2. atha svedavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
Āḍhamalla. atha snehādhyāyānantaraṃ svedavidhiṃ vyākhyātuṃ pratijānīte -
atha svedavidhiḥ
Āḍhamalla. athaśabda ānantarye | snehavidhikathanānantaraṃ svedavidhiḥ | svedasya vidhirvidhānam | uktaṃca prāk - ’ snehasvedāvanabhyasya kuryāt saṃśodhanaṃ tu yaḥ | dāruśuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate’ iti | carake'pri snehapūrvaprayuktena svedamāvarjite'nile | purīṣamūtraretāṃsi na sajjanti kadācana’ iti | vāgbhaṭe'pi - śuṣkānyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ | śakyaṃ karmaṇyatāṃ netuṃ kimu gātrāṇi jīvatām’ iti | tena yuktaṃ snehānantaraṃ svedā'bhidhānam |
Kāśīrāma Vaidya. snehapānānantaraṃ svedasya vihitatvāt ||
tatra tāvatpūrvaṃ svedasaṃkhyāmāha - svedaścaturvidhaḥ proktastāpoṣmasvedasaṃjñakau | upanāho dravaḥ svedaḥ sarve vātārtihāriṇaḥ || 1 || svedau tāpoṣmajau prāyaḥ śleṣmaghnau samudīritau | upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dravo hitaḥ || 2 ||
Āḍhamalla. sveda iti | svidyate'neneti vyutpattyā svedo'gniḥ, tasya vidhiḥ karmacāturī | caturvidhatvamāha - ekastāpasaṃjñaḥ svedaḥ| dvitīyastūṣmāsaṃjñaḥ| tṛtīya upanāhaḥ upanāho nibandhanamiti pralepena | asya bhedaḥ sālvaṇa iti | caturtho dravasveda iti | eteṣāṃ lakṣaṇaṃ boddhavyaṃ anyatrāpyuktaṃ ca ’kṣāmaḥsaikatapārṣṇikāsyavasanaiḥ svedo'thavāṃgārakairlepairvātaharaiḥ sahāmlalavaṇaiḥ snehaiḥ sukhomlairbhavet | evaṃ taptapayombuvātaśamanakvāthādisekādibhistaptaistoyaniṣecanāhatamahābāṣpaiḥ sitādyaiḥ kramā’diti | eṣveva caturṣu yathākramaṃ carakoktasaṃkarasvedādyavarodhaḥ | śaṃkarādisvedā yathā ’śaṃkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanaṃ | jetākoṣmaghanaḥ karṣaḥ kuṭī bhūḥ kumbhireva ca | kūpo dolaka ityete svedayanti trayodaśa iti1 ’ | pittasaṃge dravo hita iti | pittayukte vāte dravasvedo hitaḥ pittasaṃge'tra svedasaṃghāto vihitaḥ | vātakaphayorevaṃ svedaśaṃkaraḥ | yaduktaṃ carake - vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyata iti | alpe pittasaṃsarge vāte dravasvedaḥ | sacoṣṇatvāt prabalau vātakaphau hanti | hīnapittaṃ tu dravatvena saukṣmyatvāt | vāgbhaṭe'pi - ‘ svedastāpopanāhoṣmadravabhedāścaturvidhāḥ ’ iti ||1||2||
Kāśīrāma Vaidya. svedaścaturvidhaḥ proktaḥ kathitaḥ | caturvidhatvamāha – tāpoṣmau etau dvau svedasaṃjñitau bhavataḥ | upanāho dravaśca etau dvau , evaṃ catvāraḥ sarvato vātaharāḥ vātahāriṇo bhavanti | caturvidhasvedasya vātanāśakatve'pi viśeṣamāha – svedāviti | topoṣmajau svedau śleṣmaghnau samudīritau kathitau | upanāhaḥ svedaḥ vātaghnaḥ pittasaṃyoge dravo dravaḥ svedyamatipittasaṅge vā tau | tathāca suśrutaḥ - ‘tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau, upanāhasvedo vātaghnaḥ | anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dravasvedaḥ’ iti | anyatarasaṃsṛṣṭe vātamiśrite pitte dravaḥ svedo'bhihitaḥ iti suśrutā'bhiprāyaḥ | kevalapitte tu sarva eva svedā niṣiddhāḥ | kiṃtu śītalajalāvagāha eva praśastaḥ tathā coktaṃ - ‘pariṣekāvagāheṣu vyañjanānāṃ ca sevanam | śasyate śiśiraṃ toyaṃ tṛṣṇāpittoṣmaśāntaye’ iti ||1||2||
atha trividhasvedasya viśeṣamāha - mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahānsmṛtaḥ | durbale durbalaḥ svedo madhye madhyatamo mataḥ || 3 ||
Āḍhamalla. mahābalapuruṣe mahāvyādhau ca kapholbaṇavātavikārādau | śīte śītale śītārditapuruṣe vā mahān svedo vihitaḥ | durbale puruṣe pittaprāye vā durbalaḥ svedo dravaprāyo vihitaḥ | madhye madhyamabalapuruṣe vātaprāye vā madhyaḥ madhyamaḥ sveda upanāhaprāyo vihitaḥ | tathācoktaṃ -‘tāpopanāhadravabāṣpapūrvāḥ svedāstato'ntyaḥ prathamau kaphe staḥ | vāyau dvitīyaḥ pavanaṃ kaphe ca pittopasṛṣṭe vihitastṛtīyaḥ ’ iti || 3 ||
atha doṣaviśeṣeṇa svedaviśeṣamāha – balāse rūkṣaṇasvedo rūkṣasnigdhaṃ kaphānile | kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān ||4|| niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guruprāvaraṇaṃ kṣudhaḥ | cintāvyāyāmabhārāṃśca sevetāmayamuktaye ||5||
Āḍhamalla. balāse kaphe |rūkṣasvedaṃ vālukāvastrakapālāṃgārādinimittaṃ | kaphānile iti kaphānilasaṃsarge rūkṣasnigdhamiti | tacca śālvaṇaprabhṛtikaṃ | kaphamedovṛte vāte iti | medo hi sarvaśarīrāṇāmudarastham aṇvasthiṣu ca | tathāhi ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjātvabhyantarasthitā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate ’ iti | anena sakaphenāvṛte vāyau koṣṇagehādikaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | koṣṇagehamaṅgārādibhiḥ saṃtaptamityarthaḥ | raveḥ karān sūryakiraṇān | niyuddhaṃ bāhuyuddhaṃ | guruprāvaraṇamiti pravarājinakauśeyapraveṇīkuthakaprabhṛtikaṃ | kruddhaṃ kopaṃ pittajanakaṃ cintācittabhrāṃtikaraṃ vidhānaṃ medonāśakaratvāt | vyāyāmamiti śarīrāyāsajananam | viyuddhādivyatiriktaṃ karma etān āmayamuktaye kaphamedovṛtavātajanitarogaśāntyai seveta ātura iti śeṣaḥ | cintāsthāne bhayamiti kecit | tenāpi manaḥsaṃtāpatvāt krodhavat | tathāhi ‘vyāyāmoṣṇagṛhakṣudgurubalakrodhamānabhayasamarāḥ | upanāhasūryatāpau daśāgniguṇavarjitāḥ svedāḥ’ | bhayaṃ tu yathā unmādakāraṇamapi tanmādyakaṃ syāt | yathā dṛśyate yatsvedanaṃ calitasya sandheḥ punarghaṭṭanena tena samyagavasthānaṃ tadvadihāpi jñeyam ||4||5||
