Āḍhamalla. atha uttarakhaṇḍaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte | tatrā'yaṃ sambandhaḥ madhyamakhaṇḍānte
rasāyanavājīkaraṇārthaṃ rasā uktāḥ, te cāviśuddhaśarīre na
svakāryakaraṇakṣamāḥ; uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano
vidhiḥ | vājīkaro vā maline vastre raṅga ivāphalaḥ’ ( vā. u. 39-4) iti |
’tasmāccharīraśuddhyarthaṃ pañcakarmāṇi yojayet | tāni ca snehasvedābhyāṃ vinā
na saṃbhavanti, uktaṃ ca - ’snehasvedāvanabhyasya kuryāt saṃśodhanaṃ tu yaḥ |
dāruśuṣkamivāyāme śarīraṃ tasya dīryate (vā. sū. 18-59) iti tasmāt
snehā'dhyāyameva prathamaṃ vyākhyāsyāmaḥ --
atha snehapānavidhiḥ |
Āḍhamalla. snehasya ghṛtādeḥ pānasya
vidhirvidhānaṃ, sa ca vidhiścarake yathā sapraśna uktastamāha - ?sāṃkhyaiḥ
saṃkhyātasaṃkhyeyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasum | jagaddhitārthaṃ papraccha
vahniveśaḥ svasaṃśayam || kiṃyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak |
kālānupāne kaḥ kasya katidhā ca vicāraṇāḥ || kati mātrāḥ kathaṃ mānāḥ kā ca
keṣūpadiśyate | kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ || snehyāḥ
ke ke ca na snehyāḥ, snigdhā'tisnigdhalakṣaṇam | kiṃ pānātprathamaṃ pīte jīrṇe
kiṃ ca hitāhitam || ke mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ | śodhane
śamane caiva snehe kā vṛttiriṣyate || nareṣu keṣu vidhinā kena yojyā vicāraṇāḥ
| snehasyāpyamitajñāna ! jñānamicchāmi veditum? (ca. sū. 13,1-6) iti | ’tatra
saṃkhyānamadhīyante vindate vā te sāṃkhyāḥ, taiḥ; kiṃviśiṣṭaiḥ ?
saṃkhyātasaṃkhyeyaiḥ, saṃkhyātā saṃkhyā yaiste saṃkhyātasaṃkhyeyāḥ |
jñātajñeyā ityarthaḥ | taiḥ saha āsīnam, uta cāsaṃkhyātasaṃkhyeyaṃ sahāsīnaṃ
punarvasum iti pāṭhaḥ. | etaduktaṃ bhavati - sākhyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasuṃ
saṃkhyāvikārakāyāṃ kathāyāṃ vartamānaṃ tatkālānurūpam agniveśo'pi svasaṃśayaṃ
pṛṣṭavān | dvikarmako'yam | tatra ’ kati snehāḥ ? etasyottaramāha -
snehaścaturvidhaḥ prokto ghṛtaṃ tailaṃ tathā vasā | majjā ca -
Āḍhamalla. sa snehaḥ catuḥprakāraḥ,
ghṛtādibhedāt | tatra ghṛtaṃ gavyaṃ śreṣṭhatvāt; tailaṃ tilasnehaḥ;
vasā-’śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā iti | majjā iti majjā
mastakamajjā asthimajjā vā | tathāca - ’sthūlā'sthiṣu viśeṣeṇa majjā
tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate’ iti | taduktaṃ
carake - ’tilāḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ |
kusumbhabilvārukamūlakātasī nikocakākṣoṭakarañjaśigrujāḥ || snehāśayāḥ
sthāvarajaṅgamāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ | teṣāṃ dadhi
kṣīraghṛtāmiṣaṃ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate’ iti | abhayā harītakī,
citrā dantī iti || ( ca. sū. 13,8)
Kāśīrāma Vaidya. athottarakhaṇḍaḥ
procyate | atha pañcakarmādau snehapānaṃ ghṛtaṃ, tailaṃ, vasā, majjā, iti
caturvidhaḥ snehaḥ proktaḥ kathitaḥ | caturvidhasneheṣu ghṛtasya
mukhyatvādādāvabhidhānaṃ, tatastailaṃ tilasaṃbhūtaṃ, tato vasā māṃsasnehaḥ,
(tato) majjā, asthimadhyasnehaḥ | nanu pañcakarmādau vamanaṃ tadyathā –
‘vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhamanuvāsanam | jñeyaṃ pañcavidhaṃ karma vidhānaṃ
tasya kathyate’ iti | tatkathaṃ snehapānamādau ucyate ? ( satyam, snehapānaṃ
vinā vamanādisaṃśodhanānāṃ hānikaratvāt ) pañcakarmādau snehapānaṃ, tataḥ
svedaḥ, tato vamanaṃ, tato recanam; ayaṃ vidhiḥ ||
kaḥ kāla ’ etasya uttaramāha -- taṃ pibenmartyaḥ kiṃcidabhyudite ravau
|| 1 ||
Āḍhamalla. ’ śītakāle divā
snehamuṣṇakāle pibenniśi ’ iti || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. taṃ caturvidhaṃ snehaṃ
kiṃcidabhyudite ravau pibet || 1 ||
‘kiṃyonayaḥ’ etasyottaramāha - sthāvaro jaṃgamaścaiva dviyoniḥ sneha ucyate |
Āḍhamalla. tatra sthāvarāścaturvidhāḥ,
vanaspatayaḥ, vṛkṣāḥ, vīrudhaḥ, oṣadhaya iti | jaṃgamāḥ khalvapi caturvidhāḥ –
jarāyujā-ṇḍaja-svedajo-dbhijjāḥ eteṣāṃ svarūpamanyato jñātavyam | tathāca
carake – ’snehānāṃ dvividhā saumya yoniḥ sthāvarajaṅgamā’ (ca. sū. 13,7) iti |
Kāśīrāma Vaidya. sthāvarajaṅgamabhedena
snehasya dvividhatvamāha | sugamam ||
varāvaratvamāha - tilatailaṃ sthāvareṣu jaṅgameṣu ghṛtaṃ varam
|| 2 ||
Āḍhamalla. tailaghṛtayorvaratvaṃ ca
saṃskārasyānuvartanāditi | uktaṃca - ’tailaṃ saṃyogasaṃskārātsarvarogāpahaṃ
matam’ iti | atraivodāharaṇaṃ candanādyaṃ tailam | tat ghṛtamapi śāstre
vyavahārārtham || 2 ||
