Āḍhamalla. atha snehādhyāyānantaraṃ
svedavidhiṃ vyākhyātuṃ pratijānīte -
atha svedavidhiḥ
Āḍhamalla. athaśabda ānantarye |
snehavidhikathanānantaraṃ svedavidhiḥ | svedasya vidhirvidhānam | uktaṃca prāk
- ’ snehasvedāvanabhyasya kuryāt saṃśodhanaṃ tu yaḥ | dāruśuṣkamivānāme
śarīraṃ tasya dīryate’ iti | carake'pri snehapūrvaprayuktena
svedamāvarjite'nile | purīṣamūtraretāṃsi na sajjanti kadācana’ iti |
vāgbhaṭe'pi - śuṣkānyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ | śakyaṃ karmaṇyatāṃ
netuṃ kimu gātrāṇi jīvatām’ iti | tena yuktaṃ snehānantaraṃ svedā'bhidhānam |
Kāśīrāma Vaidya. snehapānānantaraṃ
svedasya vihitatvāt ||
tatra tāvatpūrvaṃ svedasaṃkhyāmāha - svedaścaturvidhaḥ
proktastāpoṣmasvedasaṃjñakau | upanāho dravaḥ svedaḥ sarve vātārtihāriṇaḥ
|| 1 || svedau tāpoṣmajau prāyaḥ śleṣmaghnau
samudīritau | upanāhastu vātaghnaḥ pittasaṅge dravo hitaḥ
|| 2 ||
Āḍhamalla. sveda iti | svidyate'neneti
vyutpattyā svedo'gniḥ, tasya vidhiḥ karmacāturī | caturvidhatvamāha -
ekastāpasaṃjñaḥ svedaḥ| dvitīyastūṣmāsaṃjñaḥ| tṛtīya upanāhaḥ upanāho
nibandhanamiti pralepena | asya bhedaḥ sālvaṇa iti | caturtho dravasveda iti |
eteṣāṃ lakṣaṇaṃ boddhavyaṃ anyatrāpyuktaṃ ca ’kṣāmaḥsaikatapārṣṇikāsyavasanaiḥ
svedo'thavāṃgārakairlepairvātaharaiḥ sahāmlalavaṇaiḥ snehaiḥ sukhomlairbhavet
| evaṃ
taptapayombuvātaśamanakvāthādisekādibhistaptaistoyaniṣecanāhatamahābāṣpaiḥ
sitādyaiḥ kramā’diti | eṣveva caturṣu yathākramaṃ
carakoktasaṃkarasvedādyavarodhaḥ | śaṃkarādisvedā yathā ’śaṃkaraḥ prastaro
nāḍī pariṣeko'vagāhanaṃ | jetākoṣmaghanaḥ karṣaḥ kuṭī bhūḥ kumbhireva ca |
kūpo dolaka ityete svedayanti trayodaśa iti1
’ | pittasaṃge dravo hita iti | pittayukte vāte dravasvedo hitaḥ
pittasaṃge'tra svedasaṃghāto vihitaḥ | vātakaphayorevaṃ svedaśaṃkaraḥ |
yaduktaṃ carake - vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyata iti | alpe
pittasaṃsarge vāte dravasvedaḥ | sacoṣṇatvāt prabalau vātakaphau hanti |
hīnapittaṃ tu dravatvena saukṣmyatvāt | vāgbhaṭe'pi - ‘
svedastāpopanāhoṣmadravabhedāścaturvidhāḥ ’ iti
||1||2||
Kāśīrāma Vaidya. svedaścaturvidhaḥ
proktaḥ kathitaḥ | caturvidhatvamāha – tāpoṣmau etau dvau svedasaṃjñitau
bhavataḥ | upanāho dravaśca etau dvau , evaṃ catvāraḥ sarvato vātaharāḥ
vātahāriṇo bhavanti | caturvidhasvedasya vātanāśakatve'pi viśeṣamāha –
svedāviti | topoṣmajau svedau śleṣmaghnau samudīritau kathitau | upanāhaḥ
svedaḥ vātaghnaḥ pittasaṃyoge dravo dravaḥ svedyamatipittasaṅge vā tau |
tathāca suśrutaḥ - ‘tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau, upanāhasvedo
vātaghnaḥ | anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dravasvedaḥ’ iti | anyatarasaṃsṛṣṭe
vātamiśrite pitte dravaḥ svedo'bhihitaḥ iti suśrutā'bhiprāyaḥ | kevalapitte tu
sarva eva svedā niṣiddhāḥ | kiṃtu śītalajalāvagāha eva praśastaḥ tathā coktaṃ
- ‘pariṣekāvagāheṣu vyañjanānāṃ ca sevanam | śasyate śiśiraṃ toyaṃ
tṛṣṇāpittoṣmaśāntaye’ iti ||1||2||
atha trividhasvedasya viśeṣamāha - mahābale mahāvyādhau śīte svedo mahānsmṛtaḥ
| durbale durbalaḥ svedo madhye madhyatamo mataḥ
|| 3 ||
Āḍhamalla. mahābalapuruṣe mahāvyādhau
ca kapholbaṇavātavikārādau | śīte śītale śītārditapuruṣe vā mahān svedo
vihitaḥ | durbale puruṣe pittaprāye vā durbalaḥ svedo dravaprāyo vihitaḥ |
madhye madhyamabalapuruṣe vātaprāye vā madhyaḥ madhyamaḥ sveda upanāhaprāyo
vihitaḥ | tathācoktaṃ -‘tāpopanāhadravabāṣpapūrvāḥ svedāstato'ntyaḥ prathamau
kaphe staḥ | vāyau dvitīyaḥ pavanaṃ kaphe ca pittopasṛṣṭe vihitastṛtīyaḥ ’ iti
|| 3 ||
atha doṣaviśeṣeṇa svedaviśeṣamāha – balāse rūkṣaṇasvedo rūkṣasnigdhaṃ
kaphānile | kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ raveḥ karān
||4|| niyuddhaṃ mārgagamanaṃ guruprāvaraṇaṃ
kṣudhaḥ | cintāvyāyāmabhārāṃśca sevetāmayamuktaye
||5||
Āḍhamalla. balāse kaphe |rūkṣasvedaṃ
vālukāvastrakapālāṃgārādinimittaṃ | kaphānile iti kaphānilasaṃsarge
rūkṣasnigdhamiti | tacca śālvaṇaprabhṛtikaṃ | kaphamedovṛte vāte iti | medo hi
sarvaśarīrāṇāmudarastham aṇvasthiṣu ca | tathāhi ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa
majjātvabhyantarasthitā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate ’ iti |
anena sakaphenāvṛte vāyau koṣṇagehādikaṃ kuryādityabhiprāyaḥ |