Kāśīrāma Vaidya. yādṛśe vāyau yādṛśaḥ svedo vihitaḥ tatprakāramāha – balāse iti | balāse kaphe | rūkṣaṇaḥ svedo vālukādibhirhitaḥ | kaphānile rūkṣasnigdhaṃ | kaphānile kaphavāte | kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ saṃseveta | raveḥ karān kiraṇān seveta | niyuddhaṃ bāhuyuddham | mārgagamanaṃ guruprāvaraṇam | kopaṃ balādidhāraṇaṃ śītādīnāṃ śamanaṃ , cintāvyāyāmabharāṃśca seveta | āmayamuktaye roganāśāya ||4||5||
prāksvedyāḥ - yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścāpi hi dehinām | śodhanīyāśca ye kecitpūrvaṃ svedyāśca te matāḥ ||6||
Āḍhamalla. atha krameṇa ye pūrvaṃ svedyāstānāha - yeṣāṃ puruṣāṇāṃ nasyaṃ vidhātavyamiti nasyaṃ dātavyaṃ te nasyātmakasvedyā ityarthaḥ | na tu nasyaṃ vidhāya paścāt svedyā iti bhāvaḥ | yeṣāṃ dehināṃ bastiranuvāsananirūhākhyā dātavyā teṣāmapi pūrvaṃ svedakarma kāryaṃ, ye kiṃcicchodhanīyāḥ vamanavirekādiyogyāste'pi pūrvaṃ svedyā ityartha: | paramārthatastu virecane vidhātavye sati tryahaṃ snehapānaṃ paramam | vamane punarekāhoparame svedaḥ | yadāha kaścitsudāntasenaḥ - ekāhaṃ dinamanyacca kaphanut kleśyatakṣarairiti (?) || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. pūrvaṃ ye svedyāstānāha - yeṣāmiti | bhagandarī aśmaryāturaśca ete trayaḥ pūrvaṃ svedyāḥ || 6 ||
paścātsvedyāḥ - paścātsvedyā gate śalye mūḍhagarbhagade tathā | kāle prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī ||7||
Āḍhamalla. idānīṃ ye paścāt svedyāstānāha - mūḍhagarbhādyupadrava ityeke | mūḍhagarbhagate tathetyapīti pāṭhaḥ kaścit | arthādraktasrāvādyupadravarahitāḥ paścāt svedyā ityarthaḥ | kāle prasavasamaye prajātakāle samyagjātasamaye | nitambinī strī | tantrāntare'pi ’paścātsvedyā hṛte śalye mūḍhagarbhā'nupadravā | samyakprajātakāle ca paścāt svedyā vijānateti’ | (cakradatte) ||7 ||
Kāśīrāma Vaidya. ye paścātsvedyāstānāha - paścāditi | gate śalye tathā mūḍhagarbhagade paścātsvedyāḥ | kāle prajātā navamamāsādagre prasūtā | akāle navamamāsādadhaḥ prasūtā vā nitambinī strī paścātprasavāt svedyā ||7||
kāladvayasvedyānāha -- svedyā: pūrvaṃ trayaḥ2 plīhabhagandaryarśasastathā | aśmaryaścāturo jantuḥ samaye śastrakarmaṇaḥ || 8 ||
Āḍhamalla. athobhayataḥ śodhyāstānāha | plīhabhagandarārśasāṃ traya eva doṣāḥ | traya evopadravā vāte cāpi vātādidoṣajanitā ityarthaḥ | tathetigrahaṇānnaite pūrvaṃ svedyā: kiṃtu paścāt svedyā iti tātparyārthaḥ | tathā – coktaṃ - ’svedyāḥ punarayathādāhanāntaramuṣṇāmbutaptakaṭāhopaveśanarūpam’ | evamanyadapi yathāyogyaṃ boddhavyaṃ | janturāturaḥ śastrakarmaṇaḥ śastravidhānasya samaye kāle plīhabhagandarādīnityarthaḥ | śastrakarmaṇaḥ paścātpūrvaṃ caite svedyā ityabhiprāyaḥ || 8 ||
svedakālaḥ - savānsvedān nivāte ca jīrṇāhāre ca kārayet |
Āḍhamalla. atha svedakālāvasthāṃ darśayitumāha | sarvāniti tāpoṣṇopanāhadravasaṃjñān nivāte vātarahitasthāne jīrṇāhāre sati ca | jīrṇāhāralakṣaṇaṃ coktam | tathāhi - ‘udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yatheritā | laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇami’ti | prāyeṇa tu viṣṭavdhe'jīrṇepi svedo vihitaḥ | uktaṃ hi - ’viṣṭabdhe svedanaṃ kārya’miti vacanāt ||
Kāśīrāma Vaidya. svedān kārayedityāha - sarvāniti | nivāte nirvātasthāne | tathā''hāre jīrṇe paripakve sati sarvān caturvidhān svedānkārayet ||
svedaphalam - svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ ||9|| dravatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatvā yānti virekatām |
Āḍhamalla. atha svedāddoṣasya yena vidhyapagamastamāhala - doṣā vātādayaḥ | dhātusthitā iti | rasādidhātugatāḥ snehaklinnasya dehina iti | snehasvedābhyaktaśarīrasya puruṣasya | yataḥ snehasvedapūrvakameva śodhanaṃ | dravatvaṃ prāpyeti doṣa eva yataḥ | ye mārgeṣu līnā svasthānasthā vā dhātusaṃsthā api vā te samyaksvedairyojitāḥ saṃtaḥ dravatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatāḥ paścācchodhanaiḥ kṛtvā śāntiṃ yāntītyabhiprāyaḥ | tathācoktaṃ ’snehāt klinnā dhātusaṃsthāśca doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ | samyaksvedairyojitāste dravatvaṃ nītā: koṣṭhaṃ śodhane yānti śāntim’ iti || 9 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedāddoṣaḥ kathaṃ yātītyāha - svedāditi | svedādvālukādisvedāt | tathā snehasvinnasya tailāvagāhanādyaiḥ svinnasya dehinaḥ puruṣasya dhātusthitā doṣāḥ koṣṭhāntargatvā dravatvaṃ prāpya virekatāṃ yāntīti yojanā || 9 ||
sveditasya rakṣā | svidyamānaśarīrasya hṛdayaṃ3 śītalaiḥ spṛśet || 10 || snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī |
Āḍhamalla. atha sveditasyāśvāsanārthaṃ viṣayamāha -- svidyamānaśarīrasya snehābhyaktaśarīrasyeti pādadvayasyetyayamabhiprāyaḥ - anena pūrvaṃ snehābhyaktaśarīrasya paścāt sveditasya puruṣasyetyarthaḥ | yataḥ sarvasvedeṣvapi snehābhyaṅgo vihita iti prasiddhaḥ | tathācoktaṃ dṛṣṭāntena | nānābhyaktenāpi ca snigdhadehe svedo yojyaḥ svedavidbhiḥ kathaṃcit | dṛṣṭaṃ loke kāṣṭhamasnigdhamāśu tāpādbhayaṃ sveda- yogairgṛhītamiti | śītairācchādya cakṣuṣī iti | sarvāṃgeṣu svede kriyamāṇe cakṣūrakṣaṇārthamuktaṃ śītairiti padmāpatrādibhiḥ | asyāgre ’hṛdayaṃ vṛṣaṇau dṛṣṭiṃ svedayenmṛdu naiva ve’ti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca | atra cakṣuṣī ityupalakṣaṇatvāt hṛdayādirakṣaṇameva kāryamityanenaiva gṛhītārthatvāt || 10||
