṇitam | ūrdhvaṃ saṃghātabhūtastu garbhaḥ patati yoṣitām’ iti | viguṇapavane
tu saptamādimāseṣvapi pāta iti kecit | yataḥ
-‘garbho'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyai: pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena’
iti || 180 ||
|| 181 ||
Kāśīrāma Vaidya. aṣṭau garbharogā
bhavanti tānāha - upaviṣṭakādayo'ṣṭau garbharogāḥ
|| 180 ||
|| 181 ||
pañcaiva stanarogāḥ sturvātātpittātkaphādapi
|| 182|| saṃnipātātkṣatāccaiva tathā
stanyodbhavā gadāḥ | bālarogeṣu kathitāḥ strīdoṣāśca trayaḥsmṛtāḥ|| 183||
adakṣapuruṣotpanna: sapatnīvihitastathā | daivājjātastṛtīyastu tathā ye
sūtikāgadāḥ || 184|| jvarādayaścikitsyāste
yathādoṣaṃ yathābalam |
Āḍhamalla. pañcaiveti | stanayorbhavā
rogāḥ stanarogāḥ, te ca śothādirūpā ityarthaḥ | yaduktam - ‘sakṣīrau
vāpyadugdhau vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhire
stanarogāya kalpate’ iti | ata eva teṣāṃ vātapittakaphasaṃnipātāgantujānāṃ
lakṣaṇāni raktajanyavidradhiṃ vinā bāhyavidradhivajjñātavyāni | tathācoktam
-‘pañcānāmapi teṣāṃ hi raktajaṃ vidradhiṃ vinā | lakṣaṇāni samānāni
bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ iti | tathā stanyodbhavā gadā iti | tathetyanena yathā
stanarogā doṣabhedena pañcasaṃkhyakā uktāstathaiva doṣabhedena kṣīrabhedā iti
tātparyārthaḥ| stanyaṃ kṣīraṃ, tatsvarūpaṃ ca suśrutenoktam - ‘rasaprasādo
madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ
stanyamityabhidhīyate’ iti | vātādīnāṃ bhedāḥ keṣāṃcidbodhanārthaṃ likhyante
yathā - ‘kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutakopataḥ | kaṭvamlalavaṇaṃ
pītarājīmatpittasaṃyutam || kaphaduṣṭaṃ ghanaṃ toye nimajjati supicchilam |
dviliṅgaṃ dvandvajaṃ vidyāt triliṅgaṃ sāṃnipātikam’ iti || evaṃ doṣadūṣitāt
stanyāt gadā rogā utpadyante | yaduktam -‘gurubhirvividhairannairduṣṭairdoṣaiḥ
pradūṣitam | kṣīraṃ dhātryāḥ kumārasya nānārogāya kalpate’ iti | ata eva
tānrogānkṣīrālasādīn bālarogeṣu darśayiṣyāmaḥ | strīdoṣāśca trayaḥ smṛtā
ityādi | strīṇāṃ duḥkhajanakāḥ strīdoṣāḥ, ‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’
ityupadarśanāt | te trayaḥ | adakṣapuruṣotpanna iti|
nijāhārādyarjane'pyasamarthaḥ tenotpannaṃ duḥkhamiti bhāvaḥ | sapatnīvihita
iti | strīṇāṃ sapatnībhāvo'tīva duḥkhakaro vihitaḥ vipakṣastatvāt |
‘pṛthakśayyā ca nārīṇāmaśastravadha ucyate’ itivacanāt | daivājjāta iti |
duḥkhakara iti śeṣaḥ | daivaṃ bhāgadheyaṃ tajjātaḥ sahagamanaprabhṛtika
ityabhiprāyaḥ | tathā ye sūtikāgadā ityādi | prasūtiviṣaye bhavā ye rogāste
sūtikāgadāḥ kathitāḥ | tadyathā - ‘jvarātisāraśothaśca śūlanāhabalakṣayāḥ |
tandrāruciprasekādyāḥ kaphavātāmayodbhavāḥ || kṛcchrasādhyā hi te rogāḥ
kṣīṇamāṃsabalāgnitaḥ | te sarve sūtikānāmnā rogāste cāpyupadravāḥ’ iti | ete
sūtikārogatvena lakṣaṇāntarā ityarthaḥ, upadravatvāt | sūtikāyāṃ
viśeṣalakṣaṇaṃ ca suśrutenoktaṃ yathā - ‘aṅgamardo jvaraḥ kāsaḥ31
pipāsā gurugātratā | śothaḥ śūlātisārau ca sūtikārogalakṣaṇam’ iti| evaṃ
strīrogāḥ pradarśitāḥ ||182-184||
Kāśīrāma Vaidya. atha stanarogāḥ -
stanarogā: pañcadhā syuḥ | te vātāderjāyante | tathā stanyodbhavā
dugdhodbhavāḥ, teṣu tatrādau strīdoṣāstrayastānāha - bālarogeṣu trayaḥ
strīdoṣāḥ te | anye jvarādayo'pi bālarogāḥ
|| 182-184 ||
dvāviṃśatirbālarogāsteṣu kṣīrālasāstrayaḥ
||185 || vātātpittātkaphāccaiva
dantodbhedaścaturthakaḥ | dantaghāto dantaśabdo'kāladanto'hipūtanam 186 ||
mukhapāko mukhasrāvo gudapākopaśīrṣakau | pārśvaruṇastālukaṇṭo vicchinnaṃ
pārigarbhikaḥ ||187|| daurbalyaṃ
gātraśoṣaśca śayyāmūtraṃ kukūṇakaḥ | rodanaṃ cājagallī syāditi dvāviṃśatiḥ
smṛtāḥ ||188||
Āḍhamalla. atha bālarogānāha -
dvāviṃśatiriti | bālake bhavā rogā bālarogāḥ | āṣoḍaśādbālaḥ | sa trividhaḥ |
kṣīrapaḥ, kṣīrānnādaḥ, annāda iti | eteṣu bhavā rogā bālarogaśabdavācyāḥ |
yataḥ ṣoḍaśavarṣaparyantaṃ bālagrahacikitsā dṛśyate | teṣviti |
dvāviṃśatisaṃkhyeṣu | trayaḥ kṣīrālasā iti doṣadūṣitastanyajanitā rogaviśeṣāḥ
| ata eva vātāt pittāt kaphāditi grahaṇam | tadyathā - ‘vātaduṣṭaṃ śiśuḥ
stanyaṃ piban vātagadāturaḥ | kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syādbaddhaviṇmūtramārutaḥ’
iti | pittaduṣṭamāha - ‘svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpāṇḍurogavān |
tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban’ iti | kaphaduṣṭalakṣaṇamāha -
‘kaphaduṣṭaṃ piban kṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān| nidrānvito jaḍaḥ
śūnavakrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ’ iti | evaṃ trayaḥ kṣīrālasāḥ kathitāḥ |
dantānāmudbheda utpattiḥ | sa ca sarveṣāṃ rogāṇāṃ kāraṇam | tadyathā -
‘dantodbhedaśca rogāṇāṃ sarveṣāmapi kāraṇam | viśeṣājjaraviḍ-
bhedakāsacchardiśirorujām’ iti | anyatrāpyuktam - ‘pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ
barhiṇāṃ ca śikhodgame | dantodbhede ca bālānāṃ nahi kiṃcittu dūṣaṇam’ iti |
dantaghāta iti | dantaghāto dantapātaḥ kathitaḥ | sa dvidhā bhavati | ekaḥ
samayodbhavaḥ apara āghātajanitaḥ | tāvapi bāladuḥkhakarāviti prayojanam |
dantaśabda iti | dantagharṣaṇaṃ viśeṣeṇa svapnāvasthāyāṃ bhavati,
kaphajanyadantaharṣanimittatvāt | bālye'tīva kaphāmayā bhavanti | tena
bālaroge dantaśabdaḥ kathitaḥ | akāladanta iti |
akāladantotthānenāniṣṭhatvādbalānāṃ duḥkhakara ityarthaḥ | ahipūtanamiti |
ahipūtanamanyatra kṣudrarogeṣu paṭhitam | atra bālasaṃbhavatvādbālaroge
likhitaḥ | tadyathā - ‘śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet | svinne vā
snāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā | kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ
srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇe ghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam’ iti | bhoje
punaridaṃ duṣṭastanyapānādityapi paṭhitam | yaduktam - ‘duṣṭastanyasya pānena
malasyākṣālanena ca | kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakābhiḥ samanvitā || saṃbhavettu
yathādoṣaṃ dāruṇā hyahipūtanā’ iti | mukhapāka iti | mukhasya pāko mukhapākaḥ
| sa tu doṣaviśeṣādbhavati bālake'pyatīva prasiddhatvāt | mukhasrāva iti
prasiddhaḥ, lālāstrāva ityarthaḥ | gudapākaṃ iti | so'pi
vikṛtadoṣasvabhāvādbhavatīti, bālake'tīva pratītiḥ gurupāka iti prasiddhaḥ |
upaśīrṣakamāha | kapālaroge vraṇaviśeṣa upaśīrṣakaśabdavācyaḥ | athavā
padmanāmānaṃ visarpamāhureke | yaduktam - ‘visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano
bastiśīrṣajaḥ | padmavarṇo mahāpadmo rogo doṣatrayodbhavaḥ’ iti | pārśvāruṇo
mahāpadmamedaḥ | tatra lohitapadmavarṇaḥ | padmavarṇatā mukhatāluni
bahirdeśeṣu iti vadanti kecit | tālukaṇṭa iti | kaṇṭakākāratvena tālukaṇṭakam
| tadyathā kaphaḥ kuddhaḥ kurute tālukaṇṭakam | tena tālupradeśasya nimnatā
mūrdhni jāyate’ iti | vicchinnamiti | vicchinnamanyatra gataṃ tālupātamiti
nāmnā pratītam | tathāhi - ‘tālupātāt stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddravam |
tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā grīvādurvahatā vami:’ iti | pārigarbhika iti | tathāhi -
‘mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyaḥ pibannapi | kāsāgnisādavamathu
tandrākārśyārucibhramaiḥ || yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam |
rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam’ || iti | daurbalyamiti
durbalatvam| bālakasya satataṃ balahānirityarthaḥ | hataujā ityapare |
gātraśoṣa iti | gātrakṣamatā bālasya doṣaprabhāvādbhavati | śayyāmūtraṃ
prasiddham | rātrau svaprāvasthāyāṃ śayyāgato bālo'kṣīṇapūrvakaṃ mūtrayati
doṣaprabhāvāt | kukūṇaka iti | bālasya netravartmagataḥ kukūṇakākhyo rogaḥ |
tadyathā -‘kukūṇakaḥ kṣīradoṣāt śiśūnāmakṣivartmani | jāyate tena tannetraṃ
kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ | śiśuḥ kuryāllalāṭā- kṣikūṭanāsāvagharṣaṇam | śakto
nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na vartmonmīlanakṣamaḥ’ iti | ayameva kothuyeti32
loke | rodana- miti | rodanaṃ tu sarveṣāṃ śiśuvyādhīnāṃ ca sūcakaṃ bhavati |
yataḥ - ‘śiśostīvrāmatīvrāṃ ca rodanāllakṣayevrujam | sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ
deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ || tatra vidyādrujaṃ, mūrdhni rujaṃ
cākṣinimīlanāt | koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ ||
ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi | bastau guhye ca
viṇmūtrasaṃgatrāsadigīkṣaṇaiḥ | srotāṃsyahāni saṃdhīṃśca
paśyedyattanmuhurmuhuḥ’ iti | tīvrāṃ rujaṃ ca bahurodanāt, atīvrāmalparodanā-