koṣṇagehamaṅgārādibhiḥ saṃtaptamityarthaḥ | raveḥ karān sūryakiraṇān |
niyuddhaṃ bāhuyuddhaṃ | guruprāvaraṇamiti
pravarājinakauśeyapraveṇīkuthakaprabhṛtikaṃ | kruddhaṃ kopaṃ pittajanakaṃ
cintācittabhrāṃtikaraṃ vidhānaṃ medonāśakaratvāt | vyāyāmamiti
śarīrāyāsajananam | viyuddhādivyatiriktaṃ karma etān āmayamuktaye
kaphamedovṛtavātajanitarogaśāntyai seveta ātura iti śeṣaḥ | cintāsthāne
bhayamiti kecit | tenāpi manaḥsaṃtāpatvāt krodhavat | tathāhi
‘vyāyāmoṣṇagṛhakṣudgurubalakrodhamānabhayasamarāḥ | upanāhasūryatāpau
daśāgniguṇavarjitāḥ svedāḥ’ | bhayaṃ tu yathā unmādakāraṇamapi tanmādyakaṃ
syāt | yathā dṛśyate yatsvedanaṃ calitasya sandheḥ punarghaṭṭanena tena
samyagavasthānaṃ tadvadihāpi jñeyam ||4||5||
Kāśīrāma Vaidya. yādṛśe vāyau yādṛśaḥ
svedo vihitaḥ tatprakāramāha – balāse iti | balāse kaphe | rūkṣaṇaḥ svedo
vālukādibhirhitaḥ | kaphānile rūkṣasnigdhaṃ | kaphānile kaphavāte |
kaphamedovṛte vāte koṣṇaṃ gehaṃ saṃseveta | raveḥ karān kiraṇān seveta |
niyuddhaṃ bāhuyuddham | mārgagamanaṃ guruprāvaraṇam | kopaṃ balādidhāraṇaṃ
śītādīnāṃ śamanaṃ , cintāvyāyāmabharāṃśca seveta | āmayamuktaye roganāśāya
||4||5||
prāksvedyāḥ - yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiścāpi hi dehinām | śodhanīyāśca ye
kecitpūrvaṃ svedyāśca te matāḥ ||6||
Āḍhamalla. atha krameṇa ye pūrvaṃ
svedyāstānāha - yeṣāṃ puruṣāṇāṃ nasyaṃ vidhātavyamiti nasyaṃ dātavyaṃ te
nasyātmakasvedyā ityarthaḥ | na tu nasyaṃ vidhāya paścāt svedyā iti bhāvaḥ |
yeṣāṃ dehināṃ bastiranuvāsananirūhākhyā dātavyā teṣāmapi pūrvaṃ svedakarma
kāryaṃ, ye kiṃcicchodhanīyāḥ vamanavirekādiyogyāste'pi pūrvaṃ svedyā ityartha:
| paramārthatastu virecane vidhātavye sati tryahaṃ snehapānaṃ paramam | vamane
punarekāhoparame svedaḥ | yadāha kaścitsudāntasenaḥ - ekāhaṃ dinamanyacca
kaphanut kleśyatakṣarairiti (?) || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. pūrvaṃ ye
svedyāstānāha - yeṣāmiti | bhagandarī aśmaryāturaśca ete trayaḥ pūrvaṃ svedyāḥ
|| 6 ||
paścātsvedyāḥ - paścātsvedyā gate śalye mūḍhagarbhagade tathā | kāle
prajātā'kāle vā paścātsvedyā nitambinī ||7||
Āḍhamalla. idānīṃ ye paścāt
svedyāstānāha - mūḍhagarbhādyupadrava ityeke | mūḍhagarbhagate tathetyapīti
pāṭhaḥ kaścit | arthādraktasrāvādyupadravarahitāḥ paścāt svedyā ityarthaḥ |
kāle prasavasamaye prajātakāle samyagjātasamaye | nitambinī strī |
tantrāntare'pi ’paścātsvedyā hṛte śalye mūḍhagarbhā'nupadravā |
samyakprajātakāle ca paścāt svedyā vijānateti’ | (cakradatte)
||7 ||
Kāśīrāma Vaidya. ye paścātsvedyāstānāha
- paścāditi | gate śalye tathā mūḍhagarbhagade paścātsvedyāḥ | kāle prajātā
navamamāsādagre prasūtā | akāle navamamāsādadhaḥ prasūtā vā nitambinī strī
paścātprasavāt svedyā ||7||
kāladvayasvedyānāha -- svedyā: pūrvaṃ trayaḥ2
plīhabhagandaryarśasastathā | aśmaryaścāturo jantuḥ samaye śastrakarmaṇaḥ
|| 8 ||
Āḍhamalla. athobhayataḥ śodhyāstānāha |
plīhabhagandarārśasāṃ traya eva doṣāḥ | traya evopadravā vāte cāpi
vātādidoṣajanitā ityarthaḥ | tathetigrahaṇānnaite pūrvaṃ svedyā: kiṃtu paścāt
svedyā iti tātparyārthaḥ | tathā – coktaṃ - ’svedyāḥ
punarayathādāhanāntaramuṣṇāmbutaptakaṭāhopaveśanarūpam’ | evamanyadapi
yathāyogyaṃ boddhavyaṃ | janturāturaḥ śastrakarmaṇaḥ śastravidhānasya samaye
kāle plīhabhagandarādīnityarthaḥ | śastrakarmaṇaḥ paścātpūrvaṃ caite svedyā
ityabhiprāyaḥ || 8 ||
svedakālaḥ - savānsvedān nivāte ca jīrṇāhāre ca kārayet |
Āḍhamalla. atha svedakālāvasthāṃ
darśayitumāha | sarvāniti tāpoṣṇopanāhadravasaṃjñān nivāte vātarahitasthāne
jīrṇāhāre sati ca | jīrṇāhāralakṣaṇaṃ coktam | tathāhi - ‘udgāraśuddhirutsāho
vegotsargo yatheritā | laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇami’ti |
prāyeṇa tu viṣṭavdhe'jīrṇepi svedo vihitaḥ | uktaṃ hi - ’viṣṭabdhe svedanaṃ
kārya’miti vacanāt ||
Kāśīrāma Vaidya. svedān kārayedityāha -
sarvāniti | nivāte nirvātasthāne | tathā''hāre jīrṇe paripakve sati sarvān
caturvidhān svedānkārayet ||
svedaphalam - svedāddhātusthitā doṣāḥ snehaklinnasya dehinaḥ
||9|| dravatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatvā yānti
virekatām |
Āḍhamalla. atha svedāddoṣasya yena
vidhyapagamastamāhala - doṣā vātādayaḥ | dhātusthitā iti | rasādidhātugatāḥ
snehaklinnasya dehina iti | snehasvedābhyaktaśarīrasya puruṣasya | yataḥ