Kāśīrāma Vaidya. doṣavireke jāte tatsthāpanārthaṃ cikitsitamāha - svidyamānaśarīrasyeti | bālukādeḥ svinnasya vireke sati hṛdayaṃ śītalaiḥ candanādibhiḥ spṛśet | snehābhyaktaśarīrasya snehasvinnasya śītaiḥ kamalakadalīpatrādyaiḥ cakṣuṣī ācchādya virekāt upācaret ityuttarakriyāsaṃbandhaḥ || 10 ||
asvedārhāḥ - ajīrṇī durbalo mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ ||11|| atisārī raktapittī pāṇḍurogī tathodarī | madārto garbhiṇī caiva nahi svedyā vijānatā || 12|| etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret |
Āḍhamalla. atha ye'pi rogiṇo'svedyāstānāha - ajīrṇītyādi | ete rogiṇo na svedyāḥ | yataḥ svedādapi teṣāṃ dehanāśo bhavati, kadācinna bhavati tadā eteṣāṃ vikārā api sādhyatvaṃ yāntīti bhāvaḥ | ata eva vijānatā puruṣeṇeti grahaṇam | tathāhi - ’svedāddoṣā yānti dehāvināśaṃ saṃsādhyatvaṃ yāṃti caiṣāṃ vikārāḥ’ iti bhāvaḥ | ajīrṇīti ajīrṇe bhakta iti sāmānyaḥ | viśeṣeṇa viṣṭabdhājīrṇī svedo vihitaḥ viṣṭabdhe svedanaṃ kāryamiti vacanāt | yaduktamanyatrāpi - ‘svedaiḥ sādhyo durbalo'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ cedvau svedanīyau tatastā’viti | śeṣaṃ subodhaṃ4 || 11 || 12 ||
kecidatrārdhaṃ paṭhanti- ’mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu || 13 || iti || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ svedo nocitastānāha - ajīrṇīti | etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret | ajīrṇo ajīrṇavān, durbalaḥ, mehī pramehavān, kṣatakṣīṇaḥ uraḥkṣatakṣīṇaḥ, mado madyajanitarogī | etānapi svedasādhyānupācaret | keṣu ? mṛdusvedaṃ prayuñjīta ityāha | hṛt hṛdayam, muṣko'ṇḍakoṣaḥ | dṛṣṭirnetram || 13 ||
svedātiyogajā rogāḥ - atisvedātsandhipīḍā dāhatṛṣṇā klamo bhramaḥ | pittāsṛkpiḍakākopastatra śītairupācaret || 14 ||
Āḍhamalla. atha svedasyātiyogastena doṣamāha - piḍakākoṭha iti sphoṭādīnām | athavā piḍakākoṭha iti pāṭhaḥ | koṭho varaṭīdaṣṭasaṃkāśaḥ tatra śītairupācarediti | pānābhyañjane cātra śītāḥ kriyāḥ kāryā vidhijñena iti śeṣaḥ | yaduktam ‘atisvinnamathāśvāsya śītāmbuvamanaṃ hita’miti | carake tu uktaḥ - ‘uktastasyātiśaye graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ | sotisvinnasya kartavyo madhurasnigdhaśītalam’ iti || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. atisvedāt kiṃ bhavatītyāha - atisvedāditi | atisvedātsaṃdhipīḍādayo bhavanti | klamaḥ glāniḥ, bhramaścakrārūḍhasyeva | pittāsṛk pittaraktam | piṃḍakā sphoṭikā | tatra śītairupācaredityanvayaḥ | tathācoktaṃ - ‘svinne'tyarthaṃ saṃdhipīḍāvidāhaḥ sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ | mūrcchā bhrāṃtirdāhatṛṣṇe klamaśca kuryāttūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam’ iti || 14 ||
tāpasvedaḥ - teṣu tāpābhidhaḥ svedo vālukāvastrapāṇibhiḥ | kapālakandukāṅgārairyathāyogyaḥ prayujyate || 15 ||
Āḍhamalla. idānīṃ yatpūrvaṃ cāturvidhyamuktaṃ tadyogadvāreṇa prakaṭayannāha - teṣu pūrvoktatāpādisvedeṣu | tāpābhidhastāpasvedaḥ | kapāla: kharparaḥ vālukādayo'tra vahnisaṃtaptā jñeyāḥ | yathāyogya iti | yathādoṣāpekṣayā yathāsthānasthitavyādhyanurūpa ityarthaḥ | ayaṃ tāpasvedo'bhihitaḥ || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tāpādisvedānāṃ lakṣaṇamāha - teṣviti | teṣu caturvidhasvedeṣu tāpādayaḥ svedā vālukādibhiryathāyogyaṃ prajāyante utpadyante | vālukā sikatā vastraṃ cīram, pāṇibhirhastaiḥ, kapālaḥ kharparaḥ, kandukaḥ vastrakandukaḥ, yadvā bahucchidro gṛhamadhye racitaḥ kandusaṃjñaḥ | taduktaṃ vāgbhaṭe -’bahucchidro gṛhāntasthaḥ kandurjetāka ucyate’ iti | tasya nirmāṇaṃ carake likhitam - ‘aṅgāraiḥ khadirādyaiśca nirdhūmairvālukātaptaṃ kṛtvā evaṃ pātrāntaritaiḥ svedaḥ aṅgārasya mṛtpātre sthāpayitvā svedaḥ kartavyaḥ’ iti || 15 ||
ūṣmasvedaḥ - ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakāśmabhiḥ | ataptairamlasiktaiśca kāye naktakaveṣṭite || 16 || athavā vātanirnāśidravyakvātharasādibhiḥ | uṣṇairghaṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ vidhāya ca || 17 || vimudryāsyaṃ trikhaṇḍāṃ ca dhātujāṃ kāṣṭhavaṃśajām | ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ nalīṃ yuñjyādvihastikām ||18|| sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam | hastiśuṇḍikayā nāḍyāṃ svedayedvātarogiṇam || 19|| puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmimutkīrya khādiraiḥ | kāṣṭhairdagdhvā tathābhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ ||20|| vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayennaram | evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret ||21||