militasnehanāmānyāha - dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān |
Āḍhamalla. yo dvābhyāṃ snehābhyāṃ
milito yogaḥ sa yamakaḥ kathitaḥ | yastribhiḥ snehairmilitaḥ sa trivṛtaḥ |
yaścaturbhiḥ snehaiḥ saṃyutaḥ sa mahānkathita ityabhiprāyaḥ |
Kāśīrāma Vaidya. yamakādisnehabhedānāha
- dvābhyāṃ ghṛtatailābhyāṃ yamakaḥ | tribhirghṛtatailavasābhistrivṛtaḥ |
caturbhirghṛtatailavasāmajjābhirmahānityarthaḥ ||
snehasātmye kālāvadhimāha -- pibetryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā
|| 3 || sāptarātrātparaṃ snehaḥ sātmībhavati
sevitaḥ |
Āḍhamalla. kutracitsnehaḥ sevitaḥ san
tryahātparaṃ sātmyībhavati | kvacit caturahaṃ, pañcāhaṃ, ṣaḍahaṃ ca |
saptāhātparamiti saptadinaṃ yāvat | iyam aharādimaryādā koṣṭhasya
mṛdumadhyakṛtā jñeyā, paraṃ saptarātrādūrdhvaṃ sevitaḥ sātmībhavati |
sātmībhūtasya snehasya guṇāḥ vāgbhaṭe – ’sātmībhūto hi kurute na
malānāmudīraṇam’ iti | carake tu - ’snehanasya prakarṣau tu
saptarātratrirātrakau ( ca. sū. 13,49) iti | vāgbhaṭe tu - ’tryahamacchaṃ
mṛdukoṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet’ iti ( vā. sū. 16,29) ihatyavirodhaḥ? maivaṃ
- sarveṣāṃ viṣayabhedāt,
mṛdu-mṛdutara-madhya-madhyatara-krūra-krūratara-koṣṭhaviṣayāṇi vacanāni
jñātavyāni || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. pibet ghṛtaṃ tryahaṃ,
tailaṃ caturahaṃ, vasā pañcāhaṃ, majjā ṣaḍaham evaṃ krameṇa snehaḥ kadā
sātmībhavatītyāha - sneho ghṛtādiḥ sevitaḥ saptarātrātparaṃ sātmībhavati
|| 3 ||
atha snehapānamātrāviṣayamāha - doṣakālāgnivayasāṃ balaṃ dṛṣṭvā prayojayet
|| 4 || hīnāṃ ca madhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ
snehasya buddhimān |
Āḍhamalla. mātrālakṣaṇamagre
vakṣyamāṇam | doṣāstrividhāścaturvidhā vā teṣāṃ balam
utkṛṣṭa-madhyā-lpādibhedena jñeyam | kālāḥ śītoṣṇavarṣālakṣaṇāstrividhāḥ eṣāṃ
balaṃ hīnamadhyātimātrasvarūpaṃ, bheṣajagrahaṇakālaṃ vā | agnirapi
sama-viṣama-manda-tīkṣṇamedena caturvidhaḥ asya balaṃ pācakāpācakarūpam |
vayo'pi bāla-madhyottarabhedena trividhaṃ tasyāpi balaṃ svaśaktisāmarthyam |
buddhimāniti sadvaidya iti śeṣaḥ | tathāhi - ’yathādoṣaṃ yathākālaṃ
yathāvyādhiṃ yathābalaṃ | snehapakvamapakvaṃ vā pākaṃ yuñjyāccikitsakaḥ’ iti |
doṣādīnapekṣya snehasya hīnādimātrāṃ prayojayet, hīnatarāmapi prayojayet |
uktaṃca - hīnamadhyottamā mātrā tāstābhyaśca hṛsīyasīm | kalpayedvīkṣya
doṣādīn prāgeva tu kanīyasīm || ( vā. sū 16|17) ‘ajñātakoṣṭhe hi bahu
kuryājjīvitasaṃśayam’ iti || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. taṃ doṣādīnāṃ balaṃ
sāmarthyaṃ dṛṣṭvā buddhimānpaṇḍitaḥ snehasya hīnāṃ madhyamāṃ jyeṣṭhāṃ mātrāṃ
prayojayet | yasmindoṣe, yasminkāle, yasminnagnau yasminvayasi yaducitaṃ tat
deyam || 4 ||
amātrādisevitasya snehasya doṣamāha - amātrayā tathā'kāle mithyāhāravihārataḥ
|| 5 || snehaḥ karoti
śophārśastandrānidrāvisaṃjñatāḥ |
Āḍhamalla. sneho'mātrayā ( mātrā
hrasvādiparimāṇāstābhyo'nyathā ) viṣamapramāṇena | akāle asamaye | tathā
mithyā'hāravihārato vā sevitaḥ śophādīn karoti | mithyā'hāro yathā – ‘ akāle
cātisātmyaṃ vā asātmyaṃ yacca bhojanam | viṣamāśanaṃ ca yadbhuktaṃ mithyāhāraḥ
sa kathyate ’ iti | mithyāvihāro malaparityāgastrīsevādiṣu anyathā viharaṇam |
visaṃjñatā mūrcchābhedaḥ | ( asyāgre - prakuryāllaṅghanaṃ tatra svedaṃ jñātvā
virecanam || 6 || iti kecitpaṭhanti
vyākhyānayanti ca) || 5 || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. amātrayā grahaṇe
doṣamāha - amātrayā tathā'kāle tathā mithyā''hārataḥ snehaḥ śophādīn karoti
|| 5 || 6 ||
idānīṃ snehapānamātrāmāha - deyā dīptāgnaye mātrā snehasya palasaṃmitā |
madhyamāya trikarṣā syājjaghanyāya dvikārṣikī
|| 7 ||
Āḍhamalla. dīptāgnaye iti
pradīptakoṣṭhapuruṣāyetyarthaḥ | jaghanyasaṃjñādoṣaviśeṣeṣu manyante tadapi
saṃgataṃ tantrāntaradarśanāt | mātrā evaṃ madhyamāya trikārṣikī syāt
,jaghanyāya hīnabalānalāya dvikārṣikī | eke prabalamadhyajaghanyasaṃjñā
doṣaviṣeṣu manyante tadapi saṃgataṃ tantrāntaradarśanāt | uktaṃ ca
--’uttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyamā | jaghanyasya palārdhena
snehakvāthauṣadheṣu ca’ iti || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. dīptāgnyādiṣu kīdṛśī
mātrā deyā tāmāha | madhyamāya madhyamāgnaye, jaghanyāya alpāgnaye
|| 7 ||
atha vikalpāntaravihitāṃ mātrāṃ darśayannāha - athavā snehamātrāḥ
syustisro'nyāḥ sarvasaṃmatāḥ | ahorātreṇa mahatī jīryatyahni tu madhyamā