llakṣayedbālānāmeva duṣṭastanyapānādineti | ajagallīti | prāyeṇa
bālānāmanyeṣāmapi ajagallikā bhavati | tadyathā - ‘snigdhāḥ savarṇāḥ prathitā
nīrujā mudrasannibhāḥ | kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ’ iti | iti
dvāviṃśatiḥ smṛtā iti | iti kathitaprakāreṇa bālārogā dvāviṃśatiḥ proktāḥ
|| 185-188 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bālarogāḥ
tathā bālagrahāḥ khyātā dvādaśaiva munīśvaraiḥ | skandagraho viśākhaḥ
syātsvagrahaśca pitṛgrahaḥ
|| 189|| naigameyagrahastadvacchakuni:
śītapūtanā | mukhamaṇḍitikā tadvatpūtanā cāndhapūtanā
|| 190 || revatī caiva saṃkhyātā tathā
syācchuṣkarevatī |
Āḍhamalla. tatheti | bālaṃ gṛhṇanti iti
bālagrahāḥ | te tu prāyeṇa śaucabhraṃśādinā skandagrahādayo bāleṣvāviśanti |
tatparijñānārtha sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca vyācaṣṭe | tatra
sāmānyalakṣaṇaṃ yathā - ‘kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāt trasyati roditi |
nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva ca | ūrdhvaṃ nirīkṣate dantān khādet
kūjati jṛmbhate | bhruvau kṣipati dantauṣṭhaṃ phenaṃ vamati vāsakṛt |
kṣābho'tiniśi jāgarti śūnāṅgo bhinnaviṭsvaraḥ | māṃsaśoṇitagandhiśca na
cā'śnāti yathā purā | sāmānyagrahajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam’ iti | ete
grahāḥ pūjāhetorbālān hiṃsanti | yaduktaṃ carake -
‘dhātrīmātrorātmanaścāparādhācchaucabhraṣṭān maṅgalācārahīnān | kṛtsnān
srastān durjanāṃstāḍitāṃśca pūjāhetorhiṃsyurete kumārān’ iti | viśeṣalakṣaṇaṃ
yathā pratipāditamatraiva | tadvivaraṇamāha - skandagraha iti | skandagraheṇa
gṛhīto bālo yathā bhavati tallakṣaṇamāha - ‘ekanetrasya gātrasya srāvaḥ
spandanakampanam | ūrdhvadṛṣṭyā nirīkṣeta vakrāsyo raktagandhikaḥ | dantān
svādati visraṃstaḥ stanyaṃ naivābhinandati | skandagrahagṛhītānāṃ bālānāṃ
cālparodanam’ iti viśākha iti | svagraha iti | svagrahastu skandāpasmāra
ityeke tadyathā - ‘naṣṭasaṃjño vamet phenaṃ saṃjñāvānatirodati |
pūyaśoṇitagandhitvaṃ skandāpasmāralakṣaṇam’ iti pitṛgrahaḥ | naigameyagraha
iti | tadyathā - ‘chardi- spandanakaṇṭhāsyaśoṣamūrcchābhigandhitā | ūrdhvaṃ
paśyeddaśeddantānnaigameyaṃ grahaṃ vadet’ iti | śakunīti | śakunī nāma-
grahagṛhīto bālopīdṛśo bhavati | yathā ‘srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ
sāsrāvavraṇapīḍitaḥ samantāt | sphoṭaiścapracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo
bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā’ iti | vihaṅgagandhirityatra visragandhirityapare
| hiraṇyākṣepyuktaṃ - ‘sasrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphoṭairbhayānvitaḥ |
srastāṅgo visragandhaḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ’ iti | śītapūtaneti | vepate
kāsate kṣīṇo netrarogo vigandhatā | chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ’
iti | mukhamaṇḍitiketi | ‘prasannavarṇavadanaḥ śirābhirabhisaṃvṛtaḥ |
mūtragandhistu bahvāśī mukhamaṇḍitikāgrahī’ iti | pūtaneti | ‘atīsāro
jvarastṛṣṇā tiryakprekṣaṇarodanam | naṣṭanidrastathodvigno grastaḥ pūtanayā
śiśuḥ’ iti | andhapūtaneti | ‘chardiḥ kāso jvarastṛṣṇā vasāgandho'tirodanam |
stanyadveṣo'tisāraśca andhapūtanayā śiśoḥ’ iti | revatīti | vraṇaiḥ
sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛk | bhinnavarcā jvarī dāhī
revatīgrahalakṣaṇam’ iti | śuṣkarevatīti
||189||190 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
bālagrahasaṃkhyāmāha
tathā caraṇabhedāstu vātaraktādikāśca ye
|| 191 || dvicatvāriṃśaduktāste rogeṣveva
munīśvaraiḥ | dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuḥ sannipātādikāśca ye
|| 192|| te'pi rogeṣu gaṇitāḥ pṛthakproktā
na te kvacit |
Āḍhamalla. tatheti | caraṇabhedāḥ
pādarogāḥ kathitāḥ | te vātaraktapramukhā rogeṣveva boddhavyāḥ | vātaraktādikā
ityatrādigrahaṇena pādasuptipādastambhapādaharṣapādasphuṭanaprabhṛtayaḥ |
rogeṣviti ślīpadādiṣu
|| 191 || dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuriti | doṣā
vātādayaḥ | teṣāṃ bhedā utkarṣādivikalpanādvātenetyucyante | tatra vātādīnāṃ
doṣāṇāṃ kṣīṇabhedāḥ pañcaviṃśatiḥ, tāvanta eva vṛddhānāṃ doṣāṇāṃ bhedāḥ,
ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ kṛtvā ṣaḍbhedāḥ, evaṃ kṣīṇavṛddhānāṃ darśitāḥ |