Āḍhamalla. athoṣmasvedavivakṣāyāṃ yogadvāreṇa taptarūpamāha - kāye naktakaveṣṭite iti | naktakāḥ vātaharavaṭapallavādayaḥ | tairveṣṭitaṃ śarīraṃ kṛtvā paścādvihitasvedadravyeṇa svedayediti bhāvaḥ | anyadapyāha - athaveti | vātanirnāśadravyāṇi daśamūlaprabhṛtīni | teṣāṃ kvāthaṃ svarasaṃ ca yathāsaṃbhavaṃ ca grāhyaṃ pārśve chidraṃ vidhāyeti ghaṭapārśve nāḍikāmukhapramāṇaṃ randhraṃ kārayet | vimudryāsyamiti| ghaṭamukhaṃ mudrayedityarthaḥ | nāḍikāghaṭasaṃdhimapi mudrayediti saṃpradāyaḥ | nāḍīsvarūpamāha -trikhaṇḍamityādi | trikhaṇḍāṃ mṛdumadhyaprabalasvedaviṣayatvātkhaṇḍatrayayuktāmityarthaḥ | dhātujāmiti suvarṇādidhātunirmitam | athavāpyabhāve kāṣṭhajāmiti vaṃśādikāṣṭhaghaṭitām | ṣaḍaṅgulāsyāmiti ṣaḍaṅgulaiḥ kuṇḍalākṛtimuttaralagnaṃ nāḍikāmukhamiti bhāvaḥ | kiṃcidvimañcaghaṭalagnamukhaṃ bhavatīti gopucchākārānukārābhidhānatvāt saṃpradāyaviṣayaḥ | tena laghumukhaṃ ghaṭalagnaṃ kārayet | bṛhanmukhamāturalagnamiti bhāvaḥ | dvihastakāmiti dvihastaparimāṇaṃ trikhaṇḍānāmityarthaḥ | guruprāvaraṇaṃ tūlīprabhṛtikam | hastiśuṇḍikayetyuktamapi nāḍyākāraṃ draḍhayati na doṣaḥ paunaruktyā | athavā hastiśuṇḍiketi nāmnā'sya svedasya saṃjñā vihitā | hastiśuṇḍiko'yaṃ sveda iti tātparyārthaḥ | anyoṣmasvedavidhānamāha - puruṣāyāmamātrāmiti | puruṣapramāṇaṃ yathā syāt| āyāmañca dīrghavistārayoḥ khādiraiḥ kāṣṭhairiti | khadiro raktasāraḥ | dagdhveti bhūgartasthānamiti śeṣaḥ | tatra kāṣṭhajvalanaṃ kuryādityarthaḥ | tatheti paścāt kṣīrādibhiḥ kṛtvābhyukṣyeti | na tu kāṣṭhāṅgārāṇi tatratyopanīya kṣīradhānyāmlaprabhṛtīnāmekatamena kṛtvā tadeva sevayediti bhāvaḥ | dhānyāmlaṃ kāñjikaviśeṣam | tadabhāve takraṃ grāhyamiti vyavahārāt| paścātkāryamāha - vātaghnapatrairityādi | tatra vātaghnapatraireraṇḍaprabhṛtikaiḥ | tacchayanaṃ bhūgartanirmitarūpam | tatpatrairācchādya tatra vātārtapuruṣaṃ saṃviśya svedayedityabhiprāyaḥ | evamityanenaiva prakāreṇa svinnairmāṣādibhirapi śayanasvedamāvaraṇīyam | etaduktaṃ bhavati | māṣakvāthajalenāpi bhūgartasyeti siṃcanam | athavā svinnabāṣpaiḥ bāṣpaparisvinnaṃ vātārtamadhaḥsthaṃ svedayedityeke || 16-21 ||
Kāśīrāma Vaidya. athoṣṇasvedaḥ - lohapiṇḍikeṣṭakādibhiḥ taptai: amlasaṃsiktaiḥ, punaḥ kāye dehe, rallakaveṣṭitairyaḥ svedaḥ sa uṣṇasvedaḥ | athavā pakṣāntare | vātanirnāśidravyakvātharasādibhiḥ ghaṭaṃ pūrayitvā pārśve tiryak chidraṃ kṛtvā āsyaṃ mukhaṃ vimudrya tasminpārśve chidre dvihastikāṃ nāḍīṃ yuñjyāt | kiṃbhūtāṃ nāḍīṃ ? trikhaṇḍāṃ trigranthivaṃśajām | kāṣṭhajāṃ, dhātujāṃ dvihastikāṃ nāḍīṃ yuñjyāt | ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ veti vikalpaḥ | sukhopaviṣṭaṃ sukhena sthitam | svabhyaktaṃ kṛtatailābhyaṅgam | punaḥ guruprāvaraṇaṃ tūlādyairāvṛtam | anayā hastiśuṇḍikādhārayā nāḍyā vātarogiṇaṃ svedayet | apara uṣṇasvedaprakāraḥ - puruṣāyāmamātrāṃ puruṣapramāṇamātrāṃ bhūmimutkīrya khanayitvā khādiraiḥ kāṣṭhairdagdhvā tathā'mlamūtrādibhirabhyukṣyābhiṣiṃcya vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ svedayet || 16-21 ||
upanāhasvedamāha - athopanāhasvedaṃ ca kuryādvātaharauṣadhaiḥ | pradihya dehaṃ vātārtaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ || 22 || amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiḥ | upagrāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca || 23 || dadhi-sauvīraka-kṣīrairvīratarvādinā tathā | kulattha-māṣa-godhūmairatasī-tila-sarṣapaiḥ || 24 || śataṣuṣpā-devadāru-śephālī-sthūlajīrakaiḥ | eraṇḍamūlaṃ bījaiśca rāsnāmūlakaśigrubhiḥ || 25 || miśi-kṛṣṇā-kuṭheraiśca lavaṇairamlasaṃyutaiḥ | prasāriṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ || 26 || guḍūcī-vānarībījairyathālābhaṃ samāhṛtaiḥ | kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram ||27|| mahāśālvaṇasaṃjño'yaṃ yogaḥ sarvānilārtihṛt |
Āḍhamalla. athopanāhasvedavidhānamāha | upanāhaḥ koṣṇabahalālepaḥ bandhanamityeke | vātaharauṣadhairiti kākolyādigaṇādyathālābhaṃ grāhyamiti vyavahāraḥ | kṣīramāṃsarasānvitairiti kṣīraṃ gavyaṃ tadabhāve ājaṃ sāmānyatvācca yathāyogyaṃ deyamiti | māṃsamatra grāmyānūpasaṃbhavaṃ vakṣyamāṇatvāt | tasya rasaṃ māṃsarasamityarthaḥ | amlapiṣṭairiti amlaiḥ kāñjikādibhiḥ | salavaṇairiti lavaṇo'tra saindhavaṃ | snehasaṃyutairiti sneho'tra caturvidho deyo yathāyogyasaṃbhavāt | ayamapi śālvaṇasaṃjñaḥ | aparamapyupanāhavidhānamāha | grāmyānūpamāṃsādivānarībījaparyantadravye yathālābhaprāptaiḥ kṣuṇṇai: sūkṣmakuṭṭitaiḥ svinnaiḥ kathitaiḥ tadanu vastreṇa baddhvā poṭṭalikākāraiḥ saṃsvedayet | naramiti vātārtaṃ puruṣam | ayaṃ mahāśālvaṇasaṃjñayogaḥ prasiddha eva | yaduktam - ‘ānūpagrāmyamāṃsādyaiḥ svedaḥ śālvaṇako mata’ iti | grāmyāḥ aśvāśvataragokharorabhramedaḥpucchakaprabhṛtaya: | ānūpavargastu | pañcavidha:| tadyathā kūlacarāḥ, pallavāḥ, kośasthāḥ, pādinaḥ, matsyāśceti | tatra kūle caranti, te yathā - ‘tatrebha-mahiṣa-nyaṅku-ruru-rohita-śūkarāḥ | khaṅgi-gokarṇa-camarāḥ - sṛmarāḥ kālapucchakaḥ | kodrakāramaledyāśca paśavaḥ kūlacāriṇaḥ’ | plavā yathā - ’haṃsa-sārasa-kādamba-krauñca-kāraṇḍava-plavāḥ| balākā-baka-cakrāhvajīvajīvāmbukukkuṭā: | utkrośa-puṇḍarīkākṣa-śaśarīmaṇituṇḍikāḥ | kākatuṇḍadhanānāvamadgupuṣkaraśāyikāḥ | kāvākṣimallikāśvetavarāhādyāḥ plavā smṛtāḥ’ | kośasthā yathā - ‘śaṅkhaḥ śaṅkhāṇakaḥ śuktirbhallūkaśambukādayaḥ | kośasthāśca - udrakumbhīraśiśumārakumbhīrakāḥ | nakrakūrma-bhallūkādyāḥ pādinaḥ parikīrtitāḥ’ | matsyā