7. atha rogagaṇanādhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
atha rogagaṇanādhyāyaḥ | rogāṇāṃ gaṇanā pūrvaṃ munibhiryā prakīrtitā | mayātra procyate saiva tadbhedā bahavo matāḥ || 1 ||
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ rogāṇāṃ gaṇanā ceti, atastāmapi darśayannāha - rogāṇāmiti | rogāṇāṃ jvarādīnāṃ gaṇanā saṃkhyākaraṇaṃ pūrvamādau(yā) prakīrtitā kathitā muni- bhistraikālikajñānadarśibhiḥ saiva gaṇanā mayā atrāsmin granthe procyate kathyate ācāryeṇeti śeṣaḥ | tadbhedā rogabhedā1 bahavo matāḥ kathitāḥ, atrāpi munibhiriti śeṣaḥ | rogajñena rogāṇāṃ saṃkhyāmātramatra grāhyaṃ nānyadi- tyabhiprāyaḥ | saṃkhyāmātramapi prayojanārthaṃ nidānādipañcakaṃ rogajñāpakaṃ darśitaṃ tatra samprāptistu kathitā tasyāḥ saṃkhyāparyāyaṃ nāmeti | taduttā ‘saṃkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ | sā bhidyate yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti’ iti nyāyāt saṃkhyāmātramapi nātra nirarthakam || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha rogagaṇanā'dhyāyo vyākhyāyate | pūrvaṃ rogāṇāṃ jvarādīnāṃ gaṇanā yā munibhiḥ prakīrtitā kathitā saiva gaṇanā mayā śārṅgadhareṇa procyate | yatastadbhedāstasyā gaṇanāyā bahavaḥ bhedā matāḥ bahumunipraṇītatvāt || 1 ||
pañcaviṃśatiruddiṣṭā jvarāstadbheda ucyate | pṛthagdoṣaistathā dvandvabhedena trividhaḥ smṛtaḥ || 2 || ekaśca sannipātena tadbhedā bahavo matāḥ | prāyaśaḥ sannipātena pañca syurviṣamajvarāḥ || 3 || santataḥ2 satataścaiva anyedyuṣkastṛtīyakaḥ | cāturthakaśca3 pañcaite kīrtitā viṣamajvarāḥ || 4 || tathāgantujvaro'pyekastrayodaśavidho mataḥ | abhicāragrahāveśaśāpairāgantukastridhā4 || 5 || śramācchedātkṣatāddāhāccaturdhā5 ghātajo jvaraḥ | kāmādbhīteḥ śuco roṣādviṣādauṣadhagandhataḥ || 6 || abhiṣaṅgajvarāḥ ṣaṭ syurevaṃ jvaraviniścayaḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ saṃkhyāmātraṃ prakaṭayannāha - pañcaviṃśatīti | jvarāḥ pañcaviṃśatiruddiṣṭāḥ kathitāḥ | pañcaviṃśatirevātra hetujvareṇaiva darśitāḥ | santāpalakṣaṇo jvara iti | taduktaṃ - ‘krodhātpittamevāgnistadūṣmā jvaraḥ’ iti | ata evāha kaścit6 ‘dakṣāpamānasaṃkruddho rudraniśvāsasambhavaḥ jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātā'gantujaḥ smṛtaḥ’ iti | aṣṭaprakārasyaiva pañcaviṃśatibhedā darśitāḥ | atha pañcaviṃśativivaraṇamāha - pṛthagdoṣairityādi | pṛthagdoṣaiḥ kṛtvā trayo bhedāstena vātena7 pittena8 kaphene9 tyarthaḥ | dvandvabhedenāpi trividhaḥ, dvandvabhedena dvidoṣamilitena, tena vātapittābhyāṃ10 , vātaśleṣmabhyāṃ11 , śleṣmapittābhyāmiti12 | eko bhedastu sannipātena militadoṣatrayeṇa13 bhavati | tadbhedā bahavaḥ smṛtā iti | tasya sannipātasya jvarasya bahavo bhedāstrayodaśavidhā: smṛtā: kathitā:| testu nātra gaṇitā: | yato sannipātajvara eka eva nidānadvāreṇa pūrvācāryairdarśitaḥ bhedāstu doṣāṇāṃ hīnamadhyādhikabhāvena kathitāḥ tathāhi ‘dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ ca hīnamadhyādhikāśca ṣaṭ | samairako vikārāṇāṃ sannipātāstrayodaśa’ iti | pañca viṣamajvarāstu sannipātenaiva syu: | ( te ca) ‘santataḥ satato'nyedyuspṛtīyakacaturthakau’ iti yaduktaṃ - ’jvarāśca viṣamāḥ sarve sannipātasamudbhavāḥ’ iti vacanāt | eke ‘catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ iti vadanti tanmate tu vivāde savistaraṃ tannātra likhitaṃ vistarabhayāt yatastajjñaistajjñātavyameva | āgantuko'pyekaḥ sa ca trayodaśavidho bhinnahetutvāt | tadyathā trayo'bhicārādijanitāḥ, catvāra āghātajāḥ ṣaḍabhiṣaṅgajāśceti | abhicārādīnāmapi vyākhyā likhyate yathā - abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayogaḥ | grahāveśo duṣṭagrahāveśaḥ, bhūtādīnāṃ ca sambandhenāveśo vā, śāpo brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmaniṣṭābhiśapanam | śrama iti | śarīrāyāsajananavyāpāralakṣaṇaṃ karma tadvyāyāma śabdena vācyaṃ, dāho'gnyādisambhavaḥ | kṣataḥ prahāraḥ sa ca loṣṭhaśastralaguḍādijanitaḥ, chedo'straprabhṛtibhiḥ, kāmo'bhilāṣaḥ sa cābhimatakāminyādyaprāptinimittaḥ, bhītirbhayam, sā ca prabhunimittādikā, śuk śokaḥ sa ca dhanabandhunāśādinimittaḥ, roṣaḥ krodhaḥ sa tu parābhidrohādilakṣaṇaḥ, viṣaḥ sthāvarajaṅgamādirūpastajjanita ityarthaḥ| auṣadhagandhata iti | tīvrauṣadhigandhāghrāṇajatvāditi bhāvaḥ | evamityanena prakāreṇa jvaraviniścayaḥ kathitaḥ, jvarāṇāṃ viniścayo jñānaṃ jvarasaṃkhyāyāmeva jñānamityarthaḥ | yataḥ saṃkhyāvikalpetyādinā | nanu kathamādau jvara eva prokto nānye rogāḥ ? satyaṃ - jvarastu sarveṣāṃ pradhānatamaḥ | taduktam - ‘dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī | jvaraḥ pradhānaṃ rogāṇāmukto bhagavatā purā’ iti || 2-6 ||
Kāśīrāma Vaidya. tatrādau sarvarogeṣu jvarasyaiva prādhānyājjvarāṇāṃ nāmānyāha - uktāḥ pañcaviṃśatirjvarāsteṣāṃ saṃkhyā kriyate | pṛthagdoṣairvātapittakaphaistrayaḥ, dvandvabhedena dvidvidoṣeṇa trayaḥ, sannipātena ekaḥ, tadbhedāḥ sannipātena bahavaḥ, sandhikādayaḥ ekonapañcāśat vṛddhasuśrutoktabāhulyāt; yadvā ekasminneva sannipāte sarvalakṣaṇāntarbhūtatvānnoktaḥ; mādhavenāpi eka eva sannipātajvaro likhitaḥ | santatādayaḥ pañca viṣamajvarā eka evāgantukajvarastrayodaśavidhaḥ | evaṃ pañcaviṃśatiḥ | eṣāṃ lakṣaṇāni nidāne vijñeyāni vicārastu madhukośe | nanu suśrutādinidāne'ṣṭavidho jvaraḥ kathitaḥ tathoktaṃ - ‘dakṣāpamānasaṃkruddho rudraniḥśvāsasaṃbhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā pṛthak dvandrasaghātāgantukaḥ smṛta’ iti, kathamatra pañcaviṃśatiḥ ? ucyate, aṣṭavidhajvarasyaiva pañcaviśatividho vistāraḥ, pañcavidhaviṣamajvarasya sannipāte'ntarbhūtatvāt | ekavidhasyāgantorapi trayodaśadhā bhinnatvāt || 2-6 ||
pṛthaktridoṣaiḥ sarvaiśca śokādāmādbhayādapi || 7 || atīsāraḥ saptadhā syādgrahaṇī pañcadhā matā | pṛthagdoṣaiḥ sannipātāttathā cāmena pañcamī || 8 || pravāhikā caturdhā syātpṛthagdoṣaistathāsrataḥ |
Āḍhamalla. idānīmatīsārādīnāṃ rogāṇāṃ bhedān darśayannāha - pṛthagiti | atīva saratītyatīsāro gudena | sa ca sapta prakāro bhavati | tadyathā pṛthagdoṣairityādi | pṛthagdoṣairityanena vātena pittena kaphena trayaḥ, sarvairiti militadoṣatrayeṇaikaḥ, śokāditi iṣṭādiviyoganimittāt, āmādaparipakvarasāt, āmājīrṇādvā, ajīrṇamapakvaṃ ca varṣādinā, bhayādbhīteḥ | nanu mādhavena ṣaḍvidhotīsāro,nigadito yathā - ‘ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ’ iti tat kathamatra saptavidha iti ?, ucyate, nidānaṃ tu niyatāniyatabhedena dvividhaṃ śokājīrṇādibhyo'pi kadācidatīsāra utpadyate | bhayanidānenāpyāvaśyakamatīsāro bhavatītyadoṣaḥ | yato dṛśyate hi sabhayapuruṣasya tatkṣaṇameva dravasaraṇaṃ gudeneti | tasmādatra niyatahetuko nāma saptamo bhayāt pratipādita ityarthaḥ | iti saptadhā pratipāditaḥ | grahaṇī pañcadhā matetyādi | grahaṇī vahnisthānaṃ tadāśrito doṣa eva saṃgrahaṇīśabdavācyaḥ| kutracidgrahaṇīdoṣa ityupadarśanāt, taduktam - ‘ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā | pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā’ iti | grahaṇādgrahaṇī matetyapi | yataḥ - ‘agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā’ iti | pañcadhā pañcaprakārā | tathā cāmena pañcamīti | āmena āmavātenetyarthaḥ | pravāhikā caturdhā syādityādi | saśabdaṃ kaṇṭhabalena vāyorapānamārgeṇa bahirniḥsaraṇaṃ pravāhikā | asyāḥ paryāyanāmāni tantrāntarapratipāditāni | yathā kecana visraṃsīti14 nāmnā kathayanti, eke cāntargranthiriti, ke'pi niścāraṃ, nivāhikāmityapare | caturdheti | vātapittakaphai raktajaśca | asraṃ rudhiram | nanu pravāhikā'tīsārayoḥ ko bhedaḥ yasmāddravasaraṇatvenā- pakvalakṣaṇayogātsādharmyaṃ tat kathaṃ bhedaḥ ? ucyate - nānādravadhātusaraṇamatīsāraḥ | pravāhikāyāṃ tu kevalaṃ kaphasaraṇamayamatra bhedaḥ || 7 || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. athātisārasaṃkhyāmāha - pṛthak tridoṣaiḥ vātapittakaphaiḥ trayaḥ, sarvaiḥ tribhirmilitvā ekaḥ, ekaḥ śokāt, ekaḥ āmāt, evaṃ saptadhāsāraḥ | nanu suśrutādau ṣaḍvidho'tīsāraḥ paṭhitaḥ tatkathaṃ na virodhaḥ tathācoktaṃ ‘saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhi ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti | bhayajasya suśrute vātikātīsārāvaruddhatvāt ṣaḍvidhaḥ carakamate bhayajasya likhitatvāt, atra saptavidhaḥ kṛtaḥ ato na doṣaḥ | atīva saratītyatīsāra iti niruktiśca || grahaṇīsaṃkhyāmāha - pṛthagdoṣairvātapittakaphaistisraḥ, nnipātādekā, āmena pañcamī, evaṃ pañcadhā nidāne grahaṇī caturdhā likhitā āmajāyā abhāvāt | pravāhikāmāha - pṛthagdoṣaiḥ vātapittakaphaistisrastataḥ sannipātāccaturthī, evaṃ caturdhā pravāhaṇātpravāhikāti sārabhedaḥ || 7 || 8 ||
ajīrṇaṃ trividhaṃ proktaṃ viṣṭabdhaṃ vāyunā matam ||9|| pittādvidagdhaṃ vijñeyaṃ kaphenāmaṃ taducyate | viṣājīrṇaṃ rasādekaṃ doṣaiḥ syādalasastridhā || 10|| visūcī trividhā proktā doṣaiḥ sā syātpṛthakpṛthak | daṇḍakālasakaścaika ekaiva syādvilambikā ||11||
Āḍhamalla. athājīrṇānyāha - ajīrṇamiti | ajīrṇaṃ trividhaṃ proktamiti ajīrṇamityaparipakvānnajanitaṃ trividhamiti vātādibhedena eke ajīrṇaṃ vividhaṃ proktamityapi paṭhanti | tanmataṃ tu mādhavenoktaṃ yathā - ‘āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣata: || ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca | vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram’ iti | yadrasādekamajīrṇaṃ tadviṣājīrṇamatra pratipāditaṃ viṣavanmāraṇātmakatvāt, rogasaṅkarakaramityanye | nanu āmājīrṇādibhyo rasaśeṣasya ko bhedaḥ ? ucyate-āmāditrayamannajaṃ rasaśeṣastu āhārarasajaḥ | ‘doṣaiḥ syādalasastridhā’ iti | doṣairvātādibhiralasaka iti viṣṭabdhājīrṇādbhavati tasya doṣasthiratvanimittādalasakasaṃjñā | yaduktaṃ - ‘prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na vipacyate| koṣṭhe sthito'lasībhūtastena cālasakaḥ smṛtaḥ’ iti | nanu viṣṭabdhājīrṇādalasakotpattiḥ viṣṭabdhastu vātenaiva saṃbhavati | yaduktaṃ - ‘ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā’ iti | kathamalasako vātādibhistribhirdoṣaiḥ syāt ? naiṣa doṣaḥ - doṣakārye doṣāntaraprakopa eva yathā sāmānyajvaraprakopāt śvāsādyupadravāḥ, athavā - ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāṇyeva prakopayet’ ityādivacanāt | visūcī trividhā prokteti | doṣairvātapittakaphaiḥ pṛthakpṛthagiti vyastānāṃ doṣāṇāṃ trayo bhedā ityabhiprāyaḥ | sā visūcī tu āmājīrṇādbhavati | viśeṣeṇa sūcībhiriva marmāṇi pīḍayatīti visūcī, taduktam - ‘sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | yasyājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate’ iti | evaṃ daṇḍakālasakamiti | taccālasakabhedabhinnalakṣaṇatvena pṛthagdarśitam | tadyathā - ‘tiryaggatāstanuṃ doṣā daṇḍavat stambhayanti ye | sa daṇḍālasakastyājyaḥ śīghraṃ dehavināśakṛt’ iti | vilambikāpyekā sāvidagdhājīrṇaprabhavā kathitā iyamapi tridoṣajanitetyuktatvāt | yathā ‘duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasyām | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ’ iti | nanu vilambikālasakayorapi vātakaphaprabalayorūrdhvādhopravartanaśīlayostulyatvāt ko bhedaḥ ? ucyate, alasake tīvrāḥ śūlādayo bhavanti, vilambikāyāṃ na bhavantīti bhedaḥ || 9-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajīrṇamāha - viṣṭabdhaṃ vāyunā pittena vidagdhaṃ kaphenāmaṃ evaṃ trividhamajīrṇaṃ proktam | nidānamate tu ṣaḍvidhamajīrṇaṃ rasaśeṣadinapākādinā | athālasakavisūcīdaṇḍakavilambikānāṃ saṃkhyāmāha - alaso roga: sarvājīrṇabhedaḥ alasākhyaḥ, viṣājīrṇarasāt tridhā syāt | kairdoṣairvātapittakaphairviṣarūpaṃ yadajīrṇaṃ tasmādviṣabhāvaṃ vrajedvāpīti rasapāke uktatvāt | evaṃ visūcī tridhā proktā daṇḍakālasakaṃ ekaikaprakāraṃ tathā ekaprakārā vilambikā tridoṣajanyatvāt || 9-11 ||
arśāṃsi ṣaḍvidhānyāhurvātapittakaphāsrataḥ | sannipātācca saṃsargātteṣāṃ bhedo dvidhā mataḥ || 12|| sahajottarajanmabhyāṃ tathā śuṣkārdrabhedataḥ | tridhaiva carmakīlāni vātātpittātkaphādapi ||13||
Āḍhamalla. arśāṃsīti | arivat prāṇān śṛṇanti hiṃsanti ityarśāṃsi apāne māṃsāṅkurarūpāṇītyarthaḥ | ṣaḍvidhānīti | doṣabhedena, tatrāsrato rudhirāt, yadyapi tantrāntare dvandvajāni prakṛtisamasamavāyārabdhatvāt pṛthak na gaṇitāni tathāpi doṣadvayasya nidānamelake lakṣaṇamelake ca dvandvolbaṇāni dvandvajāni pratipāditāni | taduktaṃ -‘hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvandvolbaṇāni ca | sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaiḥ samam’ iti | dvandvolbaṇamityanena sarveṣāmarśasāṃ tridoṣajatvādadhikena tu vyapadeśa iti darśitam | yadāha carakaḥ - ‘arśāṃsi khalu jāyante na sannipatitaistribhiḥ | doṣairdoṣaviśeṣastu viśeṣaḥ kathyate'rśasām’ iti | dvandvajānāmatraikabhedo jātyaikavacanatvāt | teṣāṃ bhedo dvidhā mata iti | teṣāṃ ṣaḍvidhānāṃ dvidheti sahajottarajanmabhyāṃ sūcitaḥ, saha śarīreṇa jātāni gudavalyārambhakavīryabhāgasya doṣadūṣitatvāt kulajānāmityarthaḥ | uttarajanmeti janmottarasaṃbandhīnyarśāṃsi mithyā'hāravihārābhyāmudgatairdoṣarbhavantītyuttarajanmānītyarthaḥ | mādhavena tu sahajārśaḥ ṣaḍvidhasaṃkhyāyāṃ paṭhitameva, tadāha - ‘pṛthagdoṣaiḥ samastaistu śoṇitāt sahajāni ca | arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitraye’ iti | sahajārśato bhinnalakṣaṇoktatvāt prasaṅgato'pi sahajārśasāṃ lakṣaṇānyāha suśrutaḥ - ‘durdarśanāni paruṣāṇi pāṇḍūni dāruṇānyantarmukhāni ca tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk śirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhako'lpāgnirghrāṇaśiro'kṣiśravaṇarogī satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepāsekaprasṛtibhiḥ pīḍyate’ iti sahajānāṃ lakṣaṇam | śeṣāṇi tūttarajanmaśabdavācyāni na kevalaṃ sahajottarajanyabhyāṃ dvidhā, kintu śuṣkārdrabhedato dvidhā bhavanti tena tu gudāṅkurā eke śuṣkāḥ srāvarahitā bhavanti atyanilatvāt, eke ārdrāḥ srāvayuktāḥ pittaraktāti- prakopatvāt | tridhaiva carmakīlānīti | gudauṣṭhaṃ parityajya kīlasadṛśamarśaḥ kuryāt, tatkīlakamiti tatrā- rśasāmevāsaṃbhavatvādasau bhedaḥ | taduktaṃ - ‘vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ | kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu tadviduḥ’ ityatrā'pi tvaco bahirityanena gudoṣṭhaṃ vyajyata iti vyākhyānayanti | tadgudoṣṭhaṃ kiyatparimāṇamiti vivakṣāyāṃ suśrutaḥ - ardhapañcāṅgulaparimāṇaṃ gudamiti tasyāvayavabhūtāstisro valaya uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī ceti | tatra gudoṣṭhaṃ ardhāṅgulaṃ sārdhayavam, sārdhaikāṅgulīpramāṇā prathamāvalī | ditīyā sārdhaikāṅgulā tṛtīyā'pi sārdhaikāṅgulī evamardhapañcāṅgulamiti | bhoje'pyuktam-‘romāntebhyo yavādardhaṃ gudoṣṭhaṃ paricakṣate | gudoṣṭhādaṅgulaṃ caiva prathamāṃ tāṃ valiṃ viduḥ || sārdhaikāṅgulamānena anye ca parikīrtite ||’ iti || 12-13 ||
Kāśīrāma Vaidya. athārśorogagaṇanā - vātādeḥ ṣaḍvidhānyarśāṃsyāhuḥ | munaya iti śeṣa | vātātpittātkaphādasraṃ raktaṃ tasmātsannipātāt saṃsargādvidoṣasaṃbandhaḥ tasmāt evaṃ ṣaṭ | nanu suśrute tu ṣaṭ saṃsargajāni proktāni bhinnānyeva prakṛtisamavetatvāt pṛthag noktāni | tathācoktaṃ suśrute - ‘arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ | saṃsargatvaṃ vijānīyātsaṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca sa’ iti | ucyate - atra saṃsargajāni madhye gaṇitāni sarujāni janmottarāṇi śuṣkārdrāṇi ca carmakīlaṃ ca etānyarśobhedāni bhinnāni bhavanti | tānyāha - sahajottaraṃ janmānantaraṃ tathā śuṣkārdrabhedataḥ teṣāṃ bhedastu dvidhā smṛtaḥ kathitaḥ | dehena sahajātaṃ sahajamucyate | uttarajanma uttaraṃ paścājjanma yasya taduttarajanma janmānantaraṃ jātamityarthaḥ | carmakīlānyapi tadbhedajātibhinnāni bhavanti tāni vātāt pittāt kaphādevaṃvidhāni bhavanti | nanvarśaḥ kimātmakaṃ kiṃsvarūpaṃ bhavatītyāha - arivat śṛṇoti hinastītyarthaḥ | pṛṣodarāditvānniruktiḥ | taduktaṃ vāgbhaṭe - ’arivatprāṇino māṃsakīlane niviśaṃti yat | arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhataḥ |’ mādhavanidāne ca - ‘doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurā apānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ’ ityarśogaṇanā || 12-13 ||
evaṃ viṃśatibhedena kṛmayaḥ syurdvidhā ca te | bāhyāstathābhyantarāḥ syusteṣu yūkā bahiścarāḥ ||14|| likṣāścānye'ntaracarāḥ kaphātte hṛdayodakāḥ | antrādā udarāveṣṭāścyuravaśca mahāguhāḥ || 15 || sugandhā darbhakusumāstathā raktāśca mātaraḥ | saurasā lomavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ || 16|| keśādāśca tathaivānye śakṛjjātā makerukā: | lelihāśca salūnāśca sausurādāḥ kakerukāḥ || 17 || tathānyaḥ kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ snāyukaḥ smṛtaḥ | vraṇasya kṛmayaścānye viṣamā bāhyayonayaḥ || 18||
Āḍhamalla. ekaviṃśatiṃbhedeneti | kṛmayastu ekaviṃśatibhedena vikhyātāḥ, te tu bāhyābhyāntarabhedena dvidhā bhavanti | teṣu yūkā bahiścarā iti | teṣu kṛmisamūheṣu yūkā likṣāśca bahiścarā bāhyā bahiḥśarīre jātāḥ | anye avaśiṣṭāstu antaracarā jñātavyā iti śeṣaḥ | antaraṃ koṣṭheṣu carantīti | te cāṣṭādaśaprakārā bhavanti | tadyathā -hṛdayodakādidarbhakusumāntāḥ | saptakaphāditi | kaphaprāyadoṣajāḥ, eteṣāṃ svarūpamapi tantrāntare coktaṃ -‘pṛthubradhnanibhāḥ kecitkecidgaṇḍūpadopamāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ || śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te’ iti | tathā raktācceti ṣaṭkṛmayo bhavanti, te ca mātaraprabhṛtikeśādaparyantāḥ, ākārādapyete yathā - ‘raktavāhiśirāsthānaraktajā jantavo'ṇavaḥ | apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanā:’ ityete ṣaḍbhedāḥ kuṣṭhaikakārakā vijñeyāḥ | tathā'nye pañca kṛmayaḥ śakṛjjātā bhavanti, śakṛt purīṣaṃ, taduktam - ‘pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dho visarpiṇaḥ’ iti | te tu makerukādikakerukāntāḥ pañca svarūpato yathā - ‘pṛthuvṛttatanusthūlā: śyāmapītasitā'sitāḥ’ iti | ityevamekaviṃśatikṛmayo vyākhyātāḥ | nanu mādhavena viṃśatikṛmibhedā darśitāḥ, ‘nāmato viṃśatividhā’ ityādivacanāt, tatkathamatraikaviṃśatirnigadyate ? ucyate, mādhavena tu bāhyagatāḥ kṛmayo dvibhedāḥ kathitāḥ, tadyathā - ‘tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ | bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likhyāśca nāmataḥ | dvidhā te koṭhapiḍakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate’ iti, atra tu viṃśatiriti saṃjñāvarṇabhedāt sthānabhedācca pṛthaṅna gaṇitā iti na doṣaḥ | anyaḥ snāyukasaṃjñaḥ kṛmireva sa tu kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ | nanu yadyevaṃ tarhi dvāviṃśatikṛmayaḥ kathaṃ na gaṇitāḥ ? satyam - ayamapi kaphajeṣu saptasu kṛmiṣu ye dīrghāsteṣāṃ bheda eva | ata eva kapharaktābhyāṃ saṃjāyata ityuktam | yataḥ, ‘kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ’ ityādivacanāt snāyukarūḍhitvenā'tra bhinnacikitsārthadarśanācca pṛthak gaṇita iti na doṣaḥ. || 14-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṛmigaṇanāmāha - bāhyābhyantarabhedataḥ dvāviṃśatiprakāreṇa uktāḥ kṛmayaḥ dvidhā bhavanti | te bāhyā dvau, ābhyantarāḥ pañca | tathānyaḥ kapharaktābhyāṃ saṃjātaḥ snāyukaḥ anye vraṇakṛmayaḥ, etau dvau bhedau evaṃ dvāviṃśatiḥ | nanu suśrute tu kṛmayo viṃśatividhā uktāḥ | tathāca suśrute - ‘kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ | vahnirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ | nāmato viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ’ iti kathaṃ atra dvāviṃśati: ? ucyate, kṛmayastu viṃśatividhā eva | atha ca snāyukaiḥ vraṇakṛmibhirmilitvā dvāviṃśatiḥ, te suśrutādau bhinnā uktāḥ ato na doṣaḥ | kṛmijanito rogaḥ kṛmiroga iti niruktiḥ tathāca kṛmijātalakṣaṇam || 14-18 ||
pāṇḍurogāśca pañca syurvātapittakaphaistridhā | tridoṣairmṛttikābhiśca tathaikā kāmalā smṛtā ||19|| syātkumbhakāmalā caikā tathaikaṃ ca halīmakam |
Āḍhamalla. pāṇḍurogāśceti | pāṇḍurvarṇatvenopalakṣito rogaḥ pāṇḍuroga iti rūḍhiḥ | pañca syuriti pañcaprakārā bhavantītyarthaḥ | te ke vātapittakaphaiḥ kṛtvā vyastāstrayo bhedāḥ, tridoṣairiti militadoṣatrayeṇaiko bhedaḥ | mṛtti- kābhiriti mṛdbhakṣaṇādekaḥ, evaṃ pañca prakārāḥ pāṇḍurogabhedā boddhavyāḥ | mṛttikābhiriti bahuvacanatvena bahavo mṛttikādoṣaprakopaviśeṣeṇa darśitāḥ, tathāhi - ‘mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ | kaṣāyā mārutaṃ pittamūṣarā madhurā kapham | kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ ca raukṣayet’ iti | prasaṅgato'pi tatsvarūpaṃ suśrutoktamāha - ‘yā pītavarṇā madhurā kaṣāyā kṛṣṇā madhukṣāraguṇopapannā | raktā ca tiktā kaṭukā ca nīlā sitā ca mādhuryaguṇā sahā syāt’ ityuktatvāt| tathaikā kāmalā matetyupekṣitātpāṇḍurogata eva kāmalā bhavati | taduktam -‘pāṇḍurogī ca yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate | tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate’ iti | rogāya kāmalāsvarūpāyetyabhiprāyaḥ | tasmāt kumbhakāmalā caiketi kumbhakāmalā'pyekā bhavati | kāmalāyā avasthāntaraṃ kumbhakāmaletyucyate, yataḥ - ‘kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā’ ityādivacanāt | ekaṃ halīmakamiti tadapi pāṇḍurogāvasthāyāmeva bhavati | taduktam - ‘yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ | halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ’ iti || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pāṇḍukāmalāhalīmakasaṃkhyāmāha - vātapittakaphaistridoṣairmṛttikābhiśca evaṃ pāṇḍurogāḥ pañca syu: bhaveyuḥ | pāṇḍutvacopalakṣitā rogāḥ pāṇḍurogā iti niruktiḥ | kāmalā ekā ekaprakārā sā pittajanyā, kumbhakāmalā ca ekaprakārā pittajanyā | halīmakaṃ ca ekaṃ ekaprakāraṃ tat anilapittataḥ, ete rogāḥ pāṇḍubhedāḥ || 19 ||
raktapittaṃ tridhā proktamūrdhvagaṃ kaphasaṃbhavam ||20|| adhogaṃ mārutaṃ jñeyaṃ taddvayena dvimārgagam |
Āḍhamalla. raktapittamiti | raktaṃ ca pittaṃ ceti suśrutaḥ | carake tu rāgaprāptaṃ pittaṃ raktapittamityucyate | yaduktaṃ ‘raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ’ iti | ubhayatrāpi na kaściddoṣaḥ | ūrdhvagamiti nāsāsyakarṇākṣirandhreṣu | adhogamiti meḍhrayonigudamārgeṣu | taddvayena dvimārgamiti | taddvayena kaphavātābhyāṃ, dvimārgagamityūrdhvādhaḥpravartanāt | eke taddvayena vimārgagamiti paṭhanti tatra romakūpeṣvapi tat pravartata iti vyākhyānayanti | taduktam - ‘kupitaṃ romakūpeṣu samastaistatpravartate’ iti || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha raktapittasaṃkhyā - ūrdhvādhaḥ mukhanāsāgudadrāvi pravṛttaṃ raktaṃ raktapittamucyate | tattrividhaṃ, ūrdhvagaṃ kaphajaṃ, adhogaṃ mārutānugaṃ, vātena janitaṃ dvimārgagaṃ, dvayena kaphavātenetyarthaḥ || 20 ||
kāsāḥ pañca samuddiṣṭāste trayastu tribhirmalaiḥ ||21|| uraḥkṣatāñcaturthaḥ syātkṣayāddhātośca pañcamaḥ |
Āḍhamalla. kāsā iti | kasanaṃ kāsaḥ | ‘bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva’ iti suśrutavacanāt | tathāhi - ‘prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vakrāt sahasā sa doṣo manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ’ iti | pañceti pañca prakārāḥ te ke prakārā ityata āha - te trayastu tribhirmalairiti | te kāsāḥ tribhirmalaistribhirdoṣaistraya eva kathitāḥ | uraḥkṣatāccaturthaḥ syāditi urasi prahāramiva vedanāviśeṣāduraḥkṣatakāsasaṃjñāḥ, tathāhyuktam - ‘ativyavāyamallādhvayuddhāśvagajanigrahaiḥ | rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyugṛhītvā kāsamāvahet | sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam | kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ vibhinnenaiva corasā’ iti | kṣayāddhātośca pañcama iti | dhātavo rasādyāḥ, teṣā kṣayānnāśāt | eke dhātorityekavacanatvena śukrakṣayāditi vyākhyānayanti, tatra pratilomānulomena dhātukṣaya ukta iti na doṣaḥ | taduktam - ‘ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanantarāḥ | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ’ ityādidarśanāt || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kāsasaṃkhyā - samuddiṣṭāḥ kāsāḥ pañcaviṃśatistānāha - kāsā iti| tribhirmalairdoṣaistrayaḥ, uraḥkṣatāccaturthaḥ, dhāto rasādidhātoḥ kṣayātpañcamaḥ evaṃ pañca kāsāḥ | kasanaṃ kāsa iti nirukti: | kasa gatiśāsanayoriti dhātvarthāt athavā bhagnakāṃsyapātrasvana: kāsa iti || 21 ||
kṣayāḥ pañcaiva vijñeyāstribhirdoṣaistrayaśca te || 22 || caturthaḥ sannipātena pañcamaḥ syāduraḥkṣatāt | śoṣā: syu: ṣaṭprakāreṇa strīprasaṅgācchuco vraṇāt || 23 || adhvaśramācca vyāyāmādvārdhakyādapi jāyate |
Āḍhamalla. kṣayā iti | upekṣitakāsāt kṣayo bhavatīti | eke ‘kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ’ ityuktatvāt kadācit kṣayatvena tu niyatameva | kṣayo'pi rājayakṣmasaṃjñaḥ kathyate | taduktaṃ - ‘rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣaḥ kilāmayaḥ | tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhurmanīṣiṇaḥ’ iti | pañcamaḥ syāduraḥkṣatāditi | uraḥkṣato rogaviśeṣaḥ sarvatra pratipāditatvāt | śoṣā: syu: ṣaṭprakāreṇeti ‘śoṣo'pi kṣayabhedaḥ syā’diti vacanāt | yataḥ ‘śoṣaṇācca rasādīnāṃ śoṣa ityucyate budhaiḥ| kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityabhidhīyate’ iti | ṣaṭprakārā yathā - strīprasaṅgādīti | strīniṣevaṇāt | ayaṃ vyavāyaśoṣī kathitaḥ | śucaḥ śokāt, ayaṃ śokaśoṣī | vraṇāditi śarīrā'gantuvraṇaviśeṣāt | yataḥ ‘raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇinaśca bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamo mataḥ’ | adhvaśramāditi | atimārgagamanajanitaśramācca ayamadhvaśoṣī | vyāyāmāditi śarīrāyāsajananakarmasvarūpāt | nanu vyāyāmādhvaśramayorāyāsajananasādharmyāt ko bhedaḥ ? ucyate, vyāyāmo yadākasmādevā'tikriyate tadaiva bhavati | mārgagamanaśīlatvādevādhvaśoṣaḥ syāt | taduktam ‘adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ saṃmṛṣṭaparuṣacchaviḥ’ ityadoṣaḥ | vārdhakyāditi jarābhivyāptaśarīratvāt, ayaṃ jarāśoṣī kathitaḥ | taduktam - ‘jarāśoṣī kṛśo mandavīrya- buddhibalendriyaḥ’ ityādi || 92 || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kṣayasaṃkhyāmāha - nanu suśrute tridoṣeṇa eka eva kṣayaḥ proktaḥ tatkatham ? tathācoktaṃ ‘tridoṣo jāyate yakṣmagade eva catuṣṭayāt’| ucyate udrekātpañcavidhatvam | tathācoktaṃ suśrute ‘eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako gadaḥ | udrekāttasya liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi’ iti, ato na doṣaḥ | kṣīyate aneneti kṣaya iti tasya niruktiḥ, tathācoktaṃ saṃśoṣaṇāditi śoṣa ityabhidhīyate kriyākṣayakāritvāt kṣaya ityucyate budhaiḥ | rājayakṣmā śoṣaśca tadbhedau | yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā yadvā candramaso jātatvāt rājayakṣmeti niruktiḥ | śoṣamāha - śoṣāḥ ṣaṭ prakārāḥ syuḥ strīprasaṃgādekaḥ, vraṇādekaḥ, adhvā mārgastacchramastasmādekaḥ, vyāyāmo bhallādiyuddhaṃ tasmādekaḥ, vṛddhabhāvādekaḥ, evaṃ ṣaṭ śoṣāḥ | rasādiśoṣaṇāt śoṣāḥ pañca kṣayāḥ ṣaṭ śoṣāḥ evaṃ kovidā ekādaśā āhuḥ || 22|| 23 ||
śvāsāśca pañca vijñeyāḥ kṣudraḥ syāttamakastathā || 24 || ūrdhvaśvāso mahāśvāsaśchinnaśvāsaśca pañcamaḥ |
Āḍhamalla. śvāsāśceti | śvāsa iti vegavadūrdhvavātatvam | yataḥ ‘śvāsaśca bastikādhmānaṃ samavātordhvagāmitā’ iti | pañceti pañcaprakārāḥ, te ke prakārā ityāha - kṣudra ityādi | duḥkhenāṅgaprabādhako'lpavātajanitaḥ kṣudraśvāsasaṃjñaḥ | pratilomena vāyunā grīvāṃ śiraśca saṃgṛhya tīvravegaṃ karoti sa ca tamasi nimagna iva tiṣṭhati tena tamakaśvāsa iti saṃjñaḥ | yo dīrghaṃ śvasiti ūrdhvadṛṣṭiṃ ca karoti itastato vibhrāntanetra: sa ūrdhvaśvāsārditaḥ kathitaḥ | yaḥ śabdavān duḥkhitaḥ uccaiḥ śvasiti pranaṣṭajñānavijñāno viśīrṇavāk sa mahāśvāsapīḍito'bhihitaḥ | yo vicchinnaṃ śvasiti sarvaprāṇena pīḍita ānāhasvedamūrcchārtaḥ sa chinnaśvāsārdita iti || 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. śvāsasaṃkhyāmāha
kathitāḥ pañca hikkāstu tāstu kṣudrā'nnajastathā ||25|| gambhīrā yamalā caiva mahatī pañcamī smṛtā |
Āḍhamalla. hikkāmāha - kathitā iti | tvaritaṃ prāṇaharatvena hikkā kathitāḥ | taduktam - ‘kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā | yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu ca’ iti | hikkāsvarūpaṃ tu ghoṣavattvena pratipāditaṃ | yataḥ - ‘muhurmṛhurvāyurudeti sasvano yakṛtplīhāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu hinasti yasmāt tatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ’ iti| pañceti pañcaprakārā:, tān prakārān āha - kṣudreti | yā mandavegaiḥ - kṛtvā jatrumūlādeva pradhāvati sā kṣudrā nāma hikkā kathitā | yāmatiprayuktapānānnaiḥ pīḍito vāyurūrdhvamāgatya hikkayati tāmannajāṃ vidyāt | yā ghorā gambhīranādinī nābhiprabhavā sā gambhīrā jñeyā | yā cireṇa yamalairvegaiḥ kṛtvā pravartate śirogrīvāṃ ca kampamati sā yamalā nāma kathitā | yā satataṃ marmāṇyutpīḍayantīva sarvagātraprakampiṇīva sā mahatī nāma hikkā kathitā || 95 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha hikkāsaṃkhyā kathiteti sugamam | hinasti prāṇāniti hikkā || 25 ||
catvāro'gnervikārāḥ syurviṣamo vātasaṃbhavaḥ || 26 || tīkṣṇaḥ pittātkaphānmando bhasyako vātapittayoḥ |
Āḍhamalla. catvāra iti | agniścātra jaṭharāgniḥ, tajjanito vikāraścātra kupitadoṣavācyaḥ | ata eva samāgnigrahaṇaṃ nātra kṛtaṃ doṣasāmyatvāt, yataḥ ‘samāgni: śreṣṭha ucyate’ iti vacanāt | ke te catvāra ityāha - viṣama ityādi | yo bhuktamannaṃ kadācinna pacati kadācidāśveva pacati sa viṣamaḥ yo mātrā'timātramapyannaṃ sukhaṃ pacati sa tīkṣṇaḥ, ya: svalpamapyannaṃ na pacati sa manda iti) bhasmakastu tīvrāgnisaṃjñaḥ sa ca vātapittajanitaḥ | taduktam - ‘atipravṛddhaḥ pavanānvito'gniḥ kṣaṇādrasaṃ śoṣayati prasahya | bhuktaṃ kṣaṇādbhasma karoti yasmāttasmādayaṃ bhasmakasaṃjñakastu ? | iti || 26 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāgnivikārasaṃkhyā - viṣamādayaścatvāro'gnervikārāḥ syu: | nanu nidāne samena saha catvāro'gnervikārāḥ bhasmako bhinna uktaḥ tadatra na doṣaḥ samasya vikārābhāvāt || 26 ||
pañcaivārocakā jñeyā vātapittakaphaistridhā || 27 || sannipātānmanastāpāt -