|| 8 || jīryatyalpā dinārdhena sā vijñeyā
sukhāvahā |
Āḍhamalla. athaveti prakāreṇa
kālabhedena ityarthaḥ | anyāḥ palādibhyo'nyāḥ vilakṣaṇāḥ,
vailakṣaṇyatvādasaṃmatatvamityata āha - sarvasaṃmatā iti |
carakavāgbhaṭādisaṃmatā | uktaṃca carake -‘ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca
pratīkṣyate | pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati | iti tisraḥ
samuddiṣṭāḥ mātrāḥ snehasya mānataḥ ( ca. sū 13, 27 | 28) iti | vāgbhaṭe'pi -
’ dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt | hasvamadhyottamā mātrā
’ (vā. sū 16,17) iti | ahorātreṇa mahatī jīryatīti | nanvahorātragrahaṇaṃ
sahṛdayahṛdayāhlādakaraṃ na bhavati, kutaḥ ? ahani dvayornāḍikayoranantaraṃ
pītasya snehasya pare'hni ghaṭikādvayānantaraṃ pākaḥ sacāhorātragrahaṇenaiva
gṛhyate | ahorātragrahaṇam aṣṭau praharapramāṇakālaparaṃ jñeyam | evaṃ
paramacatureṇa vāgbhaṭenāṣṭau praharādipramāṇamevoktaṃ
tadvadatrāpyahorātramaṣṭau praharaparaṃ jñeyam | evamuttaratrā'pi vyākhyeyam |
seti | sā alpā hrasvā sukhāvahā jñātavyā | sukhakāriṇītyarthaḥ |
śīghrapākatvāt || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. alpāṃ mātrāmāha -
athavā pakṣāntare | anyāstisraḥ snehamātrā āha - mahatī ahorātreṇa pacyate sā
palapramāṇā, madhyamā trikarṣā yā sā ahni yāmacatuṣṭayena jīryati, alpā
dvikārṣikī dinārdhena yāmadvayena jīryati sā sukhāvahā vijñeyā
|| 8 ||
alpādīnāṃ guṇānāha - alpā syāddīpanī vṛṣyā svalpadoṣeṣu pūjitā
|| 9 || madhyamā snehanī jñeyā bṛṃhaṇī
bhramahāriṇī | jyeṣṭhā kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī
|| 10 ||
Āḍhamalla. atha tāsāṃ viṣayamāha - alpā
mātrā snehasya dīpanī bhavati agnidīptikarītyarthaḥ | vṛṣyā śukravṛddhikarī,
svalpadoṣeṣu hīnabaleṣu doṣeṣu vā pūjitā | kāraṇe kāryopacārāt | svalpadoṣe
svalparogeṣu vā iti svalpanidānenālpasaṃcite | madhyamā catuḥpraharairyā pākaṃ
prāpnoti sā madhyamā | sā snehanī rūkṣāṇāṃ | bṛṃhaṇī sarvadhātūnām |
bhramaścakrārūḍhasyevārthasaṃvittiḥ | vastudarśanam | jyeṣṭheti | jyeṣṭhā
uttamā kuṣṭhādihāriṇī bhavati | carake tu hrasvādimātrāṇāṃ viṣayaguṇāścoktā
yathā - ’ye tu vṛddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhocitāḥ | riktakoṣṭhatvamahitaṃ
yeṣāṃ mandāgnayaśca ye || jvarātīsāra- kāsāśca yeṣāṃ cirasamutthitāḥ |
snehamātrāṃ pibeyuste hrasvā ye cāvarā bale || parihāre sukhā caiṣā mātrā
snehanabṛṃhaṇī | vṛṣyā balyā nirābādhā ciraṃ cāpyanuvartate ||’ (ca. sū. 13,36
- 38) atra vṛddhādayaḥ kleśāsahiṣṇutvāt hrasvasnehamātrārhāḥ | sukhocitā iti
na kumāraviśeṣaṇaṃ kiṃtu pṛthageva sukhasātmyā abhimatāḥ |
riktakoṣṭhatvamahitamiti | vātaprakṛtivikārāṇām ahitaṃ ye cāvarā bale alpabalā
ityarthaḥ | parihārasukheti vyāyāmamuccairvacanamityādike parihāre sati
sukhamiyamādhatte ato hrasvā'pi mātrā parihāre sati sukhamādadhyāt | tatra
madhyamottamayornitarāṃ parihāraḥ kartavyaḥ | ityevaṃ ’yato’ nirdeśa iti
kaścit | anyastu vyācaṣṭe - parihāraviṣaye sukheyamakriyamāṇāpi parihāre na
doṣāvahetyarthaḥ | ’prabhūtasnehasātmyā ye kṣutpipāsāsahā narāḥ |
pāvakaścottamabalo yeṣāṃ ye cottamā bale || gulminaḥ sarpadaṣṭāśca
visarpopahatāśca ye | unmattāḥ kṛcchramūtrāśca gāḍhavarcasa eva ca ||
pibeyuruttamāṃ mātrāṃ tasyāḥ pāne guṇān śṛṇu | vikārān śamayatyeṣā śīghraṃ
samyak prayojitā | doṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī | balyā
punarnavakarī śarīrendriyacetasām || ityuttamā | madhyamāmāha
-aruṣkasphoṭapiṭikākaṇḍūpāmābhirarditāḥ | kuṣṭhinaśca pramīṭhāśca
vātaśoṇitikāśca ye | nātibahvāśinaścaiva mṛdukoṣṭhāstathaiva ca |
pibeyurmadhyamāṃ mātrāṃ madhyamāścāpi ye bale || mātraiṣā mandavibhraṃśā na
cātibaladāyinī | sukhena ca snehayati śodhanārthe ca yujyate ||’ iti (ca.sū
13|29-35) | arūṃṣyevārūṃṣyā | arūṃṣikā śirorogaviśeṣaḥ | arditāḥ pīḍitāḥ |
pramīṭhā atyarthaṃ pramehapīḍitāḥ | tasyā guṇānāha - mātraiṣā mandavibhraṃśeti
| mandā alpā vibhraṃśāḥ balahānyādayo yasyāṃ sā | yadā āturādidoṣābhāvāt
vibhraṃśo notpadyate tadā sukhena snehayati | śodhanārthe yujyate
ityanenaitatkathayati uttamā mātrā śamanāya | tathāca carake -- ’vikārān
śamayatyeṣā śīghraṃ samyak prayojitā’ iti | hrasvāt bṛṃhaṇārthā | uktaṃca
’mātrā snehanabṛṃhaṇī’ iti | (ca. sū. 13|38)| asyārthaḥ -
snehanabṛṃhaṇakarmakāriṇī iyaṃ bhuvanakāmānāṃ virecanakāmānāṃ ca prayujyate |