yathā-‘gomatsyo marulaḥ kṛṣṇamatsyako bahulo rasaḥ | rājī cilici-mādyāśca matsyāḥ proktāḥ samāsataḥ’ iti | ityānūpamāṃsavargaḥ | eteṣāṃ svarūpamatra vistarabhayānna likhitaṃ | jīvanīyagaṇena veti | taduktaṃ suśrute – kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakau | mudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkaṭa-śṛṅgītugākṣīrīṛddhivṛddhimṛdvīkājīvantyo madhukaṃ ceti jīvanīyo gaṇaḥ | dadhisauvīrakakṣīrairiti | sauvīrakaḥ kāñjikabhedaḥ | vīratarvādinā tatheti | vīratarvādigaṇaḥ suśrute'vagantavyaḥ | vīratarusahacaradarbhavṛkṣādanīguṇḍānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭavasukavasirabhallakakundurūke-ndīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā ceti| śephālīsthūlajīrakairiti | śephālī nirguṇḍī ‘saṃbhārū’ iti loke | sthūlajīrakaḥ kṛṣṇajīraka:| eraṇḍasya mūlaṃ bījaṃ, ca grāhyaṃ | miśiḥ śatapuṣpā | kuṭherakaḥ khanāmaprasiddhaḥ | lavaṇairiti bahuvacanenātra pañcalavaṇāni yathāyogyaṃ deyāni | aparāṇyapi pāṃśukṣāraprabhṛtīni grāhyāṇi na doṣaḥ | amlasaṃyutairiti amloṣṇavargo hito grāhyaḥ | balābhiriti bahuvacanādbalācatuṣṭayeṣu yathālābhamiti yojyam | daśamūlaḥ prasiddhaḥ sa ca daśadravyairmilitaḥ | tadyathā - ’śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | tathā gokṣurakaścaiva laghumūlamiti smṛtam | bilvo'gnimanthaḥ syonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalāstathā | jñeyaṃ mahatvaṃ mūlaṃ ca daśamūlamubhe smṛta’miti | vānarībījairiti kapikacchūbījaiḥ | etairdravyairvyastairvā yogā boddhavyāḥ bhinnatṛtīyāntapadatvāt | śeṣaṃ subodham || 22-27 ||
Kāśīrāma Vaidya. athopanāhasvedaḥ - vātaharauṣadhairdaśamūlādibhirupanāhaṃ svedaṃ kuryāt | kiṃ kṛtvā ? vātārtadehaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ pradihya pralepaṃ kṛtvā | uta amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiśca pradihya | atha mahāśālvaṇasvedavidhānamāha - grāmyāḥ chāgorabhrādayaḥ, anūpā matsyacakravākādayaḥ | jīvanīyagaṇaścūrṇoktaḥ | sauvīraṃ kāñjikam | kṣārairyavakṣārasvarjīṭaṅkaṇaiḥ | vīratarvādiśca pūrvoktaḥ | atasī prasiddhā, śephālī nirguṇḍī, miśiḥ śatapuṣpā, kuṭheraḥ vāvarī | lavaṇaiḥ saindhavādyaiḥ | pañcabhiramlairdāḍimādyaiḥ | vānarī kapikacchū: | etairyathālābhaṃ samāhṛtairānītaiḥ, kṣuṇṇaiḥ kuṭṭitaiḥ, svinnaiḥ sveditaiḥ, punarvastreṇa baddhaiḥ svedayet || || 22-27 ||
dravasvedavidhi: | dravasvedastu vātaghno dravyakvāthena pūritam || 28 || kaṭāhaṃ koṣṭhakaṃ vā'pi sūpaviṣṭo'vagāhayet |
Āḍhamalla. idānīṃ dravasvedavidhimāha - dravasveda iti | pittasaṃge dravo hita iti pūrvoktatvāt | vātaghnadravyakvātheneti vātaghnadravyaṃ kākolyādigaṇapramukhaṃ tacca pūrvaṃ vyākhyātaṃ | kaṭāhaṃ koṣṭhakaṃ ca | dvividhamiti dravasvedaṃ | vā grahaṇāt carmadroṇīprabhṛtikamapi yathālābhaṃ dravasvedavidhau grāhyam || 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. vātaghnaṃ daśamūlādyaṃ dravyam | tatkvāthena pūrite kaṭāhe tāmrādikoṣṭhake vā sūpaviṣṭaḥ sukhena sthitaḥ avagāhayet || 28 ||
idānīṃ dravasya parimāṇamāha - nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaḥ kvāthasya dhārayā || 29 || koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhet snigdhatanurnaraḥ | evaṃ tailena, dugdhena, sarpiṣā svedayennaram || 30 ||
Āḍhamalla. ’nābherityādi | yāvannāmerūrdhvaṃ sūpaviṣṭaḥ puruṣo magno bhavati tāvat kvāthādikaṃ dhārayet yojayedityarthaḥ | ityevaṃ kaṭāhāvagāha iva parimāṇam | koṣṭhe tūtthitaḥ puruṣo yāvat skandhayorupari sikto magnaḥ tāvattiṣṭhedityabhiprāyaḥ | snigdhatanutā sarvasvede'pi boddhavyā evamuktaprakāreṇaiva tailādināpi yathāyogyaṃ svedayedi5 tyarthaḥ || 29 || 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasya vidhānamāha - snigdhatanuḥ kṛtatailābhyaṅgaḥ | koṣṇayā dhārayā sthitaḥ skandhayoḥ siktaḥ | kvāthena dhārayā nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnastāvattiṣṭhet | evaṃ tailena dugdhena sarpiṣā ghṛtena vā svedayet | ayaṃ dravasvedaḥ || 29 || 30 || avagāhanakālaniyamaḥ |
ekāntaro dvyantaro vā snehayukto'vagāhane |
Āḍhamalla. athāvagāhanakālaniyamamāha - athāvagāhane yathādau snehayuktaḥ snehāvagāhastadā ekāntara ekadyantara: dvyantaro dvidināntaro vā kartavya iti vyavasthāviṣayaḥ | na tu sarvāvagāhane niyamanamidaṃ | nanvatra kālaniyamaḥ kṛtaḥ, tantrāntare tu na kṛtaḥ, tathā pūrvamuktaṃ - nābherūrdhvaṃ ṣaḍaṅgulapramāṇaṃ kvāthatailādidhāraṇam | tantrāntare tu anyathā | vaidyālaṃkāre - ’kaṭāhe mṛṇmaye pātre kiṃvā pāṣāṇasaṃbhave | ākaṇṭhamagno nivaset praharaṃ prātareva vā || romānteṣvanukūpeṣu sthitvā mātrā śatatrayam | tataḥ praviśati snehaiścaturbhirgacchati tvacam | pañcabhiśca bhajedraktaṃ ṣaḍbhirmāṃsaṃ prapadyate | medaḥ - sthānaṃ saptaśatairaṣṭabhiścāsthiṣu vrajet || navabhiryāti majjānaṃ tato mātrāṃ na kārayet | tatastu rogānsaṃgṛhya vātapittakaphodbhavān || srotasāṃ mārdavakaraḥ kaphavātavināśanaḥ | dhātūnāṃ puṣṭijanano balavarṇakaraḥ paraḥ || vātarogānaśeṣāṃśca jayedeṣa viśeṣataḥ’ iti | anyatrāpi kaṇṭhaparyantadhāraṇamuktaṃ yathā - droṇīkāṣṭhasya tailena sukhoṣṇena prapūrayet | tatra sthitvā yathā mātrā kaṇṭhaparyantamāhanum || sukhinaḥ sukumārasya sukhārthī śramapīḍitaḥ | gāhayet ghaṭikāsārdhaṃ tailadroṇyāṃ ca yatnataḥ || tato niḥsṛtya hastābhyāṃ khaṭvāyāṃ carmake punaḥ | sukhena mardanaṃ kṛtvā yāvattailaṃ viśudhyati || udvartanaṃ tataḥ kuryātsnānaṃ ca vidhipūrvakam || tvaci kāntikaraṃ sadyaḥ pāruṣyaṃ na vinaśyati || balapuṣṭikaraṃ sadyo vātarogaṃ ca nāśayet | anye ca tvagbhavā rogā mandānalasamudbhavāḥ || yasya śuṣyati sarvāṅgaṃ gatiryasya tu vihvalā | tasya droṇyāṃ ca taileṣu gāhayedghaṭikātrayam || kṣīṇendriyāḥ kṣīṇaśukrā jvarakṣīṇāśca ye narāḥ | vātārtau vṛṣaṇau yeṣāmantravṛddhiśca dāruṇā || paṅgulaḥ pīṭhasarpī ca gṛdhrasī vātaśūlavān | kalāyakhañjakaṃ tūnīṃ pratūnīṃ ca viśeṣataḥ || etatsarvān nihantyāśu channābhramiva mārutam’ iti | tenātra śārṅgadharoktaṃ kālaniyamavacanaṃ sukumārādiviṣayam | tathā nābherūrdhvaṃ ṣaḍaṅgulagrahaṇaṃ hṛdayarakṣārthaṃ, tantrāntaroktaṃ dāruṇavātarogagrastaviṣayaṃ | kaṇṭhaparyantāvagāhanaṃ tu sukumārādiviṣayam | ata evoktaṃ carake - ‘padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṃvṛttya cakṣuṣī | muktāvalībhiḥ śuddhābhiḥ śītalairbhojanairapi || jalārdraiḥ sajalairhastaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet’ iti | netrahṛdayarakṣārthaviṣayamidaṃ śārṅgadharavacanaṃ jñeyam ||
Kāśīrāma Vaidya. yathāyogyam ekāntare dvyantare vā'vagāho yuktaḥ ||
avagāhanaphalam - sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayet || 31 || śarīre balamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane |
Āḍhamalla. atha samyaksnehāvagāhane phalamāha - avagāhane yuktaḥ sneha ekāntarādividhinā samyak prayuktaśīlaḥ | tādṛśa eva śirādistarpayan san śarīre balamādhatte tarpayan dhātūniti śeṣaḥ | yaduktaṃ -‘mātrābhistriścatuḥpaccaṣaṭsaptāṣṭabhirāvrajet | rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjādhātūn yathākrama’miti | mātrāyāśca prasaṃgato lakṣaṇaṃ saṃkhyā ca likhyate | yathā – sphajāūnaḥ - karāvartaṃ kuryāttāṃ sphoṭikāyutām | eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ | saṃkhyā yathā - ‘vedanopaśamaḥ pañcaśatasaptaśatāni vā | sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ kuryāddoṣabalābala’mityādi | śirāmukhai romakūpairiti | śirāṇāṃ mukhāni romakūpapratibaddhānīti bhāvaḥ | sirāśca doṣādivahā iti granthakāraḥ sandhibandhanakāriṇyo doṣādhātuvahāḥ śirā iti | tāśca sthūlasūkṣmabhedenāpi dvidhā bhavanti tāsāṃ nābhimūlatvādadhastiryak ca prasaraḥ | tathāhyuktam - ’yāvantyastu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām | nābhipravṛddhāḥ sarvāstāḥ pratanvanti samantata’ iti | dhamanībhiśceti | dhmānādanilāpūraṇāddhamanyo rasavahāścaturviṃśatisaṃkhyākāḥ | etāścāpi nābhiprabhavā abhihitāḥ | cakārāttāsāmapi mukhāni romakūpapratibaddhāni jñātavyāni | yataḥ ye svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayantyantarbahiśca | taireva cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇyantaḥ śarīramabhipratipadyanta iti ||31 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasya phalamāha - sirāmukhairlomakūpairlomavivarairdhamanībhirnāḍībhiśca tarpayet | tadā śarīre balam ādhatte || 31 ||
dhātuvardhanamāha - jalasiktasya vardhante yathāmūle'ṅkurāstaroḥ || 32 || tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate | nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ || 33 || śītaśūlādyuparame stambhagauravanigrahe | dīptāgnau mārdave jāte svedanādviratirmatā || 34 ||
Āḍhamalla. atha snehāvagāhanādvāyuvṛddhau satyāṃ taddṛṣṭāntenāsya prādhānyamāha | mūle pānīyasiktasya vṛkṣasya yathāṅkurāḥ pallavādirūpā vardhante tadvadatrāpi dhātuvṛddhau boddhavyaṃ | nātaḥ para iti | asmāt snehāvagāhanāt aparo vātanāśako yogo na pradhāna iti bhāvaḥ | atha svedakarmaṇo virativiṣayamāha - śītaśīlādyuparame iti | śūlaśāntau satyāṃ śūlaśabdena vātādijanito vedanāsamūho boddhavyaḥ | stambho gauravaṃ cāṃgānāṃ tayornirgraho nāśaḥ | tasmiñjāte sati dīptāgnau sati | mārdavamapi aṅgānāṃ mṛdutā tasminnapi jāte sati viratirviśrāmaḥ; tena ebhiḥ kāraṇaiḥ svedaguṇo'vagantavyaḥ | tathā hyuktam - ’agnau dīpte mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam | kuryātsvedastandranidre ca hanyāt sandhīnbandhāṃśceṣṭayedāśu yukta’ iti | sauṣadhasvedātiyogalakṣaṇamuktaṃ vāgbhaṭe - ’pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ | sandhipīḍājvaraḥ śyāvaraktamaṇḍaladarśanam | svedātiyogācchardiśca tatra stambhanamauṣadham’ iti || 32-34 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedanātkadā nivṛttirbhavati ? ityatrāha - śīta iti | śītaśūlādīnāmuparame nivṛtte sati stambhagauravayornigrahe sati, mārdave mṛdutve sati dehasyaiva tadā svedanādviratirnivṛttirmatā || 32-34 ||
susvinnasya paścāt karma darśayati - samyak svinnaṃ vimṛditaṃ snānamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ | bhojayeccānabhiṣyandi vyāyāmaṃ na ca kārayet ||35|| iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe svedavidhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||