Āḍhamalla. pañcaiveti | arocakāstu paryāyanāmabhireva tridhā kathitāḥ, tadyathā satyāmapi bubhukṣāyāmabhyava hārāsāmarthyamatyaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ dīyamānaṃ nābhyavaharatītyanannābhinandanam; annasya śravaṇasmaraṇa- darśanasparśanairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ; evaṃ trividho'pi rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṃgṛhītaḥ | vṛddhabhojena saṃjñāntarāṇyapi darśitāni | kāni tānyāha - ‘prakṣiptaṃ ca mukhe cānnaṃ janturna svadate muhu: | arocaka: sa vijñeyo bhaktadveṣamatho śṛṇu | cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā ca bhojanam | dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate || yasya nānne bhavet śraddhā so'bhaktacchanda ucyate | kupitasya bhayārtasya yasya bhakta nirodhaja:’ || 27 ||
Kāśīrāma Vaidya. athārocakasaṃkhyā - manastāpāt śokādermanovikārāt arocako jihvānayanasaṃśritairdoṣairjanyate bībhatsādibhiḥ || 27 ||
chardayaḥ saptadhā matāḥ | tribhirdoṣaiḥ pṛthaktisra kṛmibhiḥ sannipātataḥ || 28|| ghṛṇayā ca tathā strīṇāṃ garbhādhānācca jāyate |
Āḍhamalla. chardimāha -- chardaya iti | chardirvamanaviśeṣaḥ | vegai: kṛtvā ānanaṃ chādayatīti chardiḥ | taduktam - ‘chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ | nirucyate chardiriti doṣo vakraṃ pradhāvitaḥ’ iti | kṛmibhiriti kṛmirogajanitā, tathācoktam - ‘śūlahṛllāsabahulā kṛmijā ca | viśeṣataḥ | kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā’ iti | sannipātata iti militadoṣatrayāt | ghṛṇayā ceti ghṛṇayā kṛtvā chardirbhavatītyabhiprāyaḥ; ghṛṇā ca pūtyamedhyādigandhāsvādanairutpadyate | ghṛṇayā ceti cakārādbībhatsādyavalokanācca bhavatīti kecit | taduktaṃ - ‘bībhatsairhetubhiścānnairdrutamutkleśito balāt’ iti | tathā strīṇāṃ garbhādhānācca jāyate iti gṛhītagarbhāyāḥ striyaśchardirbhavatīti | yataḥ - ‘nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ’ ityādivacanāt || 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha chardisaṃkhyā tāḥ sapta bhavantītyāha - pṛthagdoṣairiti sugamam || 28 ||
svarabhedāḥ ṣaḍeva syurvātapittakaphaistrayaḥ || 29 || medasā sannipātena kṣayātṣaṣṭhaḥ prakīrtitaḥ |
Āḍhamalla. svarabhedā iti | prakṛtirūpasya svarasyānyathābhāvaḥ svarabhedaḥ; sa ca ṣaḍvidho bhavati, vātādīnāṃ vyastāstrayo bhedāḥ, sannipātena militadoṣatrayeṇa caikaḥ, medasā medovṛddheścaiko bhedaḥ, kṣayāt kṣayarogādekaḥ, dhātukṣayādveti kecit || 29 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha svarabhedānāha
tṛṣṇā ca ṣaḍvidhā proktā vātātpittātkaphādapi || 30 || tridoṣairupasargeṇa kṣayāddhātośca ṣaṣṭhikā |
Āḍhamalla. tṛṣṇeti | tṛṣṇā pānīyasyābhilāṣaḥ | taduktam - ‘satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati | punaḥ kāṅkṣati yastoyaṃ taṃ tṛṣṇārditamādiśet’ iti | tridoṣairiti melitadauṣatrayeṇa | upasargaścāgantuka:, sa ca kṣatādiśabdavācyaḥ| tena janitā upasargikā | kṣayāddhātoriti rasādidhātukṣayāt | cakārāt saptamī tu bhuktodbhavā iti manyante kecit | yaduktaṃ -‘snigdhaṃ tathoṣṇaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti’ | apare tvāmasaṃbhavāṃ vadanti| sā doṣajāntargateti manyamānena śārṅgadhareṇa nātra svīkṛtā iti || 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. tṛṣṇāmāha - nanu nidānena sapta tṛṣṇāḥ proktāḥ atra ṣaṭ, tatkathaṃ taduktaṃ ‘doṣaiśca tisraḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā- nyāmasamudbhavā ca | bhuktodbhavā saptamiketi tāsāṃ nibodhaliṅgānyanupūrvaśastu | srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ saṃbhavatīha jantoḥ’, iti ? | ucyate āmajānidāne atra tridoṣajā liṅgasamudbhavā ca ityuktatvātsaṃsargajākṣatajā caivaṃ ṣaṭ | bhuktodbhavā na vikārajā ato noktā || 30 ||
mūrcchā caturvidhā jñeyā vātapittakaphaiḥ pṛthak ||31|| caturthī sannipātena tathaikaśca bhramaḥ smṛtaḥ | nidrā tandrā ca saṃnyāso glāniścaikaikaśaḥ smṛtāḥ||32 ||
Āḍhamalla. mūrccheti | mūrcchā mohasaṃjñā vikhyātā, yataḥ ‘moho mūrccheti tāmāhuḥ’ ityādi vacanāt | sā caturvidhā catuḥprakārā doṣabhedena bhavati | eko bhramaḥ smṛta iti | bhramastu rajaḥpittānilādbhavati sa tu cakrārūḍhasyevārthasaṃvittiḥ | nidrādayaścatvāra ekaikaśaḥ gaṇitāḥ | nidreti svapanam, tathāhi - ‘yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ kramānvitāḥ | viṣayebhyo nivartante tadā svapati mānavaḥ? iti | tandrā'pi nidrābhedaḥ, kathaṃ bhinnatvena paṭhyate ? ucyate - nidrāyāmindriyamanomohaḥ, tandrāyāmindriyamoha ityatra bhedaḥ | taduktam -‘indriyārtheṣvasaṃprāptirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet’ iti | saṃnyāsa iti | sa mūrcchādibhyo bhinna eva, yataḥ ‘vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipanti balānmalāḥ | saṃnyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanamāśritāḥ || sa nā saṃnyāsasaṃnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ | prāṇairvimucyate śīghraṃ tyaktvā sadyaḥphalāṃ kriyām ||’ iti | glāniriti klamāparaparyāyasaṃjñā | yaduktaṃ - ‘yo'nāyāsaśramo dehe hṛdayodveṣṭanaṃ klamaḥ | na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet’ iti | | sa ca hetucatuṣṭayādbhavati | ‘glānirojaḥkṣayādduḥkhādajīrṇācca śramādbhavet’ ityādivacanāt | nanu mādhavena mūrcchā ṣaḍvidhā svīkṛtā yathā - ‘vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate’ iti | tatkathamatra caturvidhā ? satyam, pittaprabhutvena śoṇitasya pittakāryatvāt madyaviṣayośca pittakopatvācca pittasambhavāyāmatra śoṇitādīnāṃ mūrcchā jñātavyeti na doṣaḥ | yataḥ - ‘mūrcchā pittatamaḥprāyā’ ityādivacanāt || 31 || 32 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha mūrcchāsaṃkhyā - nidāne ṣaḍvidhā mūrcchā vātapittakaphaistisraḥ, śoṇitena madyena viṣeṇa ceti | kathaṃ sannipātajā noktā ? ucyate, suśrutādau tridoṣajā doṣajāntarbhāvātsaṃkhyāyāṃ noktā | agre likhitā tadyathā - ‘sarvākṛtiḥ sanni- pātādapasmāra ivāgatā | sā jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ’ iti | śoṇitamadyaviṣajā yo doṣaje- ṣvevāntarbhāvātsaṃkhyātirekaḥ cikitsāmedārthabhinna uktaḥ bhramaḥ ekaprakāraḥ raktapittānilādbhrama iti bhramalakṣaṇairapi tribhirebhiḥ eka eva ca bhramaścakrārūḍhasyeva viparītapadārthajñānaṃ vā bhrama iti bhramalakṣaṇam | nidrātandrā- glānisaṃnyāsasaṃkhyāmāha - ete ekaikaprakārāḥ | yeṣāṃ niruktistu śārīre uktā || 31 || 32 ||
madāḥ sapta samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ | tridoṣairasṛjā madyādviṣādapi ca saptama: || 33 || madātyayaścaturdhā syādvātātpittātkaphādapi | tridoṣairapi vijñeya ekaḥ paramadastathā || 34 || pānājīrṇaṃ tathā caikaṃ tathaikaḥ pānavibhramaḥ | pānātyayastathā caiko -
Āḍhamalla. madā iti | cittavismṛtilakṣaṇo madaḥ yathā pūgaduṣṭakodravabhakṣaṇādau citte'navasthitistadvadvidyāditi | tridoṣairmilitadoṣatrayaiḥ, asṛjo'tirudhirakopāt | kopo'sya pittavat | eke asṛjo'sṛgdarāditi vyākhyānayanti | yataḥ - ‘asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ | tasyātivṛttau daurbalyaṃ śramo mūrcchā madastṛṣā’ iti | madyāditi madyapānāt, āsavāriṣṭādīnāṃ pānena madyābhisaṃjño mada ityabhiprāyaḥ| viṣāditi viṣabhakṣaṇāt sarpādiviṣākrāntādityapi| madātyaya ityādi | yathoktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ vikārāya bhavati sa vikāro madātyayaśabdena vācyaḥ | yataḥ - ‘ye viṣasya guṇāḥ proktāste madye'pi pratiṣṭhitāḥ | tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ’ iti | tridoṣairiti militadoṣatrayeṇa | ekaḥ paramadastatheti | paramadādayaścatvāro madātyayabhedā uktābhinnalakṣaṇāntaratvāt | tathaiveti grahaṇena doṣatrayamedabhinnā ete'pi boddhavyāḥ | lakṣaṇānyapi yathā ‘śleṣmocchrayo'ṅgagurutā virasāsyatā ca viṇmūtraśaktiratha tandrirarocakaśca | liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstaṣṇā rujā śirasi sandhiṣu cāpi bhedaḥ || ādhmānamugramatha codgiraṇaṃ vidāhaḥ pāne tvajīrṇamupagacchati lakṣaṇāni | hṛdgātratodakaphasaṃśravakaṇṭhadhūmā mūrcchāvamijvaraśirorujanapradāhāḥ | dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ | hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamatipānahataṃ tyajettu’ iti || 33 || 34 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha madasaṃkhyā - sugamam | madapūgakodrava iva dhatūrabhakṣaṇena rogaviśeṣaḥ pānātyayaḥ ekaḥ ekaprakāraḥ madātyayaḥ paramadapānāt jīrṇapānavibhramasaṃkhyāmāha | spaṣṭametat || 33 || 34 ||
dāhā: sapta matāstathā || 35 || raktapittāttathā raktāttṛṣṇāyāḥ pittatastathā | dhātukṣayānmarmaghātādraktapūrṇodarādapi || 36 ||
Āḍhamalla. dāhā iti | dahyate iti dāhaḥ, yataḥ ‘tvacaṃ prāptaḥ sapānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ | dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam’ iti | tathā raktādityudriktaśoṇitāt | tṛṣṇāyā iti tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe sati tejaḥ samuddhataṃ bhavatītyarthaḥ | pittata iti vikṛtapittāt pittajvarasamo dāho bhavatīti | dhātukṣayāditi rasādidhātūnāṃ kṣīṇatvādatīva dāho bhavati | marmaghātāditi marmābhighātājjanito'pi dāho bhavati | raktapūrṇodarāditi | raktena udarapūrṇatvāddāho bhavati | dāhena pīḍitajihvā nikṛṣṭaṃ vepate iti lakṣaṇoktatvāt || 35 || 36 ||
Kāśīrāma Vaidya. dāhasaṃkhyāmāha
unmādāḥ ṣaṭ samākhyātāstribhirdoṣaistrayaśca te | sannipātādviṣājjñeyaḥ ṣaṣṭho duḥkhena cetasaḥ || 37 || bhūtonmādā viṃśatiḥ syuste devāddānavādapi | gandharvātkiṃnarādyakṣātpitṛbhyo guruśāpataḥ || 38 || pretācca guhyakādvṛddhātsiddhādbhūtātpiśācataḥ | jalādhidevatāyāśca nāgādvai brahmarākṣasāt || 39 || rākṣasādapi kūṣmāṇḍākūtyāvetālayorapi |
Āḍhamalla. unmādā iti | dhīvibhramasaṃjño vātādinā janitaḥ unmāda iti prasiddhaḥ; taduktaṃ ‘madayantyudgatā doṣā yasmādunmārgamāsthitāḥ | mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ’ iti | viṣāditi viṣabhakṣaṇā- dyabhivyāptaśarīratvāt | ṣaṣṭho duḥkhena cetasa iti | duḥkhaṃ tu trividham ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikamiti | nanu taddu:khasaṃyogādvyādhaya ityucyante tatkathaṃ bhūtonmādāḥ kathitāḥ ? duḥkhenaiveti prāptārthatvāt, satyam, duḥkhajanakā anye'pi bhāvāḥ santi yathā dhanabandhunāśādayaḥ, yaduktaṃ -‘caurairnarendrapuruṣairaribhistathānyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā | gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā risaṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ iti | etadabhiprāyeṇa syādadoṣaḥ | bhūtonmādā viṃśatiriti | tadviṃśatervivaraṇamāha - te dānāddānavādapītyādi | dāno devagrahastena gaṇamātrikādayo'pi grāhyāḥ, dānavā asurāḥ pāpabuddhayo devaśatrava ityarthaḥ, gandharvo devagāyakaḥ, kinnarastadbhedā vikhyātāḥ yakṣadhanadādayaḥ, pitaro'gniṣvāttādayaḥ, guravo brāhmaṇā vṛddhādayaḥ, pretāḥ prasiddhāḥ, guhyakā devayonayaḥ, siddhāḥ sanakādayaḥ, bhūtā vikhyātāḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ, jalādidevatāḥ pratītāḥ, nāgāḥ śeṣanāmaprabhṛtayaḥ, brahmarākṣasāḥ rākṣasabhedāḥ, rākṣasā rāvaṇādayaḥ,kūṣmāṇḍo'pi rākṣasabhedaḥ, kṛtyā prasiddhā sā ca mantrādimāraṇātmakarūpā, vetālāśca devayonayaḥ iti | ete grahāstu yadā śarīraṃ praviśanti tadā bhūtonmādā iti saṃjñāyā'bhihitāḥ bhūtaceṣṭākaratvenādṛṣṭatvāt | taduktaṃ - ‘darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarāṃśuśca yathā dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ye na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇām’ iti || 37-39 ||
Kāśīrāma Vaidya. athonmādasaṃkhyā - cetasaḥ manasaḥ duḥkhena kopādinā spaṣṭamanyat || atha bhūtonmādasaṃkhyā - devādiviṃśatirbhūtonmādāḥ dve syuḥ vāgbhaṭe aṣṭādaśabhūtonmādā likhitāḥ | atra anyamatattvādadhike | madayati mano vibhramaṃ karotītyunmādaḥ sa ca doṣajaḥ | yastu bhūtādisambandhādbhavati sa bhūtonmādaḥ | idaṃ lakṣaṇam || 37-39 ||
apasmāraścaturdhā syātsamīrātpittatastathā || 40 || śleṣmaṇo'pi tṛtīyaḥ syāccaturtha: sannipātataḥ |
Āḍhamalla. apasmāra iti | hatasmṛteḥ puruṣasya tamaḥ - praveśa iva yaḥ saṃrambhaḥ ya cāpasmāra ityabhihitaḥ, tathācoktam -‘tama: praveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛteḥ | apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ’ iti | caturdhā syāditi | atra samīrāditi anilakopāt, sannipātata iti militadoṣatrayāt ||40||
Kāśīrāma Vaidya. athāpasmārasaṃkhyā -- samīrāditaścaturdhā'pasmāraḥ syāt | samīro vāyuḥ | apagataṃ smaraṇaṃ yasmāt sa apasmāraḥ phenavāṃ- śchvāsavāṃśceti tallakṣaṇam || 40||
catvāraścāmavātāḥ syurvātapittakaphaisridhā || 41|| caturthaḥ sannipātena
Āḍhamalla. catvāraścāmavātā iti | āmena duṣṭo vāta āmavātaḥ, yadvā āmasaṃpṛkto duṣṭo vāta āmavātaḥ iti tadvayamasaṅgataṃ kāraṇatvāt kintu duṣṭāmavātayoḥ saṃyogaścāmavāta iti kathita: | yaduktaṃ ‘yugapat kupitāvetau trikasandhipraveśakau | stabdhaṃ vā kurute gātramāmavātaḥ sa ucyate’ iti | eke dvandvajabhedān kathayanti | yataḥ ‘ekadoṣānugaḥ sādhyo dvidoṣo yāpya ucyate | sarvadehacaraḥ śothaḥ sa kṛcchraḥ sānnipātika:’ ityādivacanāt || 41 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāmavātasaṃkhyā - vātādibhiścatvāra āmavātāḥ syuḥ | spaṣṭamanyat | āmena yukto vāta āmavātaḥ sa tu śothā- diyuktastrikasandhivedanāvān || 41 ||
śūlānyaṣṭau budhā jaguḥ | pṛthagdoṣaistridhā dvandvabhedena vividhānyapi || 42 || āmena saptamaṃ proktaṃ sannipātena cāṣṭamam |pariṇāmabhavaṃ śūlamaṣṭadhā parikīrtitam || 43 || malairyai: śūlasaṃkhyā syāttaireva pariṇāmajam | annadravabhavaṃ śūlaṃ jaratpittabhavaṃ tathā || 44 || ekaikaṃ gaṇitaṃ sujñai:
Āḍhamalla. śūlānīti | śūlanirghātavedanājanakatvācchūlasaṃjñā; yataḥ ‘śaṃkusphoṭanavat tasya yasmāt tīvrā ca vedanā | śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihocyate’ iti | dvandvabhedena dvidoṣajanitenātra trayo bhedāḥ, āmenāparipakvarasena vātakāraṇatvāt yataḥ ‘sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ’ iti || 42 || dī.- pariṇāmabhavaṃ śūlamiti | pariṇāmakālasambandhi pariṇāmaśūlaṃ taccoktaśūlasaṃkhyākaireva boddhavyam | saṃjñāntarairapyetadeva darśitam | tadyathā - ‘bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam | kecidannadravaṃ prāhuranye tat paktidoṣajam || paktiśūlaṃ vadantyeke kecidannavidāhajam’ iti | evaṃ cānnadravabhavaṃ śūlamatra pṛthag gaṇitaṃ lakṣaṇāntarabalāt | taduktaṃ - ‘jīrṇe jīryatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate | pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā || na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ ||’ iti | piṣṭākṛtirdravarūpo yo mūtramārgeṇa stravet so'nnadravasaṃjña iti kecit | tanna sarvamatam | jaratpittabhavaṃ śūlamiti jaratpittamamlapittam | amlaśūlamityanye || 43 || 44 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śūlasaṃkhyā - gū.- pṛthagdoṣairityādibhiḥ śūlamaṣṭadhā mataṃ evamevāṣṭadhā pariṇāmabhavam atra upadravaṃ jvarapittam (śūlam) ekadhā ekamekaprakāraṃ matam | ete sarvaśūlabhedāḥ | śūlanipātavadvedanāviśeṣāt śūlamucyate ||43||4-8||
udāvartāstrayodaśa | ekaḥ kṣunnigrahātproktastṛṣṇārodhāddvitīyakaḥ || 45 || nidrāghātātṛtīyaḥ syāccaturthaḥ śvāsanigrahāt | chardirodhātpañcamaḥ syātṣaṣṭhaḥ kṣavathunigrahāt ||46|| jṛmbhārodhātsaptamaḥ syādudgāragrahato'ṣṭamaḥ | navamaḥ syādaśrurodhāddaśamaḥ śukradhāraṇāt || 47 || mūtrarodhānmalasyāpi rodhādvātavinigrahāt | udāvartāstrayaścaite ghoropadravakārakāḥ || 48 ||
Āḍhamalla. udāvartā iti | udbhūtena vegavidhāraṇenāvṛtasya vāyorvartanamityudāvartaḥ | athavā vāyorūrdhvamāvarto gamanami- tyudāvartaḥ | yataḥ sarveṣu vāyureva kāraṇam | taduktam - ‘sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ | vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye’ iti | trayodaśavidhānāṃ vivaraṇamāha - ekaḥ kṣunnigrahādityādi | kṣud bhojanecchā tasyā nigraho dhāraṇamiti bhāvaḥ | evaṃ tṛṣṇā pānīyasyābhilāṣaḥ, nidrā svaprecchā, śvāsaḥ ucchvāsaḥ, chardirvamanaṃ, kṣavathuśchikkā, jṛmbhā jṛmbhaṇaṃ prasiddham, udgāro vātodgiraṇam, aśru netrāmbusaṃjñaṃ, śukraṃ retaḥ, mūtraṃ prasiddhaṃ, malaṃ purīṣaṃ, vātavinigrahāditi adhovātarodhāt | evaṃ trayodaśa vyākhyātāḥ | eteṣāṃ madhye ye mūtravinigrahādayaste ghoropadravakārakā jñātavyā: | ghoropadravakārakā ityanena māraṇātmakarūpā ityabhiprāyaḥ | nanu caturdaśavidhā udāvartā anyatra pratipāditāḥ | tathāhi - ‘vegānna dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām | nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām’ ityādinā tatkathamatra trayodaśa bhedāḥ? ucyate śrameṇa śvāsa utpadyate tasya dhāraṇamiti vyākhyāyāḥ śvāsāntargata eva śramabhedo'tra darśitaḥ | udgārasthāne kāsa iti kecit vātakāraṇatvāditi || 45-48 ||
Kāśīrāma Vaidya. udāvartasaṃkhyāmāha - udāvartāstrayodaśa iti pūrveṇānvayaḥ | te kṣunnigrahādayaḥ, spaṣṭamanyat | ut ūrdhvam āvartayatītyudāvarta iti niruktiḥ || 45-48 ||
ānāho dvividho jñeya ekaḥ pakvāśayodbhavaḥ | āmāśayodbhavaścānyaḥ pratyānāhaḥ sa kathyate || 49 ||
Āḍhamalla. ānāha iti | ānāha udarapūraṇalakṣaṇaḥ sa ca vātotkaṭadoṣairjanitaḥ āmāśayodbhavatvāt na svatantreṇa vāyunā, anyathā pratyānāhe tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhādayaḥ kathaṃ saṃbhavanti | tathācoktaṃ ‘tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ | āmāśaye śūlamadhogurutvaṃ hṛtstambha udgāravighātanaṃ ca’ iti vadanti | ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ ityabhiprāyeṇa vātakopena pittakaphāvapi prakupitau bhavata iti|| 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānāhasaṃkhyā - ānāhādhmānabhedaḥ sa dvividhaḥ vikāra: ||49||
urograhastathā caiko -
Āḍhamalla. urograha iti | urogṛhītamiva manyate, tat kaphamārutādbhavati, tathāhi - ‘sāsraṃ māṃsaṃ yakṛtplīhoḥ sadyo vṛddhaṃ yadā gatau | urograhaṃ tadā kukṣau kuruta: kaphamārutau’ iti || 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. urograhaḥ hṛdrogasaṃkhyāta urograhaḥ bhinno rogaḥ sa ekaḥ ekaprakāraḥ vātakaphajanyaḥ vāgbhaṭoktatvāt tadyathā -‘sāsramāṃsaṃ yakṛtplīhau sadyo viddhi yadāgatau | urograhaṃ tadā kukṣau kurutaḥ kaphamārutā’viti || 49 ||
hadrogāḥ pañca kīrtitāḥ | vātadibhistrayaḥ proktāścaturthaḥ sannipātataḥ || 50 || pañcamaḥ krimisaṃjātaḥ -
Āḍhamalla. hṛdrogāḥ pañca kīrtitā iti | hṛdi rogo hṛdrogaḥ, hṛdi bādhetyanye; yaduktaṃ ‘dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ | hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate’ iti | pañcamaḥ kṛmisaṃjāta iti kṛmirogāt pañcamo hṛdrogo bhavatītyarthaḥ | tatroktatvāt | tadyathā - ‘jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaṃ sadanaṃ bhramaḥ | bhaktadveṣo'tisāraśca saṃjātakrimilakṣaṇam’ iti || 50 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha hṛdrogasaṃkhyā - hṛdrogāḥ pañca, te vātādibhiḥ || 50 ||
tathāṣṭāvudarāṇi ca | vātātpittātkaphāttrīṇi tridoṣebhyo jalādapi || 51 || plīhna: kṣatādbaddhagudādaṣṭamaṃ parikīrtitam |
Āḍhamalla. tathāṣṭāvudarāṇi ceti | atrodarastho rogo'pyudaraśabdena vācyastadgatatvāt, yataḥ - ‘tātsthyāttaddharmatābhyāṃ ca tatsamīpatayā'pi ca | tatsāhacaryācchabdānāṃ vṛttireṣā caturvidhā’ iti | tatra vātādīnāṃ pṛthak trayo bhedāstena vātodaraṃ pittodaraṃ śleṣmodaraṃ ca | tridoṣebhya iti militadoṣatrayāccaturthaḥ | asya sannipātodarasya dūṣyodaraṃ nāmāntaraṃ vadantyeke | taduktaṃ–‘striyo'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttā | yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā || tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam | sa cāturo muhyati hi prasaktaṃ dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva’ iti | jalādapi jalapānāt apraśastajalapānādityabhiprāyaḥ | asyāpi dakodarasaṃjñāṃ pravadanti; yaduktam — ‘yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ | pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi tadvahāni || snehopalipteṣvathavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti’ iti | plīha iti plīhavṛddheḥ plīhodarasaṃjñā, plīhā ‘sanahavā’ śabdavācya asya bhedo yakṛddālyudaraṃ tathaiveti | kṣatāditi | prahārarūpādantrādiṣu tataḥ parisrāvyudaramiti saṃjñā | yaduktaṃ - ‘śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadannaṃ phalaṃ bhinattyāgatamanyathā vā | tasmāt sruto'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ | nābheradhaścodaravṛddhimeti nistudyate dālyati cātimātram | etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ kīrtayato nibodha iti | baddhagudāditi | aṣṭamamudaraṃ ca baddhodarasaṃjñamiti | baddhagudodaramityanye, yataḥ - ‘yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā pihitaṃ yathāvat | saṃcīyate yasya malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca nāḍyām | nirudhyate tasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam || hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti’ iti ‘tadvāmapārśve parivṛddhimeti plīhāmayaṃ taṃ jaṭharaṃ vadanti | satyānyapārśve yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddātyudaraṃ tadeva’ || iti || 51 ||
Kāśīrāma Vaidya. athodaranāmāni
gulmāstvaṣṭau samākhyātā vātapittakaphaistrayaḥ || 52|| dvandrabhedāstrayaḥ proktā: saptamaḥ sannipātataḥ | raktādaṣṭamakaḥ khyāto
Āḍhamalla. gulmāstviti | koṣṭhāntargranthirūpiṇaṃ guṭikākāraṃ golamiti prasiddham | yaduktam - ‘hṛnnābhyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | vṛttaścayopacayavān sa gulma iti kīrttitaḥ’ iti | te tu vātādibhedena pṛthak trayo gaṇitāḥ| dvandvabhedādidvidoṣajanitāstrayaḥ | saptamaḥ sannipātata iti saptamo gulmo militadoṣatrayādbhavati | raktādaṣṭamaka iti | duṣṭarudhirādaṣṭamo gulmo bhavatītyarthaḥ | sa ca prāyaśaḥ strīṇāṃ prasūtyanantaraṃ bhavati | taduktaṃ - ‘navaprasūtā- 'hitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā | vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham’ iti | nanu mādhavena pañcadhā gulmaṃ likhitaṃ, tatkathamatrāṣṭavidham ? satyam, mādhavena tu pañcasthānaviśeṣeṇa pañcadhā kathitam | tathāhi - ‘duṣṭā vātādayotyarthaṃ mithyā''hāravihārataḥ | kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam || tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ’ iti | atra tu cikitsārthaṃ dvandvabhedāstrayo gaṇitā ityadoṣaḥ | yataḥ -‘nimittaliṅgānupalabhya gulmo dvidoṣajo doṣabalābalaṃ ca | vyāmiśraliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham’ iti || 52 ||
Kāśīrāma Vaidya. gulmasaṃkhyāmāha - vātādibhiḥ aṣṭau gulmā: samākhyātāḥ kathitāḥ | nanu nidāne pañca gulmā uktāḥ tatkathamaṣṭau tadyathā - ‘tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ | vṛtaścayopacayavānsa gulma iti kirtitaḥ’ ucyate, tribhirdvandvajaiḥ saha aṣṭau suśrutādau coktatvāt ‘trīnādiśedauṣadhakalpanārthami’tyukte: || 52 ||
mūtrāghātāstroyodaśa || 53 || vātakuṇḍalikā pūrvaṃ vātāṣṭhīlā tataḥ param | vātabastistṛtīyaḥ syānmūtrātītaścaturthakaḥ || 54 || pañcamaṃ mūtrajaṭharaṃ ṣaṣṭho mūtrakṣayaḥ smṛtaḥ | mūtrotsargaḥ saptamaḥ syānmūtragranthistathāṣṭamaḥ || 55 || mūtraśukraṃ tu navamaṃ viḍghāto daśamaḥ smṛtaḥ | mūtrāsādaścoṣṇavāto bastikuṇḍalikā tathā ||56|| trayo'pyete mūtraghātāḥ pṛthagghorāḥ prakīrtitāḥ |
Āḍhamalla. mūtrāghātā iti | mūtrasyābhighāto mūtrāghātaḥ | āghāto vedanāviśeṣavān mūtranirodha ityapare, sa ca vātādidoṣajanitaḥ | trayodaśa ityasya vivaraṇamāha - vātakuṇḍalikā pūrvamityādi | pūrvaṃ prathamaṃ vātakuṇḍalikā kathitā | tadyathā - yatra savedano vāyurbastau mūtramāviśya kuṇḍalavadviguṇo bhūtvā saṃcarati sā vātakuṇḍalikā jñeyā | vātāṣṭhīlā tataḥ paramiti | tataḥ paraṃ dvitīyaṃ; yatrānilaḥ pāṣāṇagranthivadvastau vṛttamunnataṃ mūtraviṇmārgarodhinaṃ vyādhiṃ kuryāt so'ṣṭhīlāśabdavācyaḥ | ayaṃ tu vātaroge paṭhitāṣṭhīlāyāstu bastigatatvādbhinnaḥ | bastikukṣinipīḍito yatra mūtrasaṅgo bhavet sa vātabastiḥ | yatra mūtraṃ ciraṃ tiṣṭhati śīghraṃ na pravartate mandaṃ vā pravartate sa mūtrātītaḥ, yatra nābhera- dhastāt tīvravedanamādhmānaṃ bhavati tanmūtrajaṭharaṃ jñeyam | yatra bastisthau pittamārutau sarugdāhaṃ mūtrakṣayaṃ kurutaḥ sa mūtrakṣayo jñeyaḥ | yatra śanairalpamalpaṃ sarujaṃ nīrujaṃ vā mūtraṃ sravet sa mūtrotsargaḥ | yatrāntarbastimukhe tu sthiro'lpavṛtto granthi:, atra tu aśmarītulyarugbhavati sa mūtragranthiḥ | aśmarī tu bhinnadoṣadūṣitatvāt | yatra bhasmodakapratīkāśaṃ sthānāccyutaṃ śukraṃ mūtrayetprāk paścādvā pravartate tanmūtraśukramityucyate | yatra tu viṭsaṃsṛṣṭaṃ viḍgandhaṃ kṛcchānyamūtrayet sa viḍghāta iti | yatra sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrayet sa mūtrāsādaḥ | yatra kṛcchrāt punaḥpunaśca hāridramathavā raktaṃ mūtraṃ mūtrayet sa coṣṇavātaḥ | yaḥ śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ mūtrayet pīḍitastu dhārā sravettasya bastikuṇḍalikā kathitā | trayo'pyete mūtrāghātā iti | prāyastu mūtrāsādādayaḥ pratyākhyeyāḥ te tu ghorā bahuduḥkhakarā ityarthaḥ || 53-56 ||
Kāśīrāma Vaidya. mūtrāghātasaṃkhyāmāha - mūtrāghātāstrayodaśeti pūrveṇānvayaḥ | tato vātakuṇḍalikādayaḥ | mūtrasya āghātaḥ mūtrāghātaḥ | ghātaśabdo'tra vibandhaparolpakṛcchra idaṃ lakṣaṇaṃ mūtrakṛcchre bahukṛcchtā vibandhālpateti bhedāḥ || 53-56 ||
mūtrakṛcchāṇi cāṣṭau syurvātapittakaphaistridhā || 57|| sannipātāccaturthaṃ syācchukrakṛcchraṃ ca pañcamam | viṭkṛcchraṃ ṣaṣṭhamākhyātaṃ ghātakṛcchraṃ ca saptamam||58|| aṣṭamaṃ cāśmarīkṛcchraṃ -
Āḍhamalla. mūtrakṛcchrāṇīti | mūtrasya kṛcchreṇa mahatā duḥkhena pravṛtirmūtrakṛcchram | taccāṣṭavidhaṃ bhavati vātādibhiḥ pṛthak trayo bhedāḥ, sannipātāccaturthaḥ | yatra tu bastimehanaśūlaṃ bhavati sa śukraṃ mūtrayet tattu śukrakṛcchram| yatra purīṣāghātādviguṇatāṃ gato vāyurādhmānaśūlau karoti tadviṭkṛcchram | yatra śalyena mūtravāhisrotaḥ svabhihateṣu satsu bhṛśaṃ dāruṇaṃ mūtrakṛcchraṃ bhavati tadghātakṛcchraṃ jñeyam | aśmarīvadaśmarīkṛcchraṃ tadbastimehanaśūlānvitaṃ bhavati | aśmarībhedo'pi śarkareti kecit, yataḥ - ‘aśmarī śarkarā caiva tulyalakṣaṇa'sambhave | viśeṣaṃ śarkarāyāśca śṛṇu kīrtayato mama || pacyamānā'śmarī pittāt śoṣyamāṇā ca vāyunā | vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā’ iti | nanu mūtrakṛcchramūtrāghātayorbastigatadoṣasādharmyāt ko bhedaḥ ? ucyate - mūtrakṛcchre kṛcchratvamadhikaṃ vibandhaścālpaḥ, mūtrāghāte tu vibandho balavān kṛcchratvamalpaśceti bhedaḥ || 57 || 58 ||
Kāśīrāma Vaidya. mūtrakṛcchrasaṃkhyāmāha - vātādaṣṭau mūtrakṛchrāṇi syuḥ | spaṣṭamanyat || 57 || 58 ||
caturdhā cāśmarī matā | vātātpittātkaphācchukrāt --
Āḍhamalla. caturdhā aśmarī mateti | yā bastigatā pāṣāṇaguṭikāvadbhavati sā aśmarīśabdavācyā | taduktaṃ -‘viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā | yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ’ iti | krameṇeti kramamātraṃ prasaṅgato'pi likhyate | yathā ‘apsu svacchāsvapi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe | kālānteraṇa paṅkaḥ syādaśmarī saṃbhavettathe’ti | sā aśmarī catu: prakārā bhavati | vātapittakaphāt | śukrāditi vātādīnāṃ pṛthak trayo medāḥ | vātapittakaphādityanena tridoṣasaṃbhavetyapare | yataḥ ‘naikadoṣāśrayāḥ sarvāḥ’ ityādivacanāt | śukrāditi śukradhāraṇāt, śukrāśmarī bhavatītyucyate ‘śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukadhāraṇāt | sthānācyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ || śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tat śukramaśmarī’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. aśmarīsaṃkhyāmāha - vātādeścaturdhā aśmarī smṛteti pūrveṇānvayaḥ | aśmavadvāyurbastimukhaṃ ruddhvā mūtrakṛcchrarodhādikaṃ karotīti aśmarī ||
tathā mehāśca viṃśatiḥ || 59 || ikṣumehaḥ surāmehaḥ piṣṭamehaśca sāndrakaḥ | śukramehodakākhyau ca lālāmehaśca śītakaḥ ||60|| sikatākhyaḥ śanairmeho daśaite kaphasaṃbhavāḥ | mañjiṣṭhākhyo haridrākhyo nīlamehaśca raktakaḥ ||61|| kṛṣṇameha: kṣāramehaḥ ṣaḍete pittasaṃbhavāḥ | hastimeho vasāmeho majjāmeho madhuprabhaḥ || 62 || catvāro vātajā mehā iti mehāśca viṃśatiḥ |
Āḍhamalla. tathā mehāśca viṃśatirityādi | tatheti bastigatadoṣatvādgrahaṇam | mehaḥ pramehaḥ, prakarṣeṇa medo- māṃsakledādimehatīti pramehaḥ | taduktam - ‘medaśca māṃsaṃ ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataṃ pradūṣya | karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi || kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūn sandūṣya mehān kurute'nilaśca iti | viṃśatiriti viṃśatibhedāḥ | tadyathā - ikṣurasatulya ikṣumehaḥ - tulyatā mūtrasyetyabhiprāyaḥ | surā madirāviśeṣaḥ, tattulyaṃ surāmehaḥ | piṣṭaṃ taṇḍulakalkaṃ tadrasatulyaṃ piṣṭamehaḥ | sāndraṃ ghanaṃ āvilaṃ ca sāndramehaḥ | śukratulyaṃ śukramehaḥ| śvetavarṇasadṛśamudakamehaḥ | lālātantuyutaṃ picchilaṃ lālāmehaḥ, bahuvārānmadhuramatiśītalaṃ śītamehaḥ, sāndraṃ sikatārūpaṃ sikatāmehaḥ śanaiḥ śanaiḥ sakaphakṛcchraṃ śanairmehaḥ, ete daśabhedāḥ kaphajā jñeyāḥ | atha pittajānāha -mañjiṣṭhāsalilopamaṃ visraṃ ca mañjiṣṭhāmehaḥ | sadāhaṃ haridrāsannibhaṃ ca haridrāmehaḥ | saphenamacchaṃ nīlavarnaṃ ca nīlamehaḥ | visramuṣṇaṃ ca śoṇitaprakāśaṃ raktamehaḥ | maṣīnibhaṃ kṛṣṇamehaḥ | strutakṣārapratimaṃ kṣārameha:| kṣāratoyasadṛśamityarthaḥ | taduktaṃ - ‘gandhavarṇarasasparśai: kṣāreṇa kṣāratoyavat’ iti ṣaṭ pittajāḥ | idānīṃ vātajānāha - hastimeha ityādi | mattamātaṅgavadajasraṃ pravṛddhaṃ hastimehaḥ | vasāprakāśaṃ vasamiśraṃ vā vasāmehaḥ | majjābhaṃ majāmiśraṃ vā majjāmehaḥ | madhu kṣaudraṃ tasya tulyaṃ tadvarṇaṃ vā madhumehaḥ | iti catvāro vātajā jñeyāḥ | iti mehāśca viṃśatiriti | iti pūrvoktaprakāreṇa viṃśatirmehāḥ sādhyā yāpyā asādhyāścānena pratipāditāḥ | yaduktaṃ - ‘sādhyāḥ kaphotthā daśapittajāḥ ṣaṭ yāpyāścatuṣkāḥ pavanādasādhyāḥ | samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te ||’ nanu madhumeho'nyatra pṛthak ekaviṃśatiko gaṇitaḥ tatkathamatra vātajeṣu paṭhitaḥ ? satyaṃ, citketsārthe tu pṛthaganyatrāsya grahaṇaṃ kṛtam, atrāsādhyatvena vātajeṣu prameheṣvevāntarbhūto darśitaḥ doṣadūṣyarasavarṇasādharmyāt | yataḥ - ‘nūnaṃ sarve pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ | madhumehatvamāyānti tathā sādhyā bhavanti hi’ iti || 59-62 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pramehasaṃkhyā -- tathā mehāśca viṃśatiriti pūrveṇānvayaḥ | te ikṣumehādayaḥ, teṣu daśa kaphajāḥ ṣaṭ pittajāścatvāro vātajā iti || 59-62 ||