ekavṛddhidvandvakṣayeṇa trayo bhedāḥ, dvivṛddhyekakṣayeṇa trayo bhedāḥ, evaṃ
dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ kathitāḥ | kecittu doṣāṇāṃ sāmyaṃ bheda ityanena
triṣaṣṭirdoṣabhedā bhavanti iti vadanti | tacca sannipātabhedena jñātavyam |
taduktam - ‘dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ ca hīnamadhyādhikāśca ṣaṭ | samaścaiko
vikārāṇāṃ saṃnipātāt trayodaśa’ iti | tantrāntare'pi yathā - ‘dviṣaṣṭidhā
vadantyete bhūyiṣṭhamiti niścayaḥ | tata eva pṛthag doṣā dviśo nava
samādhikaiḥ|| trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ | pañcāśadevaṃ tu
saha bhavanti kṣayamāgataiḥ || kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathā'paraiḥ
| dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā dviṣaṣṭidhā’ || te'pīti | te
dviṣaṣṭirdoṣabhedā rogeṣu gaṇitāḥ, ataḥ kvacit kutrāpi te na pṛthak proktāḥ |
nahyeteṣāṃ dviṣaṣṭibhedānāṃ sarvarogāntargatatvāt pṛthagupādānamiti bhāvaḥ
|| 192 ||
Kāśīrāma Vaidya. pādarogānāha
hīnamithyātiyogena bhedaiḥ pañcadaśoditāḥ
|| 193 || pañcakarmabhavā rogā rogeṣveva
prakīrtitāḥ | snehasvedau tathā dhūmo gaṇḍūṣo'ñjanatarpaṇe
|| 194 || pīḍā aṣṭādaśaitajjāstāśca rogeṣu
lakṣitāḥ |
Āḍhamalla. hīneti | pañcakarmabhavā
rogā iti | vamanavirecananirūhānuvāsananasyānīti pañcakarmāṇi | tajjātā rogā
rogeṣveva jñātavyāḥ | rogatā ca teṣāṃ hīnamithyātiyogatvādbhavati | etena
kimuktam - yadā vamanādikaṃ hīnamithyātiyogena kṛtaṃ tadā rogatvaṃ syāt |
taduktam - ‘hīnamithyātiyogena yadā bhavati dehinām | pañcakarma tadā nūnaṃ
rogotpattyai ca kevalam’ iti | ata eva pratyekaṃ tribhedena pañcadaśabhedāḥ
pūryante || sneha iti | snehādīnāmapi aṣṭādaśa pīḍābhedāḥ kathitāḥ | atrāpi
hīnamithyātiyogeti saṃbandhaḥ | tenātrāṣṭādaśabhedāḥ pūryante |
pīḍā'tradoṣarūpā | sneho'trasnehapānam | svedaḥ prasiddhaḥ | dhūmo dhūmapānam
| gaṇḍūṣaḥ kavalaparyāyaḥ | añjanaṃ netrāñjanam| tarpaṇaṃ dhātutṛptijanakaṃ
netrāntastarpaṇaṃ vā | ete tu yadā hīnamithyātiyogadvāreṇa prayuktāstadā
rogāya bhavantītyarthaḥ ||193||194||
Kāśīrāma Vaidya.
pañcakarmajarogasaṃkhyām āha - aṣṭādaśavidhā etajjāḥ pīḍāstā api rogeṣu
bhavanti | tā āha - aṣṭādaśavidhā etajāḥ pañcakarmādijāstā api rogeṣu jñeyāḥ |
teṣāṃ lakṣaṇaṃ tu snehādivyāpatsu jñeyam
|| 193 || 194 ||
śītopadrava ekaḥ syādekaścoṣṇodbhavo mataḥ|| 195||
śalyopadrava ekaśca kṣārāccaikaḥ smṛtastathā |
Āḍhamalla. śītopadrava iti | atiśītena
janitaḥ upadravaḥ | atiśītaḥ kālaḥ, atiśīto deśaḥ, atiśītā kriyā ceti | eka
uṣṇopatāpa iti | atyuṣṇena janita upatāpa upadrava ityarthaḥ | atrāpi
uṣṇakālaḥ, uṣṇo deśaḥ, uṣṇā kriyā ceti | ekaḥ śalyopadrava iti |
sarvaśarīrabādhakaṃ śalyam | tacca dvividham - śārīramāgantukaṃ ceti |
taduktam -‘śārīrāgantukaṃ caiva dvividhaṃ śalyamucyate’ iti | tatra śārīraṃ
romanakhādidhātavo'nnaṃ malā doṣāśca duṣṭāḥ | āgantukamapi
śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkhamutpādayanti tadāgantukaṃ, tacca
lohaveṇutṛṇaśṛṅgāsthigrāvādikam | ekaḥ kṣāropadrava iti | upadravatā
tathetivacanāt | etena kimuktam - sa kṣāro yadā ajñaiḥ prayuktastadā rogāya
bhavatīti tātparyārthaḥ | taduktam - ‘viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro
bhavatyalpamatiprayuktaḥ | sa dhīmatā samyaganuprayukto rogān nihanyādacireṇa
ghorān’ iti || 195 ||
Kāśīrāma Vaidya. śītādayaścatvāra
upadravasaṃjñā rogāḥ
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ ca tridhā viṣam
||196|| teṣāṃ ca kālakūṭādyairnavadhā
sthāvaraṃ viṣam | jaṅgamaṃ bahudhā proktaṃ tatra lūtā bhujaṅgamā:
||197|| vṛścikā mūṣikāḥ kīṭāḥ pratyekaṃ te
caturvidhāḥ | 1 - vāgbhaṭasaṃhitāyāṃ tu - ‘saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ
doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ | ānantyaṃ taratamayogataśca yātān
jānīyādavahitamānaso yathāsvam ||’ ityanantatvaṃ kathitam |
vṛddhikṣayasamarūpā doṣāṇāṃ tridhā gatiḥ | daṃṣṭrāviṣaṃ nakhaviṣaṃ
vālaśṛṅgāsthibhistathā
|| 198 || mūtrātpurīṣācchukrācca
dṛṣṭerniśvāsatastathā | lālāyāḥ sparśatastadvattathā śaṅkāviṣaṃ matam
|| 199 || kṛtrimaṃ dvividhaṃ proktaṃ
garadūṣīvibhedataḥ | saptadhātuviṣaṃ jñeyaṃ tathā saptopadhātujam
|| 200 || tathaivopaviṣebhyaśca jātaṃ
saptavidhaṃ matam | duṣṭanīraviṣaṃ caikaṃ tathaikaṃ digdhajaṃ viṣam