snehasvedapūrvakameva śodhanaṃ | dravatvaṃ prāpyeti doṣa eva yataḥ | ye
mārgeṣu līnā svasthānasthā vā dhātusaṃsthā api vā te samyaksvedairyojitāḥ
saṃtaḥ dravatvaṃ prāpya koṣṭhāntargatāḥ paścācchodhanaiḥ kṛtvā śāntiṃ
yāntītyabhiprāyaḥ | tathācoktaṃ ’snehāt klinnā dhātusaṃsthāśca doṣāḥ
svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ | samyaksvedairyojitāste dravatvaṃ nītā:
koṣṭhaṃ śodhane yānti śāntim’ iti || 9 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedāddoṣaḥ kathaṃ
yātītyāha - svedāditi | svedādvālukādisvedāt | tathā snehasvinnasya
tailāvagāhanādyaiḥ svinnasya dehinaḥ puruṣasya dhātusthitā doṣāḥ
koṣṭhāntargatvā dravatvaṃ prāpya virekatāṃ yāntīti yojanā
|| 9 ||
sveditasya rakṣā | svidyamānaśarīrasya hṛdayaṃ3
śītalaiḥ spṛśet
|| 10 || snehābhyaktaśarīrasya
śītairācchādya cakṣuṣī |
Āḍhamalla. atha sveditasyāśvāsanārthaṃ
viṣayamāha -- svidyamānaśarīrasya snehābhyaktaśarīrasyeti
pādadvayasyetyayamabhiprāyaḥ - anena pūrvaṃ snehābhyaktaśarīrasya paścāt
sveditasya puruṣasyetyarthaḥ | yataḥ sarvasvedeṣvapi snehābhyaṅgo vihita iti
prasiddhaḥ | tathācoktaṃ dṛṣṭāntena | nānābhyaktenāpi ca snigdhadehe svedo
yojyaḥ svedavidbhiḥ kathaṃcit | dṛṣṭaṃ loke kāṣṭhamasnigdhamāśu tāpādbhayaṃ
sveda- yogairgṛhītamiti | śītairācchādya cakṣuṣī iti | sarvāṃgeṣu svede
kriyamāṇe cakṣūrakṣaṇārthamuktaṃ śītairiti padmāpatrādibhiḥ | asyāgre ’hṛdayaṃ
vṛṣaṇau dṛṣṭiṃ svedayenmṛdu naiva ve’ti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca | atra
cakṣuṣī ityupalakṣaṇatvāt hṛdayādirakṣaṇameva kāryamityanenaiva gṛhītārthatvāt
|| 10||
Kāśīrāma Vaidya. doṣavireke jāte
tatsthāpanārthaṃ cikitsitamāha - svidyamānaśarīrasyeti | bālukādeḥ svinnasya
vireke sati hṛdayaṃ śītalaiḥ candanādibhiḥ spṛśet | snehābhyaktaśarīrasya
snehasvinnasya śītaiḥ kamalakadalīpatrādyaiḥ cakṣuṣī ācchādya virekāt upācaret
ityuttarakriyāsaṃbandhaḥ || 10 ||
asvedārhāḥ - ajīrṇī durbalo mehī kṣatakṣīṇaḥ pipāsitaḥ
||11|| atisārī raktapittī pāṇḍurogī
tathodarī | madārto garbhiṇī caiva nahi svedyā vijānatā
|| 12|| etānapi mṛdusvedaiḥ
svedasādhyānupācaret |
Āḍhamalla. atha ye'pi
rogiṇo'svedyāstānāha - ajīrṇītyādi | ete rogiṇo na svedyāḥ | yataḥ svedādapi
teṣāṃ dehanāśo bhavati, kadācinna bhavati tadā eteṣāṃ vikārā api sādhyatvaṃ
yāntīti bhāvaḥ | ata eva vijānatā puruṣeṇeti grahaṇam | tathāhi - ’svedāddoṣā
yānti dehāvināśaṃ saṃsādhyatvaṃ yāṃti caiṣāṃ vikārāḥ’ iti bhāvaḥ | ajīrṇīti
ajīrṇe bhakta iti sāmānyaḥ | viśeṣeṇa viṣṭabdhājīrṇī svedo vihitaḥ viṣṭabdhe
svedanaṃ kāryamiti vacanāt | yaduktamanyatrāpi - ‘svedaiḥ sādhyo
durbalo'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ cedvau svedanīyau tatastā’viti | śeṣaṃ
subodhaṃ4
|| 11 || 12 ||
kecidatrārdhaṃ paṭhanti- ’mṛdusvedaṃ prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu
|| 13 || iti
|| 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ svedo
nocitastānāha - ajīrṇīti | etānapi mṛdusvedaiḥ svedasādhyānupācaret | ajīrṇo
ajīrṇavān, durbalaḥ, mehī pramehavān, kṣatakṣīṇaḥ uraḥkṣatakṣīṇaḥ, mado
madyajanitarogī | etānapi svedasādhyānupācaret | keṣu ? mṛdusvedaṃ prayuñjīta
ityāha | hṛt hṛdayam, muṣko'ṇḍakoṣaḥ | dṛṣṭirnetram
|| 13 ||
svedātiyogajā rogāḥ - atisvedātsandhipīḍā dāhatṛṣṇā klamo bhramaḥ |
pittāsṛkpiḍakākopastatra śītairupācaret
|| 14 ||
Āḍhamalla. atha svedasyātiyogastena
doṣamāha - piḍakākoṭha iti sphoṭādīnām | athavā piḍakākoṭha iti pāṭhaḥ | koṭho
varaṭīdaṣṭasaṃkāśaḥ tatra śītairupācarediti | pānābhyañjane cātra śītāḥ kriyāḥ
kāryā vidhijñena iti śeṣaḥ | yaduktam ‘atisvinnamathāśvāsya śītāmbuvamanaṃ
hita’miti | carake tu uktaḥ - ‘uktastasyātiśaye graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ |
sotisvinnasya kartavyo madhurasnigdhaśītalam’ iti
|| 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. atisvedāt kiṃ
bhavatītyāha - atisvedāditi | atisvedātsaṃdhipīḍādayo bhavanti | klamaḥ
glāniḥ, bhramaścakrārūḍhasyeva | pittāsṛk pittaraktam | piṃḍakā sphoṭikā |
tatra śītairupācaredityanvayaḥ | tathācoktaṃ - ‘svinne'tyarthaṃ
saṃdhipīḍāvidāhaḥ sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ | mūrcchā bhrāṃtirdāhatṛṣṇe
klamaśca kuryāttūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam’ iti
|| 14 ||
tāpasvedaḥ - teṣu tāpābhidhaḥ svedo vālukāvastrapāṇibhiḥ |