somarogastathā caikaḥ -
Āḍhamalla. somaroga iti | ekaḥ somarogaḥ ca sa mūtramārgeṇa sravati | tathāhi - ‘āpaḥ sarvaśarīreṣu kṣubhyanti prasravanti ca | mūtramārgeṇa vimalāḥ somaroga iti smṛtaḥ’ | asya cihnamapyatīva balahānitvenopalakṣitam | taduktam ‘śarīradhāraṇāccāpi soma ityabhiśabditaḥ | tasmāt somakṣayāddeho niśceṣṭaśca bhavet sadā’ iti | mūtrātīsāro'sya bheda iti manyante kecit dravadoṣasādharmyāt | yataḥ - ‘mūtrātīsāramatimaithunataḥ prasūtaṃ ruktodatāpaparivarjita- malpamalpam | śaṅkāvihīnamapi somagadasya tasya bhedaṃ vadanti bhiṣajaḥ sakalāmayajñāḥ’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. somarogasaṃkhyāmāha - somaroga ekaprakāraḥ | sa tu strīṇāmeva jalasrāvādilakṣaṇo bhavati || pramehapiḍakābhedānāha - pramehapiḍakā daśa || 63||
śarāvikā kacchapikā putriṇī vinatālajī | masūrikā sarṣapikā valinī ca vidārikā || 64 || vidradhiśca daśaitāḥ syuḥ piḍakā mehasaṃbhavāḥ |
Āḍhamalla. pramehapiḍakā daśeti | apratikriyamāṇāt pramehāt piḍakāścotpadyante piḍakā nānākārā vraṇasaṃjñā eva | ‘sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu | tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahāḥ’ iti | vāstu vraṇādhiṣṭhānaṃ kadācidanyairvā, yataḥ ‘vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ’ ityapi | tāsāṃ svarūpaṃ keṣāṃcijjñāpanārthaṃ likhyate | tatra śarāvikā yathā - ‘antonnatā tu tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā’ iti | sarṣapikāmāha - gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī’ iti | kacchapikāmāha - ‘sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ’ iti | jālinīmāha — ‘jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā’ iti | tantrāntare'pi ‘parasparābhisambaddhā piḍakā caikadeśajā | cittotkaṭā dāhavatī bhṛśaruk jālinī matā’ iti | vinatālakṣaṇamāha - ‘avagāḍharujā kledā pṛṣṭhe vāpyudare'pi vā | mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smṛtā’ iti | putriṇīmāha - ‘mahatyalpacitā jñeyā piḍakā sāpi putriṇī’ iti | masūrikāmāha - ‘masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā’ iti | alajīmāha - ‘raktā sitā skoṭacitā vijñeyā tvalajī bhavet’ iti | vidārīmāha - ‘vidārī kandavadvṛtā kaṭhinā ca vidārikā’ iti | vidradhikāmāha - ‘vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā tu sā’ vidradhilakṣaṇayuktetyanena asyā abhedo boddhavyaḥ | piḍakānāmārambhakānapyāha kaścit ‘ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ’ ityādi | piḍakāḥ prāyeṇādhaḥkāye bhavanti doṣadūṣyānāmadhaḥprakramāt rasāyatanānāṃ daurbalyācca ||63||64||
Kāśīrāma Vaidya. śarāvikādyāḥ pramehāpekṣayā bhavanti | śarākṛtivatsaṃbhavantītyatastallakṣaṇaniruktiḥ ||63||64||
medodoṣastathā caikaḥ -
Āḍhamalla. medodoṣa iti | medovṛddhijanito doṣo medodoṣaḥ, yadvā meda eva doṣaḥ kāraṇe kāryopacārāt, vṛddhiryathā-‘avyāyāmadivāsvapnaśleṣmalāhārasevinaḥ | madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ snehānmedovivardhanaḥ’ iti | tat prāyeṇa udarasthitaṃ bhavati | yaduktaṃ - ‘medastu sarvabhūtānāmudareṣvasthiṣu sthitam | ata evodaro vṛddhaḥ prāyo medasvino bhavet’ iti | nanu meda eva doṣaḥ kathaṃ ? taducyate - ‘medasā'vṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhātavaḥ | medastu cīyate tasmādasaktaḥ sarvakarmasu || kṣudraśvāsatṛṣāmohasvaprakathanasādanai | yukta: kṣutsvedadaurgandhairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. medorogasaṃkhyāmāha - medodoṣa ekaḥ ekaprakāraḥ vātapradhānaḥ | dehamāṃsātivṛddhiḥ meda ucyate ||
śotharogā nava smṛtāḥ || 65 || doṣai: pṛthagvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi |
Āḍhamalla. śotharogā nava smṛtā iti | doṣabhedena śotha evaṃ rogaḥ śotharogaḥ | ayamapi vraṇaśothādbhinna eva kevalatvaḍmāṃsasaṃśrayatvāt | yataḥ ‘raktapittakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥ śirāḥ | nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅgmāṃsasaṃśrayam | utsaṃgha saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ’ iti | ata eva śothasya tvaṅgmāṃsameva saṃśrayaḥ | vraṇasya tvaṣṭau vastūni, yaduktam - tvaṅgmāṃsaśirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni, aṣṭasu vraṇavastuṣu vraṇaśothasya sambhavatvāt navasmṛtā iti | śotharogasya nava bhedāḥ | doṣaiḥ pṛthagiti | doṣairvātādibhirvyastaistrayo bhedāḥ, dvayairiti militadoṣadvayenā'pi trayo bhedāḥ| sarvairiti | militadoṣatrayāṇāmapyatra eko bhedaḥ sannipātenetyarthaḥ | abhighātāditi | abhighātaḥ śastrādinā chedabhedakṣataprabhṛtikatvena prasaraṇaśīlo'pi san prakṛtaśotho bhavati | yaduktam - ‘abhighātena śastrādicchedabhedakṛtādibhiḥ | himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ | rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathu: syādvisarpavān | bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ’ iti | viṣāditi | sthāvarajaṅgamātmakaviṣaprabhāvat | yaduktaṃ - ‘viṣaja: saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt | daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi | viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṃkarāt | viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt |mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ’ iti || 65 ||
Kāśīrāma Vaidya. śotharogasaṃkhyāmāha - dvayairdvidoṣaistu ya: tribhirdoṣairekaḥ, saptamaḥ abhighātātprahārādeḥ viṣādekaḥ eṣaṃ nava śothāḥ ||65||
vṛddhaya: sapta gaditā vātātpittātkaphena ca || 66 || raktena medasā mūtrādantravṛddhiśca saptamī |
Āḍhamalla. vṛddhaya iti | vṛddhistu śothopalakṣitatvāt śothabheda eva | tathāhi ‘kruddho'nūrdhvagatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran | muṣkau vaṃkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ | prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ || doṣāsramedomūtrāntraiḥ sā vṛddhiḥ saptadhā matā’ iti | saptadhā saptaprakārā bhavati | tadyathā vātapūrṇadṛtisparśo vātavṛddhiḥ, pakvodumbarasaṃkāśaḥ pittavṛddhiḥ, kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk ityādinā śleṣmavṛddhiḥ | raktenetyādi | duṣṭaraktena raktakṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pitta- vṛddhiliṅgaśca | medaseti | kaphavṛddhivattālaphalopamaśca | mūtrāditi | mūtradhāraṇaśīlasya pānīyapūrṇadṛtivadbhavati savyatho mṛduśca mūtrajavṛddhiḥ | antravṛddhistu kṣudrāntrāvayavaṃ yadā adhovaṅkṣaṇasandhau granthyābhaḥ śvayathuriti | ata evāsau cāparo bhedo bradhna iti kathitaḥ | yaduktam - antraṃ viguṇamādāya jantornayati ? vaṅkṣaṇam | vaṅkṣaṇāt tadrujāyuktaṃ phalakośaṃ prapadyate’ iti || 66 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vṛddhisakhyā - vātādeḥ sapta vṛddhayo gaditā uktā: | spaṣṭamanyat || 66 ||
aṇḍavṛddhistathā caikā --
Āḍhamalla. aṇḍavṛddhistathā caikā iti | eko'ṇḍavṛddhistvasyaiva bhedaḥ, yata uktam ‘upekṣamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānaruk stambhavatīṃ sa vāyuḥ ityādinā kuraṇḍakaśabdavācyatvena cikitsārthaṃ tu pṛthagabhidhānamātramasya na doṣa: ||
Kāśīrāma Vaidya. aṇḍavṛddhisaṃkhyāmāha - sugamam | aṇḍavṛddhirvṛddhāṇḍatā ekā ekaprakārā ||
tathaikā gaṇḍamālikā ||67||
Āḍhamalla. tathaikā gaṇḍamālikā iti | gaṇḍamālā jātiścaikā syāt | gale gaṇḍakarūpā vraṇā evaṃ gaṇḍamālādayo jñeyāḥ | mālātulyaṃ gaṇḍayogāt gaṇḍamālā | galagaṇḍādbhinnā | yaduktaṃ - ‘karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṃkṣaṇeṣu | medaḥkaphābhyāṃ ciramandapākaiḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍai:’ iti | asyā eva medo'pacīti vadanti kecit | tulyagranthisādharmyāt | yataḥ - ‘te granthayaḥ kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye | kālānubandhaṃ ciramādadhāti saivā'pacīti pravadanti kecit ’ iti | nanu kathaṃ kaṇṭhasthānaprasiddhatvādgaṇḍamālā'pacī ca vaṅkṣaṇe pratītā ? satyaṃ - doṣagativiśeṣāt vaṅkṣaṇasandhāvapi gaṇḍamālā, bhavatīti na doṣaḥ | yadāha bhojaḥ - ‘vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam | jaṅghayoḥ kaṇḍarāṃ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn | kurvanti grathitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ | tān doṣānūrdhvago vakṣaḥ kakṣamanyāgalāśritaḥ | nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī matā | apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu | gaṇḍamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām’ iti || 67 ||
Kāśīrāma Vaidya. gaṇḍamālāmāha - gaṇḍamālikā kaṇṭhadeśe mālākārā granthirūpā sāpyekaprakārā apacībhedaḥ || 67 ||
gaṇḍālajī tu caikā syāt
Āḍhamalla. gaṇḍālajī tu caikā syāditi | gaṇḍālajī cātra galagaṇḍasyaiva nāmāntaraṃ yato gaṇḍamālayā bhinno galagaṇḍa eva nānyat | ata evāha mādhavaḥ - ‘vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭau manye tu saṃśritya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ’ iti | bhojenāpyuktaṃ - ‘mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam | lambantaṃ muṣkavadduṣṭaṃ galagaṇḍaṃ vinirdiśet’ iti | yadvā gaṇḍālajītyatrālajī kṣudrarogapaṭhitā boddhavyā | eke gaṇḍālajīsthāne gaṇḍāpacīti paṭhanti tanmate tu eko gaṇḍaḥ ekā'pacī ceti | ayamapi pāṭho manoharo na doṣaḥ ||
granthayo navadhā matāḥ | tribhirdoṣaistrayo raktācchirābhirmedaso vraṇāt || 68 || asthnā māṃsena navamaḥ
Āḍhamalla. granthayo navadhā matā iti | granthistu śophasamutthāno vraṇabhedaḥ loke vatīgurīti śabdavācyatvena pratīta: | tadyathā - ‘vātādayo māṃsamasṛkpraduṣṭā: saṃdūṣya medaśca tathā śirāśca | vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ’ iti | navaprakāramāha - tribhirdoṣairiti | trayo bhedāḥ, tena vyastena vātena, pittena, kaphenetyarthaḥ | raktādrudhirāccaturthaḥ | śirābhiriti granthiḥ pañcamaḥ | medasā iti duṣṭamedasā janitaḥ ṣaṣṭhaḥ | vraṇāditi vraṇajanitaḥ saptamaḥ | asthneti doṣadūṣitāsthijanito'ṣṭamaḥ | māṃseneti māṃsajanito navama iti | nanu mādhavena pañcabhedā grantha- yo'bhihitāḥ vātādidoṣeṇa trayaḥ medaḥśirābhyāṃ ca dvāviti, tatkathamatra navabhedā darśitāḥ ? ucyate, yadi māṃsāsṛjāvatra dūṣyabhedenodāhṛtau tathāpi granthyāśrayatvena sthānaviśeṣānmedaḥśirāvattatsambhavasthāna evoktau | yaduktaṃ bhoje - ‘medo vāyuryadā māṃse nikṣipedathavā tvaci | tatra medobhavagranthiḥ śyāvo bhavati pāṇḍuraḥ’ ityādinā | cikitsārthaṃ tu pṛthagabhidhānamanyatrāpi dṛśyate | taduktaṃ - ‘granthau māṃsodbhave yojyo hyayameva kriyāpathaḥ | śirāgranthiṃ parityajya śeṣaṃ yatnena sādhayet’ ityādibhiradoṣaḥ || 68 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha granthisaṃkhyā - granthayo vātādibhirnavaprakārāḥ || 68 ||
ṣaḍvidhaṃ svāttathārbudam | vātātpittātkaphādraktānmāṃsādapi ca medasaḥ ||69||
Āḍhamalla. arbudamapi vraṇabhedo vraṇākāratvāt | yataḥ - ‘gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ samutthitā māṃsamasṛk pradūṣya | vṛttaṃ mṛdu mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam | kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti’ iti | ṣaḍvidhatvācca sugamam | māṃsādapi ceti | cakāragrahaṇādatra dvirarbudamapi grāhyam, adhyarbudamapi kecit | tathāhi -‘yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ | yadvmandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam’ iti ||69||
Kāśīrāma Vaidya. arbudo'pi tadbhedaḥ vātādinā ṣaḍvidhaḥ||69||
ślīpadaṃ ca tridhā proktaṃ vātātpittātkaphādapi |
Āḍhamalla. ślīpadaṃ ceti | caraṇayoḥ śilāvaducchrayaḥ ślīpadaśabdavācyaḥ | tatheti grahaṇāt karakarṇādiṣu ca bhavatīti kecidāhuḥ | yaduktaṃ - ‘yaḥ saṃjvaro vaṃkṣaṇajo bhṛśārtiḥ śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa | tat ślīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśnauṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ’ iti | vātapittakaphādityanena vyastasamastena kṛtvā catvāro bhedā: tena vātena, pittena, śleṣmaṇā cetyabhiprāya: | eke tu traya eva bhedāḥ ślīpadasyeti vadanti | yataḥ tatra kaphasyāvyabhicāreṇa prādhānyam | taduktam - ‘trīṇyetāni vijānīyāt ślīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmānnāsti vinā kaphāt’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. ślīpadaṃ pādaśothaḥ sthūlatāviśeṣaḥ sa trividhaḥ ||
vidradhiḥ ṣaḍvidhaḥ khyāto vātapittakaphaistrayaḥ||70|| raktatkṣatāttridoṣaiśca -
Āḍhamalla. vidradhirapi vraṇabheda eva | yaduktam - ‘tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam | mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ vāpyathavāyatam | sa vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ’ iti | carake tu vidāhaprakarṣādvidradhisaṃjñā | yaduktam - ‘sa vai śīghravidāhitvād vidradhistu nirūpyate’ iti | sa ca bāhyābhyantare bhavati | antare tu gulmasādṛśyam | yataḥ - ‘tulyadoṣasamutthāno vidradhergulmakasya ca’ iti | nanu tulya- tvāt kathaṃ vidradheḥ pākaḥ kathaṃ vā gulmasya na pākaḥ ? ucyate - ‘na nibandho'sti gulmānāṃ vidradhiḥ sanibandhanaḥ | gulmākāraṃ svayaṃ doṣo vidradhirmāṃsaśoṇite | vivarānucaro granthirapsu budbudako yathā | evaṃprakāro gulmastu tasmāt pākaṃ na gacchati’ iti | tathā'nyatrāpi - ‘māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidradhi: | māṃsaśoṇitahīnatvāt gulmaḥ pākaṃ na gacchati’ iti | ṣaḍvidhaprakāro'tra sugamaḥ | kṣatādityatra tu kāṣṭhalaguḍapāṣāṇādiprahārāt | tridoṣairiti | militadoṣatrayeṇa sannipātenetyarthaḥ || 70 ||
Kāśīrāma Vaidya. vidradhisaṃkhyāmāha -- vidradhiḥ vaṃkṣaṇadeśe vraṇaviśeṣaḥ so'pi ṣaḍvidhaḥ || 70 ||
vraṇāḥ pañcadaśoditāḥ | teṣāṃ caturdhā bhedāḥ syurāganturdehajastathā || 71|| śuddho duṣṭaśca vijñeyastatsaṃkhyā kathyate pṛthak | vātavraṇaḥ pittajaśca kaphajo raktajo vraṇaḥ || 72 || vātapittabhavaścānyo vātaśleṣmabhavastathā | tathā pittakaphābhyāṃ ca sannipātena cāṣṭama:|| 73 || navamo vātaraktena daśamo raktapittataḥ | śleṣmaraktabhavaścānyo vātapittāsṛgudbhavaḥ || 74 || vātaśleṣmāsṛgutpannaḥ pittaśleṣmāsrasaṃbhavaḥ | sannipātāsṛgudbhūta iti pañcadaśa vraṇāḥ || 75 ||
Āḍhamalla. vraṇaṃ tu śothasamutthānaṃ kathitaṃ śothopalakṣitamityarthaḥ | ata evāha kaścit pūrvarūpatvena yathā – ‘ekadeśasthitaḥ śotho vraṇānāṃ pūrvalakṣaṇam’ ityādi sa ca śopho vilakṣaṇaḥ unnataṃ pṛthuḥ grathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṅghātaḥ śarīraikadeśotthita ityucyate | teṣāṃ caturdhā bhedaḥ syāditi | teṣāṃ vraṇānāṃ caturdhā bheda ityatra catuḥprakārabhedatvena saṃjñābhedaḥ sāmānyo darśitaḥ | āganturdehajaḥ - śuddho duṣṭaśceti | āganturiti saṃghātabalapravṛttaḥ; śastravyāpadikṛta ityarthaḥ, dehajaḥ iti doṣabalapravṛttaśarīrasaṃjñaḥ | yaduktam - ‘dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ| doṣairādyastayoranyaḥ śastrādikṣatasambhavaḥ’ iti | śuddha iti | śuddhavraṇaḥ, yaduktaṃ ‘jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ | suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ’ iti | duṣṭa iti duṣṭo vraṇaḥ | yaduktam - ‘pūtiḥ pūyātiduṣṭāsṛksrāvyutsaṅgī cirasthitiḥ | duṣṭavraṇo'tigandhādiḥ śuddhaliṅgaviparyayaḥ’ iti | kecittu śuddhaduṣṭaśabdau sādhyāsādhyatvena vyākhyānayanti tanna sarvamatam | tatsaṃkhyā kathyate pṛthagiti | tadvraṇasya saṃkhyā gaṇanāniyamaḥ pṛthagabhinnatvenātra kathyate, sā tu pañcadaśaprakārā vakṣyamāṇā boddhavyā | yadyapi ṣaḍvidho'nyatra vraṇaḥ pratipāditastathāpyatra doṣāṇāṃ prasaratvena pañcadaśaprakāro darśitaḥ | taduktaṃ suśrute -‘kadācidekaśo dviśo bahuśaḥ śoṇitasahitā vā anekadhā prasaranti |’ iti | tena pañcadaśaprakārā bhavanti, yataḥ ‘tribhireva vātādikaiḥ śoṇitacaturthai: śarīramidaṃ dhāryate’ iti dvitīyadarśanāt | yaduktam - ‘kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyata: śoṇitameṣa pāko mato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ’ iti | pañcadaśasaṃkhyā subodhā iti || 70-75 ||
Kāśīrāma Vaidya. vraṇāḥ pañcadaśeti teṣāṃ saṃkhyāmāha - te bhedataścaturdhā | tadbhedānāha - pañcadaśavraṇā uditāḥ kathitā iti pūrveṇa sambandhaḥ | teṣāṃ pañcadaśavraṇānāṃ caturdhā bhedaḥ tatra ekaḥ āgantuśastrādikṣataja:, dvitīyo dehajaḥ śārīraḥ sa tu doṣairjanyate ekaḥ śuddha: dvitīyo duṣṭaḥ evaṃ caturdhā bhedaḥ | nanu nidāne dvividho bhedaḥ proktaḥ taduktaṃ ‘dvidhā vraṇaḥ parijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ | doṣairādyastatastanyaḥ śastrādikṣatasaṃbhavaḥ’ iti, tatkatham ? ucyate, nidāne śuddhāśuddhalakṣaṇaṃ bhinnamuktam atastayormilitvā caturdheti na doṣaḥ tatsaṃkhyā pañcadaśaprakārābhidhā vātāderbhedataḥ pañcadaśavraṇā bhavantīti yojyam || 71-75 ||
sadyovraṇastvaṣṭadhā syādavikḷptavilambinau | chinnabhinnapracalitā ghṛṣṭaviddhanipātitaḥ || 76 ||
Āḍhamalla. sadyovraṇa iti | śastrādiprahārajanita āgantukasaṃjñaḥ | sa cānekākṛtirityeke bhāṣante | yaduktam -‘nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | bhavanti nānākṛtayo vraṇāstāṃstān nibodha me’ iti | teṣāṃ bhedamāha -avakḷptamityapakartanaṃ, vilambino lambanaśīlaḥ, māṃsāvalambanenetyabhiprāyaḥ | chinnamiti | tiryag ṛjurvā chedanamavayavādiṣu gātrasya pātanamiti bhāvaḥ | bhinnamiti | koṣṭhe bahudhā śaktikuntakhaṅgāgra- vidāraṇādibhirbhedarūpam | yaduktam - ‘śaktikunteṣu khaḍgāgraviṣāṇairāśayo hataḥ | yat kiṃcit sravate taddhi bhinnalakṣaṇamucyate’ iti | āśayo'tra sthānaṃ tat koṣṭhaśabdenopadarśitam | tadyathā - ‘sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate’ iti | ata evāśayarahite'nyadeśe vyadha eva vacanāt | pracalitā iti | prakarṣeṇa calitā māṃsādikamiti bhāvaḥ | tantrāntare picchitamiti nāmāntaraṃ - yataḥ ‘prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutā gatam | sāsthi tat picchitaṃ vidyānmajjāraktapariplutam’ iti | athavā pracalitamityanena yadvraṇaṃ yadbhagnasya tathā sadyovraṇasya ca cikitsāviṣayaṃ tena bhagnādhikāre pratipādito'pi tasyaivātrāvasaro na doṣaḥ majāraktapariplutatvena vraṇabhāvatvāt | ghṛṣṭamiva ghṛrṣitaṃ, tadyathā - ‘gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṃ vigatatvacam | uṣāsravānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityabhidhīyate’ iti | viddhamiva viddham | yathā - sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅga tvāśayādvinā | uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet’ iti | nipātita iti viśeṣeṇa pātito'vayavādyo yatra sa tathā, eke avaliptavilambināṃ vivakṣitamiti nāmnā ekameva bhedaṃ pratipādayanti tadyathā ‘nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam | viṣamaṃ vraṇamaṅgeṣu tat kṣataṃ tvabhinirdiśet’ iti | atrākṛtiviṣayatvādaṣṭavidho likhito na doṣaḥ || 76 ||
Kāśīrāma Vaidya. sadyovraṇasaṃkhyāmāha - sadyovraṇaḥ śasnādisaṃbhūta: aṣṭadhā syādbhavet | sa tu avakḷptādilakṣaṇaḥ || 76 ||
koṣṭhabhedo dvidhā proktaśchinnāntro ni:sṛtāntrakaḥ |
Āḍhamalla. koṣṭhabhedo dvidhā prokta iti | ekaḥ chinnāntraḥ aparo niḥsṛtāntraka iti | atra koṣṭhaśabdenodaramātrameva gṛhyate na tu pakvāmāśayādisaṃjñaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. koṣṭhabhedasaṃkhyāmāha - evaṃ dvidhā | sugamam ||
asthibhaṅgo'ṣṭadhā prokto bhagnapṛṣṭhavidāritau || 77 || vivartitaśca viśliṣṭastiryakkṣiptastvadhogataḥ | ūrdhvagaḥ sandhibhagnaśca vahnidagdhaścaturvidhaḥ ||78|| pluṣṭo'tidagdho durdagdhaḥ samyagdagdhaḥ prakīrtitaḥ |
Āḍhamalla. asthibhaṅga iti | asthibhaṅgaparyāyavācako bhagna ityatra kathitaḥ, na tu bhagnaśabdo'ṣṭasaṃkhyāyāmiha gaṇitā:, te tu piṣṭavidāritādayo'ṣṭau gaṇitāḥ | agniveśe tu bhagnaṃ dvividhaṃ kāṇḍasandhimedāt | yaduktaṃ - ‘bhagnaṃ samāsāddvividhaṃ hutāśakāṇḍe ca sandhāvapi tatra sandhau | utpiṣṭhaviśliṣṭavivartitaṃ ca tiryaggataṃ kṣipramadhaśca ṣaṭ ca ||1||’ atra tu yadvidāritordhvagau dvau bhedāvadhikau likhitau tadgranthāntarasaṃvādānna doṣaḥ | yataḥ - adhaḥkṣiptavadūrdhvakṣiptasyāpyabhidhāne prāpte'nuktamapyūrdhvakṣiptābhidhānaṃ tenātrordhvagaḥ pṛthagdarśitaḥ | yaduktaṃ - ‘adhaḥkṣiptordhvagāvetau tulyalakṣaṇasaṃjñakau’ ityādi | vidāritonāma bhagnaścāsthibhaṅgenānyatra pratipāditatvāda- trāpi likhitaḥ, suśrute'pyayameva saṃjñāntareṇa kathitaḥ | yaduktaṃ - ‘taruṇāsthīni nāmyante bhidyante nalikāni ca | kapālāsthīni bhajyante sphuṭanti rucakāni ca ||’ ityatra cakāragrahaṇādvalayānyapi sphuṭanti ityabhiprāyaḥ. | yato'sthīni pañcavidhāni bhavanti taruṇanalakavalayakapālarucakabhedāt | ata eva sphuṭitamiti bhagnaṃ suśrutenoktam | athoktapiṣṭavidāritādīnāmapi vivaraṇamāha - sandhāvubhayataḥ śotho vedanādikaśca piṣṭasaṃjñaḥ | vidārita iti dvayoḥ sandhyayoratikrāntatā vedanā ca nivarteta ityekasandhipārśvagamanaṃ viṣamāṅgatā vedanā ca viśliṣṭa iti manāk sandhiviśleṣaḥ śithilatāmātraṃ rātrirujāśothau ca | tiryakkṣipta ityekaṃ sandhyasthisthānaṃ tyaktvā tiryag yāti tadā tīvrapīḍāḥ syuḥ | adhogata iti | vakṣyamāṇordhvagalakṣaṇaḥ kiṃcidadhogamanamiti śeṣaḥ | ūrdhvaga iti | viṣamā rugapyasthnoratikṣiptatvāt tena dvayorapyasthnoḥ parasparātikramaṇaṃ dūrāgamanamityarthaḥ | sandhibhagna iti | dvayoḥ sandhānaṃ sandhiḥ, sandhestu viśleṣaḥ sandhibhagnaḥ kathitaḥ | nanu kathaṃ sandhimuktatvena bhagnamucyate ? asthiviśleṣo'tra bhaṅge'bhipretaḥ, yataḥ asthisandhyoḥ pṛthagbhāvatvāttena kāṇḍabhagnaṃ sandhibhagnaṃ cāgniveśe pūrvaṃ dvidhā pratipāditam | yaduktaṃ - ‘ṣaḍutpiṣṭādibhedena sandhiviśleṣa ucyate | kāṇḍabhagno dvādaśabhirbhedaiḥ karkaṭakādibhiḥ’ ityādi | atra kāṇḍabhagno'sthibhagnastasya dvādaśabhedāḥ sandhibhagnāntarbhūtā boddhavyā iti na doṣaḥ | vahnidagdha iti | agnidagdhaścaturvidhaścatuḥprakāraḥ, te ke prakārā ityāha - pluṣṭa ityādi | yo vivarṇamatimātraṃ pluṣyate sa pluṣṭaḥ, yatra tvaṅmāṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ śirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā bhavanti so'dagdhaḥ| yatrottiṣṭhanti sphoṭāstīvradāhavedanāścirāccopaśāmyanti sa durdagdhaḥ | samyag dagdha ityanavagāḍhaḥ, tālavarṇaḥ susaṃsthita iti ||77||78||
Kāśīrāma Vaidya. asthibhaṅgasaṃkhyāmāha - bhagnādibhedena asthibhaṅgaḥ aṣṭadhā prokta: kathitaḥ | agnidagdhabhedamāha - (ūrdhvaga iti) - pluṣṭādibhedenāgnidagdhaścaturvidhaḥ kīrtitaḥ kathitaḥ || || 77 || 78 ||
nāḍya: pañca samākhyātā vātapittakaphaistridhā ||79|| tridoṣairapi śalyena -
Āḍhamalla. atha nāḍīsaṃkhyā - nāḍya iti | nāḍīti gambhīragatiḥ pūyasyātidūrapraveśanādgatiriṣyate | ‘nāḍīva yadvahati sā nāḍī’ ityucyate | antaḥśuṣiranālā nāḍī tena loke sarahāśabdavācyo vraṇaviśeṣaḥ | tathāhi - ‘śophaṃ na pakvamiti pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sapūyaḥ | tasyātimātragamanādgatirityataśca nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī’ iti | pañca samākhyāteti pañcaprakārā vātena pittena kaphaistridhā tridoṣairapi śalyeneti | vātena pittena kaphena trayo bhedāḥ, tridoṣairiti militadoṣatrayeṇa caturtha: | śalyenetyāgantunimittaḥ pañcamo bheda iti | śasyanimittalakṣaṇaṃ ca yathā - ‘naṣṭaṃ kathaṃcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti | yatphenilaṃ mathitamuṣṇamasṛg vimiśraṃ srāvaṃ karoti sahasā sarujā ca nityam’ iti || 79 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāḍīsaṃkhyāmāha - vātādibhiḥ pañcanāḍyaḥ samākhyātāḥ kathitāḥ || 79 ||
tathāṣṭau syurbhagandarāḥ | śataponastu pavanāduṣṭragrīvaśca pittataḥ || 80 || parisrāvī kaphājjñeya ṛjurvātakaphodbhavaḥ | parikṣepī marutpittādarśojaḥ kaphapittataḥ || 81 || bhāganjujātaśconmārgī śaṅkhāvartastridoṣaja: |
Āḍhamalla. tathāṣṭāviti | gudabastibhagadeśadāraṇādbhagandaraḥ, bhagaśabdo gudādyupalakṣaṇaḥ | bhoje'pyuktam - ‘bhagaṃ parisamantācca gudaṃ basti tathaiva ca | bhagavaddārayedyasmāttasmājjñeyo bhagandaraḥ’ iti | aṣṭāvityatrāṣṭasaṃkhyāḥ syustāstu śataponakaprabhṛtayaḥ | śataponakatulyatvāt śataponakaḥ, sa tu vātaprāyaḥ, śataponaścālanikā iti loke | sahasradhāramanye | uṣṭragrīva iti | piḍakāvasthāgatavakratvenoṣṭragrīvākārastenoṣṭragrīvasaṃjñaḥ | ayaṃ tu pittabahulaḥ | parisrāvayogāt | parisrāvī kaṇḍūmān bhavati sa ca kaphaprāyaḥ | ṛjurvātakaphodbhava iti vātakaphalakṣaṇābhyāṃ yukta ṛjuḥ | parikṣepī marutpittāditi | vātapittalakṣaṇābhyāṃ yuktaḥ parikṣepī | gudopari samantāt prasaraṇaśīla iti bhāvaḥ | prāyeṇārśojamāha - arśojaḥ kaphapittataḥ iti kaphapittacihnābhyāṃ milito'rśoja ityarśobhagandaraḥ iti | tadyathā - ‘kaphapitte sapūrvottho durnāmāsṛjakopataḥ | arśomūle tataḥ śothaṃ kaṇḍūdāhāhimān bhavet || sa śīghrapakvabhinnāsya: kledayan mūlamarśasaḥ | sravatyajasraṃ ca pūtirayamarśobhagandaraḥ’ iti | āgantujātaśconmārgīti āgantuja: prahārādijanito bhagandara unmārgisaṃjño bhavati | unmārgeṇa kṛmikṛtamārgeṇa purīṣādigamanāt | śaṅkhāvarta iti śaṅkhāvarto nāma bhagandarastridoṣajanito jñeyaḥ | śambūkāvartavadvraṇaviśeṣapūrṇanandyā''vartavadvā śambūkāvarta āvarto doṣagativiśeṣādbhavati | tathāca bhojaḥ - ‘nadīnāṃ paripūrṇānāṃ śambūkāvartakā yathā | samuttiṣṭhanti vegena toyavegasamīritāḥ’ iti | nanu mādhavena bhagandaraḥ pañcavidha uktaḥ | tathāhi - ‘gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ piḍakārtikṛt | bhinno bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho mataḥ’ iti | tatkathamatrāṣṭavidhaḥ ? ucyate -mādhavanidāne tu trayaḥ saṃsargabhedāḥ śataponakādīnāṃ doṣalakṣaṇadarśanātteṣvevāntarbhāvyāḥ, anyatra pratipāditabhinnalakṣaṇatvāccikitsārthaṃ pṛthagdarśito na doṣaḥ | arśobhagandare pratipāditatvāt|| 80 || 81 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bhagandarasaṃkhyā - tathāṣṭau tu bhagandarā iti pūrveṇa sambandhaḥ | te śataponādayaḥ nidāne pañcabhagandarā uktāḥ, atra bhedabhinnā aṣṭau, ato na doṣaḥ || 80 || 81 ||
meḍhre pañcopadaṃśāḥ syurvātapittakaphaistridhā || 82 || sannipātena raktācca -
Āḍhamalla. meḍhre pañcopadaṃśāḥ syuriti | upadaṃśasaṃjñā rūḍhā boddhavyā, vraṇaviśeṣatvena meḍhre liṅge pañcaprakāro bhavati | yaduktamanyatrāpi - ‘hastābhighātānnakhadantaghātādadhāvanādatyupasevanādvā | yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhopacāraiḥ’ iti | pañcaprakārā atra sugamāḥ | cakārālliṅge liṅgavartiriti bhedo'tra jñātavyaḥ | yaduktam -‘aṅkurairiva saṃghātairuparyuparisaṃsthitaiḥ | krameṇa jāyate vartistāmracūḍaśikhopamā | kośasyābhyantare sandhau parvasandhigatāpi vā | liṅgavartiriti khyātā liṅgārśa iti cāpare’ | atrācāryeṇāyamapi vakṣyamāṇaśūkadoṣeṣu paṭhito na doṣaḥ ekasthānagatasādharmyāt | yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśe āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhavī tathāpi tasya doṣaliṅgavyutkāntatayā doṣajeṣvevāntarbhāvaḥ | | ata evāha kaścit - ‘veganigrahadīrghātikharaśayyādisevanaiḥ | doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ trayoviṃśatirāmayān’ ityādi | trayoviṃśatirityanena pañcopadaṃśā daśa cāṣṭau ca śūkajā ityarthaḥ | guhyaśabdatvenāpi strīṇāmeṣāṃ sambhavaḥ kvaciditi bhāva: | yataḥ - ‘rujādāhārtibahulāstṛṣṇātodasamanvitāḥ | strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ’ iti pāṭhaḥ prāyeṇārṣa ityāhuḥ || 82 ||
Kāśīrāma Vaidya. upadaṃśasaṃkhyāmāha - meḍhre mehane pañcopadaṃśāḥ syuḥ | te vātādibhiruktāḥ || 82 ||
meḍhre śūkāmayāstathā | caturviṃśatirākhyātā liṅgārśo grathitaṃ tathā || 83 || nivṛttamavamanthaśca mṛditaṃ śataponakaḥ | aṣṭhīlikā sarṣapikā tvakpākaścāvapāṭikā || 84 || māṃsapākaḥ sparśahānirniruddhamaṇiruttamā | māṃsārbudaṃ puṣkarikā saṃmūḍhapiḍakālajī || 85 || raktārbudaṃ vidradhiśca kumbhikā tilakālakaḥ | niruddhaprakāśaḥ proktastathaiva parivartikā15 || 86 ||
Āḍhamalla. meḍhre śūkāmayāstatheti | tatheti liṅgasāmānye sthānatvāt śūkāmayāḥ śūkajāḥ vyādhayaḥ kathitāḥ | śūko jalaśūkaḥ | sa tu viṣajantuḥ jalamalodbhūto jīvaviśeṣa ityarthaḥ | tat pradhāno roga iti | yadvā liṅgavṛddhau vātsyāyanādiśāstrokto yogaḥ śūka ucyate tanmukhyatvāt liṅgavṛddhau anye'pi yogāḥ śūkā: kathyante, teṣāṃ yo vikārastasya śūkakāraṇatvāt śūkadoṣajā vyādhaya ityabhiprāyaḥ | caturviṃśatirākhyātā iti tatra liṅgārśa ityeko bheda upadaṃśeṣu darśitaḥ | aṣṭādaśabhedā mādhavena likhitāḥ, tadyathā - ‘akramācchepaso vṛddhiṃ yo'bhivāñchati mūḍhadhīḥ | vyādhayastasya jāyante daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ’ iti | avaśeṣā: pañcānyatra kṣudrarogeṣu paṭhitā: | te ke ? nivṛttāvapāṭikāniruddhamaṇiniruddhaprakāśaparivartikāśceti; meḍhrasthānasaṃbhavatvādatrāpi likhitā na doṣaḥ | evaṃ caturviśati: śūkadoṣāḥ kathitāḥ | eteṣāṃ vivaraṇaṃ keṣāṃcijjñāpanārthaṃ likhyate - yathā atra liṅgārśaso lakṣaṇamupadaṃśeṣu darśitameva | grathitamiti | ‘śūkairyat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt’ | nivṛttamiti | uparyastramuparivartanādiyuktaṃ nivṛttam | yaduktam - ‘vimardanādiduṣṭena vāyunā carma meḍhrajam | nivartate sarugdāhaṃ tvaci pākaṃ ca gacchati || piṇḍitaṃ granthitaṃ carma tatpralambamatho maṇeḥ | nivṛttasaṃjñaḥ sa bhavet kaṇḍūkāṭhinyavartula’ iti || avamantha iti | ‘dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastathā | so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt’ | mṛditamiti | ‘mṛditaṃ pīḍitaṃ yattu saṃrabdhaṃ vātakopataḥ’ | śataponaka iti |‘chidrairaṇumukhairliṅgaṃ cittaṃ yattu samantataḥ | vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ’ iti | aṣṭhīliketi | ‘kaṭhinā viṣamairantairmārutasya prakopataḥ | śu- kaistu viṣasaṃyuktaiḥ piḍakā'ṣṭhīlikā bhavet’ | sarṣapiketi | ‘gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurgamahetukā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā’| tvakpāka iti | ‘vātapittakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhavān |’ avapā- ṭiketi | ‘yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām | sakaṇḍūḥ kaṭhinātrāpi saiva śleṣmasamutthitā’ | māṃsapāka iti| ‘śīryante yasya māṃsāni yasya sarvāśca vedanāḥ | vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak’ | sparśahāniriti | ‘sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitam’ | niruddhamaṇiriti | alpamūtrachidratvena niruddhamaṇiriti, yaduktam -‘vātena dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet | sroto mūtraṃ tato bhetti mandadhāramavedanam||’ maṇervikārātprarodhaśca niruddhamaṇigada ityucyate | uttameti | ‘mudgamāṣopamā raktā raktapittodbhavā ca yā | vyādhireṣottamā nāma śūkājīrṇanimittajaḥ’ iti | māṃsārbudamiti | ‘māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam’ | puṣkariketi | ‘piḍakā piḍakāyuktā pittaśoṇitasambhavā | padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā’ | saṃmūḍhopiḍaketi - ‘pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍhapiḍakā bhavet’ | alajīti | ‘tulyajāṃ tvalajīṃ vidyād yathāproktāṃ vicakṣaṇaiḥ’ | raktārbudamiti | ‘kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam | yasya bastirujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam’ iti | vidradhiriti | ‘vidradhī raktapittotthā jāmbavāsthinibhā śubhā’ | tilakālaka iti | ‘kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ | kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāttilakālakam’ | niruddhaprakāśa iti | ‘vātopasṛṣṭe meḍhre tu carma saṃśrayate maṇiḥ | (maṇiścarmopanaddhastu16 mūtrasroto ruṇaddhi ca | niruddhaprakāśe tasmin mandadhāraṃ savedanam | mūtraṃ pravartate jantormaṇirvivriyate na ca|) niruddhaprakāśaṃ vidyāt sarujaṃ vātasambhavam ?| parivarttiketi | maṇeradhastāt koṣastu granthirūpeṇa lambate | parivartikāṃ tu tāṃ vidyāt sarujaṃ vātasaṃbhavām’ iti || 83-86 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śūkadoṣasaṃkhyāmāha -- meḍhre śūkāmayāstathetyagre saṃbandhaḥ | liṅgārśādayaḥ śūkadoṣāścaturviṃśatirākhyātāḥ | nidāne aṣṭādaśaśūkadoṣā uktāḥ, atra caturviṃśatistatkatham ? ucyate, tilakālakālasakādayo'tra kṣudrarogoktā adhikā ato na doṣaḥ ||83-86 ||