|| 201 || kapikacchūbhavā
kaṇḍūrduṣṭanīrabhavā tathā | tathā sūraṇakaṇḍūśca śotho bhallātajastathā
|| 202||
Āḍhamalla. viṣabhedānāha –
sthāvarajaṅgamakṛtrimaviṣabhedena trividhopadravā iti piṇḍārthaḥ | tatra
sthāvaraviṣaṃ yannavadhā kālakūṭaprabhṛtibhiḥ svīkṛtaṃ tadvijñānamāha |
yaduktam - ‘kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgikaśca pradīpanaḥ | hālāhalo brahmaputro
hāridraḥ śaktukastathā || saurāṣṭrika iti proktā viṣabhedā amī nava’ iti |
navadhetyatrātiprasiddhatvāt saṃgrahaḥ | keṣāṃcinmate'ṣṭādaśabhedā bhavanti |
teṣu daśa jātayastyājyā aṣṭau grāhyā iti | tathāhi - ‘śaktukaṃ mustakaṃ śṛṅgī
vālukaṃ sarṣapāhvayam | vatsanābhaṃ kāryamanyaṃ śvetaśṛṅgī tathāṣṭamam |
ityaṣṭau yojayedyoge kālakūṭādi varjayet iti | tadyathā - ‘kālakūṭaṃ meṣaśṛṅgī
hālāhalaṃ ca darduram | karkaṭaṃ gahvaraṃ granthi hāridraṃ raktaśṛṅgikam’ |
keśaraṃ daśamaṃ ceti varjanīyaṃ bhiṣagvaraiḥ’ iti |
varjanīyatvameṣāmatyantaduṣṭikaratvāt | niṣiddhe'pi śārṅgadhareṇātra
saṃgṛhītaṃ prasiddhatvāt | jaṅgamaṃ bahudhā proktamityādi | jaṅgamaṃ
sarpādisaṃbhavaṃ bhavediti sambandhaḥ | tatra lūtā ‘makaḍī’ śabdavācyaḥ
kīṭaviśeṣo vā | bhujaṅgamāḥ sarpāste cānekavidhāḥ | vṛścikamūṣikau prasiddhau
| kīṭā api nānāvidhā nānākṛtayaśca | teṣāṃ svarūpaṃ na likhitamatra
vistarabhayāt | pratyekaṃ te caturvidhā iti te lūtādayaḥ, caturvidhā iti
jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ pratyekam, yataḥ caturtho nipatitānām ūṣmāṇaṃ
vinā kasyacit siddhirnāsti iti nyāyena sarve bhuvaḥ śarīrasya ca svedājjātāḥ |
anye'pi yathā pakṣiṣu balākādayo jarāyujā33
aṇḍajāśca sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujāḥ saṃsvedajeṣvapi kāścit pipīlikā
aṇḍajā udbhijāśca ityanena yonisaṃ- karotpattitvāccaturvidhatvam | yadvā
vātapittakaphasannipātātmānaste sadṛśaviṣāścaturvidhā bhavantītyeke | tadapi
na sarvamataṃ kiṃtu sarvajātaya eva bhavantītyanye | taduktam -
‘vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalarājilāḥ’ ityādi | suśrute tu dvidoṣakopameva
caturtham | tathāhi - ‘kopayantyanilaṃ sarpāḥ phaṇinaḥ sarva eva tu | pittaṃ
maṇḍalinaścāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ | apatyaṃ samavarṇābhyāṃ
dvidoṣakaralakṣaṇam’ iti | daṃṣṭrāviṣamityādi | eteṣāṃ madhye
keciddaṃṣṭrāntaragataviṣopadravāḥ, kecinnakhaviṣāḥ, kecidbālaśṛṅgāsthiviṣā
ityādayo jñātavyāḥ | tathāhi -‘bhaumasarpāṇāṃ daṃṣṭrāviṣam,
mārjāramakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ |
viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ | picciṭakauṇḍikādanye
mūtrapurīṣaviṣāḥ mūṣikādayaḥ śukraviṣāḥ | divyāḥ sarpāḥ dṛṣṭiniśvāsaviṣāḥ |
vṛścikavaraṭyucciṭādayo lālāviṣāḥ | lūtā34
lālāsparśa viṇmūtraśukramukhasaṃdaṃśaviṣā iti | tathā śaṅkāviṣaṃ matamiti |
tathaivoktaprakāreṇaiva śaṅkāviṣamapi upadravakaraṃ bhavati | kṛtrimaṃ
dvividhaṃ proktamityādi | kṛtrimaṃ viṣaṃ garadūṣibhedāt dviprakāraṃ kathitam |
tantrāntare yathā - garaṃ garalī tacca ‘dināi’ śabdavācyam | yataḥ
‘saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedarajonānāṅgajān malān | śatruprayuktāṃśca garān
prayacchantyannamiśritān’ ityādi | dūṣīviṣamapi deśakālādidūṣaṇāt kathitam |
tadyathā - ‘dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ |
yasmātsaṃdūṣayeddhātūṃstasmāt dūṣīviṣaṃ smṛtam’ iti | eke dvividhamityasya
sthāne vividhamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca vividhaṃ nānāprakāram, eke
dvividhaṃ kṛtrimamanyathā vyākhyānayanti | tadyathā - ‘ekaṃ
saviṣāviṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ, aparaṃ nirviṣakṛtaṃ garasaṃjñam |
yadāha kāśyapaḥ - ‘saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate | garaḥ
syādaviṣastatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam’ iti | ata eva carakaḥ rasāyane -
‘daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe’ iti | dhātavo'tra
suvarṇarajatādayaḥ | te yadā aśuddhā bhakṣitāstadā viṣatulyā iti tātparyārthaḥ
| yathā viṣādajanakatvādviṣaṃ tathā saptopadhātujaṃ viṣamiti śeṣaḥ |
upadhātavo haritālādyāḥ | tathaivopaviṣebhya iti saptavidhaṃ viṣajātaṃ
upaviṣamatrārkasehuṇḍaprabhṛtikam | yaduktam -
‘arkasehuṇḍadhatūralāṅgalīkaravīrakaḥ | guñjāhiphena ityetāḥ