kapālakandukāṅgārairyathāyogyaḥ prayujyate
|| 15 ||
Āḍhamalla. idānīṃ yatpūrvaṃ
cāturvidhyamuktaṃ tadyogadvāreṇa prakaṭayannāha - teṣu pūrvoktatāpādisvedeṣu |
tāpābhidhastāpasvedaḥ | kapāla: kharparaḥ vālukādayo'tra vahnisaṃtaptā jñeyāḥ
| yathāyogya iti | yathādoṣāpekṣayā yathāsthānasthitavyādhyanurūpa ityarthaḥ |
ayaṃ tāpasvedo'bhihitaḥ || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tāpādisvedānāṃ
lakṣaṇamāha - teṣviti | teṣu caturvidhasvedeṣu tāpādayaḥ svedā
vālukādibhiryathāyogyaṃ prajāyante utpadyante | vālukā sikatā vastraṃ cīram,
pāṇibhirhastaiḥ, kapālaḥ kharparaḥ, kandukaḥ vastrakandukaḥ, yadvā bahucchidro
gṛhamadhye racitaḥ kandusaṃjñaḥ | taduktaṃ vāgbhaṭe -’bahucchidro gṛhāntasthaḥ
kandurjetāka ucyate’ iti | tasya nirmāṇaṃ carake likhitam - ‘aṅgāraiḥ
khadirādyaiśca nirdhūmairvālukātaptaṃ kṛtvā evaṃ pātrāntaritaiḥ svedaḥ
aṅgārasya mṛtpātre sthāpayitvā svedaḥ kartavyaḥ’ iti
|| 15 ||
ūṣmasvedaḥ - ūṣmasvedaḥ prayoktavyo lohapiṇḍeṣṭakāśmabhiḥ |
ataptairamlasiktaiśca kāye naktakaveṣṭite
|| 16 || athavā
vātanirnāśidravyakvātharasādibhiḥ | uṣṇairghaṭaṃ pūrayitvā pārśve chidraṃ
vidhāya ca || 17 || vimudryāsyaṃ trikhaṇḍāṃ
ca dhātujāṃ kāṣṭhavaṃśajām | ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ nalīṃ yuñjyādvihastikām
||18|| sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ
guruprāvaraṇāvṛtam | hastiśuṇḍikayā nāḍyāṃ svedayedvātarogiṇam
|| 19|| puruṣāyāmamātrāṃ vā bhūmimutkīrya
khādiraiḥ | kāṣṭhairdagdhvā tathābhyukṣya kṣīradhānyāmlavāribhiḥ
||20|| vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ
svedayennaram | evaṃ māṣādibhiḥ svinnaiḥ śayānaṃ svedamācaret
||21||
Āḍhamalla. athoṣmasvedavivakṣāyāṃ
yogadvāreṇa taptarūpamāha - kāye naktakaveṣṭite iti | naktakāḥ
vātaharavaṭapallavādayaḥ | tairveṣṭitaṃ śarīraṃ kṛtvā
paścādvihitasvedadravyeṇa svedayediti bhāvaḥ | anyadapyāha - athaveti |
vātanirnāśadravyāṇi daśamūlaprabhṛtīni | teṣāṃ kvāthaṃ svarasaṃ ca
yathāsaṃbhavaṃ ca grāhyaṃ pārśve chidraṃ vidhāyeti ghaṭapārśve
nāḍikāmukhapramāṇaṃ randhraṃ kārayet | vimudryāsyamiti| ghaṭamukhaṃ
mudrayedityarthaḥ | nāḍikāghaṭasaṃdhimapi mudrayediti saṃpradāyaḥ |
nāḍīsvarūpamāha -trikhaṇḍamityādi | trikhaṇḍāṃ
mṛdumadhyaprabalasvedaviṣayatvātkhaṇḍatrayayuktāmityarthaḥ | dhātujāmiti
suvarṇādidhātunirmitam | athavāpyabhāve kāṣṭhajāmiti vaṃśādikāṣṭhaghaṭitām |
ṣaḍaṅgulāsyāmiti ṣaḍaṅgulaiḥ kuṇḍalākṛtimuttaralagnaṃ nāḍikāmukhamiti bhāvaḥ |
kiṃcidvimañcaghaṭalagnamukhaṃ bhavatīti gopucchākārānukārābhidhānatvāt
saṃpradāyaviṣayaḥ | tena laghumukhaṃ ghaṭalagnaṃ kārayet |
bṛhanmukhamāturalagnamiti bhāvaḥ | dvihastakāmiti dvihastaparimāṇaṃ
trikhaṇḍānāmityarthaḥ | guruprāvaraṇaṃ tūlīprabhṛtikam |
hastiśuṇḍikayetyuktamapi nāḍyākāraṃ draḍhayati na doṣaḥ paunaruktyā | athavā
hastiśuṇḍiketi nāmnā'sya svedasya saṃjñā vihitā | hastiśuṇḍiko'yaṃ sveda iti
tātparyārthaḥ | anyoṣmasvedavidhānamāha - puruṣāyāmamātrāmiti | puruṣapramāṇaṃ
yathā syāt| āyāmañca dīrghavistārayoḥ khādiraiḥ kāṣṭhairiti | khadiro
raktasāraḥ | dagdhveti bhūgartasthānamiti śeṣaḥ | tatra kāṣṭhajvalanaṃ
kuryādityarthaḥ | tatheti paścāt kṣīrādibhiḥ kṛtvābhyukṣyeti | na tu
kāṣṭhāṅgārāṇi tatratyopanīya kṣīradhānyāmlaprabhṛtīnāmekatamena kṛtvā tadeva
sevayediti bhāvaḥ | dhānyāmlaṃ kāñjikaviśeṣam | tadabhāve takraṃ grāhyamiti
vyavahārāt| paścātkāryamāha - vātaghnapatrairityādi | tatra
vātaghnapatraireraṇḍaprabhṛtikaiḥ | tacchayanaṃ bhūgartanirmitarūpam |
tatpatrairācchādya tatra vātārtapuruṣaṃ saṃviśya svedayedityabhiprāyaḥ |
evamityanenaiva prakāreṇa svinnairmāṣādibhirapi śayanasvedamāvaraṇīyam |
etaduktaṃ bhavati | māṣakvāthajalenāpi bhūgartasyeti siṃcanam | athavā
svinnabāṣpaiḥ bāṣpaparisvinnaṃ vātārtamadhaḥsthaṃ svedayedityeke
|| 16-21 ||
Kāśīrāma Vaidya. athoṣṇasvedaḥ -
lohapiṇḍikeṣṭakādibhiḥ taptai: amlasaṃsiktaiḥ, punaḥ kāye dehe,
rallakaveṣṭitairyaḥ svedaḥ sa uṣṇasvedaḥ | athavā pakṣāntare |
vātanirnāśidravyakvātharasādibhiḥ ghaṭaṃ pūrayitvā pārśve tiryak chidraṃ kṛtvā
āsyaṃ mukhaṃ vimudrya tasminpārśve chidre dvihastikāṃ nāḍīṃ yuñjyāt |
kiṃbhūtāṃ nāḍīṃ ? trikhaṇḍāṃ trigranthivaṃśajām | kāṣṭhajāṃ, dhātujāṃ
dvihastikāṃ nāḍīṃ yuñjyāt | ṣaḍaṅgulāsyāṃ gopucchāṃ veti vikalpaḥ |
sukhopaviṣṭaṃ sukhena sthitam | svabhyaktaṃ kṛtatailābhyaṅgam | punaḥ