iti mātrāvivaraṇam || 9 || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 9 || 10 ||
atha doṣaviśeṣeṇa snehaviṣayamāha - kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam
| peyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam
|| 11 ||
Āḍhamalla. kevalaṃ prakṣeparahitaṃ
paittike vyādhau lavaṇamatra saindhavaṃ, vyādhivihitaṃ cānyadapi lavaṇaṃ
grāhyam | bahukaphe kaphaprāye vyādhau vyoṣādiyutaṃ hitaṃ, vyoṣaṃ trikaṭu,
kṣāraṃ yavakṣārādi || 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. doṣe anupānaviśeṣamāha
- kevalamiti | paittike kevalamanupānena rahitam | vātike lavaṇānvitam |
bahukaphe vyoṣaṃ trikaṭu, kṣāro yavakṣāraḥ, tadyutam | vātaṃ vihāya
pittābhidhānaṃ ghṛtasyādau gṛhītatvātpittaśamakatvācca lavaṇādayo māṣamitā
deyāḥ || 11 ||
yeṣāṃ sarpirdīyate tānāha - rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām |
hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiṣpānaṃ praśasyate
|| 12 ||
Āḍhamalla. hitaṃ |
rūkṣādibhistribhirārtāḥ rūkṣaṃ rūkṣaguṇaṃ dhānyaṃ rūkṣaguṇo vāyuśca
vātaprakṛtīnāmityeke | kṣatam uraḥkṣataṃ, tena ārtaḥ | viṣaṃ sthāvaraṃ
jaṅgamaṃ ca tena ārtaḥ pīḍitaḥ vātapittavikāriṇāmiti | vātapitte atra pṛthak
milite vā | tathā hīnamedhāsmṛtīnāmiti | medhā granthākarṣaṇasāmarthyaṃ,
smṛtiḥ pūrvānubhūtasmaraṇam | anubandhātmikābuddhiriti yāvat | carake tu --
‘vātapittaprakṛtayo vātapittavikāriṇaḥ | cakṣuḥkāmāḥ kṣatakṣīṇā vṛddhā
bālāstathā'balāḥ || āyuḥprakarṣakāmāśca --balavarṇasvarārthinaḥ | puṣṭikāmāḥ
prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca ye || dīptyojaḥsmṛtimedhā'gnibuddhī-
ndriyabalārthinaḥ | pibeyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ ||’ (ca. sū
13|39-41) iti | dīptiḥ prabhā | ojastu hṛdi tiṣṭhati yat śuddham īṣat
lolitapītakam | vāgbhaṭe'pi - ‘tatra dhīsmṛtimedhāgnikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam’
iti (vā.sū. 16|8) | ‘medhā'gnirityatra’ ’medhādikāṅkṣiṇām’ iti samyakpāṭhaḥ |
ādigrahaṇāt -- ’śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukra-cakṣuṣām |
bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām ||
kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām |
vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham || snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ
sthāpanaṃ param | sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt’ iti
|| 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 12 ||
tailayogyānāha -- kṛmikoṣṭhānilāviddhāḥ pravṛdhdakaphamedasaḥ |
pibeyustailasātmyā ye tailaṃ dārḍhyārthinastu ye
|| 13||
Āḍhamalla. tailasya viṣayamāha -
kṛmikoṣṭhānilāviddhādayastailaṃ pibeyuḥ | kṛmikoṣṭhāḥ koṣṭhāntaḥ kṛmayaḥ |
analāviddhāḥ vātavyādhibhirvyāptaśarīrāḥ | dārḍhyārthinaḥ dṛḍhaśarīrākāṅkṣiṇaḥ
| tailaṃ tilasnehaḥ | carake tu - pravṛddhaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ|
vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ye || balaṃ tanutvaṃ laghutāṃ sthiratāṃ
dṛḍhagātratām | snigdhaślakṣṇatanutvaktvaṃ ye ca kāṅkṣanti dehinaḥ ||
kṛmikoṣṭhāḥ krūrakoṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ | pibeyuḥ śītale kāle tailaṃ
tailocitāśca ye’ iti (ca.sū.13|42-44)| tanutvaṃ-kṛśatvaṃ, laghutā-lāghavaṃ,
sthiratā-niścalatā, dārḍhyaṃ-kāṭhinyam iti
|| 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. kṛmayaḥ koṣṭhe yeṣāṃ
te kṛmikoṣṭhāḥ | anilāviṣṭā vāyuyuktāḥ pravṛddhakaphamedaso dīptāgnayaḥ ye
tailasātmyāste tailaṃ pibeyuḥ || 13 ||
vasāyogyānāha - vyāyāmakarṣitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ | mahāgnimārutaprāṇā
vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ || 14||
Āḍhamalla. atha vasāviṣayamāha -
vyāyāmeti | evaṃvidhā narāḥ puruṣāḥ vasāyogyāḥ | vyāyāmena durbalaśarīrāḥ,
śuṣkaṃ retaḥ śukraṃ, raktaṃ rudhiraṃ ca yeṣāṃ te tathā | ata eva carake -
’saṃśuṣkaretorudhirā (ca. sū.13|45) ityuktam | mahāgnimārutaprāṇā iti
mahāgnistīkṣṇāgnirbhasmako vā | mahāmārutaḥ balavān mārutaḥ | sa
cānyo'nyasaṃcāralakṣaṇairjñeyaḥ | uktaṃca carake -- ’balavān māruto yeṣāṃ
khāni cāvṛtya tiṣṭhati’ iti (ca. sū 13|46) | vāgbhaṭe'pi - ‘vātāvṛtapatheṣu
ca’ iti | mahāprāṇā mahābalāḥ | uktaṃca carake - mahaccāgnibalaṃ yeṣām iti
(ca. sū. 13|47) | athavā prāṇo vāyuḥ | suśrute ca - ’agniḥ somo vāyuḥ
sattvarajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ’ | kleśakṣamatvaṃ ca