saptopaviṣajātayaḥ’ iti | duṣṭanīrāṇi vyāpannapānīyāni tañjanitaṃ viṣaṃ
viṣādajanakatvāt | tattu bāhyābhyantaraṃ bhavati | bāhyaṃ snānādinā
ābhyantaraṃ tu pānādeva | tadyathā - ‘na pibet paṅkaśaivāla-
tṛṇaparṇāvilāvṛtam | sūryandupavanādṛṣṭamabhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru | phenilaṃ
jantusaṃkīrṇaṃ dantāgrāhyatiśaityataḥ | anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ
prathamaṃ ca yat | lūtāditantuviṇmūtraviṣamaṃ śleṣmadūṣitam’ iti | tathaikaṃ
digdhajaṃ viṣamiti | viṣaliptaṃ śastrādikaṃ digdhaṃ kathitaṃ, tajjanitaṃ viṣam
| tena viṣaliptaśastrahato janturdigdhāhataḥ kathitaḥ | kapikacchubhavā
kaṇḍūriti | kapikacchū vānarī tasyāḥ phalam tajjanitā kaṇḍūḥ kharjūḥ, iyamapi
kaṇḍūrdravyasaṃsargajālpadoṣā na tu kuṣṭhoktā | duṣṭanīrabhavā tatheti |
duṣṭanīrāṇi pūrvākhyātāni tajjanitā kaṇḍūrapi duḥkhakarā bhavatītyabhiprāyaḥ |
tathā sūraṇakaṇḍūśceti | sūraṇaḥ kandaviśeṣaḥ prasiddha eva tenāpi saṃjātā
kaṇḍūriti | tathā bhallātajaḥ śotha iti | bhallāto bhallātakaphalāni
tatsparśāt śotho duḥkhakaro bhavati | sa ca doṣaśothādbhinna eva
|| 196-202 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
viṣarogasaṃkhyāmāha -- sarvaṃ viṣaṃ sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ, kṛtrimamiti trividhaṃ
bhavati | teṣāṃ trayāṇāṃ madhye navadhā sthāvaraṃ viṣaṃ, tattu
kālakūṭādibhedairjñeyam | jaṅgamaṃ tu bahudhā bhavati nidāne tu ṣoḍaśavidham |
jaṅgamaṃ tattu latābhujaṅgamādikam | te'pi caturvidhā bhavanti
daṃṣṭrāviṃṣādibhedāt | kṛtrimaṃ tu garadūṣībhedataḥ dvividham | atha
saptadhātvādibhedena viṣabhedānāha - saptadhātuviṣaṃ svarṇādisaptadhātavaḥ
evaṃ saptopadhātujaṃ hīratālādijātam | tathā upaviṣebhyaḥ ahiphenādibhyo jātaṃ
saptavidhaṃ bhavati ekaṃ duṣṭanīrajātam | digdhajaṃ viṣadagdhakāṇḍajanyam |
atha kapikacchvādibhedena viṣabhedamāha - ekā kapikacchūbhavā tatra
kaṇḍūrjāyate, ekā duṣṭanīrabhavā sāpi tadviṣajanyā, ekā sūraṇajanyā kaṇḍūḥ |
tathā bhallātajaḥ śothaḥ eteṣāmapi viṣacikitsāsti tadarthaṃ viṣādhikāre
gaṇitāḥ || 196-202 ||
madaścaturvidhaścānyaḥ pūgabhaṅgākṣakodravaiḥ | caturvidho'nyo dravyāṇāṃ
phalatvaṅmūlapatrajaḥ ||203||
Āḍhamalla. anyo madaścatuḥprakāro
jñeyaḥ | sa ca pūgabhaṅgākṣakodravaiḥ kṛtvetyarthaḥ | ayamapi
āsavāriṣṭādbhinna eva| pūgo'lpamadakaraḥ, bhaṅgā prasiddhā | akṣaṃ
vibhītakaphalamajjā madakaratvāt | taduktam - ‘tanmajjā madakārakaḥ’
ityādivacanāt | kodravāṇi madakarāṇi grāhyāṇi | anyo'pi mado dravyāṇāṃ
phalatvagmūlapatrajaḥ sāmānyo vi- hitaḥ, phalaṃ khākhasaphalaniryāsaḥ
tatphalaṃ jātīphalādi madajanakaṃ gṛhyate| tvaṅmada ityādi | ākallakerimedādi-
kānām, irimedo viṭkhadiraḥ | sa eva phalamado'pi gaṇitaḥ | ākallako'pi
vakṣyamāṇamūlamadasaṃgṛhītaḥ | mūlamada iti kṣudrabadaryādīnāṃ mūlaṃ
madakaratvāt | patramada iti jātipatrikābhaṅgāprabhṛtīnāmiti
|| 203 ||
Kāśīrāma Vaidya. madaśca viṣatulyo
bhavati, so'pi caturvidhastamapyāha - pūgīphalaṃ, bhaṅgā prasiddhā, akṣaṃ
vibhītakaṃ, kodravaḥ mādakaḥ, eṣāṃ madaviṣatulyā rogāstu anekadhā bhavanti
nānāviṣajanyāstadartham || 203 ||
iti prasiddhā gaṇitā ye kilopadravā bhuvi | asaṃkhyāścāpare
dhātumūlajīvādisaṃbhavāḥ || 204 || iti
śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ
nidānarogagaṇanādhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. itiśabdaḥ parisamāptau |
kila niścayena ye upadravā rogarūpā bhuvi pṛthivyāṃ prasiddhāḥ santi te'tra
gaṇitāḥ śārṅgadhareṇeti śeṣaḥ | apare ye'prasiddhāḥ asaṃkhyāśca santi
te'pyanumānato jñātavyā ityarthaḥ | te ke ? dhātumūlajīvādisambhavā iti |
dhātavaḥ pārthivāste suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāhīratālamṛtkapālādayaḥ |
mūlaśabdena sthirā gṛhyante | te'pi caturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha
oṣadhaya iti | nanu loke dvaividhyatvena pārthivā api sthāvaraśabdena vācyā:,
tatkathamatra pṛthagupādānam ? ucyate - yeṣu vyavahārayogitvaṃ
phalamūlādyavayaveṣu rasapradhānatayā, tatraiva caturvidhe vanaspatigaṇe
sthāvaraśabdo vartate na tu pārthiveṣvapi, teṣāmāhāreṣu prāyeṇānupayogāt|
jīvādisaṃbhavā iti jīvaśabdena jaṅgamā gṛhyante | te'pi caturvidhā bhavanti |
te jarāyujāṇḍajasvedajodbhijā ityarthaḥ | ādigrahaṇāt