guruprāvaraṇaṃ tūlādyairāvṛtam | anayā hastiśuṇḍikādhārayā nāḍyā vātarogiṇaṃ
svedayet | apara uṣṇasvedaprakāraḥ - puruṣāyāmamātrāṃ puruṣapramāṇamātrāṃ
bhūmimutkīrya khanayitvā khādiraiḥ kāṣṭhairdagdhvā
tathā'mlamūtrādibhirabhyukṣyābhiṣiṃcya vātaghnapatrairācchādya śayānaṃ
svedayet || 16-21 ||
upanāhasvedamāha - athopanāhasvedaṃ ca kuryādvātaharauṣadhaiḥ | pradihya dehaṃ
vātārtaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ
|| 22 || amlapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ
snehasaṃyutaiḥ | upagrāmyānūpamāṃsairjīvanīyagaṇena ca
|| 23 ||
dadhi-sauvīraka-kṣīrairvīratarvādinā tathā |
kulattha-māṣa-godhūmairatasī-tila-sarṣapaiḥ
|| 24 ||
śataṣuṣpā-devadāru-śephālī-sthūlajīrakaiḥ | eraṇḍamūlaṃ bījaiśca
rāsnāmūlakaśigrubhiḥ
|| 25 || miśi-kṛṣṇā-kuṭheraiśca
lavaṇairamlasaṃyutaiḥ | prasāriṇyaśvagandhābhyāṃ balābhirdaśamūlakaiḥ
|| 26 || guḍūcī-vānarībījairyathālābhaṃ
samāhṛtaiḥ | kṣuṇṇaiḥ svinnaiśca vastreṇa baddhaiḥ saṃsvedayennaram
||27|| mahāśālvaṇasaṃjño'yaṃ yogaḥ
sarvānilārtihṛt |
Āḍhamalla. athopanāhasvedavidhānamāha |
upanāhaḥ koṣṇabahalālepaḥ bandhanamityeke | vātaharauṣadhairiti
kākolyādigaṇādyathālābhaṃ grāhyamiti vyavahāraḥ | kṣīramāṃsarasānvitairiti
kṣīraṃ gavyaṃ tadabhāve ājaṃ sāmānyatvācca yathāyogyaṃ deyamiti | māṃsamatra
grāmyānūpasaṃbhavaṃ vakṣyamāṇatvāt | tasya rasaṃ māṃsarasamityarthaḥ |
amlapiṣṭairiti amlaiḥ kāñjikādibhiḥ | salavaṇairiti lavaṇo'tra saindhavaṃ |
snehasaṃyutairiti sneho'tra caturvidho deyo yathāyogyasaṃbhavāt | ayamapi
śālvaṇasaṃjñaḥ | aparamapyupanāhavidhānamāha |
grāmyānūpamāṃsādivānarībījaparyantadravye yathālābhaprāptaiḥ kṣuṇṇai:
sūkṣmakuṭṭitaiḥ svinnaiḥ kathitaiḥ tadanu vastreṇa baddhvā poṭṭalikākāraiḥ
saṃsvedayet | naramiti vātārtaṃ puruṣam | ayaṃ mahāśālvaṇasaṃjñayogaḥ
prasiddha eva | yaduktam - ‘ānūpagrāmyamāṃsādyaiḥ svedaḥ śālvaṇako mata’ iti |
grāmyāḥ aśvāśvataragokharorabhramedaḥpucchakaprabhṛtaya: | ānūpavargastu |
pañcavidha:| tadyathā kūlacarāḥ, pallavāḥ, kośasthāḥ, pādinaḥ, matsyāśceti |
tatra kūle caranti, te yathā - ‘tatrebha-mahiṣa-nyaṅku-ruru-rohita-śūkarāḥ |
khaṅgi-gokarṇa-camarāḥ - sṛmarāḥ kālapucchakaḥ | kodrakāramaledyāśca paśavaḥ
kūlacāriṇaḥ’ | plavā yathā - ’haṃsa-sārasa-kādamba-krauñca-kāraṇḍava-plavāḥ|
balākā-baka-cakrāhvajīvajīvāmbukukkuṭā: |
utkrośa-puṇḍarīkākṣa-śaśarīmaṇituṇḍikāḥ |
kākatuṇḍadhanānāvamadgupuṣkaraśāyikāḥ | kāvākṣimallikāśvetavarāhādyāḥ plavā
smṛtāḥ’ | kośasthā yathā - ‘śaṅkhaḥ śaṅkhāṇakaḥ śuktirbhallūkaśambukādayaḥ |
kośasthāśca - udrakumbhīraśiśumārakumbhīrakāḥ | nakrakūrma-bhallūkādyāḥ
pādinaḥ parikīrtitāḥ’ | matsyā yathā-‘gomatsyo marulaḥ kṛṣṇamatsyako bahulo
rasaḥ | rājī cilici-mādyāśca matsyāḥ proktāḥ samāsataḥ’ iti |
ityānūpamāṃsavargaḥ | eteṣāṃ svarūpamatra vistarabhayānna likhitaṃ |
jīvanīyagaṇena veti | taduktaṃ suśrute – kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakau |
mudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkaṭa-śṛṅgītugākṣīrīṛddhivṛddhimṛdvīkājīvantyo
madhukaṃ ceti jīvanīyo gaṇaḥ | dadhisauvīrakakṣīrairiti | sauvīrakaḥ
kāñjikabhedaḥ | vīratarvādinā tatheti | vīratarvādigaṇaḥ suśrute'vagantavyaḥ |
vīratarusahacaradarbhavṛkṣādanīguṇḍānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭavasukavasirabhallakakundurūke-ndīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā
ceti| śephālīsthūlajīrakairiti | śephālī nirguṇḍī ‘saṃbhārū’ iti loke |
sthūlajīrakaḥ kṛṣṇajīraka:| eraṇḍasya mūlaṃ bījaṃ, ca grāhyaṃ | miśiḥ
śatapuṣpā | kuṭherakaḥ khanāmaprasiddhaḥ | lavaṇairiti bahuvacanenātra
pañcalavaṇāni yathāyogyaṃ deyāni | aparāṇyapi pāṃśukṣāraprabhṛtīni grāhyāṇi na
doṣaḥ | amlasaṃyutairiti amloṣṇavargo hito grāhyaḥ | balābhiriti
bahuvacanādbalācatuṣṭayeṣu yathālābhamiti yojyam | daśamūlaḥ prasiddhaḥ sa ca
daśadravyairmilitaḥ | tadyathā - ’śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā |
tathā gokṣurakaścaiva laghumūlamiti smṛtam | bilvo'gnimanthaḥ syonākaḥ
kāśmaryaḥ pāṭalāstathā | jñeyaṃ mahatvaṃ mūlaṃ ca daśamūlamubhe smṛta’miti |
vānarībījairiti kapikacchūbījaiḥ | etairdravyairvyastairvā yogā boddhavyāḥ
bhinnatṛtīyāntapadatvāt | śeṣaṃ subodham
|| 22-27 ||
Kāśīrāma Vaidya. athopanāhasvedaḥ -
vātaharauṣadhairdaśamūlādibhirupanāhaṃ svedaṃ kuryāt | kiṃ kṛtvā ?