mahābalena | ata evoktaṃ vāgbhaṭe -- ‘rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca’
iti ( vā. sū.16|10) || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. evaṃbhūtā narā
vasāyogyā bhavanti iti yojyaṃ | kiṃbhūtāḥ ? vyāyāmakarṣitāḥ, vyāyāmo
mallādiyuddhadhanurākarṣaṇādiḥ, tatkarṣitāḥ | kṣīṇāḥ, śuṣkaṃ kṣīṇaṃ reto
vīryaṃ raktaṃ ca yeṣāṃ te śuṣkaretoraktāḥ | punaḥ mahārujaḥ vyathāvantaḥ |
punaḥ kiṃbhūtāḥ ? mahānagnirmāruto vāyuḥ prāṇāḥ balaṃ ca yeṣāṃ te
mahāgnimārutaprāṇāḥ || 14 ||
majjāyogyānāha -- krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ | majjānaṃ ca
pibeyuste sarpirvā sarvato hitam || 15 ||
Āḍhamalla. majjāviṣayamāha -- krūreti |
krūrāśayāḥ krūrakoṣṭhāḥ, kleśasahāḥ ghasmarāḥ, vātārtāḥ vātarogiṇaḥ,
dīptavahnayastīkṣṇāgnayaḥ | majjāyā alābhe sarpiḥprayogamāha - sarpirvā
sarvato hitamiti | sarvataḥ sarvasnehaviṣaye sarvavyādhau ca, sarpirghṛtaṃ
hitaṃ pathyam | etacca majjālābhe jñeyam
|| 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. krūrāśayādinarā
majjānaṃ pibeyuḥ | krūra āśayaḥ koṣṭho yeṣāṃ te krūrāśayāḥ | punaḥ kleśasahāḥ
duḥkhasahāḥ | punaḥ vātārtāḥ | punaḥ dīptavahnayaḥ
||15||
snehapānakālaḥ | śītakāle divā snehamuṣṇakāle pibenniśi | vātapittādhike
rātrau vātaśleṣmādhike divā ||1 6||
Āḍhamalla. ātyayike vyādhau snehasya
kālamāha -- śīteti | vātapittādhike iti | atra vātasya yogavāhitvāt
pittādhikaśca gṛhyate | evaṃ vātaśleṣmādhika ityatrāpi vyākhyeyam |
pittaśleṣmādhikastu nokto'pyatra sādhāraṇaḥ śīta eva kāle pibediti draṣṭavyam
| rātrāviti sāyam || 16 ||
Kāśīrāma Vaidya. śītakālādau snehaḥ
kadā peya ityāha -- śītakāle iti | sugamam
|| 16 ||
atha tailaghṛtayorviśiṣṭakarma darśayannāha —
nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ | tailaṃ ghṛtaṃ vā yuñjīta dṛṣṭvā
doṣabalābalam || 17 ||
Āḍhamalla. doṣaśabdo'tra
śarīradūṣaṇāddoṣāḥ vātādayaḥ, dhātavo rasādyāḥ,, malāśca grāhyāḥ | teṣāṃ
balābalaṃ dṛṣṭvā samyagvicārya tailaṃ ghṛtaṃ vā yatra tailasātmyaṃ doṣabalaṃ
tatra tailameva yujyāt | yatra ghṛtasātmyaṃ tatra ghṛtameveti tattatsātmyānāṃ
tattadyuñjīta || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. nasyādau ghṛtaṃ tailaṃ
vā yojyaṃ tadāha -- nasyeti | nasā peyaṃ nasyam, abhyañjanaṃ mardanaṃ,
gaṇḍūṣaḥ kavalaḥ, mūrdhā mastakaṃ, karṇaṃ śrotram, akṣi netram | tattarpaṇe
āpyāyane ghṛtaṃ vā tailaṃ vā yojyam || 17 ||
idānīṃ snehānāmanupānānyāha - ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ taile yūṣaḥ praśasyate
| vasāmajjñoḥ pibenmaṇḍamanupānaṃ sukhāvaham
|| 18 ||
Āḍhamalla. ghṛte iti | anu paścāt
niyataṃ pānam anupānaṃ ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyam | taile yūṣamanupānam |
vasāmajjñoḥ maṇḍamanupānam | kecinmaṇḍaśabdenātra strotoviśodhanatvāt
dadhimaṇḍamāhuḥ, tanna - yato bhaktamaṇḍo'pi mṛdūkaroti srotāṃsi | uktaṃca -
‘maṇḍo vātānulomanaḥ, tṛḍglānimedodoṣaghnaḥ, pācano, dhātusāmyakṛt’ iti |
sukhāvahamiti | sukham āvahati karoti tatsukhāvaham, samyak pākādikaraṇāt |
uktaṃca vāgbhaṭe - ‘anupānaṃ karotyūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṅgatām |
annasaṃghātaśaithilyavikḷptijaraṇāni ca’ iti | anyacca - ’jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ
punaruṣṇodakaṃ pibet | tenodgāre viśuddhiḥ syāttataśca laghutā ruciḥ ||’ ( vā.
sū.16|23) iti | etaduṣṇodakaṃ sāmānyena sarvasnehe'pi hitam | uktaṃca -
’uṣṇodakānupānaṃ ca snehānāmatha śasyate | ṛte bhallātakasnehāttatra toyaṃ tu
śītalam’ iti || 18 ||
Kāśīrāma Vaidya. ghṛtapānādau
anupānamāha - ghṛte iti | ghṛte koṣṇaṃ jalaṃ peyam | taile yūṣaḥ |
vasāmajjādiṣu maṇḍaṃ bhaktādibhūtaṃ tadanupānaṃ, anupāne sukhāvaham
|| 18 ||
sānnasnehasya viṣayamāha - snehadviṣaḥ śiśūnvṛddhānsukumārān kṛśānapi |
udyākāmānuṣṇakāle saha bhaktena pāyayet
|| 19 ||
Āḍhamalla. sānnasnehasya viṣayamāha -
sneheti | snehadviṣaḥ snehārucayaḥ ‘uṣṇakāmān’ ityatra ‘tṛṣṇālukān’ iti
paṭhanti kecit | sahabhakteneti | bhaktamodanaḥ cakāro'tra luptodayaḥ tena
carakoktāścaturviṃśatisnehavicāraṇā grāhyāḥ, tā yathā - ‘odanaśca vilepī ca
raso māṃsaṃ payo dadhi | yavāgūḥ sūpaśāke ca yūṣaḥ kāmbalikaṃ khaḍaḥ ||
śaktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca | bhakṣyamabhyañjanaṃ
bastistathaivottarabastayaḥ || gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṃ ca nasyaṃ
mūrdhākṣitarpaṇam | caturviṃśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ ||’ iti (ca.