kuṣṭhānyaṣṭādaśoktāni vātātkāpālikaṃ bhavet | pittenodumbaraṃ proktaṃ kaphānmaṇḍalacarcike || 87 || marutpittādṛṣyajihvaṃ17 śleṣmavātādvipādikā | tathā sidhmaikakuṣṭhaṃ ca kiṭibhaṃ cālasaṃ tathā || 88 || kaphapittātpunardadrū: pāmā vitphoṭakaṃ tathā | mahākuṣṭhaṃ carmadalaṃ puṇḍarīkaṃ śatārukam || 89 || tridoṣaiḥ kākaṇaṃ18 jñeyaṃ tathānyacchvitrasaṃjñitam | tathā vātena pittena śleṣmaṇā ca tridhā bhavet ||90||
Āḍhamalla. kuṣṭhānītyādi | kuṣṭhamiti rūḍhiḥ mahārogaviśeṣatvāt | tānyaṣṭādaśabhedabhinnāni | tathāhi - ‘virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca | bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyānpratighnatām || vyāyāmamatisaṃtāpama- tibhuktvā niṣeviṇām | ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām || vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca | dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṃgrahaḥ | ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca ityādi | aṣṭādaśasaṃkhyā yathā -tatra kṛṣṇāruṇaṃ kapālābhaṃ kāpālikam | udumbaraphalasadṛśamaudumbaram | maṇḍalamiti | sadalaṃ śvetarakta- mutsannamaṇḍalam | vicarciketi kaṇḍūdāhādiyuktam | ṛṣyo nīlamṛgo gavayaḥ rururiti19 prasiddhaḥ tajjihvākāramṛṣyajihvamiti | vipādiketi | vaipādikaṃ tatra pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanā ca | sidhmamiti | śvetalohitābhamalābukusumopamaṃ ghṛṣṭādrajo muñcatīti | kiṭibhamiti | śyāvāruṇaṃ kharasparśaṃ kaṇḍūmañceti | alasamiti | kaṇḍūmadbhiḥ sarāgairgaṇḍaiścitaṃ sphoṭacitamityarthaḥ | dadrū ca śubhramaṇḍalā piḍakā sakaṇḍūriti | pāmeti| srāvayuktāḥ piḍakāḥ kaṇḍūmatyaḥ sadāhāśceti | pāmā kathyante | tanutvacastīvradāhairupetāḥ20 pāṇau kakṣe sphici ca kledakarā iti visphoṭā: | mahākuṣṭhamiti | śīghrottarottaradhātvavagāhanaba- haladoṣajanyatvakriyābhūyastvayogānmahākuṣṭhamityucyate | carmadalamiti | matsyaśakalopamaṃ21 talaṃ hasticarmavadityarthaḥ | puṇḍarīkamiti | śvetakamalapatropamaṃ madhyamaparyantaṃ raktaṃ sotsedhamityarthaḥ | śatārukamiti | ‘raktaṃ śyāvaṃ sadāhārtiḥ śatāruḥ syādvahuvraṇaṃ’ iti | kākaṇamiti | kākaṇanti- kā guñjā tasyāḥ savarṇena madhye kṛṣṇaṃ ante raktamapākaṃ tīvavedanamiti | śvitrasaṃjñakamiti | śvetakuṣṭaṃ ajitavarṇamiti loke, tacca vātādidoṣatrayabhedena tridhā bhavati | yaduktaṃ ‘vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat | sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru’ iti | tantrāntare śvitrabhedaḥ kilāsa iti prasiddhaḥ | ‘kuṣṭhaikasaṃbhavaṃ śvitraṃ ki- lāsaṃ vāruṇaṃ bhavet | nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam’ iti | apare tu kilāsameva dhātvantarāśritaṃ saṃjñāntaraṃ labhata iti vadanti | yataḥ - ‘aruṇaṃ tattu vijñeyaṃ māṃsadhātusamāśritam | medāśritaṃ bhavecchvitraṃ dāruṇaṃ raktasaṃśrayam’ iti | tacchvitraṃ dvividhamityācakṣate | vraṇajaṃ doṣajaṃ ca | yaduktaṃ bhoje - śvitraṃ tu dvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ tathā | tatra mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam | doṣajaṃ dvividhaṃ proktamātmajaṃ parajaṃ tathā | parasaṃskārasaṃsparśādyattat parajamucyate | tadātmajaṃ vijānīyādyaddeheṣvanilātmakam’ iti || 87-90 ||
Kāśīrāma Vaidya. kuṣṭharogagaṇanāmāha
kṣudrarogāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāsteṣvādau śarkarārbudam | indravṛddhā panasikā vivṛtāndhālajī22 tathā || 91 || varāhadaṃṣṭro valmīkaṃ kacchapī tilakālakaḥ | gardabhī rakasā caiva yavaprakhyā vidārikā || 92 || kadaro maṣakaścaiva nīlikā jālagardabhaḥ | irivellī jatumaṇirgudabhraṃśo'gnirohiṇī ||93|| saṃniruddhagudaḥ koṭha: kunakho'nuśayī tathā | padminīkaṇṭakaścipyamalaso mukhadūṣikā ||94|| kakṣā vṛṣakakacchūśca gandhaḥ pāṣāṇagardabhaḥ | rājikā ca tathā vyaṅgaścaturdhā parikīrtitaḥ 95 || vātātpittātkaphādraktādityuktaṃ vyaṅgalakṣaṇam | viskoṭā: kṣudrarogeṣu te'ṣṭadhā parikirtitāḥ ||96|| pṛthagdoṣaistrayo dvandvaistrividha: saptamo'sṛja: | aṣṭama: sannipātena kṣudrarukṣu masūrikā || 97 || caturdaśaprakāreṇa tribhirdoṣaistridhā ca sā | dvandvajā trividhā proktā sannipātena saptamī ||98|| aṣṭamī tvaggatā jñeyā navamī raktajā matā| daśamī māṃsajā khyātā catasro'nyāśca dustarāḥ|| 99|| medo'sthimajjāśukrasthā: kṣudrarogāḥ itīritā: |
Āḍhamalla. kṣudrarogāḥ ityādi | kṣudrahetulakṣaṇacikitsānāṃ rogānāṃ ca pāriśeṣyāt kṣudrarogā: kathitāḥ | nanu yadi kṣudratvameṣāṃ hetulakṣaṇacikitsā'lpatvena, tarhi rogāṇāmagnirohiṇīprabhṛtīnāṃ tridoṣajatvena hetvādibāhulyenaiva kathaṃ kṣudratvam ? naivam, bāhulyena tāvat ‘chatriṇo gacchantīti’vat kiṃvā'vāntarabhedavirahatvaṃ kṣudratvaṃ yenā'tra vaktavyānāmajagallikādīnāṃ doṣadūṣyādikṛtabhūrisaṃkhyābhedena vraṇajvarādivannirdeśaḥ | kintu pratyekaṃ stokasaṃkhyayā'bhidhānaṃ23 teṣāmiti | anyastvāha - kṣudrāśabdo'lpe raudre ca vartate tena yathāyogyaṃ sarvatra vyavasthā dṛśyate | raudre kṣudraśabdo yathā - ‘api kṣudramṛgā yatra śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ’ iti | kecittu kṣudrāṇāṃ bālānāṃ prāyeṇa rogāḥ kṣudrarogāḥ iti vyākhyānayanti | ṣaṣṭisaṃkhyāṃ yathā tatra śarkarārbudādayo rājikāntāścatustriṃśat | catvāro vyaṅgā:, aṣṭau visphoṭāḥ, caturdaśabhedā masūrikā iti ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kṣudrarogāḥ pūryante | śarkarārbudamityatra vṛddhāḥ - ‘durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ | sṛjanti sahasā raktaṃ taṃ vidyāccharkarārbudam’ iti | anyatra śarkarā bhinnapaṭhitatvāt pṛthaggṛhītā | yaduktam - ‘prāpya māṃsaśirāsnāyūḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ | granthi kurvantyasau bhinno madhusarpirvasānibham | sravati srāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ | māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayet punaḥ’ iti | atra śarkarā'rbudatvena sthitirityeke | tena saṃkhyātirekaḥ | bhoje'pyuktam - ‘tameva bhinnadurgandhaṃ ghṛtamedovasānibham | śirāḥ sravantītyaniśaṃ tadā syāccharkarā'rbudam’ iti | indravṛddheti | madhye puṣkaravat piḍakābhiḥ samācitendravṛddhā kathitā | panasiketi | karṇasyābhyantare śālūkavadugrarugvraṇaviśeṣaḥ | bhoje karṇasya samantata iti | tena karṇasya bahirapi bhavatītyācakṣate | yaduktam - ‘kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ | samantataḥ paristabdhāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām | viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ vidyāt panasikāṃ tu tām’ iti | vivṛteti | pittenā- 'dhikapākyādvivṛtamukhatayā vivṛteti saṃjñā | yaduktaṃ - ‘vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām | sumaṇḍalāṃ pittakṛtāṃ vivṛtānāmikāṃ viduḥ’ iti | andhālajīti | andhālajī bahirvakrarahitā āntarmukhī srāvānvitā ca | yaduktam - ‘kaphānilau śritau snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām | duṣṭau janayataścaikāmalpapūyā'lpakaṇḍurām | āmodumbarasaṃkāśāṃ vidyādandhālajīṃ tu tām’ iti | varāhadaṃṣṭra iti | śūkaradaṃṣṭrākāratvena varāhadaṃśe vraṇaviśeṣaḥ | sa ca visarpaliṅga iti kecit | uktam - ‘sadāho raktaparyantastvakpāko tīvravedanaḥ | kaṇḍūmān jvarakārī ca sa syāt śūkaradaṃṣṭrakaḥ iti | valmīkamiti | valmīko vraṇaviśeṣaḥ, tena valmīkavat pracuraśikharatvamucchritatvaṃ dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca pratipadyate | tathāhi - ‘grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ | granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim | mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavatsarpati connatāgraiḥ | valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt’ iti | kacchapīti | madhye unnatatvena pūryate nimnatayā ca kacchapikāsaṃjñā | yaduktam - ‘granthayaḥ pañca vā ṣaḍ vā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ | kaphānilābhyāṃ piḍikā jñeyā kacchapikā budhaiḥ’ iti | tilakālaka iti | nīrujāni tilasadṛśāni tāni tilakālakaśabdavācyāni kaphasya śoṣaṇatvāt | yaduktam - ‘nīlāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca | vātapittakaphodrekāttān vidyāt tilakālakān’ iti | tantrāntare raktodrekādapi saṃbhavati | yataḥ - ‘mārutaḥ pittamādāya kapharaktaṃ samāśritaḥ | cinoti tilamātrāṇi kecittu tilakālakam’ iti | gardabhīti | vartulākāratvenonnatatvena ca piḍikāviśeṣo gardabhīśabdavācyaḥ | tathāhi - ‘maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam | rujākarī gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām’ iti | rakasā ceti | rakasā tu anyatra kuṣṭhabhedeṣu darśitā kṣudratvādatrāpi likhiteti na doṣaḥ | tadyathā - ‘kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā |’ yavaprakhyeti | yavavanmadhye sthūlā ante nimnā piḍakā yavaprakhyeti kathitā | yaduktam - ‘yavākārā tu kaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti sā matā’ iti | vidāriketi | vidārikandavadvṛttā vartulākārā yā piḍakā sā vidārikāśabdavācyā | yaduktam - ‘vidārikandavadvṛttā kakṣāvaṅkṣṇasandhiṣu | vidārikā bhavedraktā sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti | kadara iti | kadaro badaraphalavadunnataḥ pādayoḥ piḍakāviśeṣaḥ | tathāhi ‘śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ | granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadaraṃ hi tat’ iti | kadaro haste'pi bhavati bhojena paṭhitatvāt | yataḥ - ‘hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam | māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau | saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ | śarkarākadaraṃ kecinmanyante vātakaṇṭakam’ iti | maṣaka iti | māṣavadunnataṃ kṛṣṇaṃ yadbhavati sa maṣakasaṃjña iti | māṣakamiti nāmāntaramasya | yaduktam - ‘avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate | māṣavat kṛṣṇamutsannaṃ vātānmāṣakamādiśet’ iti | bhoje mṛdviti pāṭhāt komalaṃ kathitaṃ, yataḥ - ‘vāterite tvaci yadā dūṣyete kaphamedasī | ślakṣṇaṃ mṛdu savarṇaṃ ca kurutastaṃ maṣaṃ vadet’ iti | nīliketi | atinīlatvānnīlikā tena kṛṣṇā nīlā ca kathitā, yaduktam - ‘kṛṣṇāmeva tvacaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ vinirdiśet’ iti | ata evānyatra paṭhitāt nyacchādbhinnā, nyaccho'tra vyaṅgabhedo'vagantavyaḥ | tena eteṣāṃ sthānavarṇākṛtivilakṣaṇādvyaṅga eva bhedaḥ | tadyathā - ‘śyāvo vyaṅgo mukhāśritaḥ’ ityādi | ‘gātre kṛṣṇā tu nīlikā’ ityādi | ‘raktapittānvito vāyustvakpradeśāśrayo yadā | garbhe yanmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ nyacchaṃ tamādiśet’ iti bhojavacanena ca parasparabhedo darśitaḥ | jālagardabha iti | yaḥ śotho visarpavat sarpati sa jālagardabhaśabdavācyaḥ | dāhajvarakārakatvena jvālāgardabha iti nāmāntaram | yataḥ - ‘visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān | dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ? iti | bhoje'pi visarpa eveti nāmāsya | yaduktam - ‘pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśrayāḥ | śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ śothamapākaṃ bahuvedanam | visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam | visarpamāhustaṃ vyādhimapare jālagardabham’ iti | irivellīti | śirobhāgagatā vartulākārā yā piḍakā sā irivellīti śabdavācyā | yaduktaṃ - ‘piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām’ iti | jatumaṇiriti | arujaṃ raktaṃ lakṣmodagramaṇḍalaṃ ca sahajatvena jatumaṇiṃ prāhuḥ | tathāhi - ‘samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam | sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatugaṇistu saḥ’ iti | gudabhraṃśa iti | yatra gudasya bahirnirgamo bhavati sa gudabhraṃśaśabdavācyaḥ | yaduktam - ‘pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ | rūkṣadurbaladehasya taṃ gudabhraṃśamādiśet’ iti | agnirohiṇīti | kakṣābhāgeṣu pradīptāṅgārasannibhāḥ sphoṭā agnirohiṇīśabdavācyāḥ | tathoktam - ‘pittaraktotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān | kakṣābhāgeṣu kurvanti tīvradāharujājvarān | māṃsāvadāraṇān sphoṭāṃste hanyuranupakramāt | pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī’ iti | saniruddhaguda iti| śūkadoṣoktā maṇiniruddhaprakāśavadatrāpi carmasaṃkocāt saṃniruddhagudo'bhihitaḥ | yaduktam - ‘vegasaṃdhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ | niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca | mārgasya saukṣyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati | saṃniruddhagudaṃ vyādhimenaṃ vidyātsudāruṇam’ iti | koṭha iti | vakṣyamāṇodardaśītapittayorbhedaḥ koṭha iti prasiddhaḥ tvagdoṣasāmānyāt | atra tu asamyagvamanayogāditi nidānatvena kṣaṇikotpādavināśakatvenālpatvācca likhitaḥ | yaduktam - ‘varaṭīdaṃṣṭrasaṃkāśaḥ kaṇḍūmān lohito'srakaphapittāt | kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ’ iti | kunakha iti | kutsitaṃ nakhaṃ yasya puruṣasyetyabhiprāyaḥ | etacca vakṣyamāṇacipparogāntaramiti manyante kecit | yataḥ ‘tadevālpatarairdoṣaiḥ kunakhaḥ puruṣo bhavet’ iti | tadevetyanena cippamiti vyākhyānayanti | anuśayī tatheti | caraṇasyopari savarṇatvena piḍakā bhavati so'nuśayīśabdavācyaḥ | tathāhi - ‘gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām | pādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm’ iti | padminīkaṇṭakaḥ prakhyo vraṇaviśeṣaḥ tena padminīkaṇṭakaḥ kathitaḥ | yaduktam -‘kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram | padminīkaṇṭakaprakhyaṃ tadākhyaṃ kaphavātajam’ iti | cippamiti | ‘nakhamāṃsā'dhiṣṭhito doṣo dāhapākau karoti taccippamiti rogaviśeṣaḥ kathitaḥ yathā - ‘nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ vāyuśca dehinām | kurute dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet’ iti | tantrāntare tu aṅgulīveṣṭamiti vyākhyātaḥ | akṣatanāmāyaṃ vikāraḥ | yaduktaṃ - ‘rogo'kṣataścarmanakhāntare syānmāṃsāsradūṣī bhṛśadāhapāka:’ hati | alasa iti | pādāṅguliṣu duṣṭakardamasaṃsparśatvena yat klinnabhāvaṃ so'lasaśabdavācyaḥ | yataḥ - ‘klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet’ iti | mukhadūṣiketi | yūnāmeva mukhe piḍakāḥ sambhavanti tena mukhadūṣiketi | tena mukhadūṣikā kathitā | mukhakāntiharaṇatvādasya yauvanapiḍaketi nāmāntaram | yataḥ - ’śālmalīkaṇḍakaprākhyā kaphamārutaraktajā | yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikā’ iti | kakṣeti nāmataḥ prasiddhā | sā tu piḍakākāratvenopalakṣitā | yataḥ - ’bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇān sphoṭān savedanān | pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet’ iti | vṛṣaṇakacchūśceti | vṛṣaṇayormaladūṣitatvāt yā kaṇḍūrbhavati sā vṛṣaṇakacchūḥ kathitā
Kāśīrāma Vaidya. kṣudrarogasaṃkhyāmāha - śarkarārbudādayaḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kṣudrarogā bhavantīti sambandhaḥ | nanu nidāne suśrutena catuścatvāriṃśat kṣudrarogā gaṇitāḥ kathamatra ṣaṣṭiḥ ? ucyate, visphoṭakamasūrikayormilitvā bhavantīti na doṣaḥ | yadvā kasyacittantrasyedaṃ matam || 91-99 ||
visarparogo navadhā vātapittakaphaistridhā ||100|| tridhā sa dvandvabhedena sannipātena saptamaḥ | aṣṭamo vahnidāhena navamaścābhighātajaḥ || 101 ||
Āḍhamalla. visarpeti | visarpaṇādvisarpaḥ | tena sarvato vividhaṃ visarpaṇāditi bhāvaḥ | yaduktaṃ carake - ‘vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ | parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt’ iti | navadhetyatra navaprakāraḥ tena vātajaḥ, pittajaḥ, kaphajaḥ, vātapittajaḥ, vātaśleṣmajaḥ, śleṣmapittajaḥ, sannipātajaḥ, agnidāhajaḥ, āghātaja iti | nanu mādhavena saptavidho visarpa uktaḥ, yathā - ‘lavaṇāmlakaṭūṣṇādisevanāddoṣakopataḥ | visarpa: saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt’ ityādinā, tatkathamatra navadhā proktāḥ ? ucyate - mādhavena tu doṣakāraṇatvāt kṣatajo visarpaḥ pittaje darśitaḥ, tadyathā - ‘bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan | visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam | sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam’ iti | bhoje'pyuktam - ‘śastraprahāraistaistaistu vyāladantanakhairapi | kṣate vāpyathavā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ | raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prakupyati | kurutaste samete tu vraṇaśothaṃ sudāruṇam | ācitaṃ vraṇavisphoṭaiḥ kṛṣṇaiḥ pīḍakasaṃnibhaiḥ | pittavisarpavalliṅgaṃ tasya śeṣaṃ vinirdiśet’ iti | tathā carake tvasya antarjabahirjabhedena pratipāditatvācca | tathāhi - ‘marmopaghātāt saṃmohādayanānāṃ vighaṭṭanāt | tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt | vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt | ato visarpaṃ yadbāhyamanyadvidyāt svalakṣaṇam’ iti | agnidāhajo'pi doṣaprakopalakṣaṇatvādantargata eva | yataḥ - ‘agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati | tatastenaiva vegena pittamasyāpyudīryate’ ityādinātra pitavisarpāntargato'gnidāhavisarpo boddhavyaḥ | atra tu gaṇanāsaṃgrahatvena pṛthagdarśitāviti na doṣaḥ | tantrāntare dvandvajavisarpāṇāṃ nāmāntarāṇi pravadanti tadyathā - ‘vātapittāgnivīsarpaḥ kathito granthisaṃjñakaḥ | kaphavātāt pittakaphāt kardamākhyo bhiṣagvaraiḥ iti ||100|| 101||
Kāśīrāma Vaidya. visarparogasaṃkhyāmāha - vātādibhiḥ navadhā visarparogaḥ kathita iti yojanā | nanu nidāne visarpaḥ saptadhā kathitaḥ ‘visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt’ atra navadhā iti katham ? ucyate, atra agnijasaṃghātajau adhikau tantrāntaroktatvāt ||100|| 101||
tathaikaḥ śleṣmapittābhyāmudardaḥ parikīrtitaḥ | vātapittena caikastu śītapittāmaya: smṛtaḥ ||102 || amlapittaṃ tridhā proktaṃ vātena śleṣmaṇā tathā | tṛtīyaṃ śleṣmavātābhyāṃ vātaraktaṃ tathāṣṭadhā || 103 || vātādhikyena pittācca kaphāddoṣatrayeṇa ca | raktādhikyena doṣāṇāṃ dvandve na trividhaḥ smṛtaḥ ||104 ||
Āḍhamalla. tatheti | tathetyanena doṣatrayajanyatvamuktamanayoḥ | yaduktam - ‘śītamārutasaṃsparśāt praduṣṭau kaphamārutau | pittena saha saṃbhūya bahirantarvisarpataḥ’ ityādinā | atra tu pittānubandhayoḥ kaphavātayorādhikyaviśeṣeṇa darśita iti na doṣaḥ | yataḥ - ‘vātādhikaṃ śītapittamudardastu kaphādhika:’ ityādi | udarda eva śītapittāmayaḥ pratipāditaḥ | atrācāryeṇa gaṇanāmātreṇāpi pṛthak likhitaḥ | yaduktam - ‘varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ saṃjāyate bahiḥ | sakaṇḍūtodabahulaścharditodavidāhavān | udardamiti taṃ vidyācchītapittamathāpare’ iti | vidāhādyamlaguṇodriktaṃ pittamamlapittamityucyate | yataḥ - vidāhādamlaguṇaḥ pittamamlapittavidagdhamamlatāmupaitītyādinā tiktāmlavāntatvācca | ata evāmlapittaṃ pradhānaṃ vātakaphāvapyatrānugatau gauravodgāravarmādinā jñeyau | tathāhi - ‘avipākaklamotkleśatiktāmlodgāragauravaiḥ | hṛtkaṇṭhadāhārucibhiramlapittaṃ vadedbhiṣak’ iti | kecidamlapitte milite kaphapitte sāmānyaṃ kartṛtvaṃ sthitamityāhuḥ | ‘karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam | janayati kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam’ iti traividhyamasya prasiddham | eke ‘amlapittaṃ dvidhā prokta- mūrdhvādho bhedatastathā’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | tatra prayātyadho vā vividhaprakāramityādinā kṛtārtha- tvādvātaharitapītanīlakṛṣṇamityādivākyenordhvamiti | vātaraktamiti | kupito vātaḥ raktaṃ ca kupitaṃ vātarakta- mityucyate | vātasya prābalyāt prādhānyācca vātaraktavyapadeśaḥ, na tu raktavātaḥ | yataḥ - ‘ekenaiva svahetuvṛddhena vātena vimānasthaṃ raktaṃ dūṣitam evaṃ raktaṃ svahetuvṛddhaṃ svamānasthaṃ vātadūṣitaṃ na |’ carake'pyuktam - ‘vāyuḥ pravṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi | kruddhaḥ saṃdūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam’ iti | karapādagaṃ rogaṃ taṃ vātaraktamāhureke | yataḥ ‘pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kuddhaṃ taddehamupasarpati’ iti | tadvātaraktaṃ carakeṇa dvividhamuktaṃ uttānagambhīrabhedāt24 | taduktam - ‘uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ vātaśoṇitam | tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam’ iti | aṣṭadhā aṣṭaprakārastadyathā - vātādhikyenaiko bhedaḥ, ādhikyamatra raktadoṣāt | pittādhikyāddvitīyaḥ | kaphāditi | kaphādhikyāt tṛtīyaḥ | doṣatrayeṇa caturthaḥ, saṃnipātenetyartha: | raktādhikyena pañcama: | etaccārambhakaraktādraktāntaraṃ boddhavyam, yato raktamapi raktāntaradūṣakam | yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe -‘pittavadraktenātiduṣṭaṃ ceti nyāyāccaritārthaḥ | doṣāṇāṃ dvandreneti | doṣāṇāṃ vātapittakaphānāṃ dvandvena dvidoṣamilitena trayo bhedā ityaṣṭadhā pūryate || 102-104 ||
Kāśīrāma Vaidya. udardaśītapittāmlapittavātaraktasaṃkhyāmāha - udarda ekaprakāraḥ, śītapitta ekaḥ, āmlapittaṃ trividhaṃ, vātaraktamaṣṭadhā ityeṣāṃ saṃkhyā || 102-104 ||
aśītirvātajā rogāḥ kathyante munibhāṣitāḥ | ākṣepako hanustambha ūrustambhaḥ śirograhaḥ ||105|| bāhyāyāmo'ntarāyāmaḥ pārśvaśūlaṃ kaṭigrahaḥ | daṇḍāpatānakaḥ khallī jihvāstambhastathārditam||106|| pakṣāghātaḥ kroṣṭuśīrṣo manyāstambhaśca paṅgutā | kalāyakhañjatā tūnī pratitūnī ca khañjatā || 107|| pādaharṣo gṛdhrasī ca viśvācī cāpabāhukaḥ | apatāno vraṇāyāmo vātakaṇṭo'patantrākaḥ ||108|| aṅgabhedo'ṅgaśoṣaśca minmimatvaṃ ca kallatā25 | pratyaṣṭhīlā'ṣṭhīlikā ca vāmanatvaṃ ca kuñjatā ||109|| (aṅgabhaṅgo'ṅgaśūlaṃ ca saṃkocastambharūkṣatā |) aṅgapīḍāṅgavibhraṃśo viḍgraho baddhaviṭkatā ||110|| mūkatvamatijṛmbhā syādatyudgāro'ntrakūjanam | vātapravṛttiḥ sphuraṇaṃ śirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā |111 || kampaḥ kārśyaṃ śyāvatā ca pralāpaḥ kṣipramūtratā | nidrānāśaḥ svedanāśo durbalatvaṃ balakṣayaḥ ||112|| atipravṛttiḥ śukrasya kārśyaṃ nāśaśca retasaḥ | anavasthitacittattvaṃ kāṭhinyaṃ virasāsyatā ||113|| (kaṣāyavakratādhmānaṃ26 pratyādhmānaṃ ca śītatā | romaharṣaśca bhīrutvaṃ todaḥ kaṇḍūrasājñatā ||114||) śabdājñatā prasuptiśca gandhājñatvaṃ dṛśaḥ kṣayaḥ |
Āḍhamalla. aśītirvātajā rogā ityādi | nanu vātena janitā vātajā rogāḥ | yadyevaṃ tarhi jvarādiṣu vyābhicāraḥ, anyathā vāta eva roga iti cettarhi svasthe'pi prasaṅgaḥ | tasmāt vātarogāḥ kimiti pratipāditāḥ? ucyate - carake dvividhā rogā uktāḥ, sāmānyajā nānātmajāśca | tatra sāmānyajā vātādibhiḥ samastairvyastairvā janyante yathā jvarādayaḥ | nānātmajā ye niyataikadoṣajanitā yathā ākṣepakādayo vātenaiva janyante na svatantreṇa pittakaphena vā | tathā tandrātṛṣṇādayaḥ pittenaiva janyante na kaphena na vātena vā | tathā tandrātṛṣṇādayaḥ kaphenaiva janyante na vātena na pitteneti | yathā vakṣyamāṇavātavikārādīnāṃ svarūpamevoktaṃ pūrvarūpaṃ na tu jvarādiviśiṣṭamanyat | taduktam -‘avyaktalakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam | ātmarūpaṃ tu yadvyaktamapāyo laghutā punaḥ’ ityādinā | evamatrāpi na doṣaḥ | aśītisaṃkhyayā vivaraṇamāha - ākṣepaka ityādi | ākṣepaṇāccālanādākṣepaḥ, gātracālana ityarthaḥ | sa ca hastyārūḍhasyeva gātraṃ cālayatītyabhiprāyaḥ | yaduktam - ‘yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ | tadā''kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ | muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ’ iti | hanustambho hanugrahaḥ kathitaḥ | sa dvividhaḥ vivṛtāsya: saṃvṛtāsya iti | yaduktam - ‘jihvānirlekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ | kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo hanum | karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām’ ityādi | ūrustambha iti | kupito vāta ūrustambhaṃ karotītyūrustambhaḥ kathitaḥ | tathāhi - ‘tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau | parakīyāviva gurū syātāmiti bhṛśavyathau’ iti suśrutena vātasya prādhānyatvānmahāvātavyādhau paṭhitastenā'trāpi saṃgrahaḥ | anyatra cikitsārthatvena pṛthag likhitaḥ | śirograha iti | śiraḥ stabdhamiva bhavatīti śirograhaḥ | mādhavena tu raktāśritavāyunā śirograhaḥ pratipāditaḥ | yadāha - ‘raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ | rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhya: syācchirograhaḥ’ iti | eke śirograhasthāne śiraḥkuṇḍanamiti paṭhanti | tatra kuṇḍanamantaḥpraveśo vakratvaṃ vā, dhātūnāmanekārthatvāt | tathāhi - śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi kuṇḍanam’ iti vacanāt | sirāgraha ityapare tvāhuḥ sa tu sirāṇāṃ pūraṇamityagre vakṣyamāṇatvādatrāpi punaruktibhayena nāsmābhiḥ svīkṛtaḥ | bāhyāyāmo'ntarāyāma iti | āyāmo dhanurvadānamanam | yaduktaṃ - ‘bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca | ābhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavaḥ | tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī, iti | bāhyāyāme pṛṣṭhena nataṃ ābhyantarāyāme kroḍena natamiti | pārśvaśūlamiti | koṣṭhāśritavātaḥ pārśvaśūlaṃ karotīti ‘hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt’ ityādivacanāt | tathāhi - ‘tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ | bradhnahṛdrogagulmārśaḥ pārśvaśūlaṃ ca mārute’ iti | kaṭigraha iti | kaṭistambhatvena vedanāviśeṣaḥ | atrāpi ‘hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt’ ityādinā | daṇḍāpatānaka iti | yo daṇḍavadgātraṃ stambhayati sa ca daṇḍāpatānakaḥ | yaduktaṃ carake - ‘pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhrāti mārutaḥ | daṇḍavat stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ’ iti | stambhasāmānyāddhanustambho'pyasyaiva bheda iti kecit | khallīti | pādajaṅghāprabhṛtiṣu śūlaṃ parivartanatā ca bhavataḥ sā khallīśabdavācyā | yataḥ - ‘khallī tu pādajaṅghorukaraśūlāvamoṭanī’ ityādi | jihvāstambha iti | yo vāgvāhinīsirāsaṃstho'nnapānavākyeṣvanīśatāṃ karoti tatra jihvāstambha iti saṃjñā | yaduktam -‘vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ | jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā’ iti | ardita iti | mukhasyārdhavakratvenopalakṣito'rdita iti prasiddhaḥ | tathāhi - ‘ardayatyanilo vakramarditaṃ janayatyataḥ | vakrībhavati vakrārdhaṃ grīvācāpyapavartate’ ityādi | pakṣāghāta iti | pakṣāghāta ekāṅgavikāraḥ | ekapakṣavighātamityuktatvāt | yataḥ - ‘gṛhītvārdhaṃ tanurvāyuḥ sirāsnāyū viśoṣya ca | pakṣamabhyantaraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan | kṛtsnārdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ | ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ’ iti | kroṣṭuśīrṣamiti | ūrujaṅghayoḥ sandhī sthūle kṛtvā śṛgālamastakavat śothānvito bhavati tena kroṣṭuśīrṣamiti saṃjñā | loke gairuvaśabdavācyaḥ27 | taduktam - vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ | jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat’ iti | vātaśoṇitābhyāṃ jāto vātaśoṇitajaḥ | na punarvātaraktena vyādhinā janita ityabhiprāyaḥ | manyāstambha iti | grīvāmubhayato dve manye marmaṇī tayoḥ stambho niścalatvam | yataḥ -‘divāsvapnāśanasthānavivṛtordhvanirīkṣaṇāt | manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇāvṛtaḥ’ iti | paṅguteti | paṅgutā khañjabhedastena dvayoḥ sakthnorvadhātpaṅguḥ, ekasakthivadhāt khañja iti | vadhaścātra gamanādikriyānāśaḥ | tadyathā -‘vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthna: kaṇḍarāmakṣipedyadā | khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt’ iti | kalāyakhañjeti | yaḥ pādavikṣepaṃ kurvan puruṣaḥ kampāyamānaḥ khañjanniva gacchati sa kalāyakhañjeti śāstre rūḍhisaṃjñā | yaduktaṃ - ‘prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati | kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam’ iti | tūnī pratitūnī ceti | strīpuṃsorguhyasthānamadhikavedanāviśeṣatve bhindatīva tūnīśabdavācyā, saiva pratilomena pradhāvanāt pratitūnī ca kathitā | tathāhi - ‘adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā | bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnī nāma nāmataḥ’ iti | pratitūnī yathā - ‘gudopasthotthitā yā tu pratiloma pradhāvitā | vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratijanīti socyate’ iti | khañjateti | khañjatā paṅguviśeṣe pūrvaṃ darśitā | pādaharṣa iti | yatra romāñcaprāyo'tisuptatā miṇimiṇitivadvedanāviśeṣaḥ sa pādaharṣa iti | yaduktaṃ - ‘hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau | pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopata:’ iti | gṛdhrasī ceti | gṛdhrasīti prasiddhā loke rādhināśabdavācyā iti kecit | tadyathā - ‘sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt | gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ’ iti | gṛdhrasīdvayamāhureke | ekā kevalavātajanitā | aparā vātakaphalakṣaṇayukteti | ata eva ‘vātādvātakaphāt tandrā gauravārocakānvitā’ ityādivacanāt | viśvācī cāpabāhuka iti viśvācī caiva bāhugatā gṛdhrasīvat | tathāhi - ‘talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ | bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti nigadyate’ iti | bāhvordvivacana-kramāpekṣayā kadācit kasmiṃścidbāhau bhavatīti bhujasyāpakarṣatvādapabāhuka iti | aṃsaśoṣaka iti vā āhuḥ | taduktam - ‘aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃsabandhanam | śirāścākuñcya tatrastho janayatyapabāhukam’ iti | kevalaṃ vātajanitoṃ'saśoṣakaḥ kaphavātajanito'pabāhuka iti suśrutavacanādbhinnatvamanayoḥ | apatānaka iti | ākṣepasyāvasthāviśeṣo'patānako bhavati | ‘so'patānakasaṃjño yaḥ pātayatyantarāntarām’ ityādivacanāt | ya ākṣepako'ntarā antarā pātayati so'patānaka iti tātparyārthaḥ | suśrute cikitsārthaṃ pṛthagupāttatvāt | carake tu bahurūpatvādbhinna eva | yataḥ - ‘dṛṣṭiṃ saṃstabhya saṃjñāśca hatvā kaṇṭhena kūjati | hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ | vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tadapatānakam’ iti | vraṇāyāmo'pi ākṣepakabhedaḥ āghātajatvāt | yataḥ -‘kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ | kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam’ iti | carakeṇa ākṣepaka eva daṇḍāpatānako'bhyantarāyāmo bahirāyāma āgantuka iti caturvidha uktastenābhighātena vraṇakaratvādatra vraṇāyāmaḥ kathitaḥ | vātakaṇṭaka iti | viṣamapadanyāsatvena kupito vāyurgulphe vedanāṃ janayati taṃ vātakaṇṭakamāhu: | taduktam - ‘ruk pāde viṣame nyaste śramādvā jāyate yadā | vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam’ iti | ayamevānyatra ‘khuḍuvāta’ ityuktaḥ | apatantraka iti | apatantrako'pyākṣepāvasthāyām | tathāca dṛḍhabalaḥ - ‘kuddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate | pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan | dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettadā | sa kṛcchrāducchvaseccāpi stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ | kapota iva kūjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ’ iti | svairityādinā kruddho vāyuḥ sthānādūrdhvaṃ gatvā'patantrakaṃ karoti iti saṃbandhaḥ | aṅgabheda iti | aṅgabhedo vedanāviśeṣatvena darśitaḥ | yataḥ - ‘hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt’ ityādivacanāt | yathā kukṣiśūle nāmānurūpaiḥ kīlanighātavedanāviśeṣaścotpadyate tadā todabhedādibhirapi pīḍāviśeṣa eva gamyate | taduktam - ‘sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet’ ityādi | aṅgaśoṣa iti | aṅgādīnāṃ bāhumukhādīnāṃ śoṣaḥ aṅgaśoṣaḥ | minminatvaṃ iti | minminaṃ sānunāsikavacanam | kallateti | kallatātra gadgadavacanatvena pratipāditā tatra luptapadavyañjanādyabhidhāyinī kallatāśabdavācyā | vakṣyamāṇaṃ mūkatvamatadvida eva | tatra yajjihvāgataśabdavā- hinī nāma dhamanī tasyāḥ kāryam | tathāhi - ‘āvṛttavāyuḥ sakapho dhamanī śabdavāhinī | narānkarotyakriyakān mūkaminminagadgadān’ iti pratyaṣṭhīlāṣṭhīlikā ceti | nābheradhastāt dīrghavartulapāṣāṇavat yo rogaḥ so'ṣṭhīlāśabdavācyaḥ | vātāṣṭhīletyatra rūḍhiḥ | tathācoktam - ‘nābheradhastāt saṃjātaḥ saṃcārī yadi vā'calaḥ | aṣṭhīlāvadghano granthirūrdhvamāyata unnata: | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirbhāgāvarodhinīm | etāmavarujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām’ iti | vāmanatvamiti | duṣṭaśukrārabdhatvādgarbhāvarte yathā yugalaikāṃgulībahvaṃgulādikaṃ bhavati tathā'yamapi vāmanayogaḥ | kubjateti | kubjatvaṃ ca śirāgatavātaviśiṣṭatvātkecidāyāmāntaragaru ityāhuḥ | pṛṣṭhādinatatvāt | ‘ka
Kāśīrāma Vaidya. atha vātavyādhisaṃkhyāmāha - munibhāṣitā aśītirvātajā rogā mayā śārṅgadhareṇa procyante te tvākṣepakādayaḥ | teṣāṃ lakṣaṇaṃ tu nidānājjñeyam | iti vātarogāḥ || 1 05- 114 ||
atha pittabhavā rogāścatvāriṃśadihoditāḥ || 1 15|| dhūmodgāro vidāhaḥ syāduṣṇāṅgatvaṃ matibhramaḥ | kāntihāniḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣo'lpaśukratā || 116 || tiktāsyatāmlavakratvaṃ svedasrāvo'ṅgapākatā | klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītagātratā || 117 || raktadrāvo'ṅgadaraṇaṃ lohagandhāsyatā tathā | daurgandhyaṃ pītamūtratvamaratiḥ pītaviṭkatā ||118|| pītāvalokanaṃ pītanetratā pītadantatā | śītecchā pītanakhatā tejodveṣo'lpanidratā ||1 1 9|| kopaśca gātrasādaśca bhinnaviṭkatvamandhatā | uṣṇocchvāsatvamuṣṇatvaṃ mūtrasya ca malasya ca ||120|| tamaso darśanaṃ pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam | ni:sahatvaṃ ca pittasya catvāriṃśadrujaḥ smṛtāḥ ||121||
Āḍhamalla. pittabhavā rogā iti | svahetuduṣṭena svatantreṇa pittena janitā ityarthaḥ | yathā ūṣa(oṣa)coṣādayaḥ | catvāriṃśadityasya vivaraṇamāha | tatra dhūmodgāro dhūmāyanaṃ dhvāidhīti śabdavācyaḥ, mukhāddhūmodgiraṇamiva bhavati| śirogrīvāmukhatālubhyaḥ dhūmasya udgiraṇaṃ niḥsaraṇam | vidāho viśeṣāduṣo dāhaḥ | atra vidāhaśabdena uṣādidāhaḥ| teṣāṃ ṣaṇṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ pittajanyatvāt | uṣādidāhalakṣaṇaṃ ca - ‘dāhaḥ sarvāṅgasantāpa uṣaḥ sasvedatā'ratiḥ | yaḥ kvāpi dehāvayave coṣaḥ syādagnineva saḥ || pāṇipādāṃsamūleṣu vidāho vividho mataḥ | dāhastu mukhatālvoṣṭhe davathuścakṣurādiṣu | koṣṭhadāhontradāhaḥ syāddehadāha uṣo mataḥ’ iti | sarve'pi pittoṣmajāḥ | uktaṃ ca - ‘ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā | tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam’ iti | ata eva uṣṇāṅgatvaṃ pittajameva | ataḥ saṃgrahe pittavikāreṣu pittavikārāḥ punaḥ oṣacoṣadāhadavathuvidāhasadāhāḥ tvagdāhontardāha ityuktam | tathāca matibhramo'tra pittabhava eva na tu vātamadyādijo buddhināśaḥ | nanu pittasya paktyuṣmadarśanaiḥ kṣuttṛṭruciprabhāmedhādhīśauryatanumārdavairityādinā śarīropākaraṇādādhikyādādhikyaṃ syāditi cenna -‘ūṣmaṇo janmano yasya tata eva sa sīdati | upaghātastu tenaiva tathā netrasya tejasaḥ’ iti nyāyāt pittādhikyādvuddhināśa iti sthitam | kāntihāniḥ pittadgdhaśarīratvāt na tu vātādivat kārśyādi | kaṇṭhaśoṣe mukhaśoṣaśca tayoḥ śuṣkatvaṃ taduṣmaṇaḥ śuṣkadravatvam | alpaśukratā pittādeva | tiktāsyatā amlavakratvamiti, tikto nimbādistadvadāsyaṃ | tathā amlāsyatā amlamukhatā | nanu vāgbhaṭe - ‘kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇavarjitaḥ’ ityuktam, iha tu tikta iti virodhaḥ | maivam - vāgbhaṭoktasya ‘kaṭuḥ syāt kaṭutiktayoḥ’ iti vacanāt tikta evārthaḥ | ‘kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt’ iti | svedo gharmastasya srāvaḥ srutiḥ | aṅgapākatāṅgapākatvam | klama iti | ‘yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ | vijñeyaḥ sa klama iti indriyārthaprabādhakaḥ’ iti | haritavarṇatvaṃ haritavarṇatā ‘deho haritahāridra’ iti vacanāt | atṛptiḥ tṛptirna bhavati | pītagātratā pītaśarīratvam | raktasrāvaḥ raktasya sravaṇam | aṅgasya daraṇaṃ vidaraṇam | lohagandhāsyatā lohaṃ kālāyasaṃ tadvanmukhagandho bhavati | daurgandhyam aṅgānām | pītamūtratvaṃ haridrābhamūtratvam | aratiḥ sarvatrāprītiḥ | pītaviṭkatā pītapurīṣatā | pītāvalokanaṃ vastuṣu pītatādarśanaṃ netrādiṣu ca pītatā | pītadantatā danteṣu pītatvam | śītecchā śītavastuno'bhilāṣaḥ | pītanakhatā pītanakhatvam | tejodveṣaḥ taijasavastudveṣaḥ | alpanidratā alpanidratvam | kopaśca pittasyaiva raktakopatā raktajeṣūktatvāt | gātrasādo gātrasādanam | bhinnaviṭkatvaṃ bhinnapurīṣatā | andhatā netrasyaiva | uṣṇocchvāsatvamiti tathoṣṇaśvāsaśca | uṣṇatvaṃ mūtrasya ca malasya ceti dvayorapi auṣṇyaṃ pittabhavatvāt | tathā tamaso darśanaṃ andhakāradarśanam | tathā pītamaṇḍalānāṃ ca darśanam | pītāni yāni maṇḍalāni teṣāṃ dṛṣṭiḥ | niḥsahatvaṃ ca pittasyeti, niḥsahatvaṃ niḥsahatā | iti catvāriṃśat pittarujaḥ pittajanitā rogā ityarthaḥ || 115-121 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pittarogasaṃkhyāmāha - athānantaram ihāsmingranthe pittabhavā rogāścatvāriṃśat uditāḥ kathitāḥ | te tu dhūmodgārādayaḥ | eṣāṃ lakṣaṇaṃ nidānājjñeyam | yadvā vyatyayājjñeyaṃ yathā dhūmasya udgāraḥ dhūmodgāraḥ; evamapare'pi jñeyāḥ | satvamuṣṇatvaṃ dehoṣṇatvaṃ mūtrasya malasya ca uṣṇatvam | spaṣṭamanyat ||115-121 ||
kaphasya viṃśatiḥ proktā rogāstandrātinidratā | gauravaṃ mukhamādhuryaṃ mukhalepaḥ prasekatā ||122 || śvetāvalokanaṃ śvetaviṭkatvaṃ śvetamūtratā | śvetāṅgavarṇatā śaityamuṣṇecchā tiktakāmitā ||123|| malādhikyaṃ ca śukrasya bāhulyaṃ bahumūtratā | ālasyaṃ mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā || 124 || acaitanyaṃ ca gaditā viṃśatiḥ śleṣmajā gadāḥ |
Āḍhamalla. atha kapharogasaṃkhyā - pittajānuktvā kaphajānāha - kaphasyeti | kaphasya śleṣmaṇaḥ sahetuduṣṭasya janitā rogā viṃśatiḥ, tajjā ityarthaḥ | teṣāṃ vivaraṇamāha - atinidrateti | nidrālakṣaṇaṃ tu - ‘yadā tu manasi klāntiḥ karmātmā ca klamānvitaḥ | ālasyaṃ mandabuddhitvaṃ tṛptirghargharavākyatā | viṣayebhyo nivarteta tasya nidrāṃ vinirdiśet’ | ati atyantaṃ nidrā atinidratā | gauravamiti tallakṣaṇaṃ tu - ‘ārdracarmāvanaddhaṃ ca yo gātraṃ manyate naraḥ | tathā guruśiro'tyarthaṃ gauravaṃ tadvinirdiśet’ | mukhamādhuryaṃ madhurāsyatā | mukhalepaḥ kaphena liptatā | prasekatā lālāsrāvatā | śvetāvalokanaṃ śvetasya vastuno darśanam | tathā śvetaviṭkatvaṃ śubhrapurīṣatā | śvetamūtratā śubhramūtratā | śvetāṅgavarṇatā śvetatvamaṅgasya | śaityam aṅgaśītatā | uṣṇecchā uṣṇavastuno'bhilāṣaḥ | tiktakāmitā tiktasya kaṭuvastunaḥ kāṅkṣā | annānabhilāṣaḥ | malādhikyaṃ malasyādhikyatā atiśukratā śukrasya bāhulyam | bahumūtratā mūtrasya bahupravṛttiḥ | ālasyamiti | tallakṣaṇaṃ tu -‘samarthasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate’ iti | mandabuddhitvaṃ buddhermandatā | tṛptirbhojanānabhilāṣaḥ | ghargharavākyatā ghargharaśabdatvam | acaitanyaṃ caitanyaṃ jñānaṃ tadrahitatvaṃ jaḍatā kapharuddhasrotasāṃ rodhāt | iti śleṣmarogā viṃśatirvyākhyātāḥ || 122-124||
Kāśīrāma Vaidya. kaphasya viṃśatirogāḥ proktāḥ te atinidratādayaḥ, gauravaṃ dehasya prasekatā mukhasrāvaḥ | spaṣṭamanyat || 122-124 ||
raktasya ca daśa proktā vyādhayasteṣu gauravam ||125|| raktamaṇḍalatā raktanetratvaṃ raktamūtratā | raktaniṣṭhīvanaṃ raktapiḍakānāṃ ca darśanam || 126 || auṣṇyaṃ ca pūtigandhatvaṃ pīḍā pākaśca jāyate |
Āḍhamalla. atha raktajānāṃ rogāṇāṃ vivaraṇamāha - raktasyeti | raktasya rudhirasya vyādhayaḥ munibhirdaśa proktāḥ | teṣu vyādhiṣu gauravaṃ kaphajamiva raktasyānurūpatayā bhavati | tathā raktamaṇḍalatā āraktamaṇḍalotpattiḥ tathā raktanetratvam āraktalocanatā | tathā raktamūtratā raktamūtratvaṃ tasya raktajanyatvāt | raktaniṣṭhīvanaṃ raktamiśritaniṣṭhīvanaṃ raktasyaiva vā niṣṭhīvanam | tathā raktapiḍakānāṃ ca darśanam | raktajā āraktā vā piḍakāḥ kṣudrasphoṭāḥ teṣāṃ darśanam | auṣṇyam uṣṇatvaṃ raktasyāpi taijasatvāt | pūtigandhatvaṃ durgandhatā sā tu raktajaivātra grāhyā natvanyajā | tadvat pīḍāpi | tathā pākaśca māṃsādīnāṃ raktasya vā | iti daśa raktajā rogā vyākhyātāḥ || 125 || 126 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha raktarogasaṃkhyā - atha raktasya rudhirasya vyādhayaḥ proktāḥ kathitāḥ te gauravādayaḥ gauravaṃ dehasya raktapiḍakānāṃ raktapiḍakākārāṇāṃ darśanaṃ, spaṣṭamanyat ||125||126||
catuḥsaptatisaṃkhyākā mukharogāstathoditāḥ || 127 ||
Āḍhamalla. upadeśakrameṇaiva mukharogāṇāṃ vivaraṇamāha - catuḥsaptatisaṃkhyākā iti | mukhe bhavā rogā mukharogāḥ | āyatanasamudāyasya tadadhiṣṭhitatvānmukhasyātra grahaṇam | yataḥ - mukharogāḥ samākhyātāḥ saptasyāyataneṣu ca’ iti | āyatanāni sthānāni yathā dantauṣṭhadantamūlajihvākaṇṭhatālusarvagatānīti ||127||
Kāśīrāma Vaidya. atha mukharogasaṃkhyā - uditā mukharogāścatuḥsaptatisaṃkhyātāḥ | teṣāṃ vivaraṇaṃ kriyate tatrādau teṣu || 127 ||
teṣvoṣṭharogā gaṇitā ekādaśamitā budhaiḥ | vātapittakaphaistredhā tridoṣairasṛjā tathā || 128 || kṣataṃ māṃsārbudaṃ caiva khaṇḍoṣṭhaṃ ca jalārbudam | medo'rbudaṃ cārbudaṃ ca rogā ekādaśa smṛtāḥ || 129||
Āḍhamalla. sarvarogeṣu prathamata oṣṭharogānāha - teṣviti | ekādaśetyādi | vātapittakaphaiḥ kṛtvā trayo bhedāḥ | tadyathā - karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau | dālyete paripāṭyete oṣṭhau mārutakopataḥ || ācitau piḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ | sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ || savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau | bhavatastu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū’ || iti | tridoṣairiti militadoṣatrayeṇa caturtho bhedaḥ | yaduktam -‘sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛt śvetau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāvanekapiḍakānvitau’ iti | asṛjā raktena pañcamo bhedaḥ raktopasṛṣṭatvāt | yataḥ - kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhirnipīḍitau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau’ iti | kṣatamityabhighātajam, tena kathaṃbhūtau ? yathā - ‘kṣatajābhau vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ’ iti | nanu kṣatādeva doṣaprakopaḥ syāt tena doṣāntargata eva kṣatajo bhedaḥ kimiti na paṭhitaḥ ? yato bhojenoktatvāt ‘kṣatāvabhihitau vāpi raktāvoṣṭhau savedanau | bhavataḥ saparisrāvikapharaktapradūṣitau’ iti | ucyate vātādikaḥ kevalaḥ svakaraṇakupitaḥ, atra tu abhighātāt kṣubhyate tenābhighātanidānatvāt dvayorabheda ityadoṣaḥ | māsā- rbudamityarbudākāratvānmāṃsapiṇḍavadudgatāvoṣṭhau bhavataḥ iti | yaduktam - ‘gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrcchanti narasyobhayato mukhāt’ iti | khaṇḍauṣṭha iti | khaṇḍauṣṭhaḥ kṣatabhedaḥ syādityādinā | atra khaṇḍitauṣṭhaikadeśatvādbhinnaḥ kadāciddoṣajavraṇavikṛtibhāvādvā bhinnastatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenoṣṭho dvidhā kṛtaḥ | jalārbudamiti | jalabudbudākāraṃ jalārbudam | yaduktam - ‘jalavadudgato vātaḥ kaphādoṣṭhe jalārbudam’ iti | yaduktam -atrārbudatrayamarbudavat jñātavyam | tatra medorbudo yathā - ‘sarpirmaṇḍapratīkāśo medasā kaṇḍarau gurū | svasthaḥ sphaṭikasaṃkāśamāsrāvaṃ sravato bhṛśam | tayorvraṇaṃ na saṃrohenmṛdutvaṃ ca na gacchati’ iti || 128 || 129 ||
Kāśīrāma Vaidya. oṣṭharogā ekādaśa tānāha - ityekādaśa oṣṭhajāḥ || 128 || 129 ||
dantarogā daśākhyātā dālanaḥ kṛmidantakaḥ | dantaharṣaḥ karālaśca dantacālaśca śarkarā || 130 || adhidantaḥ śyāvadanto dantabhedaḥ kapālikā | tathā trayodaśamitā dantamūlāmayāḥ smṛtāḥ || 131 || śītādopakuśau dvau tu dantavidradhipuppuṭau | adhimāṃso vidarbhaśca mahāsauṣirasauṣirau || 132 || teṣveva gatayaḥ pañca vātātpittātkaphādapi | sannipātādgatiścānyā raktanāḍī ca pañcamī || 133||
Āḍhamalla. atha dantarogānāha - dantarogā daśetyādi | tatra - dālana iti | dālyamāneṣviva rujā bhavati iti dālanaḥ | yaduktaṃ - ‘dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate | dālano nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ’ iti | kṛmidantaka iti | kṛmikṛtachidratvena vedanāviśeṣo yatra bhavati sa kṛmidantakaḥ | yaduktam - ‘kṛṣṇācchidraścalaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ | animittarujo vātāt sa jñeyaḥ kṛmidantakaḥ’ iti | dantaharṣa iti | dantaharṣaḥ svanāmataḥ prasiddhaḥ | tathāhi - ‘śītarukṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ | pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ’ iti | karāla iti | karālo viṣamadantakaḥ | visadṛśadanta ityarthaḥ | yaduktam - ‘śanaiḥ śanaiḥ prakurute vāyurdantasamāśritaḥ | karālān vikaṭān dantān karālo na sa siddhyati’ iti | dantacāla iti | dantānāṃ cālanaḥ | mādhavena tu ‘hanumokṣa’ iti paṭhitaḥ | tadyathā - ‘vātena taistairbhāvaistu hanusandhivisaṃhataḥ | hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ’ iti | visaṃhata iti | hanusandhibhyaḥ kiñciccalitaḥ | ata eva suśrute dantadeśasāmīpyāddantapīḍanāccāyaṃ paṭhitaḥ | śarkareti | śarkarā vālukā tadvaddantarogo bhavati | yataḥ - ‘malo dantagato yastu kaphamārutaśoṣitaḥ | śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā’ iti | eke dantānāṃ guṇahārī ceti paṭhanti | adhidanta iti | adhidanto adhikadantaḥ ‘khalīvardhana’ iti saṃjñāntare | yaduktam - ‘mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ | khalīvardhanasaṃjño'sau jāte ruk ca praśāmyati’ iti | śyāvadanta iti nīladanta iti vā | yathoktam - ‘asṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ | śyāvatāṃ nīlatāṃ vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ’ iti | dantabheda iti | dantabhedo bhañjanakasaṃjñāntare tīvrarujākaratvāt | yataḥ - vakraṃ vakraṃ bhavedyasmin dantabhaṅgaśca tīvraruk | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñakaḥ’ iti | kapāliketi | malasaṃhitadantāvayaveṣu kāṭhinyāt kapālatulyeṣu śīryatsu dantamūleṣveva śarkaraiva kapālikā kathitā | tathāhi -‘kapāleṣviva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā | kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī’ iti || tatheti | mukharogādhiṣṭhitatvāt dantamūlagatarogāstrayodaśasaṃkhyāḥ proktāḥ | tatra - śītādopakuśāviti | śītāda ityabhighātādinimittaṃ vinā dantamāṃsaśīryādibhāvenopalakṣitaḥ | tathāhi - ‘śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate | durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca || dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam | śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ’ iti | upakuśa iti | upakuśo dāhapākaveṣṭaḥ | yathā - ‘veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca | yasminnupakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ’ iti | dantavidradhiriti | ‘dantamāṃsairmalasrāvairbāhyataḥ śvayathurguruḥ | sadāharuk sravedbhinnaṃ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ’ iti | puppuṭa iti | dantapuppuṭasaṃjñaḥ | yataḥ - ‘dantayostriṣu vā yasya śvayathurjāyate mahān | dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ’ iti | adhimāsa iti | ‘hānavye paścime dante mahāṃn śotho mahārujaḥ | lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ’ iti | vidarbha iti | vidarbho'bhighātaja ityuktatvāt ‘ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān | bhavanti cañcalā dantāḥ sa vaidarbho'bhighātajaḥ’ iti | mahāsuṣira iti saṃjñāntaraṃ yathā ‘dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate | yasmin sa sarvajo vyādhirmahāsauṣirasaṃjñakaḥ’ iti | sauṣira iti tridoṣatvena māraṇātmako jñeyaḥ | yaduktaṃ bhoje - ‘sadāho dantamūle'pi śothaḥ pittakaphānilāt | jātaḥ kaphaṃ kṣapayati kṣīṇe tasmiṃstu śoṣitam || pravṛddhamaniśaṃ dantāṃstālvoṣṭhamapi dārayet | mahāsauṣira ityeṣa saptarātrānnihantyasūn’ iti | sauṣira iti prasiddhaḥ | yathā ‘śvayathurdantamūleṣu prajāvān kapharaktataḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauṣiro nāma nāmataḥ’ iti | teṣu trayodaśavidheṣu dantamūlagate pañcagatayaḥ pañcanāḍyo doṣādibhedena jñātavyāḥ | yaduktam - ‘dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ’ iti | nāḍīvraṇanidānoktā dantagatatvāttallakṣaṇairjñeyā nāḍyaḥ | atra vātapittakaphasannipātānāṃ tu nimittataḥ | āganturabhighātastenā'pi raktasya prādurbhāvatvādatra raktaṃ nāḍīgata ityādi | raktasya prādurbhāvādatra raktanāḍī gaṇitā iti na doṣaḥ || 130-133 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha dantarogāḥ - atha trayodaśadantamūlajāḥ | teṣu dantamūleṣu pañca gatayaḥ pañcagatisaṃjñāḥ || 130-133 ||
tathā jihvāmayāḥ ṣaṭ syurvātapittakaphaistridhā | alāsaśca caturthaḥ syādadhijihvā ca pañcamī || 134|| ṣaṣṭhī caivopajihvā syāt
Āḍhamalla. tathā jihvāmayāḥ ṣaṭ syurityādi | tatra | vātāt śākacchadanaprakāśā bhavati, pittāt pītā ca bhavati, kaphāt gurvī bhavatīti | tathāhi - ‘jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā | pittena pītā paridahyate ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca || kaphena gurvī bahulā citā ca māṃsocchrayaiḥ śālmalikaṇṭhakābhaiḥ’ iti | alāso jihvāgataśothenopalakṣita iti | yaduktam - ‘jihvāgato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam’ iti | adhijihveti | jihvopari jāto yaḥ śvayathustenādhijihvā kathitā | yataḥ - ‘jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvopariṣṭādapi raktamiśrāt | jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam’ iti | upajihvā ceti | kṣipyāyā agrasadṛśo jihvātalajāto yaḥ śothastenopalakṣitopajihvā ceti | yaduktam - ‘jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktamūla: | lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ’ iti || 134 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha ṣaṭ jihvārogāḥ
tathāṣṭau tālujā gadāḥ | arbudaṃ tālupiḍakā kacchapī tālusaṃhatiḥ || 135 || galaśuṇḍī tāluśothastālupākaśca puppuṭaḥ |
Āḍhamalla. tatheti | mukharogasaṃkhyākaraṇatvāt aṣṭau bhedā yathārbudamityādi | arbudamiti tālvarbudasaṃjñā | tathāca -‘padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam’ iti | proktaliṅgamityatra pūrvoktādraktārbu- dādalpalakṣaṇamityarthaḥ | bhoje tat śleṣmaraktodbhavamiti | tathāhi - ‘uparyeva bhavedvyādhiryathā padmasya karṇikā | pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā cāpyavasīdati | śleṣmaraktasamutthānaṃ tattālvarbudasaṃjñitam’ iti | tālupiḍaketi | tāludeśe śothakaratvena piḍakā bhavanti | tantrāntare adhruṣa iti nāmāntaram | tadyathā ‘śothaḥ stabdho lohitastāludeśeraktājjñeyaḥ so'dhruṣo rug jvaraśca’ iti | kacchapīti | kacchaponnatapiḍakā tāluni bhavati sā kacchapīśabdavācyā | taduktam - ‘kūrmotsannāvedanā'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā ca’ iti | tālusaṃhatiriti | tālusaṃhatamāṃsasaṃghātena kathitaḥ | tathāhi ‘duṣṭaṃ māṃsaṃ nīrujaṃ tālumadhye kaphāt sthūlaṃ māṃsasaṃghātagāhuḥ’ iti | galaśuṇḍīti vātapūritacarmapuṭakatulyaśothā galaśuṇḍīśabdavācyā | galaśabdatvena kaṇṭhaśuṇḍīti kecit | yaduktam - ‘śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūle pravṛddho dīrghaḥ śotho dhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇā- kāsaśvāsabhūtaṃ vadanti vyādhiṃ vaidyāḥ kaṇḍaśuṇḍīti nāmnā’ iti | tāluśotha iti | tāluśothanāmā vyādhiḥ | tadyathā - ‘śotho'tyarthaṃ dīryate vāpi tālu śvāsaścograstāluśotho'nilācca’ iti | tāluśothastu pittāditi kecit paṭhanti | pittasyāpi śothakaratvāt | bhoje'pi vātādeva paṭhitaḥ | yathā - ‘tāluśotho bhavedvātādvyādhiryaḥ kṣveḍasaṃjñitaḥ’ iti | tālupāka iti | tāluni pittamevātyarthaṃ pākaṃ karoti | yaduktam - ‘pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti’ iti | puppuṭa iti | tālupuppuṭaḥ kathitaḥ | tāluśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ | yaduktam - ‘nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe’ iti || 135 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāṣṭau tālurogāḥ
galarogāstathākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ || 136|| vātarohiṇikā pūrvaṃ dvitīyā pittarohiṇī | kapharohiṇikā proktā tridoṣairapi rohiṇī || 137|| medorohiṇikā vṛndo galaugho galavidradhiḥ | svarahā tuṇḍikerī ca śataghnī śāluko'rbudam|| 168|| gilāyurvalayaścāpi vātādgaṇḍaḥ kaphāttathā | medogaṇḍastathaiva syādityaṣṭādaśa kaṇṭhajāḥ || 139 ||
Āḍhamalla. galarogā ityādi | galopalakṣitatvena kaṇṭharogatvapratītiḥ | tatra pañcānāṃ rohiṇīnāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ kaṇṭhādhaḥ palāṅkurāḥ sambhavatītyādinā darśitam | yathā - ‘gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | pradūṣya māṃsaṃ galarodhinoṅkurān sṛjanti yā sāsuharā hi rohiṇī’ iti | yadyapi sarvā rohiṇī sannipātajā tathāpyutkarṣādibhedena vātajādivyapadeśaḥ, vyastalakṣaṇatvācca | tadyathā - ‘jihvā samantādbhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhanāḥ syuḥ | tāṃ rohiṇīṃ vātakṛtāṃ vadanti vātātmakopadravagāḍhajuṣṭām’ iti | pittarohiṇīti | pittajātā rohiṇī śīghrotthānatvena darśitā | yataḥ - ‘kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā tu’ iti | kapharohiṇiketi | kaṇṭhādirodhatvāccirapākā kapharohiṇīti | yaduktam -‘srotonirodhinyapi medapākā gurvī sthirā sā kaphasambhavā ca’ iti | tridoṣairapi rohiṇīti | militadoṣatrayeṇa bhavati sannipātajetyarthaḥ | uktaṃ hi - ‘gambhīrapākinyanivāryavīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitā ca’ iti | medorohiṇiketi | ‘duṣṭamedojanitarohiṇīti | eke meda:sthāne raktā rohiṇiketi paṭhanti sarvatra pratipāditatvāt| tathāhi - ‘sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu’ iti | itararohiṇyapekṣayā'tra susādhyatvamuktam | vṛnda iti | vṛttaṃ samunnataṃ śothakaraṃ yaḥ kaṇṭhe vṛndarogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ‘samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti | taṃ cāpi pittakṣatajaprakopājjñeyaṃ satodaṃ pavanātmakaṃ ca’ iti | galaugha iti | kaṇṭhāvarodhādgalaughasaṃjñaḥ sa ca śotho'tra galāvarodhī kathitaḥ | tathāhi - ‘śotho mahānannajalāvarodhī28 tīvrajvaro vāyugaternihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale malaughaḥ parikīrtito'sau’ iti | atimahattvādudānavāyorgatinirodhaka ityarthaḥ | galavidradhiriti | vidradhivadgale śotho galavidradhiśabdavācyaḥ| yataḥ - ‘sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śotho rujo yatra ca santi sarvāḥ | sa sarvadoṣo galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajaśca’ iti | yadyapyayaṃ sthānādiprabhāveṇa sannipātaja eva, tathāpi cikitsābhedārthaṃ nāmāntareṇa punaratra grahaṇe na doṣaḥ | svaraheti | svaranāśakatvena svarahā nāma galarogaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ’ iti | śvasanāditi vātāt | tuṇḍikerīti | tuṇḍikerīti vanakārpāsīphalaṃ tattulyaśothatayā tuṇḍikerī kathitā | tantrāntare kaṇṭhaśālūketi nāmnā sā pratipāditā | yataḥ - ‘kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūta: | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||’ iti | śataghnī ceti | śataghnī pāṣāṇaśilā, tattulyo rogaḥ śataghnīśabdavācyaḥ | ‘ayaḥkaṇṭakasaṃchannā śataghnī mahatī śilā’ ityādivacanāt | tadākāratvāt atrāpi māṃsaprarohopalakṣitā śataghnīti | yaduktam - ‘vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citātimātraṃ piśitaprarohaiḥ | nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā’ iti | śāluka iti | śāluko'tra galaroge vidāriketi nāmnā paṭhitaḥ | vadanasambandhatvādatra śālukavyapadeśaḥ | tadyathā - ‘sadāhatodaṃ śvayathuṃ saraktamantargale pūtiviśīrṇamāṃsam | pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete’ iti | arbudamiti | arbudākārā piḍakā gale bhavati ityarbudarogaḥ | ayameva māṃsatāna ityanyatra pratipāditaḥ | yataḥ - ‘pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatāna kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ’ iti | eke'rbudamevaikavṛndeti nāmnā pratipādayanti | apāko mṛduśothatvāt | yataḥ - ‘vṛttonnato'ntaḥśvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍuro'pākamṛdurguruśca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ’ iti | gilāyuriti | āmalakāsthimātrā yā gale granthiḥ sa gilāyuśabdavācyo rogaḥ | tathāhi - ‘granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'lparuk syātkapharaktamūrtiḥ | saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca saśastrasādhyastu gilāyusaṃjñaḥ’ iti | valaya iti | valayo galarogaviśeṣaḥ | yathā - ‘balāsa evāyatamunnataṃ ca śothaṃ karotyannagatiṃ nivārya | taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti’ iti | atha galarogeṣu tridhā gaṇḍānāha - eko vātagaṇḍaḥ kaphāt tatheti kaphagaṇḍaḥ, tathaiva medogaṇḍa iti | galasthānatvādatra galagaṇḍatrayamuktam | anyatra gaṇḍamālāyāṃ galagaṇḍaḥ paṭhitaḥ tatra bhinnacikitsāviṣayatvāt | śārṅgadharācāryeṇa nāmasaṃgrahādatraiva gṛhītaḥ na tu gaṇḍamālāgaṇanāyām ityadoṣaḥ | eteṣāṃ rūpaṃ tu tantrāntarādboddhavyamiti || 136-139 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāṣṭādaśa galarogāḥ
mukhāntaḥsaṃbhavā rogā aṣṭau khyātā maharṣibhiḥ | mukhapāko bhavedvātātpittāttadvatkaphādapi || 140 || raktāya sannipātācca pūtyāsyordhvagadādapi | arbudaṃ ceti mukhajāścatu:saptatirāmayāḥ || 141 ||
Āḍhamalla. mukhāntaḥsaṃbhavā roga iti | yadyapi mukhāntarbhavarogā dantajihvādigatāḥ kathitāḥ, tathāpi mukhada- ntauṣṭhādisaptasthānānāṃ yugapadvyāpakatayā mukhapākasaṃjño rogaḥ pratītaḥ | ata eva tantrāntare sarvasara itisaṃjñayā- 'bhihitaḥ | sarvamukhesmin saratīti sarvasaraḥ | yaduktam - ‘sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaiḥ piḍakaiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sapittakopāt || avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena’ iti | kecidvidehoktaṃ raktajasarvasaralakṣaṇaṃ paṭhanti | yathā - ‘raktena pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasaṃjñaḥ’ iti | sannipātācceti | militadoṣatrayeṇa pañcamo mukhapākabhedaḥ | pākatve vikṛti (viṣama) samavāyārabdhaliṅgatvāt sa sannipātajo vyapadeśaḥ | yataḥ ‘vātādṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ | tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti śophāstribhireva doṣaiḥ’ iti | pūtyāsya iti durgandhāsyaḥ prasiddhaḥ | ūrdhvaguda iti mukharogaviśeṣaḥ | sarvatrāśīrṇamāsatvenābhyantaragudākāravat | tenordhvagudākāratvena saptamo bhedo'tra darśita iti na doṣaḥ | anyatra pittajāntargata eva | arbudamiti | arbudavat mukharogaḥ | arbudaśca sarvagatatvāda- traivāntarbhavatīti na doṣaḥ | tadākārapiḍakātvenāṣṭamaḥ pratipāditaḥ | tantrāntare kaphaje'ntargataṃ darśitam | iti kathitaprakāreṇa mukhajā āmayāḥ rogāścatuḥsaptatiḥ kathitā ityarthaḥ | saptasu sthāneṣviti śeṣaḥ ||140|| ||141||