vātārtadehaṃ kṣīramāṃsarasānvitaiḥ pradihya pralepaṃ kṛtvā | uta amlapiṣṭaiḥ
salavaṇaiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasaṃyutaiśca pradihya | atha
mahāśālvaṇasvedavidhānamāha - grāmyāḥ chāgorabhrādayaḥ, anūpā
matsyacakravākādayaḥ | jīvanīyagaṇaścūrṇoktaḥ | sauvīraṃ kāñjikam |
kṣārairyavakṣārasvarjīṭaṅkaṇaiḥ | vīratarvādiśca pūrvoktaḥ | atasī prasiddhā,
śephālī nirguṇḍī, miśiḥ śatapuṣpā, kuṭheraḥ vāvarī | lavaṇaiḥ saindhavādyaiḥ |
pañcabhiramlairdāḍimādyaiḥ | vānarī kapikacchū: | etairyathālābhaṃ
samāhṛtairānītaiḥ, kṣuṇṇaiḥ kuṭṭitaiḥ, svinnaiḥ sveditaiḥ, punarvastreṇa
baddhaiḥ svedayet || || 22-27 ||
dravasvedavidhi: | dravasvedastu vātaghno dravyakvāthena pūritam
|| 28 || kaṭāhaṃ koṣṭhakaṃ vā'pi
sūpaviṣṭo'vagāhayet |
Āḍhamalla. idānīṃ dravasvedavidhimāha -
dravasveda iti | pittasaṃge dravo hita iti pūrvoktatvāt |
vātaghnadravyakvātheneti vātaghnadravyaṃ kākolyādigaṇapramukhaṃ tacca pūrvaṃ
vyākhyātaṃ | kaṭāhaṃ koṣṭhakaṃ ca | dvividhamiti dravasvedaṃ | vā grahaṇāt
carmadroṇīprabhṛtikamapi yathālābhaṃ dravasvedavidhau grāhyam
|| 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. vātaghnaṃ daśamūlādyaṃ
dravyam | tatkvāthena pūrite kaṭāhe tāmrādikoṣṭhake vā sūpaviṣṭaḥ sukhena
sthitaḥ avagāhayet || 28 ||
idānīṃ dravasya parimāṇamāha - nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnaḥ kvāthasya dhārayā
|| 29 || koṣṇayā skandhayoḥ siktastiṣṭhet
snigdhatanurnaraḥ | evaṃ tailena, dugdhena, sarpiṣā svedayennaram
|| 30 ||
Āḍhamalla. ’nābherityādi |
yāvannāmerūrdhvaṃ sūpaviṣṭaḥ puruṣo magno bhavati tāvat kvāthādikaṃ dhārayet
yojayedityarthaḥ | ityevaṃ kaṭāhāvagāha iva parimāṇam | koṣṭhe tūtthitaḥ
puruṣo yāvat skandhayorupari sikto magnaḥ tāvattiṣṭhedityabhiprāyaḥ |
snigdhatanutā sarvasvede'pi boddhavyā evamuktaprakāreṇaiva tailādināpi
yathāyogyaṃ svedayedi5
tyarthaḥ || 29 || 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasya vidhānamāha -
snigdhatanuḥ kṛtatailābhyaṅgaḥ | koṣṇayā dhārayā sthitaḥ skandhayoḥ siktaḥ |
kvāthena dhārayā nābheḥ ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmagnastāvattiṣṭhet | evaṃ tailena
dugdhena sarpiṣā ghṛtena vā svedayet | ayaṃ dravasvedaḥ
|| 29 || 30 || avagāhanakālaniyamaḥ |
ekāntaro dvyantaro vā snehayukto'vagāhane |
Āḍhamalla. athāvagāhanakālaniyamamāha -
athāvagāhane yathādau snehayuktaḥ snehāvagāhastadā ekāntara ekadyantara:
dvyantaro dvidināntaro vā kartavya iti vyavasthāviṣayaḥ | na tu sarvāvagāhane
niyamanamidaṃ | nanvatra kālaniyamaḥ kṛtaḥ, tantrāntare tu na kṛtaḥ, tathā
pūrvamuktaṃ - nābherūrdhvaṃ ṣaḍaṅgulapramāṇaṃ kvāthatailādidhāraṇam |
tantrāntare tu anyathā | vaidyālaṃkāre - ’kaṭāhe mṛṇmaye pātre kiṃvā
pāṣāṇasaṃbhave | ākaṇṭhamagno nivaset praharaṃ prātareva vā ||
romānteṣvanukūpeṣu sthitvā mātrā śatatrayam | tataḥ praviśati
snehaiścaturbhirgacchati tvacam | pañcabhiśca bhajedraktaṃ ṣaḍbhirmāṃsaṃ
prapadyate | medaḥ - sthānaṃ saptaśatairaṣṭabhiścāsthiṣu vrajet ||
navabhiryāti majjānaṃ tato mātrāṃ na kārayet | tatastu rogānsaṃgṛhya
vātapittakaphodbhavān || srotasāṃ mārdavakaraḥ kaphavātavināśanaḥ | dhātūnāṃ
puṣṭijanano balavarṇakaraḥ paraḥ || vātarogānaśeṣāṃśca jayedeṣa viśeṣataḥ’ iti
| anyatrāpi kaṇṭhaparyantadhāraṇamuktaṃ yathā - droṇīkāṣṭhasya tailena
sukhoṣṇena prapūrayet | tatra sthitvā yathā mātrā kaṇṭhaparyantamāhanum ||
sukhinaḥ sukumārasya sukhārthī śramapīḍitaḥ | gāhayet ghaṭikāsārdhaṃ
tailadroṇyāṃ ca yatnataḥ || tato niḥsṛtya hastābhyāṃ khaṭvāyāṃ carmake punaḥ |
sukhena mardanaṃ kṛtvā yāvattailaṃ viśudhyati || udvartanaṃ tataḥ kuryātsnānaṃ
ca vidhipūrvakam || tvaci kāntikaraṃ sadyaḥ pāruṣyaṃ na vinaśyati ||
balapuṣṭikaraṃ sadyo vātarogaṃ ca nāśayet | anye ca tvagbhavā rogā
mandānalasamudbhavāḥ || yasya śuṣyati sarvāṅgaṃ gatiryasya tu vihvalā | tasya
droṇyāṃ ca taileṣu gāhayedghaṭikātrayam || kṣīṇendriyāḥ kṣīṇaśukrā
jvarakṣīṇāśca ye narāḥ | vātārtau vṛṣaṇau yeṣāmantravṛddhiśca dāruṇā ||
paṅgulaḥ pīṭhasarpī ca gṛdhrasī vātaśūlavān | kalāyakhañjakaṃ tūnīṃ pratūnīṃ
ca viśeṣataḥ || etatsarvān nihantyāśu channābhramiva mārutam’ iti | tenātra
śārṅgadharoktaṃ kālaniyamavacanaṃ sukumārādiviṣayam | tathā nābherūrdhvaṃ
ṣaḍaṅgulagrahaṇaṃ hṛdayarakṣārthaṃ, tantrāntaroktaṃ
dāruṇavātarogagrastaviṣayaṃ | kaṇṭhaparyantāvagāhanaṃ tu sukumārādiviṣayam |
ata evoktaṃ carake - ‘padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṃvṛttya cakṣuṣī |
muktāvalībhiḥ śuddhābhiḥ śītalairbhojanairapi || jalārdraiḥ sajalairhastaiḥ
svidyato hṛdayaṃ spṛśet’ iti | netrahṛdayarakṣārthaviṣayamidaṃ
śārṅgadharavacanaṃ jñeyam ||
Kāśīrāma Vaidya. yathāyogyam ekāntare
dvyantare vā'vagāho yuktaḥ ||
avagāhanaphalam - sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayet
|| 31 || śarīre balamādhatte yuktaḥ
sneho'vagāhane |
Āḍhamalla. atha samyaksnehāvagāhane
phalamāha - avagāhane yuktaḥ sneha ekāntarādividhinā samyak prayuktaśīlaḥ |
tādṛśa eva śirādistarpayan san śarīre balamādhatte tarpayan dhātūniti śeṣaḥ |