sū. 13|21-23) vāgbhaṭoktāścatuḥṣaṣṭivicāraṇāścātraiva grāhyāḥ, tā yathā -
‘rasabhedaikakatvābhyāṃ catuḥṣaṣṭirvicāraṇā’ iti | (vā. sū. 16| 15) nanu -
’acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām (ca. sū. 13|24) iti
carakavacanātkathaṃ catuḥṣaṣṭidhā iti virodhaḥ ? maivaṃ nādyaḥ, peyo vicāraṇā
ityasyāyamarthaḥ - acchapeyasnehaḥ sā na vicāraṇā, sātmyartuvyādhyādiṣu
vicāraṇāstyeva | uktaṃca carake - ’rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ
| ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṃkhyā prāpnotyekaśca kevalaḥ ||
evametāścatuḥṣaṣṭisnehānāṃ pravicāraṇāḥ | sātmyartuvyādhipuruṣānprayojyā
jānatā bhavet ’ iti | ( ca. sū.13|23-26) puruṣagrahaṇena
deśasātmyamavaruddhaṃ, yato deśamapekṣya puruṣasya tatsātmyaṃ, tathā
puruṣagrahaṇena prakṛtibalavayaḥśarīraprabhṛtayo'varuddhvā iti
|| 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ snehaṃ
pāyayettānāha - sneha iti | uṣṇakāle grīṣmādau etān bhaktena saha snehaṃ
pāyayet | snehaṃ dviṣantīti snehadviṣaḥ tān atiprītau śiśūn , bālān , vṛddhān
, sukumārān , kṛśādīn , tṛṣṇāturāṃścāpi|
|| 19 ||
idānīṃ snehaṃ vināpi yavāgvā snehanamāha - sarpiṣmatī bahutilā yavāgūḥ
svalpataṇḍulā | sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥ snehanakāriṇī
||20|| śarkarācūrṇasaṃghṛṣṭe dohanasthe
ghṛte tu gām | dugdhvā kṣīraṃ ṣibeduṣṇaṃ sadyaḥ snehanamucyate
|| 21 ||
Āḍhamalla. rūkṣāṇāṃ sadyaḥ
snehanayogadvayamāha - sarpiṣmatīti | sarpiṣmatī bahughṛtā | sadya iti
tasminneva divase tvarayā snehanaṃ karoti | sadyograhaṇaṃ stutiparamityanye
tryaheṇa snehayatītyarthaḥ | ata evoktaṃ sevyamāneneti | aparamapi -
śarkarācūrṇasaṃghṛṣṭe iti | dohanasthe dohanabhāṇḍe sthite ghṛte | kiṃbhūte ?
śarkarācūrṇasaṃghṛṣṭe śarkarāmiśrite | tadbhāṇḍe gāṃ dugdhvā rūkṣaḥ puruṣaḥ
taddugdhaṃ sadyaḥ svalpakālena snehamucyate iti
|| 20 || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ snehaṃ vināpi
yavāgvā snehanamāha - sarpiṣmatīti | evaṃbhūtā yavāgūḥ sadyaḥ snehanakāriṇī
bhavati | kiṃbhūtā ? sarpiṣmatī, punaḥ bahutilā svalpataṇḍulā, punaḥ sukhoṣṇā
| kṣīramapi sadyaḥ snehanaṃ bhavati | tadāha śarkarācūrṇasaṃbhṛṣṭe bharjite
dohanasthe gāṃ dugdhvā kṣīramuṣṇaṃ pibet sadyaḥ snehanaṃ bhavati
|| 20 || 21 ||
atha snehājīrṇe cikitsāmāha — mithyācārādbahutvādvā yasya sneho na jīryati |
viṣṭabhya vāpi jīryeta vāriṇoṣṇena vāmayet
||22||
Āḍhamalla. atha snehājīrṇe cikitsāmāha
— mithyeti | mithyācaraṇāduṣṇodakādīnām | amithyācārastu vāgbhaṭenoktaḥ
-’uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | na
vegarodhavyāyāmakrodhaśokahimātapān||
pravātayānayānādhvabhāṣyābhyāsanasaṃsthitīḥ | nīcātyuccopadhānāhaḥ
svapnadhūmarajāṃsi ca || yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet | iti |
(vā. sū. 16|25-27) bahutvātsamānādhikyādvā | athavā viṣṭabhya viṣṭambhaṃ kṛtvā
jīryati tamapi vāmayedityarthaḥ | asyāgre kecitpaṭhanti - ’tataḥ snehaṃ
punardadyāt laghukoṣṭhāya dehinaḥ | ayaṃ pāṭho bahuṣu pustakeṣu na dṛśyate
vaidyasaṃpradāye tu - ’tataḥ snehaṃ punardadyāt’ iti dināntare jātabale
deyamiti || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. mithyācārāderyasya
sneho na jīryati tatpratīkāramāha - mithyeti | mithyācārānmithyācaraṇāt,
bahutvātsnehādhikyādvā yasya sneho na jīryati viṣṭabhya viṣṭambhaṃ kṛtvā vā
jīryati tam uṣṇavāriṇā vāmayet || 22 ||
snehājīrṇe anyadapi pratīkāramāha -- srehasyājīrṇaśaṅkāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ
naraḥ | tenodgāre bhavecchuddho bhaktaṃ prati rucistathā
|| 23 ||
Āḍhamalla. sneheti |
‘snehasyājīrṇaśaṅkāyāmapi uṣṇodakaṃ pibet kimuta jīrṇe ityanena
sarvāsvapyavasthāsu uṣṇodakamanupāne praśastamityabhiprāyaḥ | phalamāha -
teneti | tena uṣṇodakena udgāraśuddhiḥ ruciśca bhaktaṃprati jāyate, bhojane
rucirjāyate ityapi | tantrāntare tu - ’syuḥ pacyamāne
tṛṭdāhabhramasādāruciklamāḥ | pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇe snehe tato naram ’
iti || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. sneheti | sugamam
|| 23 ||
snehopadravabhūtāyāstṛṣṇāyāścikitsāmāha - snehena paittikasyāgniryadā
tīkṣṇatarīkṛtaḥ | tadāsyodīrayettṛṣṇāṃ viṣamāṃ tasya vāmayet
|| 24 || śītaṃ jalaṃ pāyayecca pipāsā tena
śāmyati |
Āḍhamalla. sneheneti | paittikasya
pittaprakṛteḥ puruṣasya tīkṣṇatarīkṛta iti atyarthaṃ tīkṣṇatvaṃ prāptaḥ | tadā
tasmin kāle asya puruṣasya tṛṣṇāṃ viṣamāṃ kaṭhinām udīrayet utpādayet tadā
vāmayet uṣṇāmbu pītvā snehamiti śeṣaḥ | uktaṃca - ’snehapītasya cettṛṣṇā
pibeduṣṇodakaṃ naraḥ | evaṃ cānupaśāmyantyāṃ snehamuṣṇāmbunā vamet (suśru. ci.