Kāśīrāma Vaidya. atha mukhāntaḥsaṃbhavā aṣṭau rogāḥ - ete srāvoṅgapākatā klamo haritavarṇatvamatṛptiḥ pītakāyatā raktadrāvo'ṅgadaraṇaṃ lohagandhāsyatā tathā catuḥsaptatimukhajā apyāmayā rogāḥ kathitāḥ | nanu nidāneṣu mukhajā rogāḥ pañcaṣaṣṭiruktāḥ, atra catuḥsaptati statkatham ? ucyate - atra tantrāntaroktatvānnava adhikā jātā ato na doṣaḥ || 140 || 141 ||
karṇarogāḥ samākhyātā aṣṭādaśamitā budhaiḥ | vātātpittātkāphādraktātsannipātācca vidradhiḥ || 142 || śotho'rbudaṃ pūtikarṇaḥ karṇārśaḥ karṇahallikā | bādhiryaṃ tannikā kaṇḍūḥ śaṣkulī kṛmikarṇakaḥ ||143 || karṇanādaḥ pratīnāha ityaṣṭādaśa karṇajāḥ ||
Āḍhamalla. karṇarogā iti | karṇāntamadhikṛtyotpannāḥ tena śaṣkulyavacchinnamadṛṣṭopagṛhītaṃ śrotramucyate | tatra yadya- pyekadeśagato rogastathāpyavayavatve'pi samudāyopacārāt karṇavyapadeśaḥ | aṣṭādaśamitā budhairiti | budhairati- pravīṇaiḥ | yena sarvatantrebhyaḥ saṃvicārya saṃgrahaḥ kṛtaḥ | ata evātra carakoktakarṇarogacatuṣṭayaṃ doṣabhedena teṣvādau kathitam | tadyathā - nādo'tiruk karṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāsravaṇaṃ ca vātāt | śothaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇaṃ ca pittāt | vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśuklasnigdhastrutiḥ śleṣmabhavo'tiruk ca | sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrā'dhikadoṣavarṇaḥ’ iti | raktajasya pittaje'ntarbhāvaḥ iti tantrāntare | atra tu gaṇanākṛtatvāt pṛthak paṭhitaḥ | vidradhiriti karṇavidradhiḥ | sa dvividhaḥ | eko'bhighātajaḥ aparo doṣajaśca | yaduktam - ‘kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavet tathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravet pratoda- dhūmāyanadāhacoṣavān’ iti | atra tu āgantukena doṣaprakopatvādeka eva vyapadeśaḥ | śotha iti karṇaśothaḥ| karṇaśothaprabhṛtīnāmarbudārśasāṃ pūrvoktalakṣaṇairjānīyāt | yaduktam - ‘karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ’ iti | tatra karṇaśothāścatvāraḥ, vātapittakaphajaraktatvena | evaṃ karṇārśaścaturvidhaṃ vātapittakaphasaṃnipātabhedena | karṇārbudāḥ saptadhā vātapittakaphamāṃsamedoraktasaṃnipātabhedāt | śalyasiddhāntena saṃnipātajamadhikam evaṃ saptārbudam | yataḥ suśrutoktā aṣṭāviṃśatikarṇagatarogāstenātra likhitā iti na doṣaḥ | pūtikarṇa iti | pūyaṃ sravatīti pūtikarṇakaḥ | yaduktam - ‘pūyaṃ sravati vā pūti sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ’ iti | karṇahalliketi karṇapraviṣṭapataṅgādikīṭatvāt kathitaḥ | tadyathā - ‘pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi | aratiṃ vyākulatvaṃ ca bhṛśaṃ kurvanti vedanām | karṇo nistudyate tasya tathā pharapharāyate | kīṭe carati ruk tīvrā niṣpande mandavedanā’ iti | bādhiryamiti | badhiratā prasiddhā | tadyathā - ‘yadā śabdavahaṃ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi bādhiryaṃ tena jāyate’ iti | tantriketi | tantrikājanyaśabdavadrogastantrikārogaḥ | anyatra karṇakṣveḍa iti saṃjñayā'bhihitaḥ | yaduktam - ‘vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣopamaṃ svanam | karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate iti | kaṇḍūriti | kaṇḍūrapyanyatra karṇagranthiśabdavācyaḥ | yataḥ - ‘mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇakaṇḍūṃ karoti ca | pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā jāyate karṇagūthakaḥ’ iti | yadyapi kaṇḍūḥ karṇagūthaśca pṛthaṅnirdiṣṭastathāpyatra śleṣmaśoṣakatvādapi kaṇḍvādīnāṃ sambhava ityadoṣaḥ | śaṣkulīti | śaṣkulī cātropalakṣaṇaṃ, tena tadgatavikṛtadoṣatvāt karṇasrāvatvena sarvatra karṇasrāva iti saṃjñayābhihitā | tadyathā - ‘śiro'bhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavāpi vidradheḥ | sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilārditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ’ iti | eke śaṣkulītyanena karṇagūthameva manyante | paraṃ pūrvācāryairapaṭhitatvādasmābhirapi na paṭhitaḥ| kṛmikarṇaka iti | karṇakṛmikṛdrogaḥ kṛmikarṇaśabdavācyaḥ | yaduktam - ‘yadā tu mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavāpi makṣikāḥ | tadvyañjanatvācchravaṇo nirudhyate bhiṣagbhiruktaḥ kṛmikarṇako gadaḥ’ iti | kṛmila- kṣaṇatvādayaṃ vikārastridoṣajo jñeyaḥ | tathāca - ‘kṛmiḥ pittajalonmiśre kothe śoṇitamāṃsaje | jāyante jantavastatra kṛṣṇāstāmrāḥ sitāruṇāḥ | bhakṣayantīva te karṇaṃ kurvanti vividhā rujaḥ | kṛmikarṇaṃ vijānīyāt sanni- pātaprakopajam’ iti | karṇanāda iti | yatra vividhasvanān śṛṇoti sa karṇanāda iti gadaviśeṣaḥ kathitaḥ | yathā -‘karṇasrotaḥsthite vāte śṛṇoti vividhān svanān | bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanāda: sa ucyate’ iti | na kevalaṃ bheryādisvanam anyeṣāmapyatra pratipāditatvāt| yaduktaṃ videhe - ‘śirogato yadā vāyuḥ śrotrayoḥ pratipadyate | tadā tu vividhān śabdān samīrayati karṇayoḥ | bhṛṅgasya krauñcanādaṃ vā kākamaṇḍūkayostathā | tantrīmṛdaṅgaśabdaṃ vā sāmatūryasvanāṃstathā | gītādhyayanavaṃśānāṃ nirghoṣaṃ kṣveḍameva vā | aprāmiva patantīnāṃ śakaṭasya ca gacchataḥ | śvasatāmiva sarpāṇāṃ sadṛśaḥ śrūyate svanaḥ ||’ iti | nanu karṇanādakarṇakṣveḍayorghoṣakṛtarūpatvāt ko bhedaḥ ? ucyate, karṇanāde kevalānilajanitān nānāśabdān śṛṇoti | karṇakṣveḍe tu veṇuśabdamiveti niyamāt pittā- disaṃsṛṣṭavātajanyatvāccetyadoṣaḥ | pratīnāha iti | yathā dravagūtho mukhaghrāṇavivareṣu pratipadyate tena cārdhāvabhedako bhavati sa karṇapratīnāhasaṃjñako rogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ‘sa karṇagūtho dravatāṃ yadā gato vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa karṇapratināhasaṃjñako bhavedvikāraḥ śiraso'rdhamedakṛt’ iti | ayameva videhe doṣotkarṣādibhedena paṭhitaḥ | yaduktam - ‘kaphādvā mārutādvāpi sannipātena vā punaḥ’ iti || 142 || 143 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha karṇarogasaṃkhyā - aṣṭādaśavidhāstānāha - aṣṭādaśa samākhyātāḥ kathitāste vātāderbhedato jñeyāḥ | nanu nidāne karṇarogā aṣṭāviṃśatiruktāstatkathamatrāṣṭādaśa ? ucyate, atra karṇapālībhavāḥ sapta bhinnāḥ pañcakarṇamūlajāḥ sarve triṃśadgaṇitāḥ kutraciduktatvānna doṣaḥ || 142||143 ||
karṇapālīsamudbhūtā rogāḥ sapta ihoditāḥ ||144|| utpātaḥ pāliśoṣaśca vidārī duḥkhavardhanaḥ | paripoṭaśca lehī ca pippalī ceti saṃskṛtā || 145||
Āḍhamalla. karṇapālīti | karṇaviṣayatvāt karṇapālyastadadhikṛtarogāḥ | karṇapālīsamudbhūtā iti | karṇavyadhasthānodbhūtā ityarthaḥ | te utpātapālīprabhṛtayaḥ | tadyathā - ‘gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi | śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujānvitaḥ | rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ’ iti | śoṣaśceti | karṇapālīśoṣaṇāt śoṣaḥ vikṛtānilatvāt | vidārīti | vidārīva vidārīrogaḥ pālyāṃ bhavati sa prasiddha eva | duḥkhavardhanatvāt du:khavardhana iti | tathāhi - ‘saṃvardhamānaḥ sahasā duḥkhakaṇḍūrujānvitaḥ | śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ’ | paripoṭaśceti | paripoṭavat paripoṭaḥ | yaduktam - ‘saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasātipravardhite | karṇaśotho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ’ iti | lehī ceti| māṃsalehanāllehī rogaḥ nirmāṃsakārītyabhiprāyaḥ | ata eva tantrāntare parilehīśabdavācyaḥ | yaduktam -‘kaphā'sṛkkṛmayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visāriṇaḥ | kurvanti piḍakāṃ pālyāṃ kaṇḍūdāharujānvitām | kaphāsṛkkṛmisaṃbhūtaḥ sa visarpannitastataḥ | lihet śaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sā smṛtā’ iti | pippalī ceti | pālyāṃ śothaḥ pippalīśabdavācyaḥ | tantrāntare ayamevonmanthasaṃjñaḥ | tadyathā - ‘karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati | kaphaṃ saṃgṛhya kurute śothaṃ stabdhamavedanam | unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ’ iti || 144 || 145 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha karṇapālīrogasaṃkhyā - iha karṇapālīsamudbhūtā utpātapālyādayo rogāḥ sapta uditāḥ kathitāḥ ||144||145||
karṇamūlāmayāḥ pañca vātātpittātkaphādapi | sannipātācca raktācca -
Āḍhamalla. karṇamūlāmayānāha - karṇamūlāmayāḥ pañcetyādi | karṇamūlarogaḥ saṃnipātajvare upadravarūpatvena darśitaḥ sa ca piḍakākṛtiḥ | tadyathā - ‘saṃnipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ | śothaḥ saṃjāyate tena kaścideva vimucyate’ iti | vātādīnāmutkarṣādibhedena pañca bhedā jñeyāḥ | karṇamūlasambandhādatra karṇarogagaṇanāyāṃ paṭhito na doṣaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. atha karṇamūlarogasaṃkhyā - karṇamūlāmayāḥ pañca bhavanti te vātādibhedato jñeyāḥ ||
tathā nāsābhavā gadāḥ || 146 || aṣṭādaśaiva saṃkhyātāḥ pratiśyāyāstu teṣvapi | vātātpittāttātkaphādraktātsannipātena pañcamaḥ || 147|| apīnasaḥ pūtināso nāsārśo bhraṃśathuḥ kṣavaḥ | nāsānāhaḥ pūtiraktamarbudaṃ duṣṭapīnasam || 148 || nāsāśoṣo ghrāṇapākaḥ pūyasrāvaśca dīptakaḥ |
Āḍhamalla. tathā nāsābhavā gadā ityādi | tatheti indriyādhiṣṭhitarogagaṇanāsambandhāt | nāsābhavā rogā aṣṭādaśa samākhyātāsteṣvādau pañcadhā pratiśyāyamāha - taduktaṃ carake - ‘ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva ca | mārutādhmātaśiraso mārutaṃ śyāyate prati’ iti || pañcadheti pañcaprakāraḥ, sa tu vātādidoṣabhedena bhavati | teṣāṃ keṣāṃcit jñāpanārthaṃ lakṣaṇānyāha – yaduktam - ‘ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayorapi | kṣavapravṛttiratyarthaṃ vakravairasyameva ca | bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake’ iti | pittajamāha - ‘uṣṇaḥ sapītaka: srāvo ghrāṇāt sravati paittike | kṛśo'tipāṇḍuḥ saṃtapto bhavet tṛṣṇānipīḍitaḥ | sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa mānavaḥ’ iti | kaphajamāha - ‘ghrāṇāt kaphakṛte śītaḥ kaphaḥ pāṇḍurvrajedbahu: | śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśirā naraḥ | kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ’ iti | raktajamāha - ‘raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ prapadyate | tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātātprapīḍitaḥ | durgandhocchvāsavadanagandhānapi na vetti saḥ’ iti | atrāpi pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni tulyatvāt pittaraktayoḥ | yaduktam - ‘pittapra- tiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ’ iti | saṃnipātajamāha - ‘bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyā'kasmānnivartate | saṃpakvo vāpyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ’ iti | atra yadyapi doṣatrayaliṅgāni noktāni tathāpi sarvatrabhavāt jñātavyāni | asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ sanniti vadanti | tasmādanyatra duṣṭapratiśyāyalakṣaṇaṃ (atidurgandharogāṇāṃ) na pṛthak likhitam | tadyathā - ‘praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati | punarānahyate cāpi punarvivriyate tathā | niḥśvāsaścātidurgandhaṃ naro gandhaṃ na vetti ca | evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam iti | ayaṃ ca pañcapratiśyāyānāmevāvasthāntaratayā na ṣaṣṭho gaṇanīyaḥ | yataḥ sarve pratiśyāyā apratikriyamāṇā kālāntareṇa duṣṭatāṃ yāntīti vacanāt | tathāhi - ‘sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ | duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti hi’ iti | apīnasa iti | pīnaso nāsārogaviśeṣaḥ pratiśyāyasamānaliṅga iti kecit | yaduktam | ‘ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati caiva nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ vyavasyet tamapīnasena | taṃ vānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam’ iti | videhastu pittaśleṣmajaṃ paṭhati | tadyathā - ‘mātuluṅge citaḥ śleṣmā yadā pittādvidahyate | tadā'sṛk picchilaṃ nāsā bahusiṃhāṇakaṃ sravet | sakaṇḍūdāhapākaṃ ca tattu vidyādapīnasam’ iti | yatra pūtivāyurvahati sa pūtināsasaṃjño rogaḥ kathitaḥ | tathāhi -‘doṣairvidagdhairgalatālumūle saṃmūrchito yasya samīraṇastu | nireti pūtiṃ mukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogam’ iti | doṣairatyantapittakapharaktaiḥ, raktasyāpi doṣatulyarūpatvāddoṣatvaṃ bahuvacananirdeśatvācca | tathā videhe'pyuktam -‘kaphapittāsrasaṃmiśraṃ saṃcitaṃ mūrdhni drehinam | vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ rujāṃ kṛtvā'kṣiśaṅkhajām | tataḥ prasyandate ghrāṇātsaraktaṃ pūtipītakam | pūtinasyaṃ tu taṃ vidyād ghrāṇakaṇḍūjvarapradam’ iti | nāsārśa iti | nāsikādijātānā- marśasāṃ cādhimāṃsatvaṃ tena māṃsāṅkuratvasādharmyāt śastrakṣārāgnisādhyatvācca teṣvarśaḥprayogaḥ kṛtaḥ | yaduktam -‘doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ’ ityatrādiśabdena nāsikāśravaṇacakṣurmeḍhranābhiprabhṛtayo gṛhyante | eṣāṃ lakṣaṇāni suśrute paṭhitāni | ata eva suśrutena nāsārogā ekatriṃśat saṃgṛhītāḥ | tadyathā - ‘arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'rśaścaturvidham | caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ’ ityādi || eteṣāṃ vivaraṇaṃ tatraiva jñātavyam | bhraṃśathuriti | tatra saghano vidagdhaḥ kapha eva liṅgaṃ sa bhraṃśathurnāma rogaḥ kathitaḥ | tathāhi - ’prabhraśyate nāsikayorhi yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu | prāk saṃcito mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ rogamudāharanti? iti | kṣava iti | kṣavaśchikkā, sa tu doṣāgantujabhedena dvividho bhavati | tadyathā - ’ghrāṇāśrite marmaṇi saṃpraduṣṭo yasyā'nilo nāsikayā nireti | kaphānuyāto bahuśaḥ saśabdaṃ taṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ’ iti | āgantujamāha - ‘tīkṣṇopayogādupajighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā | sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyuddhāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti’ iti | doṣajāgantuja evātra gaṇanīyaḥ | nāsānāha iti | ānahyate ityānāhaḥ nāsāpratināha ityarthaḥ| yaduktam - ‘ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharanti’ iti | videhe'pyuktam, yathā - ‘kaphāvṛto yadā vāyuryasya ghrāṇe ca tiṣṭhati | vṛṇotīva tadā ghrāṇaṃ sa pratīnāha ucyate’iti | pūtiraktamiti | pūyaraktamiti pāṭhāntaram doṣāgantujabhedāt pratipāditam | yaduktam - ‘doṣairvidagdhairathavāpi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ | nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam’ iti | arbudamiti | nāsārbudaṃ prasiddham | suśrute tu ekatriṃśadgaṇanāpūrṇanāya saptadhārbudhasya saṃgrahaḥ | tatra. vātapittakaphamāṃsaraktamedobhavatvena ṣaḍvidhamarbudaṃ śālākyaprasiddham | videhena sannipātajamadhikamuktam | evaṃ saptavidhamarbudaṃ nāsārogeṣu suśrutenoktam | atra tu nāmamātreṇaiva kṛtārthatvāt | duṣṭapīnasamiti | pīnasaṃ nāsāroge prasiddham | duṣṭatvamatra vikṛtadoṣārabdhatvāt | ata eva pakvāmabhedena dvividhamityācakṣate | tadyathā -‘śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ kharaḥ | kṣāmaḥṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam’ iti | pakvalakṣaṇamāha -‘āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajati | svaravarṇaviśuddhiśca paripakvasya lakṣaṇam’ iti | nāsāśoṣa iti | nāsāyāṃ śoṣo'tra pariśoṣaḥ | yaduktam - ‘ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca | kṛcchrocchvasedūrdhvamadhaśca janturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ’ | atra pratapta ityanena ca raktapitte'pi gamyate videhoktatvāt | yataḥ ‘vātapittaṃ yadā ghrāṇaṃ kapharakte viśoṣayet | tadā kṛcchrocchvasejjanturnāsā śuṣkā vidīryate | sravatkīrṇeva cūrṇena nāsāśoṣaṃ tu taṃ viduḥ’ iti | ghrāṇapāka iti | ghrāṇapāko nāsāpākaḥ sa ca vraṇa ityupalakṣita ityabhiprāyaḥ | yaduktam - ‘ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ | taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavāpi yatra’ iti | pūyasrāva iti | pūyasrāvo nāsāsrāvaḥ | tadyathā - ‘ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam’ (iti) videhe'pi ‘srotaḥ śṛṅgāṭake śleṣmā citaḥ kleditamūṣmaṇā | viśeṣāt syandate rātrau nāsāsrāvaṃ tu taṃ viduḥ’ iti | dīptakamiti | yatra prajvaliteva nāsā bhavati | tathācoktam -‘ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ | nāsā pratapteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti’ iti | videhe'pi yathā - ‘dhūmāyate yadā nāsā balāt kṛṣyati dahyate | niścaret tata ucchvāso vyādhiṃ taṃ dīptamādiśet’ iti || 146-148 ||
Kāśīrāma Vaidya. nāsārogasaṃkhyā - tathā tena prakāreṇa nāsābhavā gadā aṣṭādaśaiva saṃkhyātāḥ te pratiśyāyādayaḥ | nidāne ekaviṃśatināsārogā uktā atrāṣṭādaśeti taccintyam || 146-148 ||
tathā daśa śirorogā vātenārdhāvabhedakaḥ || 149 || śirastāpaśca vātena pittapīḍā tṛtīyakā | caturthī kaphajā pīḍā raktajā sannipātajā ||150|| sūryāvatācchiraḥkampātkrimibhiḥ śaṅkhakena ca |
Āḍhamalla. tathā daśa śirorogā ityādi | tathetyūrdhvajatrugatarogaprastāvāt daśa śirorogāḥ kathitāḥ | śirorogaśabdena śirogataśūlarūpā rujo'bhidhīyante | ata eva śirorogā ityucyante | teṣvardhāvabhedakamāha - ardhāvabhedako'rdhaśirovyathārūpa ityarthaḥ | tadyathā - ‘kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ gṛhītvā śiraso'nilaḥ | manyā- bhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām | śastrāraṇinibhāṃ kuryāt tīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ | nayanaṃ cāthavā śrotrama- tivṛddho vināśayet’ iti | nanu suśrute tvayaṃ doṣajaḥ paṭhitaḥ | yathā - ‘yasyottamāṅgaṃ rujate'rdhamātraṃ bhedabhramamohaśūlaiḥ | pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttamardhabhedaṃ tritayādvyavasyet’ iti | tat kathaṃ vātenaiva darśitaḥ ? ucyate, vātaprakopādatra pittakaphau tasyā'nubandhau boddhavyau | yataḥ - ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ ityādi | vikṛtiviṣayasamavāyārabdhatvānnirdeśa ityadoṣaḥ | tathāhyuktam - ‘sarva eva śirorogāḥ sannipātasamudbhavāḥ | oṣadhyādyaiśca balibhiḥ kīrtitāstadvidā daśa’ iti | śirastāpaśceti | ayaṃ ca vātena bhavati | śirastāpaḥ śiroruk | tantrāntare vātajo'yaṃ śiroroga ityarthaḥ | yaduktam - ‘yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiḥ praśamaśca yatra śirobhitāpaḥ sa samīraṇena’ iti | pittāt pīḍeti | śira:pīḍā pittaprakopādapi bhavati| ayaṃ tṛtīyo bhedaḥ | yadyathā - ‘yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ tathaiva bhavecchiro dhūpyati cākṣināsam | śītena rātrau ca bhavecchamaśca śirobhitāpaḥ sa ca pittakopāt’ iti | caturthī kaphajā pīḍeti | śirasi kaphajā pīḍā bhavati sa caturtho bheda ityabhiprāyaḥ | tadyathā - ‘śiro bhavedyasya kapho'vadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamatho himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śirobhitāpaḥ sa kaphaprakopāt’ iti | raktajeti | atra raktajā pīḍā kathitā | ‘raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca’ iti | sannipātajeti | tridoṣajanitāpītyarthaḥ | tadyathā - ‘śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti’ iti | sūryāvartāditi | sūryāvartādityanena pīḍā kathitā | sā ca ruk sūryapravṛttau bhavati sūryā'pagame vinivartate sa sūryāvartaśabdavācyo rogaḥ | tathāhi - ‘sūryodayaṃ yā pratimandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham | vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca | sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavartaṃ tamudāharanti’ iti | śiraḥpākāditi | śiraḥpākādevāsṛgvasādīnāṃ saṃkṣayeṇa śirasi pīḍā bhavatītyabhiprāyaḥ | ata eva suśrute - kṣayajo vikāra iti paṭhitaḥ | yataḥ ‘asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṃkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujātimātram || saṃsvedanaiśchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti’ iti| ayaṃ videhe'pi paṭhyate - ‘śūnyaṃ bhramati tudyeta śirovibhrāntanetratā | mūrcchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake’ iti | kṛmibhiriti | śirasi kṛmijā pīḍā bhavati iti | yaduktam - ‘nistudyate yasya śiro'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ | ghrāṇācca gacchedrudhiraṃ sapūyaṃ śiro'bhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ’ iti | tathaivāha carakaḥ - ‘kṛmīṇāṃ darśanena ca’ iti | śaṅkhakeneti | śaṅkhadoṣeṣu duṣṭā doṣāḥ śothatvena rujāṃ kurvantītyanena śaṅkharogo vācyaḥ | tadyathā -‘pittaraktā'nilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ | tīvrarugdāharāgaṃ vā śothaṃ kurvanti dāruṇam | sa śiroviṣavadvegānnirudhyāśu galaṃ tathā | trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param | tryahājjīvati bhaiṣajyaṃ pratyadhyeyaṃ samācaret’ iti | evaṃ suśrutoktā daśa śirorogāḥ pratipāditāḥ | mādhavācāryeṇa tu svasaṃgrahe'nantavāto'dhikaḥ paṭhitaḥ | tantrāntaradarśanāt | tadyathā - ‘doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ saṃpīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām | kurvanti yo'kṣidhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣataśca || gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān | anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram’ iti | sarvatra sarvajeṣu pratipāditatvāt atrāpi na gaṇitaḥ || 149 || 150 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śirorogasaṃkhyā - tathā daśa śirorogā uktāḥ te ardhabhedakādayaḥ | nidāne ekādaśa śirorogāstaccintyam || 149 || 150 ||
tathā kapālarogāḥ syurnava teṣūpaśīrṣakam ||151|| aruṃṣikā vidradhiśca dāruṇaṃ piḍikā'rbudam | indraluptaṃ ca khalatiḥ palitaṃ ceti te nava || 152 ||
Āḍhamalla. tathā kapālarogāḥ syurnava teṣūpaśīrṣakamityādi | śīrṣakasamīpe śīrṣakavat yaḥ śothaḥ sa upa- śīrṣakaśabdavācyaḥ | nīrukśophatvādupaśīrṣakaḥ | yaduktam - ‘kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyā'pi jāyate | savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam’ iti | aruṃṣiketi | aruṃṣīti vraṇāni kathitāni | tānyapi śirasi bhavanti | tadyathā - ‘aruṃṣi bahuvakrāṇi bahukledīni mūrdhani | kaphā'sṛkkṛmikopeṇa nṛṇāṃ vidyādaruṃṣikām’ iti | vidradhiśceti | vidradhiḥ prasiddhā | sā tu mūrdhanyapi bhavati bahirgatamarmāśritatvāt, asyā lakṣaṇaṃ vidradhinidāne jñātavyam | dāruṇamiti | dāruṇaṃ keśabhūmau bhavati | loke'pi phyāṃsaśabdavācyo29 roga viśeṣaḥ | taduktam -‘dāruṇā kaṇḍarā rūkṣā keśabhūmi: prajāyate | kaphavātaprakopeṇa vidyāddāruṇakaṃ tu tam’ iti | yadyapi kaphavātaprakopādityuktaṃ tathāpi atra pittaraktānubandho draṣṭavyaḥ | yaduktaṃ videhe - ‘yadabhrapaṭalābhāsaṃ sarajaskaṃ śirastvaci | pāruṣyaṃ jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ || todaiḥ samanvitaṃ vātāt sakaṇḍu gauravaṃ kaphāt | sapipāsaṃ sadāhārtirogaṃ pittāsrajaṃ tathā’ iti | piḍaketi | śirasi yāḥ piḍakā bhavanti tāḥ piḍakāḥ rogā kathitāḥ | ayameva kṣudrarogeṣu irivellikāśabdavācyaḥ| tathāhi - ‘piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarī | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām’ iti | atra tu śiraḥsthitatvāt likhitā iti na doṣaḥ | arbudamiti | arbudavadarbudaṃ vraṇaviśeṣaḥ | ‘gātrapradeśe kvacideva’ ityaniyamācchirasyapi bhavati | tallakṣaṇaṃ tatraiva boddhavyam | indraluptamiti | indralupto ‘vādipurā’ śabdavācyo romaviśeṣaḥ | asyaiva paryāyakathanaṃ khālityaṃ ruk ceti | tathāhyuktam – ‘romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ || ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasaṃbhavaḥ | tadindraluptaṃ khālityaṃ ruk ceti ca vibhāvyate’ iti | atra tu indraluptakhālityayoḥ pṛthaggrahaṇaṃ kārtikācāryavacanāt | tanmate tu indraluptaṃ śmaśruṣu bhavati | khālityaṃ śirasyeva, ata eva videhavacanādindraluptaṃ strīṇāṃ na bhavati | yaduktam – ‘atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca | avyāyāmaratā yasmānnendraluptaṃ tataḥ striyāḥ’ iti | evamindraluptaṃ khalatiśca pṛthagatra nirūpitam | palitamiti | keśānā śuklabhāvena palitamityucyate | tadyathā - ‘krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate’ iti | tat palitaṃ dvividhaṃ bhavati, akālajanitaṃ kālajanitaṃ ca, atraivoktatvāt | yataḥ krodhādikṛtena vaikṛtaṃ, pittena punaḥ prākṛtaṃ palitamiti | anyathā pittoṣmaṇorabhedāt punaruktidoṣaḥ syāt | etena vaikṛtamakālajaṃ, vaya:kṛtaṃ tu pittenetyarthaḥ | kecidetaccākālajalakṣaṇaṃ manyante | anyaistribhireva doṣaḥ syāditi kathayanti, tatra śokaśramābhyāṃ janitavātena śarīroṣmaṇo vikṣepācchirogatatvaṃ tenā'nilo'pi labhyate pittaṃ ca sākṣādupāttaṃ, śleṣmā'pi keśaśuklatākaraṇako gṛhyate | etena doṣatrayasahitaḥ śarīroṣmā palitaheturiti vākyārthaḥ | yaduktaṃ carake - ‘tejonilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ labdhvā tu kuryāt palitaṃ narasya | kiṃcittu dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām’ iti || 151 || 152 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha kapālarogasaṃravyā - tathā navakapālarogāḥ syu:, te tu upaśīrṣādayaḥ || 151 || 152 ||
tathā netrabhavāḥ khyātāścaturnavatirāmayāḥ | teṣu vartmagadāḥ proktāścaturviṃśatisaṃjñakāḥ || 153 || kṛcchronmīlaḥ pakṣmapātaḥ kaphotkliṣṭaśca lohitaḥ | arunnimeṣaḥ kathito raktotkliṣṭaḥ kukūṇakaḥ || 154 || pakṣmārśaḥ pakṣmarodhaśca pittotkliṣṭaśca pothakī | kliṣṭavartmā ca bahalaḥ pakṣmotsaṃgastathārbudam || 155|| kumbhikā sikatāvartma lagaṇo'ñjananāmikā | kardamaḥ śyāvavartmā ca bisavartmā tathā'lajī || 156|| utkliṣṭavartmeti gadāḥ proktā vartmasamudbhavāḥ | netrasaṃdhisamudbhūtā nava rogāḥ prakīrtitāḥ || 157 || jalasrāvaḥ kaphasrāvo raktasrāvaśca parvaṇī | pūyasrāvaḥ krimigranthirupanāhastathā'lajī || 158 || pūyālasa iti proktā rogā nayanasaṃdhijāḥ | tathā śuklagatā rogā budhaiḥ proktāstrayodaśa || 159|| sirotpātaḥ sirāharṣaḥ sirājālaśca śuklikā | śuklārma cādhimāṃsārma prastāryarma ca piṣṭakaḥ || 160 || śirāyāścippiṭaṃ caiva kaphagrathitako'rjunaḥ | snāyvarma śoṇitārma syāditi śuklagatā gadāḥ || 161|| tathā kṛṣṇasamudbhūtāḥ pañca rogāḥ prakīrtitāḥ | śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ tathā'jakā || 162 || śirāsaṃgaśca sarve'pi proktā kṛṣṇagatā gadāḥ | kācaṃ tu ṣaḍvidhaṃ jñeyaṃ vātātpittātkaphādapi || 163 || sannipātācca raktācca ṣaṣṭhaṃ saṃsargasaṃbhavam | timirāṇi ṣaḍeva syurvātapittakaphaistridhā || 164 || saṃsargeṇa ca raktena ṣaṣṭhaṃ syātsaṃnipātataḥ | liṅganāśaḥ saptadhā syādvātātpittātkaphena ca || 165|| tridoṣairupasargeṇa saṃsargeṇāsṛjā tathā | aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syusteṣu pittavidagdhakam || 166|| amlapittavidagdhaṃ ca tathaivoṣṇavidagdhakam | nakulāndhyaṃ dhūsarāndhyaṃ ratryāndhyaṃ hrasvadṛṣṭikaḥ || 167 || gambhīradṛṣṭirityete rogā dṛṣṭigatā matāḥ ||118 || (catvāraścādhimanthāḥ syurvātapittakaphāsrataḥ || 168) abhiṣyandāśca catvāro raktāddoṣaistribhistridhā | sarvākṣirogāścāṣṭau syusteṣu vātaviparyayaḥ || 169 || alpaśopho'nyatovātastathā pākātyayaḥ smṛtaḥ | śuṣkākṣipākaśca tathā śopho'dhyuṣita eva ca || 170|| hatādhimantha ityete rogāḥ sarvākṣisaṃbhavāḥ |