yaduktaṃ -‘mātrābhistriścatuḥpaccaṣaṭsaptāṣṭabhirāvrajet |
rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjādhātūn yathākrama’miti | mātrāyāśca prasaṃgato
lakṣaṇaṃ saṃkhyā ca likhyate | yathā – sphajāūnaḥ - karāvartaṃ kuryāttāṃ
sphoṭikāyutām | eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ | saṃkhyā yathā -
‘vedanopaśamaḥ pañcaśatasaptaśatāni vā | sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ
kuryāddoṣabalābala’mityādi | śirāmukhai romakūpairiti | śirāṇāṃ mukhāni
romakūpapratibaddhānīti bhāvaḥ | sirāśca doṣādivahā iti granthakāraḥ
sandhibandhanakāriṇyo doṣādhātuvahāḥ śirā iti | tāśca sthūlasūkṣmabhedenāpi
dvidhā bhavanti tāsāṃ nābhimūlatvādadhastiryak ca prasaraḥ | tathāhyuktam -
’yāvantyastu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām | nābhipravṛddhāḥ sarvāstāḥ
pratanvanti samantata’ iti | dhamanībhiśceti | dhmānādanilāpūraṇāddhamanyo
rasavahāścaturviṃśatisaṃkhyākāḥ | etāścāpi nābhiprabhavā abhihitāḥ |
cakārāttāsāmapi mukhāni romakūpapratibaddhāni jñātavyāni | yataḥ ye
svedamabhivahanti rasaṃ cābhitarpayantyantarbahiśca | taireva
cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇyantaḥ śarīramabhipratipadyanta iti
||31 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasya phalamāha -
sirāmukhairlomakūpairlomavivarairdhamanībhirnāḍībhiśca tarpayet | tadā śarīre
balam ādhatte || 31 ||
dhātuvardhanamāha - jalasiktasya vardhante yathāmūle'ṅkurāstaroḥ
|| 32 || tathā dhātuvivṛddhirhi
snehasiktasya jāyate | nātaḥ parataraḥ kaścidupāyo vātanāśanaḥ
|| 33 || śītaśūlādyuparame
stambhagauravanigrahe | dīptāgnau mārdave jāte svedanādviratirmatā
|| 34 ||
Āḍhamalla. atha
snehāvagāhanādvāyuvṛddhau satyāṃ taddṛṣṭāntenāsya prādhānyamāha | mūle
pānīyasiktasya vṛkṣasya yathāṅkurāḥ pallavādirūpā vardhante tadvadatrāpi
dhātuvṛddhau boddhavyaṃ | nātaḥ para iti | asmāt snehāvagāhanāt aparo
vātanāśako yogo na pradhāna iti bhāvaḥ | atha svedakarmaṇo virativiṣayamāha -
śītaśīlādyuparame iti | śūlaśāntau satyāṃ śūlaśabdena vātādijanito
vedanāsamūho boddhavyaḥ | stambho gauravaṃ cāṃgānāṃ tayornirgraho nāśaḥ |
tasmiñjāte sati dīptāgnau sati | mārdavamapi aṅgānāṃ mṛdutā tasminnapi jāte
sati viratirviśrāmaḥ; tena ebhiḥ kāraṇaiḥ svedaguṇo'vagantavyaḥ | tathā
hyuktam - ’agnau dīpte mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ
nirmalatvam | kuryātsvedastandranidre ca hanyāt sandhīnbandhāṃśceṣṭayedāśu
yukta’ iti | sauṣadhasvedātiyogalakṣaṇamuktaṃ vāgbhaṭe -
’pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ | sandhipīḍājvaraḥ
śyāvaraktamaṇḍaladarśanam | svedātiyogācchardiśca tatra stambhanamauṣadham’
iti || 32-34 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedanātkadā
nivṛttirbhavati ? ityatrāha - śīta iti | śītaśūlādīnāmuparame nivṛtte sati
stambhagauravayornigrahe sati, mārdave mṛdutve sati dehasyaiva tadā
svedanādviratirnivṛttirmatā || 32-34 ||
susvinnasya paścāt karma darśayati - samyak svinnaṃ vimṛditaṃ
snānamuṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ | bhojayeccānabhiṣyandi vyāyāmaṃ na ca kārayet
||35|| iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa
viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe svedavidhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
|| 2 ||
Āḍhamalla. vimṛditamiti |
snehāvagāhānantaraṃ sukhamardanam, uṣṇāmbubhiruṣṇodakaiḥ snānam, anabhiṣyandi
bhojayet | jāṭharāgne: saṃdīpanārthaṃ vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma | kecit
- ’vyāyāmaṃ na ca kārayet’ ityatra - ‘sarvatrācāramācaret’ iti pāṭhaṃ paṭhanti
| tatra ācāraḥ snehācaraṇaṃ, tacca vāgbhaṭe'pyuktam - ‘uṣṇodakopacārī
syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān |
pravātayānayānādhvabhāṣyābhyāsanasaṃsthitīḥ |
nīcātyuccopadhānāhaḥsvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti
|| 35 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe svedādhyāyo dvitīyaḥ
|| 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedānantaraṃ kiṃ
kuryādityāha - samyak svinnaṃ samyak sveditam | punaḥ vimṛditaṃ kṛtābhyaṅgam |
paścācchannairuṣṇāmbunā kuryāditi pūrvakriyāsambandha: | anabhiṣyandi sroto
rodhi bhojayet | vyāyāmaṃ śramādyaṃ na kārayet | suśrute caturvidhaḥ
navasvedaḥ kathitaḥ | cakārādvāgbhaṭādau trayodaśavidhaḥ | granthajñāpanārthaṃ
tadapi likhyate | taduktaṃ vāgbhaṭe - ’śaṅkaraḥ prastaro nāḍī
pariṣeko'vagāhanam | jetāko'śmaghanaḥ karpū: kuṭī, kumbhī tathāca bhūḥ || kūpo
lohākaraścaite svedāścaiva trayodaśa’ iti | eṣāṃ lakṣaṇaṃ vāgbhaṭe darśitam
|| 35 || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ
śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe svedādhyāyaḥ
|| 2 ||
Editor's notes