31/24) iti | uddharet vāmayedityarthaḥ | ’ ca ’ śabdaḥ prakārāntare | śītaṃ
jalaṃ pāyayet tena hetunā pipāsā śāmyati
|| 24 ||
Kāśīrāma Vaidya. snehe pittaprakopāt
pratīkāramāha - sreheneti | paittikasya pittapradhānapuṃsaḥ
|| 24 ||
atha snehā'yogyānāha - ajīrṇī varjayetsnehamudarī taruṇajvarī
|| 25 || durbalo'rocakī sthūlo mūrcchārto
madapīḍitaḥ | dattabastirviraktaśca vāntastṛṣṇāśramānvitaḥ
|| 26 || akālaprasravā nārī durdine ca
vivarjayet |
Āḍhamalla. ajīrṇīti | ajīrṇī snehaṃ
varjayet na pibet | tathā jīrṇajvarī āmajvarī | durbalo balahīnaḥ | arocakī
arocakārtaḥ | sthūlo meduraḥ | madapīḍitaḥ madātyayī | dattabastiḥ yasya
bastikarma kṛtam | viriktaḥ kṛtavirekaḥ kṛtavāntiśca | tṛṣṇāyuktaḥ
śramayuktaśca | akālaprasavā nārīti | garbhapātasrāvābhyāṃ yuktā strī |
ṣoḍaśavarṣādarvāgapi prasavo'kālaprasava ityeke | durdinaṃ meghacchanne'hni
durdinam | cakārādvāgbhaṭoktāḥ - ‘snehyā
natvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ | ūrustambhātisārāmagalarogagarodaraiḥ
|| mūrcchāchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ | apaprasūtā yukte ca nasye
bastau virecane’ iti ( vā. sū. 16|6, 7)
|| 25 || 26 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ snehapānaṃ
niṣiddhaṃ tānāha - ajīrṇīti | ajīrṇī ajīrṇavān snehaṃ varjayet, tathā udarī
udararogavān taruṇajvarī arocakarogayuktaḥ | durdinaṃ ’meghacchanne'hni
durdinam |’ spaṣṭamanyat || 25 ||
|| 26 ||
yeṣāṃ snehapānaṃ praśastaṃ tānāha -
svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktamānasāḥ
|| 27 || vṛddhā bālāḥ kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsrāḥ
kṣīṇaretasaḥ | vātārtāstimirārtā ye teṣāṃ snehanamuttamam
|| 28 ||
Āḍhamalla. snehyānāha - svedyeti |
svedyādīnāṃ snehanam uttamam | ete snehārhāḥ, svedyāḥ svedārhāḥ, saṃśodhyā
vamanavirecanārhāḥ | madyādiṣu āsaktaṃ mānasaṃ cittaṃ yeṣāṃ te tathā | tathā
kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaraktāḥ, kṣīṇaretasaḥ kṣīṇaśukrāḥ, vātārtā iti vātenārtāḥ
pīḍitāḥ, timirārtāḥ taimirikāḥ iti
|| 27 || 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedyeti | evaṃbhūtā
ye teṣāṃ snehapānam uttamam | kiṃbhūtāḥ ? svedyāḥ svedanārhāḥ, śodhyā
vamanādiśodhanocitāḥ | madyastrīvyāyāmasaktāḥ anuraktāḥ cintakāstu
cintanaparāśca | kṣīṇāsrāḥ kṣīṇaraktāḥ kṣīṇavīryāḥ
|| 27 || 28 ||
samyak snigdhasya lakṣaṇamāha - vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ
snigdhamasaṃhatam | mṛdusnigdhāṅgatā glāniḥ snehodvego'tha lāghavam
||29|| vimalendriyatā samyak snigdhe
Āḍhamalla. vātānulomyamiti |
samyaksnigdhe etāni lakṣaṇāni bhavanti | vātānulomyaṃ vātasya anulomatā,
agnirjaṭharāgnirdīptaḥ | varcaḥ purīṣaṃ snigdhaṃ cikkaṇam asaṃhataṃ śithilaṃ
mṛdusnigdhāṅgatā ca bhavati | glānirojaḥkṣayaḥ snehodvegaḥ snehapāne dveṣaḥ,
lāghavaṃ śarīralaghutā | vimalendriyateti - cakṣurādīndriyāṇāṃ vimalatvaṃ
svasvaviṣayagrahaṇasāmarthyam | etairlakṣaṇaiḥ samyaksnigdho jñeyaḥ
|| 29 ||
Kāśīrāma Vaidya. snehe pīte
samyaksnigdhalakṣaṇamāha - vātānulomyamiti | samyaksnigdhe
vātānulomyādilakṣaṇaṃ bhavati | vātānulomyaṃ vātasya samyakpravṛttiḥ,
agnirdīptaḥ, varcaḥ purīṣaṃ, snigdhaḥ sacikkaṇam, asaṃhatam amilitam |
mṛdvaṅgatā komalāṅgatā, snigdhāṅgatā sacikkaṇāṅgatā, aglāniḥ aklamaḥ,
snehāvegaḥ snehopadravābhāvaḥ | lāghavaṃ dehasya, vimalendriyatā
nirmalendriyatā || 29 ||
rūkṣe lakṣaṇamāha – ---- rūkṣe viparyayaḥ |
Āḍhamalla. rūkṣe viparyayaśca bhavati |
sa cāsnigdhalakṣaṇasya | uktaṃca carake - ’purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ
vāyurapraguṇo mṛduḥ | paktā kharatvaṃ raukṣyaṃ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam’ iti
| (ca. sū. 13|55) vāyuratra guṇaḥ mṛduḥ paktā agnimāndyam | anyatrāpyuktaṃ -
’rūkṣaṃ purīṣaṃ grathitaṃ pakvānnaṃ na vipacyate | uro vidahyate vāyuḥ
koṣṭhādupari dhāvati || nirbalo durbalaścāpi rūkṣo bhavati mānavaḥ’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. rūkṣe tu
etadviparyayaḥ ||
atisnigdhalakṣaṇamāha -- bhaktadveṣo mukhasrāvo gude dāhaḥ pravāhikā
||30|| tandrātīsārapāṇḍutvaṃ bhṛśaṃ
snigdhasya lakṣaṇam |
Āḍhamalla. bhaktadveṣa iti |