pravātanipātātapachāyājyosnātamaḥśītoṣṇavarṣāprabhṛtayaḥ | ete
tvayathāvidhisevanāt du:khakarā ityabhiprāyaḥ||204||
vividhamuninibandhā ye mahatsu prasiddhāḥ sumatiduravabodhāste mayā naiva
dṛṣṭāḥ | tadapi gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ
bhāvasiṃhātmajena || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ pūrvakhaṇḍe rogagaṇanā'dhyāyaḥ saptamaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. vinayaślokamāha - iti
prasiddhā iti | ye prasiddhopadravā bhuvi santi te mayā gaṇitāḥ, apare
asaṃkhyā dhātumūlajīvādisambhavāste'pi jñeyāḥ vistarataḥ vistaratvānmayā
noktāḥ | upadravā dehasyopadravakartāraḥ
|| 204 || iti
śrīkāśīrāmabhāradvājasārasvatavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ
rogagaṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || iti śārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍa:
samāpta: ||
Editor's notes
- 1 ‘ka’ pustake nāsti | ↩
- 2 ‘santataṃ satato'nyedyustṛtīyakacaturdhakau’ iti ‘ka.’ pā. | ↩
- 3 nāsti ‘ka’ pustake | ↩
- 4 ‘ntava’ ‘ka.’ pā.| ↩
- 5 ‘kledā’ ‘ka’ pā. | ↩
- 6 mādhava ityarthaḥ | ↩
- 7 vātajvaralakṣaṇaṃ yathā – ‘vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca || 8 || śirohṛdgātrarugvakravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlā'dhmāne jṛmbhaṇaṃ ca bhavatyanilaje jvare || 9 || iti (mā.ni.) ↩
- 8 pittajvaralakṣaṇaṃ yathā- vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrā'lpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate || 10|| pralāpo vakrakaṭutā mūrcchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca || 11 || iti || ↩
- 9 kaphajvaralakṣaṇaṃ yathā- staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca || 12 || nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākitā | gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā|| 13 || iti | ↩
- 10 vātapittajvaralakṣaṇaṃ yathā- tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ || 14 || parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ ↩
- 11 vātaśleṣmajvaralakṣaṇaṃ yathā- staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrāgauravameva ca || 15 || śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ || 16 || ↩
- 12 pittaśleṣmajvaralakṣaṇaṃ yathā-- liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ pittaśleṣmajvarākṛtiḥ || 17 || ↩
- 13 sannipātajvaralakṣaṇaṃ yathā- kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā | sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane || 18 || sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ || 19 || paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param |ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca ||20|| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā | svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ || 21|| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam | *koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam ||22|| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca | cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ || 23 || iti || *koṭhānāṃ lakṣaṇaṃ tu - ‘varaṭīdaṃṣṭrasaṃkāśaṃ koṭhamityabhidhīyate’ iti || ↩
- 14 ‘vivaśī’ iti ‘ka’ pustake ↩
- 15 ‘kīrtitā’ pā. | ↩
- 16 bandhanīdhṛtapāṭho nāsti ‘ka’ ‘kha’ pustakayoḥ | ↩
- 17 ‘kṣajihvaṃ’ pā. ‘dṛkṣajihve pā. | ↩
- 18 ‘tridoṣaṃ kāraṇaṃ’ pā. | ↩
- 19 ‘ojha’ iti hindīnāma | ↩
- 20 ‘sarvaiḥ’ pā. | ↩
- 21 ‘hasticarmakuṣṭhamityucyate pā. | ↩
- 22 ‘antrālajī’ti pā. | ↩
- 23 ‘stokaṃ mahat vyādhakaṃ ityamaraḥ’ pā. | ↩
- 24 ‘mavagāḍha’ pā.| ↩
- 25 gadgadaḥ ’vikṛtaśita pāṭhabhedau | ↩
- 26 prakṣiptamidam | ↩
- 27 gauruva| ↩
- 28 ‘netra galā’ pā. | ↩
- 29 pārśaḥ pā. ‘phiyāśa’ pā. | ↩
- 30 nāsti ‘ka pustake | ↩
- 31 ‘kampaḥ’ pā. ↩
- 32 ‘seha:śabdavācyaḥ’ pā. ↩
- 33 ‘varṇajāśca pā.” | ↩