Āḍhamalla. tathetyanenendriyasādharmyānnāsāśravaṇādīnāmanantaraṃ netrarogagaṇanārambha ityabhiprāyaḥ | sā caturnavatisaṃkhyā-kairāmayaiḥ pratipāditā | tadyathā - ‘nava rogā netrasandhau caturviṃśativartmajāḥ | kṛṣṇabhāgagatāḥ pañca śuklabhāge trayodaśa | ṣaṭ kāce ṣaṭ ca timire aṣṭau dṛṣṭigatā matāḥ | liṅganāśāstathā sapta catvāraścādhimanthajāḥ | abhiṣyandāśca catvārastathā'ṣṭau sarvajāḥ smṛtāḥ’ ityatrācāryeṇa saṃgṛhītāḥ | suśrute tu sthānaviśeṣādeva ṣaṭsaptatiḥ kathitāḥ | yataḥ - ‘nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikastu catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ || sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | dvau ca bāhyāśrayāvantau tvanimittanimittajau || ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ saṃgraheṇa prakīrtitāḥ’ iti | doṣabhedenā'pi ṣaṭsaptatireva | yadāha suśrutaḥ - ‘taistribhistriṃśaduktāste kaphenābhyadhikāstrayaḥ | raktajāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ || bāhyau punardvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ’ iti | atra śārṅgadharācāryeṇa yaccaturnavatisaṃkhyāgrahaṇaṃ kṛtaṃ tannetrarogāntarnetraroganidānatayā pratipāditatvāt | yathā sarvanetrāmayānāṃ hetubhūto'bhiṣyanda iti | taduktam - ‘vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākaraḥ’ iti | suśrute'pi yathā - ‘prāyeṇa sarve nayanā''mayāste bhavantyabhiṣyandanimittamūlā:’ iti | adhimanthasyāpyabhiṣyandajanyatvam | yaduktam -‘vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām | tāvantyastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanā’ iti | tathaiva dṛṣṭigatarogāṇāmapi timirakācaliṅganāśāśca hetubhūtaparamparayā vyavasthitāḥ | tadyathā - ‘timiraṃ rāgatāṃ yāti rāgaḥ kācatvameti ca | kācāt saṃjāyate nīlī tadāndho jāyate naraḥ’ ityādinā | tenā'tra nidānabhūtānāṃ rogāṇāmapi saṃgrahaḥ kṛta ityadoṣaḥ | eteṣāṃ lakṣaṇāni vakṣyamāṇeṣu netragadeṣu darśayiṣyāmaḥ || atha caturnavatinetrarogāṇāṃ vivaraṇamāha - teṣu vartmagadā ityādi | teṣu pūrvoktacaturnavatisaṃkhyāgadeṣu vartmagadāḥ pakṣmamūlagatarogāḥ | te caturviṃśatibhedāḥ kṛcchronmīlaprabhṛtayaḥ | tadyathā kṛcchronmīla iti | yatra kṛcchreṇa mahatā kaṣṭena unmīlanamuddhāṭanaṃ bhavati | ata eva tantrāntare kuñcanaṃ nāmeti kathayanti | yathā - ‘’vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti malā yadā | tadā draṣṭraṃ na śakroti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ’ iti | pakṣmaṇāṃ śātanaṃ bhavati sa pakṣmaghāta iti kathitaḥ | tenānyatra pakṣmaśātaḥ prasiddhaḥ | yaduktam - ‘vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śātayet | kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet’ iti | kaphotkliṣṭa iti | kaphasyotkliṣṭatvena praklinnavartmatvaṃ janyate tena praklinnavartmeti nāmnā prasiddhaḥ | tadyathā - ‘arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi | praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantarā’ iti | etena cakṣuṣyeṇa pillākhyaṃ paṭhitam | yathā - ‘bhṛśaṃ praklidyate vartma kaṇḍūmanmandavedanam | vidyāt praklinnavartmeti tat pillaṃ sannipātajam’ iti | lohita iti | lohitākārāṅkuratvena yathārśastathāyamapi | ata- evānyatra śuṣkārśaḥ kathitam | tadyathā - ‘dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo hyantarodbhavaḥ | vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ’ iti | nimeṣa iti nimeṣasaṃjñayā prasiddhaḥ | yataḥ - ‘nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayaḥ | cālayatyakṣivartmāni nimeṣa iti taṃ viduḥ’ iti | ayamapi videhe asādhyaḥ kathitaḥ | yaduktam -‘nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ praviśya vyavatiṣṭhate | atyarthaṃ cālayedvartmanimeṣaḥ sa na siddhyati ||’ raktotkliṣṭa iti raktenotkliṣṭatvādraktārśo'nyatra pratipāditam | yathā - ‘yaḥ sthito vartmamadhye tu lohito mṛduraṅkaraḥ | tadraktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ bhinnaṃ pravardhate’ iti | etadasādhyatvena videhe'pi darśitam | yathā - ‘vāyuḥ śoṇitamādāya sirāṇāṃ pramukhasthitaḥ | janayatyaṅkuraṃ tāmraṃ vartmani cchinnarohaṇam | tacchoṇitārśo'sādhyaṃ syādraktasrāvyatha nīrujam’ iti | kukūṇako'nyatra bālaroge paṭhitaḥ | bālānāmatīva sambhavatvāt | akṣigatabhāgenātra gaṇito na doṣaḥ | tadyathā - ‘kukūṇakaḥ kṣīradoṣācchiśūnāmakṣivartmani | jāyate tena tannetraṃ kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ | śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikū- ṭanāsāvagharṣaṇam | śakto nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na vartmonmīlane kṣamaḥ’ iti | pakṣmārśa iti | yatra karkaṭībījasadṛśāḥ piḍakā vartmano'bhyantarbahiḥ sravanti tat pakṣmārśaḥ kathitam | tathāhi - ‘ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ | ślakṣṇā: kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate’ iti | sannipātajamidam | tathāca videhaḥ - ‘nīrujā kaṭhinā vartma pakṣmāntarbāhyato'pi vā | piḍakā sannipātena tadaśovartma kīrtyate’ iti pakṣmarodha iti | pakṣmarodho vartmabandhaḥ kathitaḥ | yatra śothayogānna yathāvannayanaṃ pidadhāti vartma eṣa sannipātajaḥ | tathāhi - ‘kaṇḍūmatālpatodena vartmaśothena yo naraḥ | na sa sat chādayedakṣi bhavedbandhaḥ sa vartmani’ iti | pittotkliṣṭa iti | utkliṣṭaṃ pittaṃ yatra sa pakṣmaprakopa iti nāmnā prasiddhaḥ | yaduktam - ‘pracālitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi | ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ janayanti ca || asite ca site bhāge mūlakośāt patanti hi | pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ’ iti | ayamapi sannipātajo yāpya eva | pothakīti | yatra sarṣapasadṛśāḥ piḍakā bhavanti sa pothakīśabdavācyaḥ | yathā - ‘srāviṇyaḥ kaṇḍarā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | piḍakāśca rujāvantyaḥ pothakya iti tāḥ smṛtāḥ’ iti | śliṣṭavartmeti | vartmanaḥ śliṣṭatvena | aklinnavartma iti nāmāntaraṃ pakṣmaṇāmasaṃlagnatvāt | tathāhi — ‘yasya dhautānyadhautāni saṃnahyante punaḥ punaḥ | vartmānyapariklinnāni vidyādaklinnavartma tat’ iti | eke śliṣṭasthāne kliṣṭavartmeti paṭhanti | tatra kliṣṭatvaṃ vedanālpayogādavagantavyam | yataḥ - ‘mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartmeti tadviduḥ’ iti | bahala iti | yatra tvagvarṇasadṛśyaḥ piḍakā bhavanti tadbahalavarmeti saṃjñayā kathitam | tathāhi - ‘vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādbahalavartma tat’ iti | pakṣmotsaṅga iti | vartmana evābhyantare upari sotsedhā piḍakā jāyate | tenotsaṅgapiḍakānyatra kathitā | yathā - ‘abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmanaśca yā | sotsaṅgotsaṅgapiḍakā raktajā sthūlakaṇḍarā’ iti | iyamapi videhagadādharābhyāṃ vartmani eva jātā darśitā | yadāhatuḥ - ‘vartmotsaṅge'dhare jantoḥ saṃnipātāt prajāyate | abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ | utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavedanā | prabhinnā saṃsravet srāvaṃ kukkuṭāṇḍarasopamam’ iti | arbudamiti | vartmārbudaṃ tacca granthirūpeṇa sthitam | tadyathā - ‘vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam | ācakṣate'rbudamiti saraktamavilambitam’ iti | kumbhiketi kumbhāṇḍulatā tadbījatulyā kumbhikā vācyā | anye kumbhīkā kacchadeśodbhavā dāḍimākāraphalā | tadvījatulyapiḍakā bhidyamānā satī svayameva pūrṇodarā bhavati | yaduktam -‘vartmānte piḍakā dhmātā bhidyante ca sravanti ca | kumbhīkābījasadṛśāḥ kumbhīkā: saṃnipātajāḥ’ iti | sikatāvartmeti | sikatā śarkarā tatsadṛśābhiḥ piḍakābhiścitaṃ yadvartma bhavati tat sikatāvartmeti kathitam | tadyathā - ‘piḍakābhiḥ susūkṣmābhirghanābhirabhisaṃvṛtā | piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā iti | alagana iti | yatra vartmamūle kolapramāṇo granthiḥ sa alagana iti rogaviśeṣaḥ kathitaḥ | tathāca - ‘apākī kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ | sakaṇḍūpicchilaḥ kolapramāṇo'lagano'stu saḥ’ iti | añjananāmiketi | vartmajā komalā yā piḍakā sā'ñjananāmiketi prasiddhā | yaduktam - ‘dāhatodavatī tāmrā piḍakā yā tu vartmajā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sāṃ'ñjananāmikā’ iti | kardama iti | prāguktakliṣṭalakṣaṇameva yadā pittaṃ militaṃ punaḥ śoṇitaṃ viklinnatvamāpannaṃ bhavati sa vartmakardama iti kathitaḥ | tathāhi - ‘kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā | tataḥ klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ iti | śyāvavartmeti | śyāvatvamatra vātādhikatvena boddhavyam | ata eva vedanānvitamityuktam | tathāhi - ‘vartma tadvāhyato'ntaśca śyāvaṃ śūnaṃ savedanam | tadāhuḥ śyāvavartmeti netrarogaviśāradāḥ’ iti | agnidagdhamiva śyāvatvamityeke | tathāca nimiḥ - ‘duṣṭaśleṣmānilātpittaṃ vartmanoścīyate yadā | agnidagdhanibhaṃ śyāvaṃ śyāvavartmeti tadviduḥ’ iti | visavartmeti | bisaṃ mṛgālaṃ tacchidrākārachidrānvitaḥ śotho vartmamūle bhavati tadvisavartmeti nāma kathitam | taduktam - ‘trayo doṣā bahiḥ śothaṃ kuryuśchidrāṇi vartmano: | prasravantyantarudakaṃ visavadvisavartma tat’ iti | alajīti | yadyapyalajī vakṣyamāṇasandhigatarogeṣu darśitā tathāpyatra prasaṃgāt prasiddhiṃgatatvāt pakṣmasandhāvapi bhavatītyadoṣaḥ| yaduktam - ‘vartulākārapiḍakā sūkṣmā tāmrā ca vartmani | sarujā śoṇitotkliṣṭā dāruṇā tvalajī smṛtā’ iti | utkliṣṭavartmeti | utkliṣṭo vātastena vyāptaṃ yadvartma | ata eva tantrāntare vātahatavartma kathitam | yathā - ‘vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya nimīlyate | etadvātahataṃ vartma jānīyādakṣicintakaḥ’ iti | evaṃ vartmarogāścaturviśatiḥ proktāḥ || idānīṃ netrarogeṣveva sandhigatān navabhedān āha - netreti | pūrvokteṣu caturnavatinetrarogeṣu nava rogā ye sandhigatāsteṣāṃ vivaraṇaṃ likhyate | yathā - jalasrāva iti | jalasrāvo'tra pittādboddhavyaḥ | jalābhasrāvadarśanāt | tadyathā - ‘haridrābhaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittasrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt’ iti | yatasa
Kāśīrāma Vaidya. atha netrarogasaṃkhyā - iti caturviṃśativartmajāḥ | atha nava netrasaṃdhijāḥ nava nayanasaṃdhibhavā rogāste jalasrāvādayaḥ | atha trayodaśa sitabhāgagatāḥ | tathā trayodaśa rogā budhaiḥ sitabhāgagatāḥ śuklabhāgagatāḥ proktāḥ | te sirotpātādayaḥ | atha kṛṣṇagatā rogāḥ te pañca ete śuddhaśuklādayaḥ pañca kṛṣṇasamudbhūtāḥ proktāḥ | atha ṣaḍvidhakācamāha - evaṃ vātādibhiḥ ṣaḍvidhaṃ kācaṃ jñeyam | ṣaṭ timirāṇyāha - vātādibhiḥ ṣaḍeva timirāṇi rogā aṣṭāviṃśatiruktāḥ || atha sapta (saṃkhyaḥ) liṅganāśa āha - ‘liṅganāśaḥ saptadhā syātsa tu vātādibhirjñeyaḥ | upasargeṇa kasyacitsambandhena saṃsargajaḥ dvidoṣajanyaḥ | athā'ṣṭadhā dṛṣṭirogānāha - ‘aṣṭadhā dṛṣṭirogāḥ syurbhaveyuste pittavidagdhādayaḥ | atha catvāro'dhimanyāḥ, evaṃ catvāraḥ adhimanthāḥ syuḥ te vātādibhiḥ’ athābhiṣyandāḥ, evaṃ catvāra: abhiṣyandāḥ syu: te raktādibhirjñeyāḥ | atha sarvā'kṣirogā aṣṭau syu: te tu vātaviparyayādayaḥ evaṃ caturnavatirnetrarogā uktāḥ | nanu nidāne ṣaṭsaptatirnetrarogā uktā atra caturnavatīti tatkatham ? ucyate - kasmiṃcittantre adhikāḥ prāptā likhitā ato na doṣaḥ || 153-160 ||
puṃstvadoṣāstu pañcaiva proktāstatrerṣyakaḥ smṛtaḥ || 171 || āsekyaścaiva kumbhīkaḥ sugandhiḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ |
Āḍhamalla. puṃstveti | puṃstvadoṣo napuṃsakaśabdavācyaḥ | sa ca pañcaprakāro bhavati | tatrerṣyakamāha | anyavyavāyaṃ dṛṣṭvā vyavāye pravartate yaḥ sa īrṣyakaḥ | yaduktam - ‘dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ sadā rogaviśāradaiḥ’ iti dṛgyonirapīrṣyakāparaparyāyaḥ | tathāpi tantrāntare paṭhito heturyathā - ‘īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣau īrṣā ratereva vadanti hetum’ iti | āsekya iti | yaḥ svabhāryayā yonyādikaṃ spṛṣṭvā saṃkalpapūrvakaṃ pravartate sa āsekyaḥ| suśrute tu - śukraṃ prāśya dhvajadārḍhyaṃ labhate yaḥ sa āsekyaḥ kathitaḥ | taduktam - ‘pitroratyalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet | sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam’ iti | ata evāsekyanāmāyaṃ ṣaṇḍo mukhayonyaparaparyāyaḥ kathitaḥ | kumbhīka iti | yaḥ puruṣaḥ svakīyapāyau anyapuruṣapārśvādvyavāyaṃ kārayitvā paścāt strīṣu viṣaye pumān pravartate sa kumbhīkaḥ | suśrute - ‘sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate| kumbhīkaḥ sa tu vijñeyo rogorogaviśāradaiḥ’ iti | gudayonirayamaparaparyāyanāmnā kathitaḥ | asyotpattihetuśca tantrāntare varṇitaḥ | yathā - ‘māturvyavāyapratimena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca’ ityādi | gayadāsastu kumbhīkotpattau hetumāha yathā - ‘arajaskāṃ yadā nārīṃ śleṣmalastu vrajedṛtau | anyāsaktā bhavet prītirjāyate kumbhikastadā’ iti | sugandhīti | yo yonyādigandhamāghrāya dhvajabalaṃ labhate sa sugandhīti nāma ṣaṇḍhaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ | sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam’ iti | ayaṃ saugandhiko'pi nāsāyonyaparaparyāyaḥ | ṣaṇḍhasaṃjñita iti | yaḥ pumān stryākṛtiḥ strīceṣṭitaśca strīvadadhobhūtaḥ svameḍhrasyordhvapradeśe aparapuruṣāt vīryacyutiṃ kārayati sa ṣaṇḍhaḥ, utpattiviṣayatvāt | yaduktam - ‘yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate | tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ’ iti | ayaṃ ṣaṇḍhastu aretāḥ kathitaḥ | īrṣyakādayaścatvāraḥ saretasa ityuktatvāt | tathāhi - ‘āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā | saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ || 171 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pañca puṃstvadoṣānāha - puṃstvadoṣāḥ pañcaiva syuste īrṣyakādayaḥ, eṣāṃ lakṣaṇāni śārīre proktāni || 171||
śukradoṣāstathāṣṭau syurvātātpittātkaphena ca || 172|| kuṇapaṃ cāsrapittābhyāṃ pūyābhaṃ śleṣmapittataḥ | kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāṃ granthilaṃ śleṣmavātataḥ|| 173|| malābhaṃ saṃnipātācca śukradoṣā itīritāḥ |
Āḍhamalla. doṣairduṣṭaṃ śukraṃ śukradoṣa ityucyate | tadyuktāḥ puruṣā garbhotpattau na kṣamā iti | prayojanaṃ suśrutavacanāt | yataḥ -‘vātapittaśleṣmakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ prajotpādane na samarthā bhavanti’ iti | tatra śukraṃ yadā aruṇakṛṣṇavarṇaṃ bhavati todabhedanaviśeṣānvitaṃ ca bhavati tadvātaduṣṭam | pittaduṣṭaṃ tu pītanīlādivarṇānvitaṃ oṣacoṣavedanāviśeṣayuktaṃ ca | kaphaduṣṭaṃ ca śvetavarṇaṃ kaṇḍvādivedanānvitaṃ ca | kuṇapaṃ cāsrapittābhyāmiti | kuṇapaḥ śavaḥ, tasyeva gandho yasya śukrasya bhavati | so'pi raktena pittena bhavati | analpaṃ ca bhavati | cakārāt śoṇitavarṇaṃ pittavedanaṃ ca | suśrute tvayaṃ raktaja ityuktaḥ, yataḥ - ‘kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena’ iti | atra rakteneti vyapadeśo ghṛtatailadagdhavat | yato raktasyāpi doṣā eva pradūṣayitāraḥ | tenātra asrapittābhyāmiti grahaṇaṃ na doṣaḥ | pūyābhaṃ śleṣmapittayoreva iti | pittaśleṣmabhyāṃ yaddūṣitaṃ taddhaṭitaṃ pūyasadṛśaṃ śukraṃ bhavati | varṇavedanāścātra militaśleṣmapi- ttayoreva boddhavyā: | kṣīṇaṃ ca vātapittābhyāmiti | kāraṇaiḥ svamānādalpībhūtam | lakṣaṇaṃ ca yathā - ‘daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ bhramaḥ | klaivyaṃ śukravisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam’ iti | granthilaṃ śleṣmavātata iti | granthilasadṛśaṃ granthilaṃ tat śleṣmavātajanitaṃ bhavati | atrāpi dvidoṣavarṇavedanā boddhavyā | malābhaṃ sannipātācceti | malaṃ mūtrapurīṣam, tadābhaṃ tadgandhi ca yat śukraṃ bhavati tat sannipātadūṣitam | suśrute'pi - ‘mūtrapurīṣagandhisannipātena’ iti | iti pūrvoktaprakāreṇa śukradoṣā īritāḥ kathitāḥ || 172 || || 173 ||
Kāśīrāma Vaidya. athā'ṣṭau śukradoṣāḥ - tathā tena prakāreṇa aṣṭau śukradoṣāḥ syuḥ te vātāderbhedato jñeyāḥ, eṣāṃ lakṣaṇāni śārīre nidāne vā proktāni || 172 || 173 ||
atha strīroganāmāni procyante pūrvaśāsrataḥ ||174|| aṣṭāvārtavadoṣāḥ syurvātapittakaphaistridhā | pūyābhaṃ kuṇapaṃ granthi kṣīṇaṃ malasamaṃ tathā || 175 || tathā ca raktapradaraṃ caturvidhamudāhṛtam | vātapittakaphaistredhā caturthaṃ saṃnipātaḥ || 176 ||
Āḍhamalla. strīrogetyādi | strīṣu bhavā rogāḥ strīrogāḥ | teṣāṃ puruṣeṣu na sambhavatvāt | pūrvaśāstrata iti munivacanāt | teṣvādau ārtavadoṣānāha - ‘aṣṭau cārtavadoṣāḥ syu’rityādi | doṣairduṣṭamārtavaṃ ca vīryavadbhavatītiprayojanaścakāraḥ | yaduktaṃ suśrute - ‘ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthai: pṛthagdvandvai: samastaiścopasṛṣṭamabījaṃ bhavati’ iti | eteṣāṃ doṣavarṇavedanādibhirvijñānopāyaṃ kathitāṣṭaśukradoṣe jñātavyam || tathā raktapradaramityādi | tathetyanenārtavameva kāraṇamasṛgdarasyeti bhāvaḥ sūcitaḥ | yaduktam - ‘tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi | asṛgdaraṃ vijānīyādato'nyadraktalakṣaṇam’ iti | sāmānyalakṣaṇamapi yathā – ‘asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ’ iti | ārtavātipravṛttitvenāsṛgdaraḥ,tasmāttasyātisrutasya lakṣaṇāni | yathā -‘tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā madastṛṣā | dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ’ iti | tasya saṃkhyāścatuḥprakārā bhavanti | vātapittakaphairityādi | tatra vātikamāha - ‘rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ vātāt satodaṃ piśitodakābham’ iti | pittajamāha - ‘sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ pittārtiyuktaṃ mṛśavegi pittāt’ iti | kaphajamāha - ‘āmaṃ sapicchāpratimaṃ sapāṇḍu pulākatoyapratimaṃ kaphāttu’ hati | tridoṣajamāha - ‘sakṣaudrasarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ tridoṣāt’ ityādi || 174-176 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha strīrogasaṃkhyā - atha strīroganāmāni procyante, kutaḥ ? pūrvaśāstrataḥ | teṣāṃ vivaraṇaṃ kriyate, aṣṭau ārtavadoṣāste vātādibhirjñeyāḥ, tathā raktapradaraṃ caturvidhaṃ udāhṛtaṃ kathitaṃ tribhirvātādyaiḥ sannipātenaikaśca ||174-176 ||
viṃśatiryonirogāḥ syarvātātpittātkaphādapi | saṃnipātācca raktācca lohitakṣayatastathā ||177|| śuṣkā ca vāminī caiva khaṇḍitāntarmukhī tathā | sūcīmukhī viplutā ca putraghnī ca pariplutā || 178|| upaplutā prākcaraṇā mahāyoniśca karṇinī | svānnandā cāticaraṇā yonirogā itīritāḥ ||179||
Āḍhamalla. yonau bhavā rogā yonirogāḥ kathitāḥ | te duṣṭārtavavīryadoṣādinā janitāḥ | tathāhi - ‘viṃśatirvyāpado yonau nirdiṣṭā rogasaṃgrahe | mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca | jāyante bījadoṣācca daivādvā śṛṇu tāḥ pṛthak’ iti | tatra viśeṣalakṣaṇāttāsvādau vātalāmāha - vātasya pṛthag vidhānaṃ vātavedanāprādurbhāvārthaṃ, yatra tantrāntare udāvṛttāvandhyāviplutāsu vātānubandhitvam | yaduktam - ‘catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ’ iti | evaṃ pittānubandhinyo raktakṣayā vaminī prasraṃsinī putraghnī ceti catasraḥ pittalayā saha pañca paittalyaḥ | yaduktam-‘catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet’ iti | evaṃ śleśmānubandhinyo'tyānandā karṇinī acaraṇā'ticaraṇāścatasraḥ śleṣmalayā saha pañca vijñeyāḥ | yataḥ - ‘catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchryo bhavet’ iti | evaṃ sannipātajāḥ pañca vijñeyāḥ | ṣaṇḍī, aṇḍalī, vivṛtā, sūcivakrā iti | catasraḥ sannipātajayā saha pañca | yataḥ - ‘pañcāsādhyā bhavantīha yonayaḥ sarvadoṣajāḥ’ iti | evaṃ suśrutoktatvācca doṣānubandhitvaṃ darśitam | atra vyastagaṇanāsaṃgrahatvena pṛthaksvarūpamadhunā vidhīyate | tadyathā - vātāditi | vātānvitā vātalā yonirbhavati | tathāhi ‘vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā’ iti | pittāditi | pittānvitā pittalā yoniḥ | yathā-‘atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā’ ityupalakṣaṇaṃ, tena nīlapītasitārtavā bhavantītyavagantavyam | tathāca tantrāntare - ‘vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavet | dāhapākajvaroṣmārtā nīlapītasitānvitā’ iti | kaphānvitā śleṣmalā yoniḥ | taduktam - ‘śveṣmalā picchilā yoni: kaṇḍūgrastātiśītalā’ iti | atiśītaletyupalakṣaṇam, tena savedanādikatvamapi boddhavyam | yaduktaṃ tantrāntare - ‘kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ | sa kuryāt picchilāṃ śītāṃ kaṇḍūgrastāṃ savedanām? iti | sannipātāditi militadoṣatrayadūṣitā yonirbhavati | tathāhi - ‘sarvaliṅgasamutthānā yatra sā sannipātajā’ iti | raktācceti raktadūṣitā | yadyapi raktapittānubandhinī yugapat paṭhitā tathāpyatra raktasyātisravaṇādraktajeti vyapadeśaḥ | tasmādiha raktajā sraṃsinī kathitetyabhiprāyaḥ | tadyathā - ‘prasraṃsinī sraṃsate tu kṣobhitā duṣprajāyinī’ iti | lohitakṣayato lohitakṣayā kathitā | tathāhi - ‘sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā’ iti | śuṣkā ceti | śuṣkā naṣṭārtavā kathitā | śuṣkaṃ vandhyamārtavaṃ yasyā bhavati sā | ata eva tantrāntare vandhyāyoniḥ ‘vandhyā naṣṭārtavā jñeyā’ ityādivacanāt | vāminī ceti | yā rajasā yutaṃ savātaṃ bījamudgiret sā vāminī | yathā - ‘savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā'nvitam’ | khaṇḍiteti | arajaskā bhavati | tathāhi - ‘anārtavā'stanī ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune’ iti | antarmukhīti | bṛhanmehanapuruṣeṇa gṛhītā yā taruṇā khaṇḍinī bhavet (sā atarmukhī) (aṇḍavannisṛtā30 yonirityeke | tatrāṇḍalīśabdavācyā | yataḥ - ‘atikāyagṛhītāyāstaruṇyāstvaṇḍalī bhavet’ iti |) sūcīmukhīti atiśayaṃ sūcīvat saṃkīrṇamukhī - ‘sūcīvakrātisaṃvṛtā’ ityādivacanāt | viplutā ceti | ‘viplutā nityavedanā’ ityādinā vātajanitatodādivedanāyuktetyarthaḥ | putraghnī ceti | tathāhi - ‘sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṃkṣayāt’ iti | yadyapi sarvāpatyavināśinī tathāpyatra putrasya prādhānyāt putraghnīti vyapadeśaḥ | paripluteti saṃjñā | yaduktam - ‘pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharme rujā bhṛśam’ iti | upapluteti | vāyorūrdhvamupaplutatvāt | tantrāntare udāvarteti saṃjñā | yaduktam - ‘sā phenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati’ iti | mahāyoniriti | ativivṛtamukhatvānmahāyoniḥ kathitā| yataḥ - ‘vivṛtātimahāyoniḥ’ ityādi | karṇinīti | māṃsakandarākāro granthi: karṇinī kathitā | yataḥ - karṇinyāṃ karṇiko yonau śleṣmā'sṛgbhyāṃ prajāyate’ iti | atyānandeti | ‘atyānandā na saṃtoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati’ iti | aticaraṇeti | ‘bahuśaścarāticaraṇā tayorbījaṃ na vindati’ iti | tayoracaraṇāticaraṇayoḥ | evaṃ yonidoṣā īritāḥ kathitāḥ || 177-179 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yonirogāḥ - viṃśati syuste vātādergaṇitā jñeyāḥ, evaṃ dvātriṃśat strīrogāḥ ||177-179 ||
caturvidhaṃ yonikandaṃ vātapittakaphaistridhā | caturthaṃ saṃnipātena -
Āḍhamalla. yonisaṃśritatvādviṃśatitamayonibhedādyonikando'pītyekaḥ pṛthak, doṣabhedena nāmasaṃgrahatvāt pṛthagatra paṭhitaḥ | yonau lakucākāraṃ kandamutpadyate tadyonikandamiti | lakucaṃ cātra nāraṅgaphalam | tadyathā - ‘pūyaśoṇitasaṃkāśaṃ lakucākṛtisannibham | utpadyate yadā yonau nāmnā kandaḥ sa yonija:’ iti | asya vātādivikṛtilakṣaṇamāha | vātajaṃ yathā - ‘rukṣaṃ vivarṇaṃ sphuṭitaṃ vātikaṃ tadvinirdiśet’ iti | paittikamāha - ‘dāharāgajvarakaraṃ vidyāt pittātmakaṃ tu tat’ iti | ślaiṣmikamāha - ‘nīlapuṣpapratīkāśaṃ kaṇḍūmantaṃ kaphātmakam’ iti | nīlapuṣpavarṇatā ca kaphaje'pi roga- prabhāvāt | anye cainaṃ pittaliṅgasaṃbaddhamāhuriti | sāṃnipātikaṃ yathā - ‘sarvaliṅgasamāyuktaṃ sannipātātmakaṃ vadet’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. strīrogeṣveva yonikandasaṃkhyāmāha - vātādibhiścaturvidhaṃ yonikandaṃ bhavatīti yojanā ||
tathāṣṭau garbhajā gadāḥ || 180 || upaviṣṭakagarbhaḥ syāttathā nāgodaraḥ smṛtaḥ | makkallo mūḍhagarbhaśca viṣkambho gūḍhagarbhakaḥ || 181 || jarāyudoṣo garbhasya pātaścāṣṭamakaḥ smṛtaḥ |
Āḍhamalla. śukraśoṇitaṃ gārbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ garbha ityucyate | tatsambhavā vikārā garbhajā gadā vācyāḥ | te'ṣṭaprakārā bhavanti | upaviṣṭakagarbhaḥ syādityādi | raktaparisrutinimittopaviṣṭakasaṃjñayā garbhavikṛtiḥ kathitā | taduktaṃ carake - ‘yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati jātasāre garbhe puṣpadarśanaṃ yonisrāvāt tasyā garbho vṛddhiṃ na prāgnoti, kālāntaramupatiṣṭhate, saspandanaśca bhavati tamupaviṣṭakamityācakṣate iti | nāgodara iti | nāgabandha iva sthitiryasya garbhasya bhavatītyeke | suśrute - tannāgodaralakṣaṇaṃ yathā - ‘śukraśoṇitaṃ vāyunābhipannamavakrāntajīvamādhmāyatyudaraṃ tat kadācit yadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtamiti bhāṣante | tameva kadācit pravilīyamānaṃ nāgodaramityāhuḥ’ | makkalla iti | makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ | sa dvividho bhavati| eko garbhāvasthāyāṃ, aparaḥ sūtikāvasthāyām iti | tadyathā - ‘mānasāgantubhirupatāpaiḥ prapīḍito yo garbhaḥ kukṣau vedanāṃ janayati sa garbhamakkalla: | yatra prakupito vāyuḥ sūtayā rudhiramatyantaṃ saṃrudhya hṛcchirobastiśūlaṃ karoti sa prasūtimakkalla iti | tantrāntare yonisaṃvaraṇo'yaṃ rogaviśeṣaḥ kathitaḥ | yaduktam - ‘vātalānyannapānāni grāmyadharmaṃ prajāgaram | atyarthaṃ sevamānāyāṃ garbhiṇyāṃ yonimārgagaḥ || mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim | kurute ruddhamārgatvāt punarantargato'nilaḥ || niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan garbha( nābhi )saṃsthitim || niruddhavacanocchvāso garbhaścāśu vipadyate || rujā saṃruddhahṛdayāṃ nāśayatyāśu garbhiṇīm | yonisaṃvaraṇaṃ vidyādvyādhimetaṃ sudāruṇam’ iti | mūḍhagarbhaśceti | mūḍho vyāsaktagatiḥ pavano mūḍhagarbhaṃ karoti | yonijaṭharādiṣu śūlaṃ karotītyabhiprāyaḥ | tathāhi - ‘mūḍhaḥ karoti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṃ śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam’ ityādi | viguṇānilayogādadṛśyāsaṃkhyeyatvamāhureke, tasmādatra eka eva paṭhitaḥ | tadyathā - ‘bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṃkhyāmatītya bahudhā samupaiti yonim’ ityādi | keṣāṃcinmate tatra vyavahārayogyā aṣṭau prakārāḥ kathitāḥ | tadyathā - ‘dvāraṃ nirudhya śirasā jaṭhareṇa kaścit kaściccharīraparivartitakubjadehaḥ | ekena kaścidaparastu bhujadvayena tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nyaḥ || pārśvāpravṛttagatireti tathaiva kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṃ hyaparā caturdhā’ iti | saṃkīlakādibhedena catuḥprakārān punarāhureke | tadyathā - ‘saṃkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonau | saṅgī ca yo bhavati kīlakavat sa kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraḥ sa hi kāyasaṅgī || gacchedbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyo yonau sthitaḥ saparigha: parigheṇa tulyaḥ’ iti | tantrāntare'pi kīlakādīnāṃ lakṣaṇam | yathā - ‘ūrdhvabāhuśiraḥpādai rundhyādyonimukhaṃ tu yaḥ | pratikīlopamasthityā sa kīla iti saṃjñitaḥ | adhastāt pārśvato vāpi tathaivākuñcito'pi vā | yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ pratikhurastu saḥ || yonidvārātta nurgacchedyaścaikāṅghriśirobhujaḥ | tamāhurbījakaṃ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ || yonimāvṛtya yastiṣṭhet parigho gopuraṃ yathā | tathāntargarbhamāyāntaṃ vidyāt parighasaṃjñitam’ iti | viṣkambha iti | viṣkambha iva viṣkambhaḥ, mārgāvarodhāt tiṣṭhati ityabhiprāyaḥ | sa tu vātābhipannagarbhasya śoṣaṇānmātuḥ kukṣiṃ na pūrayati, mandaṃ spandate ca | ata eva vṛddhakāśyapena śuṣkalakṣaṇaṃ vihitam | yathā - ‘garbhanāḍyāstu vahanādaplavatvādrasasya ca | cireṇāpyāyate garbhastathaivākālayojanāt | akukṣipūraṇo garbho mandaspandana eva ca’ iti | mūḍhagarbha iti | līnagarbhaḥ kathitaḥ | tathāca suśrutaḥ - ‘vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ vīyate garbhaḥ so'tikālamavatiṣṭhamāno vyāpadyate’ iti | jarāyudoṣa iti | vikṛtajarāyuṇā chādanaṃ jarāyudoṣaḥ | jarāyurgarbhasyāveṣṭanarūpaścarmaviśeṣaḥ | ‘jarāyuṇā mukhe cchanne’ ityādidarśanāt | arthādgarbhaśayyāyāṃ sthito yo bālastasyopari veṣṭitolpavikāratvājjarāyudoṣa ityabhiprāyaḥ | garbhaśayyā ca prasaṅgato yathā - ‘śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā ca kīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā || yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ| tatsaṃsthānāṃ tathā rūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ’ iti | pāta iti | garbhasya pāto'ṣṭamo bhedaḥ | sa dvividhaḥ, ekaḥ srāvarūpaḥ, ’aparaḥ pātarūpaḥ | tathāhi - ‘ācaturthāttato māsāt prasavedgarbhavidravaḥ | tataḥ sthi(ta)raśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ’ iti| atighanāvayavatvena viśeṣeṇa dravarūpatayā garbhavidravaḥ kathyate | yaduktaṃ bhoje - ‘ātṛtīyādyato māsāt garbhaḥ sravati śoṇitam | ūrdhvaṃ saṃghātabhūtastu garbhaḥ patati yoṣitām’ iti | viguṇapavane tu saptamādimāseṣvapi pāta iti kecit | yataḥ -‘garbho'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyai: pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena’ iti || 180 || || 181 ||
Kāśīrāma Vaidya. aṣṭau garbharogā bhavanti tānāha - upaviṣṭakādayo'ṣṭau garbharogāḥ || 180 || || 181 ||
pañcaiva stanarogāḥ sturvātātpittātkaphādapi || 182|| saṃnipātātkṣatāccaiva tathā stanyodbhavā gadāḥ | bālarogeṣu kathitāḥ strīdoṣāśca trayaḥsmṛtāḥ|| 183|| adakṣapuruṣotpanna: sapatnīvihitastathā | daivājjātastṛtīyastu tathā ye sūtikāgadāḥ || 184|| jvarādayaścikitsyāste yathādoṣaṃ yathābalam |
Āḍhamalla. pañcaiveti | stanayorbhavā rogāḥ stanarogāḥ, te ca śothādirūpā ityarthaḥ | yaduktam - ‘sakṣīrau vāpyadugdhau vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhire stanarogāya kalpate’ iti | ata eva teṣāṃ vātapittakaphasaṃnipātāgantujānāṃ lakṣaṇāni raktajanyavidradhiṃ vinā bāhyavidradhivajjñātavyāni | tathācoktam -‘pañcānāmapi teṣāṃ hi raktajaṃ vidradhiṃ vinā | lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ iti | tathā stanyodbhavā gadā iti | tathetyanena yathā stanarogā doṣabhedena pañcasaṃkhyakā uktāstathaiva doṣabhedena kṣīrabhedā iti tātparyārthaḥ| stanyaṃ kṣīraṃ, tatsvarūpaṃ ca suśrutenoktam - ‘rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate’ iti | vātādīnāṃ bhedāḥ keṣāṃcidbodhanārthaṃ likhyante yathā - ‘kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutakopataḥ | kaṭvamlalavaṇaṃ pītarājīmatpittasaṃyutam || kaphaduṣṭaṃ ghanaṃ toye nimajjati supicchilam | dviliṅgaṃ dvandvajaṃ vidyāt triliṅgaṃ sāṃnipātikam’ iti || evaṃ doṣadūṣitāt stanyāt gadā rogā utpadyante | yaduktam -‘gurubhirvividhairannairduṣṭairdoṣaiḥ pradūṣitam | kṣīraṃ dhātryāḥ kumārasya nānārogāya kalpate’ iti | ata eva tānrogānkṣīrālasādīn bālarogeṣu darśayiṣyāmaḥ | strīdoṣāśca trayaḥ smṛtā ityādi | strīṇāṃ duḥkhajanakāḥ strīdoṣāḥ, ‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’ ityupadarśanāt | te trayaḥ | adakṣapuruṣotpanna iti| nijāhārādyarjane'pyasamarthaḥ tenotpannaṃ duḥkhamiti bhāvaḥ | sapatnīvihita iti | strīṇāṃ sapatnībhāvo'tīva duḥkhakaro vihitaḥ vipakṣastatvāt | ‘pṛthakśayyā ca nārīṇāmaśastravadha ucyate’ itivacanāt | daivājjāta iti | duḥkhakara iti śeṣaḥ | daivaṃ bhāgadheyaṃ tajjātaḥ sahagamanaprabhṛtika ityabhiprāyaḥ | tathā ye sūtikāgadā ityādi | prasūtiviṣaye bhavā ye rogāste sūtikāgadāḥ kathitāḥ | tadyathā - ‘jvarātisāraśothaśca śūlanāhabalakṣayāḥ | tandrāruciprasekādyāḥ kaphavātāmayodbhavāḥ || kṛcchrasādhyā hi te rogāḥ kṣīṇamāṃsabalāgnitaḥ | te sarve sūtikānāmnā rogāste cāpyupadravāḥ’ iti | ete sūtikārogatvena lakṣaṇāntarā ityarthaḥ, upadravatvāt | sūtikāyāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca suśrutenoktaṃ yathā - ‘aṅgamardo jvaraḥ kāsaḥ31 pipāsā gurugātratā | śothaḥ śūlātisārau ca sūtikārogalakṣaṇam’ iti| evaṃ strīrogāḥ pradarśitāḥ ||182-184||
Kāśīrāma Vaidya. atha stanarogāḥ - stanarogā: pañcadhā syuḥ | te vātāderjāyante | tathā stanyodbhavā dugdhodbhavāḥ, teṣu tatrādau strīdoṣāstrayastānāha - bālarogeṣu trayaḥ strīdoṣāḥ te | anye jvarādayo'pi bālarogāḥ || 182-184 ||
dvāviṃśatirbālarogāsteṣu kṣīrālasāstrayaḥ ||185 || vātātpittātkaphāccaiva dantodbhedaścaturthakaḥ | dantaghāto dantaśabdo'kāladanto'hipūtanam 186 || mukhapāko mukhasrāvo gudapākopaśīrṣakau | pārśvaruṇastālukaṇṭo vicchinnaṃ pārigarbhikaḥ ||187|| daurbalyaṃ gātraśoṣaśca śayyāmūtraṃ kukūṇakaḥ | rodanaṃ cājagallī syāditi dvāviṃśatiḥ smṛtāḥ ||188||