Āḍhamalla. vimṛditamiti | snehāvagāhānantaraṃ sukhamardanam, uṣṇāmbubhiruṣṇodakaiḥ snānam, anabhiṣyandi bhojayet | jāṭharāgne: saṃdīpanārthaṃ vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma | kecit - ’vyāyāmaṃ na ca kārayet’ ityatra - ‘sarvatrācāramācaret’ iti pāṭhaṃ paṭhanti | tatra ācāraḥ snehācaraṇaṃ, tacca vāgbhaṭe'pyuktam - ‘uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān | pravātayānayānādhvabhāṣyābhyāsanasaṃsthitīḥ | nīcātyuccopadhānāhaḥsvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti || 35 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe svedādhyāyo dvitīyaḥ || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedānantaraṃ kiṃ kuryādityāha - samyak svinnaṃ samyak sveditam | punaḥ vimṛditaṃ kṛtābhyaṅgam | paścācchannairuṣṇāmbunā kuryāditi pūrvakriyāsambandha: | anabhiṣyandi sroto rodhi bhojayet | vyāyāmaṃ śramādyaṃ na kārayet | suśrute caturvidhaḥ navasvedaḥ kathitaḥ | cakārādvāgbhaṭādau trayodaśavidhaḥ | granthajñāpanārthaṃ tadapi likhyate | taduktaṃ vāgbhaṭe - ’śaṅkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanam | jetāko'śmaghanaḥ karpū: kuṭī, kumbhī tathāca bhūḥ || kūpo lohākaraścaite svedāścaiva trayodaśa’ iti | eṣāṃ lakṣaṇaṃ vāgbhaṭe darśitam || 35 || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe svedādhyāyaḥ || 2 ||

Editor's notes

  1. 1 śaṃkaraḥ sukhakaraḥ | tasyābhidhānamagre praśastatvāt | eteṣāṃ svedānāṃ vaidyānāṃ vijñānārthaṃ svarūpamuktaṃ carake - ‘ tatra vastrāntaritaiḥ piṇḍairyathoktairupasvedanaṃ śaṅkarasveda’ iti | tasyoṣmasvede'ntarbhāvaḥ | vastrāntaritatvamavastrāntaritatvañca sukumārāsukumāraviṣayaṃ jñeyam | prastaramāha - ‘ śūka-śimbi-dhānya-pulākānāṃ , veśavāra-pāyasa-kṛśaro-tkarikādīnāṃ vā prastare kauśeyā-'vikottarapracchade vā, pañcāṅgulorubukādīnāṃ vā , kauśeyāvikottarārkapatrapracchanne vā svabhyaktagātrasya śayānasyopasvedanaṃ prastarasvedanaṃ iti vidyāt ’ | ayaṃ coṣmasveda eva | śūka-śimbi-dhānya-pulākānāmiti bhāvaḥ | anyatrāpyuktaṃ - ‘ pulākamatrametāvaddravyāṇāmiha ṣaṭśatam | svabuddhyaiva sahasrāṇi koṭīrvā samprakalpayet’ iti | athavā ‘pulāka’ śabdaḥ svinnavacanaḥ , śūkaśimbidhānyānāṃ svinnānāṃ prastare ityarthaḥ | anye tu pulākā gavedhukākārā deśāntare prasiddhāḥ | iti vyākhyānayanti | tadayuktaṃ śūkaśimbidhānyeṣvevāntarbhāvāt | tāsāṃ ca na svedavattāyogyatā pratipattuṃ śakyā , doṣaviśeṣāharaṇāt | kauśeyāvikottarapracchannadeśe-kauśeyāvikābhyāṃ vā upari pracchanne prastare ityarthaḥ | uttaracchadagrahaṇādadhastādapi pracchado'stīti gamyate | iti prastarasvedaḥ ||2|| nāḍīsvedamāha - ‘ svedanadravyāṇāṃ pūrvoktānāṃ mūlapatraphalabhaṅgādīnāṃ mṛgaśakunipiśitaśirasādīnām uṣṇasvabhāvānāṃ yathā'mlalavaṇaṃ snehopahitānāṃ mūtrādīnāṃ kumbhyāṃ voṣmamanu dhamantyāmutkvathitānāṃ nāḍyā vaṃśadalakarañjārkapatrāṇāmanyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāyāmadīrghayā vyāyāmārdhadīrghayā vā svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vinamitayā vātaharasnehābhyaktagātrasya voṣmamupāharet , bāṣpo'hyanṛjugāmī vihitacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ ’ | bhaṅgāḥ pallavāḥ | svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgra-pariṇāhasrotaseti | vyāyāmadīrghayā vyāyāmārdhadīrghayā ceti | pramāṇaniyame ko hetuḥ ? brūmaḥ – vyādhyāturabalāpekṣayā , uttamabalavyādhāvāture ca vyāyāmadīrghā karttavyā , madhyabalaṃ hi vyādhimāturaṃ cāvekṣyamāṇena vyāyāmādhyardhadīrghayā dūragatvena vihitacaṇḍavegatā bhāvayet iti | iti nāḍīsvedaḥ bāṣpasvede'ntarbhūtaḥ ||3|| pariṣekasvedamāha - ‘ vātikottaravātikānāṃ punarmūlaphalādīnāmutkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ praṇāḍīrvā pūrayitvā yathārthasiddhasnehābhyaktagātravastrāvacchannaṃ pariṣecayet iti pariṣekasvedaḥ’ dravasvede'ntarbhūtaḥ | iti pariṣekasvedaḥ ||4|| avagāhasvedamāha - ‘ vātaharotkvāthakṣīraghṛtapiśitarasonasalilakoṣṭakāvagāhastu yathokta evāvagāho jñeyaḥ’ | utkvāthairiti utkṛṣṭakvāthairityarthaḥ | dravyāccaturguṇaṃ jalaṃ datvā caturbhāgāvaśiṣṭaḥ kṛta utkṛṣṭaḥ kvātho bhavati ayaṃ dravasvedaḥ | ityavagāhasvedaḥ | jetākasvedamāha – atha jetākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣyeta – tatra pūrvasyāṃ diśi uttarasyāṃ vā guṇavati praśastabhūmibhāge deśe kṛṣmamṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā nadīparivāpaḥ vāpīpuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā sutīrthe samavibhaktabhūmibhāgadeśe saptāṣṭau vā'ratnīḥ parikramodakān prāṅmukhodaṅmukhaṃ vā'bhimukhatīrthaṃ vā kūṭāgāraṃ kārayet | utsedhavistārasampannaṃ anekavātāyanamasya kūṭāgārasyāntaḥ samantato'bhivistārotsedhāṃ piḍikāṃ kārayet ākapāṭāt | madhye cāsya kūṭāgārasya catuḥkiṣkumātraṃ dvipuruṣapramāṇaṃ mṛṇmayaṃ kandukasaṃsthānaṃ bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭakastambhaṃ sapidhānaṃ kārayet | taṃ ca khādirāṇāmāśvakarṇikānāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā dīpayet | sa yadā jānīyāt dagdhāni kāṣṭhāni vigatadhūmāni avataptaṃ kevalamagninā tadagnigṛhaṃ svedayogyena yoṣmaṇā yuktamiti | tatra cainaṃ vātaharābhyaṅgābhyaktagātraṃ vastrācchannaṃ praveśayet | praveśayaṃścānuśiṣyet - ‘ saumya ! praviśārogyakalyāṇāya vā ’ iti praviśya caināṃ piṇḍikāmadhiruhya pārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ | na ca te svedamūrchāparītenā'pi satā piṇḍikaiṣā prayoktavyā āprāṇocchvāsāt | bhraśyamāno hi yataḥ piṇḍikāvaśāt dvāramavadhiṃ gacchan svedamūrchāparītatayā sadyaḥ prāṇān jahyāt , tasmāt piṇḍikāṃ na kathañcana muñcethāḥ | sa yadā jānīyādvigatābhiṣyandamātmānaṃ samyak prastutasvedapicchaṃ sarvasrotovinirmuktaṃ laghubhūtamapagataṃ vibandhastambhagauravasuptivedanamiti | tatastāṃ piṭikāmanusaran dvāraṃ prapadyeta niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ paripālanārthaṃ śītodakamanupraviśet | vyapagatasaṃtāpaklamaḥ sumuhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto'śnīyāt ’ iti jetākaḥ | ayaṃ cāgārakoṣṭastambho jetāka ucyate ‘bhūgṛheṣu sa jetākeṣu ’ iti vacanāt | taṃ khādirāṇāmāśvakarṇikānāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā dīpayet | iti jetākasvedaḥ sa ūṣmasvedāntarbhūtaḥ | iti jetākasvedaḥ ||6|| athāśmaghanasvedamāha - ‘ śayanasya pramāṇenā'śmamayīṃ śilāṃ tāpayitvā'nilaghnaistu dārubhiḥ sampradīpitaiḥ vyapohya sarvānaṅgārān prokṣya coṣṇavāriṇā śilāmatha kurvīta kauśeyā'vikasaṃstarām , kauśeyaprāvārādyaiḥ susaṃvṛttaḥ ityukto'śmaghanasvedaḥ ’ iti || ghanāṃ sthūlāṃ | nanu śilā yā sā'śmamayyeva punaraśmamayīmiti viśeṣaṇamanarthakam ? ucyate – sannahyārthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni tenāśmaśabdaḥ kāṭhinye vartate iti | kaucavo mṛgaromamayīralikā, ajinaṃ kṛṣṇamṛgacarma, kauśeyaṃ traśaraṃ prāvāraḥ paṭṭikā ādigrahaṇātkambalorṇādīnāṃ grahaṇam | iti aśmaghanasvedaḥ, tāpasvede'ntarbhūtaḥ | ityaśmaghanasvedaḥ ||7|| atha karpūsvedaḥ pracakṣyate - ‘ khānayecchayanasyādhaḥ karpūsthānavibhāgavit | dīptairvidhūmairaṅgāraistāṃ karpūṃ pūrayennaraḥ | tatropariṣṭācchayane svapan svidyati nā sukham ’ iti karpūsveda ūṣmasvedabhedaḥ | iti karpūsvedaḥ ||8|| atha kuṭīsvedamāha - ‘ anatyutsedhavistarāṃ vṛttākārāmalocanām | ghanamitiṃ kuṭiṃ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ sampralepayet | kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṃ svāstīrṇāṃ copakalpayet | prāvārājinakauśeyakuthakambalagauṇakaiḥ | hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṃ ca sarvataḥ | āroheta parīvāryābhyaktaḥ svidyati nā sukham ’ iti || parivārya pariveṣṭya | iti kuṭīsvede svedabhedaḥ | iti kuṭīsvedaḥ ||9|| bhūsvedamāha - ‘ya evāśmaghanasvede vidhirbhūmau sa eva tu | praśastāyāṃ nivātāyāṃ samāyāmupadiśyate’ iti | ayamapyuṣṇasvedabhedaḥ | iti bhūsvedaḥ ||10|| atha kumbhīsvedamāha – kumbhīṃ vātaharakvāthapūrṇāṃ bhūmau nikhānayet | ardhamātraṃ tribhāgaṃ vā śayanaṃ tatra copari || sthāpayedāsanaṃ vā'pi nātisāndraparicchadam | atha kuṃbhyāṃ bhiṣak dadyātsutaptānāyaso guḍān || pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati nā sukham | suvṛttāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ || athavāpyūṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati pūrvavat ’ iti | ayamapyūṣmasvedāntarbhūtaḥ | iti kumbhīsvedaḥ | kūpasvedamāha - ‘ kūpaṃ śayanavistāraṃ dviguṇaṃ vāpi vaidyataḥ | deśe nivāte śakte ca sumṛṣṭaṃ kārayettataḥ || hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ karīṣairdagdhapūritam ’ iti kūpasvedaḥ | ayaṃ coṣmasvedabheda eva kūpasvedaḥ ||12|| atha holākasvedamāha - ‘vītikāṃ tu karīṣāṇāṃ yathoktānāṃ pradīpayet | śayanāntaḥ pramāṇena śayyāmupari tatra ca | sudagdhāyāṃ vidhūmāyāṃ yathoktāmupakalpayet | svavacchannāṃ svayaṃ tasyāṃ svoktaḥ svidyati mānavaḥ || holākasveda ityeṣa sukhaḥ prokto maharṣiṇā’ iti | vītikā kumārikā holāsañjñitaḥ svedaḥ holāsvedaḥ | iti holāsvedaḥ | iti carakoktāstrayodaśasvedāste caturṣu svedādiṣvantarbhūtāḥ | ’rū. ↩
  2. 2 ’traya’ iti padaṃ plīhādīnāṃ labdhe tritve tridoṣajanyatvaparaṃ jñeyam | arśasa iti arśorogī ’arśa āditvādac’ ↩
  3. 3 nanu hṛdayadṛṣṭayoḥ prāk rakṣaṇamuktaṃ, iha tu mṛdusve- do'bhihita iti viruddham? maivam, carake tūttaratantre śūlādau svedo vihitaḥ sa tu saṃmilitākṣairbāhye kriyate, na dṛṣṭau | carake'pyayameva pāṭho likhitaḥ | tadagre ca madhyamaṃ akṣṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ svedayet | ru. ↩
  4. 4 carake tu - ’kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ madhumehināṃ | vida-gdhabhraṣṭabadhnānāṃ viṣamadyavikāriṇām | santāpānnaṣṭasaṃjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām | tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ ca kruddhānāṃ śocatāmapi | kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānāmāḍhyarogiṇāṃ | durvalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā | bhiṣakutaimirikāṇāṃ ca na svedamavatārayet’ iti | atra ’kaṣāya’śabdena kaṣāyamadyaṃ kaṣāyadravyakṛtamathavā kaṣāyaṃ madhu grāhyam | tasya ca kaṣāyavarge madhuravarge ca pāṭhāt | tasya ca svedāyogyatvāt | uktaṃca vāgbhaṭe - ’pītadugdhadadhisnehamadhūnī’tyādi | etānityādi etānajīrṇyādīn svedasādhyān ātyayike rogotpattau mṛdu svedayet | uktaṃca vāgbhaṭe - ’mṛdu vātyāyike gade’ iti| | ↩
  5. 5 nanu snigdhasyaiva svedādhikārātpunaḥ snigdhagrahaṇaṃ kimartham ? ucyate - punargrahaṇaṃ tatsamayasnigdhatādyotanārtham | ru. ↩