- 34 yaścāyaṃ saṃprati bhārataṃ varṣamakhilamapyabhivyāpya janapadān kavalayan ‘plega’piśācahatakaḥ samujjambhate sa eva lūtāviṣaśabdavācyo mahāmārīrogaviśeṣa: | asya ca viśeṣavṛttaṃ parāśarasaṃhitāyāṃ varṇitam | parantvasmaddaivadurvipākādbahvanusandhānato'pi naikamapi pustakaṃ parāśarasaṃhitāyāḥ samadhigatamadyā'pi | kevalaṃ tu mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇe pramāṇatvena yadupanyastaṃ tadeva priyapāṭhakebhya upaharāmaḥ - “anyatra janapadadhvaṃsanīye | yadāha parāśaraḥ - ‘yadā prabalāhaṃkārakāmakrodhalobhābhiyuktaiḥ pākhaṇḍapuraḥ - sarairmithyādṛṣṭibhiḥ svakapolakalpitaprapañcairāgamābhāsaistrayī(‘kathitaḥ’ pā.)dharmādākṛṣya mahājano'dharmeṣu yujyate, tadā ta eva mohena deśanagaranigamajanapadapradhānadharmamutkramyādharmeṇa prajā vartayanti; tadāśritāḥ paurā janapadā vyavahāropajīvinaḥ svatatradharmamabhivartayanti; tataḥ sudharmaḥ prasabhaṃ te taṃ dharmameva vartayanti tatasteṣāmantarhitadharmāṇāmadharmapradhānānāmupakrāntadevatānāṃ janapadānāṃ tadadharmavaśāttatkarmanodanādvidyamānāḥ krodhenopatapyamānāḥ(‘tapyanti’ pā.) tattāpavaśādviṣaprajvalanatīvraniśvāsān muñcanti | tatastanniśvāsakarṇikābhyo'nutāpānnānāprakārā lūtāḥ sampadyante| tena viśvāsena tābhireva kālo bhūmirāpo'nilaśca dūṣyate, tatra patannṛṇāṃ kadācidudbhrāntavyathitā vividhamṛgapakṣikā adṛṣṭadharmasatyalajjārahitajanaṃ śvasanakṣubhitodīrṇajalāśayaprapatatolkāpātanirghātabhūmikampaṃ sajvālādi samprati bhayamācakṣate | arukṣā: sitā bhūjālaṃ savṛtārkacandratārāmalīmasaṃ bhramodvegamiva, saṃtrastamiva, satamaskamiva, guhyakācaritākrandajabahulamiva, kālaṃ jānīyāt |apagataśalabhamaśakamakṣikāmṛtavikṛtasarīsṛpavyālākhugodhāsedhārādikīṭabileśayatṛṇolapetyādīni bahulāṃ vyapagatasvabhāvaklamāṃ nipatitaśuṣkagalitapatropavanadrumāṃ lohaśavapūtimatsyagomūtrādigandhavikṛtasparśakledabahulāṃ, tābhirlūtābhirduṣṭavātāṃ (‘duṣṭāṃ vāṣpavatīṃ’ pā. |) ca bhūmiṃ vidyāt | atyarthavikṛtivivarṇagandharasasparśamapakrāntajalacaravihaṅgaṃ mṛtamīnakūrmanakrādikānvitanīlikābahulaṃ tābhirduṣṭamudakaṃ ca vyavasyet | viṣamavikṛtistimitaprabalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatyabhiṣyandanādigadaṃ(‘ndinīṃ’ pā., atibhairavaravamatipratihata pā.|) gatibhairavārāvamācarati (1) pratihatamaparasya gatimati kuṇḍalitamasātmyagandhaṃ vāpyaśītapāṃśudhūmopahatavāyuṃ jānīyāt | itthamevaṃ mūrcchākrodhaśvāsapipāsetyādirogebhyaścatvāro bhāvā janapadadhvaṃsanahetavo bhavanti | yadā tā lūtā yaṃ yaṃ bhūmimadhyadeśamākrāmanti tadduṣṭanāsākaphalopayoginastatpradeśasthā eva prāṇino jvaritā, devabhūtagrastā ivonmattā iva, mlānā iva, cakitavaccūrṇadhūmadhūsaritā ivonmattā:, svanālāpadevā tulyasātmyaprakṛtayo'pi kakṣākaṇṭhakarṇamūlamarmasandhiṣu karkandhukolāmalakāsthipramāṇābhijvalatpāvakasannibhā bhavanti, jvaramohadāhakāriṇībhiḥ piḍikābhiḥ parito nāsākṣimukhakarṇanāḍījīvarūparudhiravāminastrirātrāt sadya eva vipadyante | taccharīrasparśagandhalokāntasaṃsargiṇo'pi tadduṣṭakatipayakodravasaṃsparśādanekopadravā iva yadvipadyante, kadācidekaivānurūpograviṣāghrāṇaśvāsamārgeṇa jvaraḥ gacchataḥ samāśrayaṃ hṛdayamāsādya, vināpyupadraveṇa sadya eva mārayati | kadācittābhirduṣṭābhiḥ prāṇina ekāvāsasthā: sadhaścāriṇo vāyuvegāt śayānā eva tiṣṭhanti | kadāciddharmavaśādyupagataduṣṭaiścaturbhirbhāvaiḥ grāmanagarapallīpaṭṭanajanapadā yugapanmahānidrānvitā akasmādeva śayānāstiṣṭhanti | kadācida- lpaviṣakupiteṣveva bhāveṣu yugapat kāsaśvāsajvaravamathuśirobhitāpamasūrikāvisarpapāmādibhirdūṣyante | janapadāḥ kadāciddevadvijaguruddhidāyaurvā, kadācidgrahanakṣatrarāśivyatikramairvā, kadāciddharmakupitabhūtapiśācavetālahatyādūṣitānāṃ śastropaghātināntataḥkaraṇavṛttīnāṃ praviśanti | tatasteṣu yugapat pumāṃso vā lobhāhaṃkāravādātivādakrodhādanyonyaṃ teṣu vipadyante | tadā śāntikarmabalihomadānadayāsiddhastotramantravedādhyayanadevatāyatananāgālayeṣu mahotsavayātrayā bhavitavyam | sthānaparityāge ca viṣaghnauṣadhimahāgadajalaistatsthānaseko maṇiratnadhāraṇairvā evaṃ trisandhyām, ato divyanāgāyanaṃ, pramāṇamāha kāśyape'pyuktaṃ - “bālāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khecarāḥ | tadviṣotsargasaṃsargād grāhyaṃ tu kṣārajajala”miti (‘tattadā’ pā.|) | varā- hamihireṇāpyuktaṃ - ‘salīlamasvaro (-‘mamano’ pā.) jñeyo ghrāṇapariveṣṭitamūrtibhujaṅgaiḥ phaṇijanitaviṣāgnisaṃpraduṣṭaṃ bhavati, tadāśivaṃ tadagastyadarśaneneti’ | tathāca śrutiḥ - ‘ye'ntarikṣe ye divi tebhyaḥ sarpebhyo nama’ iti || ( lūtāviṣanidāne || atra ca mūṣikotsarpaṇam, viṣaghnauṣadhajalasekaḥ, sthānaparityāgadikaṃ tathā sanidānaṃ varṇitaṃ dṛśyate yathā pāścātyairapi nādyāvadhi vijñātam || ↩