bhṛśasnigdhasyātisnigdhasya bhaktadveṣādilakṣaṇam | tatra bhaktadveṣo
bhojanānākāṅkṣā | mukhasrāvaḥ hṛllāsaḥ, gude dāhaḥ | ’gude pākaḥ’ iti pāṭhaḥ |
pravāhikā atīsārabhedaḥ | tandrā prāg vyākhyātā | atīsaraṇamatīsāraḥ |
pāṇḍutvaṃ śarīrasya | carake tu - pāṇḍutā gauravaṃ jāḍyaṃ purīṣasyāvipakvatā |
atyutkleśo'rucistandrī syādatisnigdhalakṣaṇam’ iti | (ca. sū. 13|57) sadanaṃ
aṅgānāṃ jāḍyaṃ jaḍībhāvaḥ kāyasya, purīṣasyāvipākatā'samatā, atyutkleśo
hṛllāsaḥ, nidrārtasya viṣayāgrahaṇaṃ tandrīti
|| 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. atisnigdhapāne
lakṣaṇamāha - bhakteti | bhṛśaṃ snigdhasya atisnehapītasya, idaṃ
bhaktadveṣādilakṣaṇaṃ bhavatīti yojyam | bhakte dveṣaḥ bhaktāruciḥ,
mukhasrāvaḥ mukhasyāsamantāt srāvaḥ lālāsravaṇaṃ, gude dāhaḥ | pravāhikā
atīsārabhedaḥ, tandrā īṣanmudritanetratvam, atīsaraṇaṃ, pāṇḍutvaṃ pītavarṇatā
|| 30 ||
athahīnātisnigdhasyopakramamāha - rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya
rūkṣaṇam || 31 ||
Āḍhamalla.
athahīnātisnigdhasyopakramamāha - rūkṣasyeti | rūkṣasya puruṣasya snehaiḥ
sadyaḥsnehanakāribhistailaghṛtādibhiḥ snehanaṃ kāryaṃ, atisnigdhasya rūkṣaṇaṃ
kāryam || 31 ||
Kāśīrāma Vaidya. rūkṣasya
snigdharūkṣaṇamiti | pratīkāramāha - rūkṣasya snehanaiḥ snehanam |
atisnigdhasya rūkṣaṇai rūkṣaṇam || 31 ||
rūkṣayogamāha - śyāmākacaṇakādyaiśca takrapiṇyākasaktubhiḥ |
Āḍhamalla. rūkṣayogamāha - śyāmāketi |
śyāmākādibhī rūkṣaṇaṃ kāryam | ādigrahaṇāt vāgbhaṭoktaṃ sarvaṃ grāhyam | yathā
– ‘kṣuttṛṣṇollekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam |
takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravam || pippalī triphalā kṣaudraṃ pathyā
gomūtragugguluḥ | yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam’ iti || kecit
’śyāmākacaṇakādyaiḥ’ ityatra ‘śyāmākakoradūṣānnaiḥ’ iti paṭhanti | piṇyākaṃ
niḥsnehatilakalkam ||
Kāśīrāma Vaidya. kaiḥ ?
takrapiṇyākādyaiḥ snehanam | śyāmākacaṇakādyai rūkṣai rūkṣaṇam | śyāmākaḥ
dhānyaviśeṣaḥ | (sāva) piṇyākastilakalkaḥ ||
atha snehasevino lakṣaṇamāha - dīptāgniḥ śuddhakoṣṭhaśca
puṣṭadhāturdṛḍhendriyaḥ || 32 || nirjaro
balavarṇāḍhyaḥ snehasevī bhavennaraḥ |
Āḍhamalla. atha snehasevino lakṣaṇamāha
- dīpteti | snehasevī naraḥ dīptāgniḥ syāt | agniratra jaṭharāgniḥ |
śuddhakoṣṭha iti madhyakoṣṭhakrūrakoṣṭhādirahitaḥ | puṣṭadhātuḥ
rasādipuṣṭadhātuḥ | dṛḍhendriyaḥ cakṣurādīndriyabalayuktaḥ’ | nirjaraḥ,
balavarṇāḍhyaḥ, varṇāḍhyaśca, surūpaśca | vāgbhaṭe tu – ’dīptāntarāgniḥ
pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ | dṛḍhendriyo mandajaraḥ
śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ iti (vā. sū. 16|46)
|| 32 ||
Kāśīrāma Vaidya. snehasevī yādṛśo
bhavati tādṛśamāha - dīpteti | nirjaraḥ jarārahitaḥ | balavarṇayuktaḥ |
spaṣṭamanyat || 32 ||
snehasevāyāṃ varjyānyāha - snehe vyāyāmasaṃśītavegāghātaprajāgarān
|| 33 ||divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnaṃ ca
vivarjayet | divāsvapnamabhiṣyandi rūkṣānnaṃ ca vivarjayet | iti
śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa praṇītāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe snehavidhirnāma prathamo'dhyāyaḥ
|| 1 ||
Āḍhamalla. snehasevāyāṃ varjyānyāha -
snehe snehapāne | vyāyāmaṃ śarīrāyāsajananakarma | saṃśītamiti
atyarthaśītavātādikaṃ | vegāghātamiti vegānāṃ mūtrapurīṣotsargecchānām āghātam
avarodhaṃ vegadhāraṇamityarthaḥ | prajāgaramiti rātrijāgaraṇam | abhiṣyandi
śleṣmaprakopi dadhyādikamityarthaḥ | rūkṣānnamiti śyāmākacaṇakādikam | etacca
sāmānyasnehapānaviṣaye yatra ca atisnigdhatā bhavati tatra rūkṣānnaṃ
vihitameva | tatpūrvameva || 33 || iti
śrīvāstavyānvayabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe snehapānādhyāyaḥ prathamaḥ
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. snehapāne yanniṣiddhaṃ
tadāha - snehe iti | snehe snehapāne, vyāyāmādīn vivarjayet | saṃśītam
atiśītalaṃ, vegāghātaṃ vātamūtrapurīṣādirodham | divāsvapnamabhiṣyandivirodhi
| rūkṣāścāṇakādi | spaṣṭamanyat || 33 || iti
śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi
snehapānaṃ prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||