Āḍhamalla. atha bālarogānāha - dvāviṃśatiriti | bālake bhavā rogā bālarogāḥ | āṣoḍaśādbālaḥ | sa trividhaḥ | kṣīrapaḥ, kṣīrānnādaḥ, annāda iti | eteṣu bhavā rogā bālarogaśabdavācyāḥ | yataḥ ṣoḍaśavarṣaparyantaṃ bālagrahacikitsā dṛśyate | teṣviti | dvāviṃśatisaṃkhyeṣu | trayaḥ kṣīrālasā iti doṣadūṣitastanyajanitā rogaviśeṣāḥ | ata eva vātāt pittāt kaphāditi grahaṇam | tadyathā - ‘vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanyaṃ piban vātagadāturaḥ | kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syādbaddhaviṇmūtramārutaḥ’ iti | pittaduṣṭamāha - ‘svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpāṇḍurogavān | tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban’ iti | kaphaduṣṭalakṣaṇamāha - ‘kaphaduṣṭaṃ piban kṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān| nidrānvito jaḍaḥ śūnavakrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ’ iti | evaṃ trayaḥ kṣīrālasāḥ kathitāḥ | dantānāmudbheda utpattiḥ | sa ca sarveṣāṃ rogāṇāṃ kāraṇam | tadyathā - ‘dantodbhedaśca rogāṇāṃ sarveṣāmapi kāraṇam | viśeṣājjaraviḍ- bhedakāsacchardiśirorujām’ iti | anyatrāpyuktam - ‘pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame | dantodbhede ca bālānāṃ nahi kiṃcittu dūṣaṇam’ iti | dantaghāta iti | dantaghāto dantapātaḥ kathitaḥ | sa dvidhā bhavati | ekaḥ samayodbhavaḥ apara āghātajanitaḥ | tāvapi bāladuḥkhakarāviti prayojanam | dantaśabda iti | dantagharṣaṇaṃ viśeṣeṇa svapnāvasthāyāṃ bhavati, kaphajanyadantaharṣanimittatvāt | bālye'tīva kaphāmayā bhavanti | tena bālaroge dantaśabdaḥ kathitaḥ | akāladanta iti | akāladantotthānenāniṣṭhatvādbalānāṃ duḥkhakara ityarthaḥ | ahipūtanamiti | ahipūtanamanyatra kṣudrarogeṣu paṭhitam | atra bālasaṃbhavatvādbālaroge likhitaḥ | tadyathā - ‘śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet | svinne vā snāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā | kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇe ghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam’ iti | bhoje punaridaṃ duṣṭastanyapānādityapi paṭhitam | yaduktam - ‘duṣṭastanyasya pānena malasyākṣālanena ca | kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakābhiḥ samanvitā || saṃbhavettu yathādoṣaṃ dāruṇā hyahipūtanā’ iti | mukhapāka iti | mukhasya pāko mukhapākaḥ | sa tu doṣaviśeṣādbhavati bālake'pyatīva prasiddhatvāt | mukhasrāva iti prasiddhaḥ, lālāstrāva ityarthaḥ | gudapākaṃ iti | so'pi vikṛtadoṣasvabhāvādbhavatīti, bālake'tīva pratītiḥ gurupāka iti prasiddhaḥ | upaśīrṣakamāha | kapālaroge vraṇaviśeṣa upaśīrṣakaśabdavācyaḥ | athavā padmanāmānaṃ visarpamāhureke | yaduktam - ‘visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ | padmavarṇo mahāpadmo rogo doṣatrayodbhavaḥ’ iti | pārśvāruṇo mahāpadmamedaḥ | tatra lohitapadmavarṇaḥ | padmavarṇatā mukhatāluni bahirdeśeṣu iti vadanti kecit | tālukaṇṭa iti | kaṇṭakākāratvena tālukaṇṭakam | tadyathā kaphaḥ kuddhaḥ kurute tālukaṇṭakam | tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate’ iti | vicchinnamiti | vicchinnamanyatra gataṃ tālupātamiti nāmnā pratītam | tathāhi - ‘tālupātāt stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddravam | tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā grīvādurvahatā vami:’ iti | pārigarbhika iti | tathāhi - ‘mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyaḥ pibannapi | kāsāgnisādavamathu tandrākārśyārucibhramaiḥ || yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam | rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam’ || iti | daurbalyamiti durbalatvam| bālakasya satataṃ balahānirityarthaḥ | hataujā ityapare | gātraśoṣa iti | gātrakṣamatā bālasya doṣaprabhāvādbhavati | śayyāmūtraṃ prasiddham | rātrau svaprāvasthāyāṃ śayyāgato bālo'kṣīṇapūrvakaṃ mūtrayati doṣaprabhāvāt | kukūṇaka iti | bālasya netravartmagataḥ kukūṇakākhyo rogaḥ | tadyathā -‘kukūṇakaḥ kṣīradoṣāt śiśūnāmakṣivartmani | jāyate tena tannetraṃ kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ | śiśuḥ kuryāllalāṭā- kṣikūṭanāsāvagharṣaṇam | śakto nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na vartmonmīlanakṣamaḥ’ iti | ayameva kothuyeti32 loke | rodana- miti | rodanaṃ tu sarveṣāṃ śiśuvyādhīnāṃ ca sūcakaṃ bhavati | yataḥ - ‘śiśostīvrāmatīvrāṃ ca rodanāllakṣayevrujam | sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ || tatra vidyādrujaṃ, mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt | koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ || ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi | bastau guhye ca viṇmūtrasaṃgatrāsadigīkṣaṇaiḥ | srotāṃsyahāni saṃdhīṃśca paśyedyattanmuhurmuhuḥ’ iti | tīvrāṃ rujaṃ ca bahurodanāt, atīvrāmalparodanā- llakṣayedbālānāmeva duṣṭastanyapānādineti | ajagallīti | prāyeṇa bālānāmanyeṣāmapi ajagallikā bhavati | tadyathā - ‘snigdhāḥ savarṇāḥ prathitā nīrujā mudrasannibhāḥ | kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ’ iti | iti dvāviṃśatiḥ smṛtā iti | iti kathitaprakāreṇa bālārogā dvāviṃśatiḥ proktāḥ || 185-188 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bālarogāḥ
tathā bālagrahāḥ khyātā dvādaśaiva munīśvaraiḥ | skandagraho viśākhaḥ syātsvagrahaśca pitṛgrahaḥ || 189|| naigameyagrahastadvacchakuni: śītapūtanā | mukhamaṇḍitikā tadvatpūtanā cāndhapūtanā || 190 || revatī caiva saṃkhyātā tathā syācchuṣkarevatī |
Āḍhamalla. tatheti | bālaṃ gṛhṇanti iti bālagrahāḥ | te tu prāyeṇa śaucabhraṃśādinā skandagrahādayo bāleṣvāviśanti | tatparijñānārtha sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca vyācaṣṭe | tatra sāmānyalakṣaṇaṃ yathā - ‘kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāt trasyati roditi | nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva ca | ūrdhvaṃ nirīkṣate dantān khādet kūjati jṛmbhate | bhruvau kṣipati dantauṣṭhaṃ phenaṃ vamati vāsakṛt | kṣābho'tiniśi jāgarti śūnāṅgo bhinnaviṭsvaraḥ | māṃsaśoṇitagandhiśca na cā'śnāti yathā purā | sāmānyagrahajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam’ iti | ete grahāḥ pūjāhetorbālān hiṃsanti | yaduktaṃ carake - ‘dhātrīmātrorātmanaścāparādhācchaucabhraṣṭān maṅgalācārahīnān | kṛtsnān srastān durjanāṃstāḍitāṃśca pūjāhetorhiṃsyurete kumārān’ iti | viśeṣalakṣaṇaṃ yathā pratipāditamatraiva | tadvivaraṇamāha - skandagraha iti | skandagraheṇa gṛhīto bālo yathā bhavati tallakṣaṇamāha - ‘ekanetrasya gātrasya srāvaḥ spandanakampanam | ūrdhvadṛṣṭyā nirīkṣeta vakrāsyo raktagandhikaḥ | dantān svādati visraṃstaḥ stanyaṃ naivābhinandati | skandagrahagṛhītānāṃ bālānāṃ cālparodanam’ iti viśākha iti | svagraha iti | svagrahastu skandāpasmāra ityeke tadyathā - ‘naṣṭasaṃjño vamet phenaṃ saṃjñāvānatirodati | pūyaśoṇitagandhitvaṃ skandāpasmāralakṣaṇam’ iti pitṛgrahaḥ | naigameyagraha iti | tadyathā - ‘chardi- spandanakaṇṭhāsyaśoṣamūrcchābhigandhitā | ūrdhvaṃ paśyeddaśeddantānnaigameyaṃ grahaṃ vadet’ iti | śakunīti | śakunī nāma- grahagṛhīto bālopīdṛśo bhavati | yathā ‘srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ sāsrāvavraṇapīḍitaḥ samantāt | sphoṭaiścapracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā’ iti | vihaṅgagandhirityatra visragandhirityapare | hiraṇyākṣepyuktaṃ - ‘sasrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphoṭairbhayānvitaḥ | srastāṅgo visragandhaḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ’ iti | śītapūtaneti | vepate kāsate kṣīṇo netrarogo vigandhatā | chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ’ iti | mukhamaṇḍitiketi | ‘prasannavarṇavadanaḥ śirābhirabhisaṃvṛtaḥ | mūtragandhistu bahvāśī mukhamaṇḍitikāgrahī’ iti | pūtaneti | ‘atīsāro jvarastṛṣṇā tiryakprekṣaṇarodanam | naṣṭanidrastathodvigno grastaḥ pūtanayā śiśuḥ’ iti | andhapūtaneti | ‘chardiḥ kāso jvarastṛṣṇā vasāgandho'tirodanam | stanyadveṣo'tisāraśca andhapūtanayā śiśoḥ’ iti | revatīti | vraṇaiḥ sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛk | bhinnavarcā jvarī dāhī revatīgrahalakṣaṇam’ iti | śuṣkarevatīti ||189||190 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bālagrahasaṃkhyāmāha
tathā caraṇabhedāstu vātaraktādikāśca ye || 191 || dvicatvāriṃśaduktāste rogeṣveva munīśvaraiḥ | dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuḥ sannipātādikāśca ye || 192|| te'pi rogeṣu gaṇitāḥ pṛthakproktā na te kvacit |
Āḍhamalla. tatheti | caraṇabhedāḥ pādarogāḥ kathitāḥ | te vātaraktapramukhā rogeṣveva boddhavyāḥ | vātaraktādikā ityatrādigrahaṇena pādasuptipādastambhapādaharṣapādasphuṭanaprabhṛtayaḥ | rogeṣviti ślīpadādiṣu || 191 || dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syuriti | doṣā vātādayaḥ | teṣāṃ bhedā utkarṣādivikalpanādvātenetyucyante | tatra vātādīnāṃ doṣāṇāṃ kṣīṇabhedāḥ pañcaviṃśatiḥ, tāvanta eva vṛddhānāṃ doṣāṇāṃ bhedāḥ, ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ kṛtvā ṣaḍbhedāḥ, evaṃ kṣīṇavṛddhānāṃ darśitāḥ | ekavṛddhidvandvakṣayeṇa trayo bhedāḥ, dvivṛddhyekakṣayeṇa trayo bhedāḥ, evaṃ dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ kathitāḥ | kecittu doṣāṇāṃ sāmyaṃ bheda ityanena triṣaṣṭirdoṣabhedā bhavanti iti vadanti | tacca sannipātabhedena jñātavyam | taduktam - ‘dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ ca hīnamadhyādhikāśca ṣaṭ | samaścaiko vikārāṇāṃ saṃnipātāt trayodaśa’ iti | tantrāntare'pi yathā - ‘dviṣaṣṭidhā vadantyete bhūyiṣṭhamiti niścayaḥ | tata eva pṛthag doṣā dviśo nava samādhikaiḥ|| trayodaśādhikaikadvisamamadhyolbaṇaistriśaḥ | pañcāśadevaṃ tu saha bhavanti kṣayamāgataiḥ || kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavṛddhaistathā'paraiḥ | dvādaśaivaṃ samākhyātāstrayo doṣā dviṣaṣṭidhā’ || te'pīti | te dviṣaṣṭirdoṣabhedā rogeṣu gaṇitāḥ, ataḥ kvacit kutrāpi te na pṛthak proktāḥ | nahyeteṣāṃ dviṣaṣṭibhedānāṃ sarvarogāntargatatvāt pṛthagupādānamiti bhāvaḥ || 192 ||
Kāśīrāma Vaidya. pādarogānāha
hīnamithyātiyogena bhedaiḥ pañcadaśoditāḥ || 193 || pañcakarmabhavā rogā rogeṣveva prakīrtitāḥ | snehasvedau tathā dhūmo gaṇḍūṣo'ñjanatarpaṇe || 194 || pīḍā aṣṭādaśaitajjāstāśca rogeṣu lakṣitāḥ |
Āḍhamalla. hīneti | pañcakarmabhavā rogā iti | vamanavirecananirūhānuvāsananasyānīti pañcakarmāṇi | tajjātā rogā rogeṣveva jñātavyāḥ | rogatā ca teṣāṃ hīnamithyātiyogatvādbhavati | etena kimuktam - yadā vamanādikaṃ hīnamithyātiyogena kṛtaṃ tadā rogatvaṃ syāt | taduktam - ‘hīnamithyātiyogena yadā bhavati dehinām | pañcakarma tadā nūnaṃ rogotpattyai ca kevalam’ iti | ata eva pratyekaṃ tribhedena pañcadaśabhedāḥ pūryante || sneha iti | snehādīnāmapi aṣṭādaśa pīḍābhedāḥ kathitāḥ | atrāpi hīnamithyātiyogeti saṃbandhaḥ | tenātrāṣṭādaśabhedāḥ pūryante | pīḍā'tradoṣarūpā | sneho'trasnehapānam | svedaḥ prasiddhaḥ | dhūmo dhūmapānam | gaṇḍūṣaḥ kavalaparyāyaḥ | añjanaṃ netrāñjanam| tarpaṇaṃ dhātutṛptijanakaṃ netrāntastarpaṇaṃ vā | ete tu yadā hīnamithyātiyogadvāreṇa prayuktāstadā rogāya bhavantītyarthaḥ ||193||194||
Kāśīrāma Vaidya. pañcakarmajarogasaṃkhyām āha - aṣṭādaśavidhā etajjāḥ pīḍāstā api rogeṣu bhavanti | tā āha - aṣṭādaśavidhā etajāḥ pañcakarmādijāstā api rogeṣu jñeyāḥ | teṣāṃ lakṣaṇaṃ tu snehādivyāpatsu jñeyam || 193 || 194 ||
śītopadrava ekaḥ syādekaścoṣṇodbhavo mataḥ|| 195|| śalyopadrava ekaśca kṣārāccaikaḥ smṛtastathā |
Āḍhamalla. śītopadrava iti | atiśītena janitaḥ upadravaḥ | atiśītaḥ kālaḥ, atiśīto deśaḥ, atiśītā kriyā ceti | eka uṣṇopatāpa iti | atyuṣṇena janita upatāpa upadrava ityarthaḥ | atrāpi uṣṇakālaḥ, uṣṇo deśaḥ, uṣṇā kriyā ceti | ekaḥ śalyopadrava iti | sarvaśarīrabādhakaṃ śalyam | tacca dvividham - śārīramāgantukaṃ ceti | taduktam -‘śārīrāgantukaṃ caiva dvividhaṃ śalyamucyate’ iti | tatra śārīraṃ romanakhādidhātavo'nnaṃ malā doṣāśca duṣṭāḥ | āgantukamapi śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā duḥkhamutpādayanti tadāgantukaṃ, tacca lohaveṇutṛṇaśṛṅgāsthigrāvādikam | ekaḥ kṣāropadrava iti | upadravatā tathetivacanāt | etena kimuktam - sa kṣāro yadā ajñaiḥ prayuktastadā rogāya bhavatīti tātparyārthaḥ | taduktam - ‘viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ | sa dhīmatā samyaganuprayukto rogān nihanyādacireṇa ghorān’ iti || 195 ||
Kāśīrāma Vaidya. śītādayaścatvāra upadravasaṃjñā rogāḥ
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṛtrimaṃ ca tridhā viṣam ||196|| teṣāṃ ca kālakūṭādyairnavadhā sthāvaraṃ viṣam | jaṅgamaṃ bahudhā proktaṃ tatra lūtā bhujaṅgamā: ||197|| vṛścikā mūṣikāḥ kīṭāḥ pratyekaṃ te caturvidhāḥ | 1 - vāgbhaṭasaṃhitāyāṃ tu - ‘saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ | ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam ||’ ityanantatvaṃ kathitam | vṛddhikṣayasamarūpā doṣāṇāṃ tridhā gatiḥ | daṃṣṭrāviṣaṃ nakhaviṣaṃ vālaśṛṅgāsthibhistathā || 198 || mūtrātpurīṣācchukrācca dṛṣṭerniśvāsatastathā | lālāyāḥ sparśatastadvattathā śaṅkāviṣaṃ matam || 199 || kṛtrimaṃ dvividhaṃ proktaṃ garadūṣīvibhedataḥ | saptadhātuviṣaṃ jñeyaṃ tathā saptopadhātujam || 200 || tathaivopaviṣebhyaśca jātaṃ saptavidhaṃ matam | duṣṭanīraviṣaṃ caikaṃ tathaikaṃ digdhajaṃ viṣam || 201 || kapikacchūbhavā kaṇḍūrduṣṭanīrabhavā tathā | tathā sūraṇakaṇḍūśca śotho bhallātajastathā || 202||
Āḍhamalla. viṣabhedānāha – sthāvarajaṅgamakṛtrimaviṣabhedena trividhopadravā iti piṇḍārthaḥ | tatra sthāvaraviṣaṃ yannavadhā kālakūṭaprabhṛtibhiḥ svīkṛtaṃ tadvijñānamāha | yaduktam - ‘kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgikaśca pradīpanaḥ | hālāhalo brahmaputro hāridraḥ śaktukastathā || saurāṣṭrika iti proktā viṣabhedā amī nava’ iti | navadhetyatrātiprasiddhatvāt saṃgrahaḥ | keṣāṃcinmate'ṣṭādaśabhedā bhavanti | teṣu daśa jātayastyājyā aṣṭau grāhyā iti | tathāhi - ‘śaktukaṃ mustakaṃ śṛṅgī vālukaṃ sarṣapāhvayam | vatsanābhaṃ kāryamanyaṃ śvetaśṛṅgī tathāṣṭamam | ityaṣṭau yojayedyoge kālakūṭādi varjayet iti | tadyathā - ‘kālakūṭaṃ meṣaśṛṅgī hālāhalaṃ ca darduram | karkaṭaṃ gahvaraṃ granthi hāridraṃ raktaśṛṅgikam’ | keśaraṃ daśamaṃ ceti varjanīyaṃ bhiṣagvaraiḥ’ iti | varjanīyatvameṣāmatyantaduṣṭikaratvāt | niṣiddhe'pi śārṅgadhareṇātra saṃgṛhītaṃ prasiddhatvāt | jaṅgamaṃ bahudhā proktamityādi | jaṅgamaṃ sarpādisaṃbhavaṃ bhavediti sambandhaḥ | tatra lūtā ‘makaḍī’ śabdavācyaḥ kīṭaviśeṣo vā | bhujaṅgamāḥ sarpāste cānekavidhāḥ | vṛścikamūṣikau prasiddhau | kīṭā api nānāvidhā nānākṛtayaśca | teṣāṃ svarūpaṃ na likhitamatra vistarabhayāt | pratyekaṃ te caturvidhā iti te lūtādayaḥ, caturvidhā iti jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ pratyekam, yataḥ caturtho nipatitānām ūṣmāṇaṃ vinā kasyacit siddhirnāsti iti nyāyena sarve bhuvaḥ śarīrasya ca svedājjātāḥ | anye'pi yathā pakṣiṣu balākādayo jarāyujā33 aṇḍajāśca sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujāḥ saṃsvedajeṣvapi kāścit pipīlikā aṇḍajā udbhijāśca ityanena yonisaṃ- karotpattitvāccaturvidhatvam | yadvā vātapittakaphasannipātātmānaste sadṛśaviṣāścaturvidhā bhavantītyeke | tadapi na sarvamataṃ kiṃtu sarvajātaya eva bhavantītyanye | taduktam - ‘vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalarājilāḥ’ ityādi | suśrute tu dvidoṣakopameva caturtham | tathāhi - ‘kopayantyanilaṃ sarpāḥ phaṇinaḥ sarva eva tu | pittaṃ maṇḍalinaścāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ | apatyaṃ samavarṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam’ iti | daṃṣṭrāviṣamityādi | eteṣāṃ madhye keciddaṃṣṭrāntaragataviṣopadravāḥ, kecinnakhaviṣāḥ, kecidbālaśṛṅgāsthiviṣā ityādayo jñātavyāḥ | tathāhi -‘bhaumasarpāṇāṃ daṃṣṭrāviṣam, mārjāramakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ | viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ | picciṭakauṇḍikādanye mūtrapurīṣaviṣāḥ mūṣikādayaḥ śukraviṣāḥ | divyāḥ sarpāḥ dṛṣṭiniśvāsaviṣāḥ | vṛścikavaraṭyucciṭādayo lālāviṣāḥ | lūtā34 lālāsparśa viṇmūtraśukramukhasaṃdaṃśaviṣā iti | tathā śaṅkāviṣaṃ matamiti | tathaivoktaprakāreṇaiva śaṅkāviṣamapi upadravakaraṃ bhavati | kṛtrimaṃ dvividhaṃ proktamityādi | kṛtrimaṃ viṣaṃ garadūṣibhedāt dviprakāraṃ kathitam | tantrāntare yathā - garaṃ garalī tacca ‘dināi’ śabdavācyam | yataḥ ‘saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedarajonānāṅgajān malān | śatruprayuktāṃśca garān prayacchantyannamiśritān’ ityādi | dūṣīviṣamapi deśakālādidūṣaṇāt kathitam | tadyathā - ‘dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmātsaṃdūṣayeddhātūṃstasmāt dūṣīviṣaṃ smṛtam’ iti | eke dvividhamityasya sthāne vividhamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca vividhaṃ nānāprakāram, eke dvividhaṃ kṛtrimamanyathā vyākhyānayanti | tadyathā - ‘ekaṃ saviṣāviṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ, aparaṃ nirviṣakṛtaṃ garasaṃjñam | yadāha kāśyapaḥ - ‘saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate | garaḥ syādaviṣastatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam’ iti | ata eva carakaḥ rasāyane - ‘daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe’ iti | dhātavo'tra suvarṇarajatādayaḥ | te yadā aśuddhā bhakṣitāstadā viṣatulyā iti tātparyārthaḥ | yathā viṣādajanakatvādviṣaṃ tathā saptopadhātujaṃ viṣamiti śeṣaḥ | upadhātavo haritālādyāḥ | tathaivopaviṣebhya iti saptavidhaṃ viṣajātaṃ upaviṣamatrārkasehuṇḍaprabhṛtikam | yaduktam - ‘arkasehuṇḍadhatūralāṅgalīkaravīrakaḥ | guñjāhiphena ityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ’ iti | duṣṭanīrāṇi vyāpannapānīyāni tañjanitaṃ viṣaṃ viṣādajanakatvāt | tattu bāhyābhyantaraṃ bhavati | bāhyaṃ snānādinā ābhyantaraṃ tu pānādeva | tadyathā - ‘na pibet paṅkaśaivāla- tṛṇaparṇāvilāvṛtam | sūryandupavanādṛṣṭamabhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru | phenilaṃ jantusaṃkīrṇaṃ dantāgrāhyatiśaityataḥ | anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat | lūtāditantuviṇmūtraviṣamaṃ śleṣmadūṣitam’ iti | tathaikaṃ digdhajaṃ viṣamiti | viṣaliptaṃ śastrādikaṃ digdhaṃ kathitaṃ, tajjanitaṃ viṣam | tena viṣaliptaśastrahato janturdigdhāhataḥ kathitaḥ | kapikacchubhavā kaṇḍūriti | kapikacchū vānarī tasyāḥ phalam tajjanitā kaṇḍūḥ kharjūḥ, iyamapi kaṇḍūrdravyasaṃsargajālpadoṣā na tu kuṣṭhoktā | duṣṭanīrabhavā tatheti | duṣṭanīrāṇi pūrvākhyātāni tajjanitā kaṇḍūrapi duḥkhakarā bhavatītyabhiprāyaḥ | tathā sūraṇakaṇḍūśceti | sūraṇaḥ kandaviśeṣaḥ prasiddha eva tenāpi saṃjātā kaṇḍūriti | tathā bhallātajaḥ śotha iti | bhallāto bhallātakaphalāni tatsparśāt śotho duḥkhakaro bhavati | sa ca doṣaśothādbhinna eva || 196-202 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha viṣarogasaṃkhyāmāha -- sarvaṃ viṣaṃ sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ, kṛtrimamiti trividhaṃ bhavati | teṣāṃ trayāṇāṃ madhye navadhā sthāvaraṃ viṣaṃ, tattu kālakūṭādibhedairjñeyam | jaṅgamaṃ tu bahudhā bhavati nidāne tu ṣoḍaśavidham | jaṅgamaṃ tattu latābhujaṅgamādikam | te'pi caturvidhā bhavanti daṃṣṭrāviṃṣādibhedāt | kṛtrimaṃ tu garadūṣībhedataḥ dvividham | atha saptadhātvādibhedena viṣabhedānāha - saptadhātuviṣaṃ svarṇādisaptadhātavaḥ evaṃ saptopadhātujaṃ hīratālādijātam | tathā upaviṣebhyaḥ ahiphenādibhyo jātaṃ saptavidhaṃ bhavati ekaṃ duṣṭanīrajātam | digdhajaṃ viṣadagdhakāṇḍajanyam | atha kapikacchvādibhedena viṣabhedamāha - ekā kapikacchūbhavā tatra kaṇḍūrjāyate, ekā duṣṭanīrabhavā sāpi tadviṣajanyā, ekā sūraṇajanyā kaṇḍūḥ | tathā bhallātajaḥ śothaḥ eteṣāmapi viṣacikitsāsti tadarthaṃ viṣādhikāre gaṇitāḥ || 196-202 ||
madaścaturvidhaścānyaḥ pūgabhaṅgākṣakodravaiḥ | caturvidho'nyo dravyāṇāṃ phalatvaṅmūlapatrajaḥ ||203||
Āḍhamalla. anyo madaścatuḥprakāro jñeyaḥ | sa ca pūgabhaṅgākṣakodravaiḥ kṛtvetyarthaḥ | ayamapi āsavāriṣṭādbhinna eva| pūgo'lpamadakaraḥ, bhaṅgā prasiddhā | akṣaṃ vibhītakaphalamajjā madakaratvāt | taduktam - ‘tanmajjā madakārakaḥ’ ityādivacanāt | kodravāṇi madakarāṇi grāhyāṇi | anyo'pi mado dravyāṇāṃ phalatvagmūlapatrajaḥ sāmānyo vi- hitaḥ, phalaṃ khākhasaphalaniryāsaḥ tatphalaṃ jātīphalādi madajanakaṃ gṛhyate| tvaṅmada ityādi | ākallakerimedādi- kānām, irimedo viṭkhadiraḥ | sa eva phalamado'pi gaṇitaḥ | ākallako'pi vakṣyamāṇamūlamadasaṃgṛhītaḥ | mūlamada iti kṣudrabadaryādīnāṃ mūlaṃ madakaratvāt | patramada iti jātipatrikābhaṅgāprabhṛtīnāmiti || 203 ||
Kāśīrāma Vaidya. madaśca viṣatulyo bhavati, so'pi caturvidhastamapyāha - pūgīphalaṃ, bhaṅgā prasiddhā, akṣaṃ vibhītakaṃ, kodravaḥ mādakaḥ, eṣāṃ madaviṣatulyā rogāstu anekadhā bhavanti nānāviṣajanyāstadartham || 203 ||
iti prasiddhā gaṇitā ye kilopadravā bhuvi | asaṃkhyāścāpare dhātumūlajīvādisaṃbhavāḥ || 204 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāṃ nidānarogagaṇanādhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. itiśabdaḥ parisamāptau | kila niścayena ye upadravā rogarūpā bhuvi pṛthivyāṃ prasiddhāḥ santi te'tra gaṇitāḥ śārṅgadhareṇeti śeṣaḥ | apare ye'prasiddhāḥ asaṃkhyāśca santi te'pyanumānato jñātavyā ityarthaḥ | te ke ? dhātumūlajīvādisambhavā iti | dhātavaḥ pārthivāste suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāhīratālamṛtkapālādayaḥ | mūlaśabdena sthirā gṛhyante | te'pi caturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti | nanu loke dvaividhyatvena pārthivā api sthāvaraśabdena vācyā:, tatkathamatra pṛthagupādānam ? ucyate - yeṣu vyavahārayogitvaṃ phalamūlādyavayaveṣu rasapradhānatayā, tatraiva caturvidhe vanaspatigaṇe sthāvaraśabdo vartate na tu pārthiveṣvapi, teṣāmāhāreṣu prāyeṇānupayogāt| jīvādisaṃbhavā iti jīvaśabdena jaṅgamā gṛhyante | te'pi caturvidhā bhavanti | te jarāyujāṇḍajasvedajodbhijā ityarthaḥ | ādigrahaṇāt pravātanipātātapachāyājyosnātamaḥśītoṣṇavarṣāprabhṛtayaḥ | ete tvayathāvidhisevanāt du:khakarā ityabhiprāyaḥ||204|| vividhamuninibandhā ye mahatsu prasiddhāḥ sumatiduravabodhāste mayā naiva dṛṣṭāḥ | tadapi gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ bhāvasiṃhātmajena || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ pūrvakhaṇḍe rogagaṇanā'dhyāyaḥ saptamaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. vinayaślokamāha - iti prasiddhā iti | ye prasiddhopadravā bhuvi santi te mayā gaṇitāḥ, apare asaṃkhyā dhātumūlajīvādisambhavāste'pi jñeyāḥ vistarataḥ vistaratvānmayā noktāḥ | upadravā dehasyopadravakartāraḥ || 204 || iti śrīkāśīrāmabhāradvājasārasvatavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ rogagaṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || iti śārṅgadharasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍa: samāpta: ||

Editor's notes

  1. 1 ‘ka’ pustake nāsti | ↩
  2. 2 ‘santataṃ satato'nyedyustṛtīyakacaturdhakau’ iti ‘ka.’ pā. | ↩
  3. 3 nāsti ‘ka’ pustake | ↩
  4. 4 ‘ntava’ ‘ka.’ pā.| ↩
  5. 5 ‘kledā’ ‘ka’ pā. | ↩
  6. 6 mādhava ityarthaḥ | ↩
  7. 7 vātajvaralakṣaṇaṃ yathā – ‘vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca || 8 || śirohṛdgātrarugvakravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlā'dhmāne jṛmbhaṇaṃ ca bhavatyanilaje jvare || 9 || iti (mā.ni.) ↩
  8. 8 pittajvaralakṣaṇaṃ yathā- vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrā'lpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate || 10|| pralāpo vakrakaṭutā mūrcchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca || 11 || iti || ↩
  9. 9 kaphajvaralakṣaṇaṃ yathā- staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca || 12 || nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākitā | gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā|| 13 || iti | ↩
  10. 10 vātapittajvaralakṣaṇaṃ yathā- tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ || 14 || parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ ↩
  11. 11 vātaśleṣmajvaralakṣaṇaṃ yathā- staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrāgauravameva ca || 15 || śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ || 16 || ↩
  12. 12 pittaśleṣmajvaralakṣaṇaṃ yathā-- liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ pittaśleṣmajvarākṛtiḥ || 17 || ↩
  13. 13 sannipātajvaralakṣaṇaṃ yathā- kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā | sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane || 18 || sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ || 19 || paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param |ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca ||20|| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā | svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ || 21|| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam | *koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam ||22|| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca | cirāt pākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ || 23 || iti || *koṭhānāṃ lakṣaṇaṃ tu - ‘varaṭīdaṃṣṭrasaṃkāśaṃ koṭhamityabhidhīyate’ iti || ↩
  14. 14 ‘vivaśī’ iti ‘ka’ pustake ↩
  15. 15 ‘kīrtitā’ pā. | ↩
  16. 16 bandhanīdhṛtapāṭho nāsti ‘ka’ ‘kha’ pustakayoḥ | ↩
  17. 17 ‘kṣajihvaṃ’ pā. ‘dṛkṣajihve pā. | ↩
  18. 18 ‘tridoṣaṃ kāraṇaṃ’ pā. | ↩
  19. 19 ‘ojha’ iti hindīnāma | ↩
  20. 20 ‘sarvaiḥ’ pā. | ↩
  21. 21 ‘hasticarmakuṣṭhamityucyate pā. | ↩
  22. 22 ‘antrālajī’ti pā. | ↩
  23. 23 ‘stokaṃ mahat vyādhakaṃ ityamaraḥ’ pā. | ↩
  24. 24 ‘mavagāḍha’ pā.| ↩
  25. 25 gadgadaḥ ’vikṛtaśita pāṭhabhedau | ↩
  26. 26 prakṣiptamidam | ↩
  27. 27 gauruva| ↩
  28. 28 ‘netra galā’ pā. | ↩
  29. 29 pārśaḥ pā. ‘phiyāśa’ pā. | ↩
  30. 30 nāsti ‘ka pustake | ↩
  31. 31 ‘kampaḥ’ pā. ↩
  32. 32 ‘seha:śabdavācyaḥ’ pā. ↩
  33. 33 ‘varṇajāśca pā.” | ↩
  34. 34 yaścāyaṃ saṃprati bhārataṃ varṣamakhilamapyabhivyāpya janapadān kavalayan ‘plega’piśācahatakaḥ samujjambhate sa eva lūtāviṣaśabdavācyo mahāmārīrogaviśeṣa: | asya ca viśeṣavṛttaṃ parāśarasaṃhitāyāṃ varṇitam | parantvasmaddaivadurvipākādbahvanusandhānato'pi naikamapi pustakaṃ parāśarasaṃhitāyāḥ samadhigatamadyā'pi | kevalaṃ tu mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇe pramāṇatvena yadupanyastaṃ tadeva priyapāṭhakebhya upaharāmaḥ - “anyatra janapadadhvaṃsanīye | yadāha parāśaraḥ - ‘yadā prabalāhaṃkārakāmakrodhalobhābhiyuktaiḥ pākhaṇḍapuraḥ - sarairmithyādṛṣṭibhiḥ svakapolakalpitaprapañcairāgamābhāsaistrayī(‘kathitaḥ’ pā.)dharmādākṛṣya mahājano'dharmeṣu yujyate, tadā ta eva mohena deśanagaranigamajanapadapradhānadharmamutkramyādharmeṇa prajā vartayanti; tadāśritāḥ paurā janapadā vyavahāropajīvinaḥ svatatradharmamabhivartayanti; tataḥ sudharmaḥ prasabhaṃ te taṃ dharmameva vartayanti tatasteṣāmantarhitadharmāṇāmadharmapradhānānāmupakrāntadevatānāṃ janapadānāṃ tadadharmavaśāttatkarmanodanādvidyamānāḥ krodhenopatapyamānāḥ(‘tapyanti’ pā.) tattāpavaśādviṣaprajvalanatīvraniśvāsān muñcanti | tatastanniśvāsakarṇikābhyo'nutāpānnānāprakārā lūtāḥ sampadyante| tena viśvāsena tābhireva kālo bhūmirāpo'nilaśca dūṣyate, tatra patannṛṇāṃ kadācidudbhrāntavyathitā vividhamṛgapakṣikā adṛṣṭadharmasatyalajjārahitajanaṃ śvasanakṣubhitodīrṇajalāśayaprapatatolkāpātanirghātabhūmikampaṃ sajvālādi samprati bhayamācakṣate | arukṣā: sitā bhūjālaṃ savṛtārkacandratārāmalīmasaṃ bhramodvegamiva, saṃtrastamiva, satamaskamiva, guhyakācaritākrandajabahulamiva, kālaṃ jānīyāt |apagataśalabhamaśakamakṣikāmṛtavikṛtasarīsṛpavyālākhugodhāsedhārādikīṭabileśayatṛṇolapetyādīni bahulāṃ vyapagatasvabhāvaklamāṃ nipatitaśuṣkagalitapatropavanadrumāṃ lohaśavapūtimatsyagomūtrādigandhavikṛtasparśakledabahulāṃ, tābhirlūtābhirduṣṭavātāṃ (‘duṣṭāṃ vāṣpavatīṃ’ pā. |) ca bhūmiṃ vidyāt | atyarthavikṛtivivarṇagandharasasparśamapakrāntajalacaravihaṅgaṃ mṛtamīnakūrmanakrādikānvitanīlikābahulaṃ tābhirduṣṭamudakaṃ ca vyavasyet | viṣamavikṛtistimitaprabalamatiparuṣamatiśītamatyuṣṇamatirūkṣamatyabhiṣyandanādigadaṃ(‘ndinīṃ’ pā., atibhairavaravamatipratihata pā.|) gatibhairavārāvamācarati (1) pratihatamaparasya gatimati kuṇḍalitamasātmyagandhaṃ vāpyaśītapāṃśudhūmopahatavāyuṃ jānīyāt | itthamevaṃ mūrcchākrodhaśvāsapipāsetyādirogebhyaścatvāro bhāvā janapadadhvaṃsanahetavo bhavanti | yadā tā lūtā yaṃ yaṃ bhūmimadhyadeśamākrāmanti tadduṣṭanāsākaphalopayoginastatpradeśasthā eva prāṇino jvaritā, devabhūtagrastā ivonmattā iva, mlānā iva, cakitavaccūrṇadhūmadhūsaritā ivonmattā:, svanālāpadevā tulyasātmyaprakṛtayo'pi kakṣākaṇṭhakarṇamūlamarmasandhiṣu karkandhukolāmalakāsthipramāṇābhijvalatpāvakasannibhā bhavanti, jvaramohadāhakāriṇībhiḥ piḍikābhiḥ parito nāsākṣimukhakarṇanāḍījīvarūparudhiravāminastrirātrāt sadya eva vipadyante | taccharīrasparśagandhalokāntasaṃsargiṇo'pi tadduṣṭakatipayakodravasaṃsparśādanekopadravā iva yadvipadyante, kadācidekaivānurūpograviṣāghrāṇaśvāsamārgeṇa jvaraḥ gacchataḥ samāśrayaṃ hṛdayamāsādya, vināpyupadraveṇa sadya eva mārayati | kadācittābhirduṣṭābhiḥ prāṇina ekāvāsasthā: sadhaścāriṇo vāyuvegāt śayānā eva tiṣṭhanti | kadāciddharmavaśādyupagataduṣṭaiścaturbhirbhāvaiḥ grāmanagarapallīpaṭṭanajanapadā yugapanmahānidrānvitā akasmādeva śayānāstiṣṭhanti | kadācida- lpaviṣakupiteṣveva bhāveṣu yugapat kāsaśvāsajvaravamathuśirobhitāpamasūrikāvisarpapāmādibhirdūṣyante | janapadāḥ kadāciddevadvijaguruddhidāyaurvā, kadācidgrahanakṣatrarāśivyatikramairvā, kadāciddharmakupitabhūtapiśācavetālahatyādūṣitānāṃ śastropaghātināntataḥkaraṇavṛttīnāṃ praviśanti | tatasteṣu yugapat pumāṃso vā lobhāhaṃkāravādātivādakrodhādanyonyaṃ teṣu vipadyante | tadā śāntikarmabalihomadānadayāsiddhastotramantravedādhyayanadevatāyatananāgālayeṣu mahotsavayātrayā bhavitavyam | sthānaparityāge ca viṣaghnauṣadhimahāgadajalaistatsthānaseko maṇiratnadhāraṇairvā evaṃ trisandhyām, ato divyanāgāyanaṃ, pramāṇamāha kāśyape'pyuktaṃ - “bālāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khecarāḥ | tadviṣotsargasaṃsargād grāhyaṃ tu kṣārajajala”miti (‘tattadā’ pā.|) | varā- hamihireṇāpyuktaṃ - ‘salīlamasvaro (-‘mamano’ pā.) jñeyo ghrāṇapariveṣṭitamūrtibhujaṅgaiḥ phaṇijanitaviṣāgnisaṃpraduṣṭaṃ bhavati, tadāśivaṃ tadagastyadarśaneneti’ | tathāca śrutiḥ - ‘ye'ntarikṣe ye divi tebhyaḥ sarpebhyo nama’ iti || ( lūtāviṣanidāne || atra ca mūṣikotsarpaṇam, viṣaghnauṣadhajalasekaḥ, sthānaparityāgadikaṃ tathā sanidānaṃ varṇitaṃ dṛśyate yathā pāścātyairapi nādyāvadhi vijñātam || ↩