- 1 śaṃkaraḥ sukhakaraḥ | tasyābhidhānamagre praśastatvāt | eteṣāṃ svedānāṃ vaidyānāṃ vijñānārthaṃ svarūpamuktaṃ carake - ‘ tatra vastrāntaritaiḥ piṇḍairyathoktairupasvedanaṃ śaṅkarasveda’ iti | tasyoṣmasvede'ntarbhāvaḥ | vastrāntaritatvamavastrāntaritatvañca sukumārāsukumāraviṣayaṃ jñeyam | prastaramāha - ‘ śūka-śimbi-dhānya-pulākānāṃ , veśavāra-pāyasa-kṛśaro-tkarikādīnāṃ vā prastare kauśeyā-'vikottarapracchade vā, pañcāṅgulorubukādīnāṃ vā , kauśeyāvikottarārkapatrapracchanne vā svabhyaktagātrasya śayānasyopasvedanaṃ prastarasvedanaṃ iti vidyāt ’ | ayaṃ coṣmasveda eva | śūka-śimbi-dhānya-pulākānāmiti bhāvaḥ | anyatrāpyuktaṃ - ‘ pulākamatrametāvaddravyāṇāmiha ṣaṭśatam | svabuddhyaiva sahasrāṇi koṭīrvā samprakalpayet’ iti | athavā ‘pulāka’ śabdaḥ svinnavacanaḥ , śūkaśimbidhānyānāṃ svinnānāṃ prastare ityarthaḥ | anye tu pulākā gavedhukākārā deśāntare prasiddhāḥ | iti vyākhyānayanti | tadayuktaṃ śūkaśimbidhānyeṣvevāntarbhāvāt | tāsāṃ ca na svedavattāyogyatā pratipattuṃ śakyā , doṣaviśeṣāharaṇāt | kauśeyāvikottarapracchannadeśe-kauśeyāvikābhyāṃ vā upari pracchanne prastare ityarthaḥ | uttaracchadagrahaṇādadhastādapi pracchado'stīti gamyate | iti prastarasvedaḥ ||2|| nāḍīsvedamāha - ‘ svedanadravyāṇāṃ pūrvoktānāṃ mūlapatraphalabhaṅgādīnāṃ mṛgaśakunipiśitaśirasādīnām uṣṇasvabhāvānāṃ yathā'mlalavaṇaṃ snehopahitānāṃ mūtrādīnāṃ kumbhyāṃ voṣmamanu dhamantyāmutkvathitānāṃ nāḍyā vaṃśadalakarañjārkapatrāṇāmanyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāyāmadīrghayā vyāyāmārdhadīrghayā vā svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vinamitayā vātaharasnehābhyaktagātrasya voṣmamupāharet , bāṣpo'hyanṛjugāmī vihitacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ ’ | bhaṅgāḥ pallavāḥ | svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgra-pariṇāhasrotaseti | vyāyāmadīrghayā vyāyāmārdhadīrghayā ceti | pramāṇaniyame ko hetuḥ ? brūmaḥ – vyādhyāturabalāpekṣayā , uttamabalavyādhāvāture ca vyāyāmadīrghā karttavyā , madhyabalaṃ hi vyādhimāturaṃ cāvekṣyamāṇena vyāyāmādhyardhadīrghayā dūragatvena vihitacaṇḍavegatā bhāvayet iti | iti nāḍīsvedaḥ bāṣpasvede'ntarbhūtaḥ ||3|| pariṣekasvedamāha - ‘ vātikottaravātikānāṃ punarmūlaphalādīnāmutkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ praṇāḍīrvā pūrayitvā yathārthasiddhasnehābhyaktagātravastrāvacchannaṃ pariṣecayet iti pariṣekasvedaḥ’ dravasvede'ntarbhūtaḥ | iti pariṣekasvedaḥ ||4|| avagāhasvedamāha - ‘ vātaharotkvāthakṣīraghṛtapiśitarasonasalilakoṣṭakāvagāhastu yathokta evāvagāho jñeyaḥ’ | utkvāthairiti utkṛṣṭakvāthairityarthaḥ | dravyāccaturguṇaṃ jalaṃ datvā caturbhāgāvaśiṣṭaḥ kṛta utkṛṣṭaḥ kvātho bhavati ayaṃ dravasvedaḥ | ityavagāhasvedaḥ | jetākasvedamāha – atha jetākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣyeta – tatra pūrvasyāṃ diśi uttarasyāṃ vā guṇavati praśastabhūmibhāge deśe kṛṣmamṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā nadīparivāpaḥ vāpīpuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā sutīrthe samavibhaktabhūmibhāgadeśe saptāṣṭau vā'ratnīḥ parikramodakān prāṅmukhodaṅmukhaṃ vā'bhimukhatīrthaṃ vā kūṭāgāraṃ kārayet | utsedhavistārasampannaṃ anekavātāyanamasya kūṭāgārasyāntaḥ samantato'bhivistārotsedhāṃ piḍikāṃ kārayet ākapāṭāt | madhye cāsya kūṭāgārasya catuḥkiṣkumātraṃ dvipuruṣapramāṇaṃ mṛṇmayaṃ kandukasaṃsthānaṃ bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭakastambhaṃ sapidhānaṃ kārayet | taṃ ca khādirāṇāmāśvakarṇikānāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā dīpayet | sa yadā jānīyāt dagdhāni kāṣṭhāni vigatadhūmāni avataptaṃ kevalamagninā tadagnigṛhaṃ svedayogyena yoṣmaṇā yuktamiti | tatra cainaṃ vātaharābhyaṅgābhyaktagātraṃ vastrācchannaṃ praveśayet | praveśayaṃścānuśiṣyet - ‘ saumya ! praviśārogyakalyāṇāya vā ’ iti praviśya caināṃ piṇḍikāmadhiruhya pārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ | na ca te svedamūrchāparītenā'pi satā piṇḍikaiṣā prayoktavyā āprāṇocchvāsāt | bhraśyamāno hi yataḥ piṇḍikāvaśāt dvāramavadhiṃ gacchan svedamūrchāparītatayā sadyaḥ prāṇān jahyāt , tasmāt piṇḍikāṃ na kathañcana muñcethāḥ | sa yadā jānīyādvigatābhiṣyandamātmānaṃ samyak prastutasvedapicchaṃ sarvasrotovinirmuktaṃ laghubhūtamapagataṃ vibandhastambhagauravasuptivedanamiti | tatastāṃ piṭikāmanusaran dvāraṃ prapadyeta niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ paripālanārthaṃ śītodakamanupraviśet | vyapagatasaṃtāpaklamaḥ sumuhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto'śnīyāt ’ iti jetākaḥ | ayaṃ cāgārakoṣṭastambho jetāka ucyate ‘bhūgṛheṣu sa jetākeṣu ’ iti vacanāt | taṃ khādirāṇāmāśvakarṇikānāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā dīpayet | iti jetākasvedaḥ sa ūṣmasvedāntarbhūtaḥ | iti jetākasvedaḥ ||6|| athāśmaghanasvedamāha - ‘ śayanasya pramāṇenā'śmamayīṃ śilāṃ tāpayitvā'nilaghnaistu dārubhiḥ sampradīpitaiḥ vyapohya sarvānaṅgārān prokṣya coṣṇavāriṇā śilāmatha kurvīta kauśeyā'vikasaṃstarām , kauśeyaprāvārādyaiḥ susaṃvṛttaḥ ityukto'śmaghanasvedaḥ ’ iti || ghanāṃ sthūlāṃ | nanu śilā yā sā'śmamayyeva punaraśmamayīmiti viśeṣaṇamanarthakam ? ucyate – sannahyārthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni tenāśmaśabdaḥ kāṭhinye vartate iti | kaucavo mṛgaromamayīralikā, ajinaṃ kṛṣṇamṛgacarma, kauśeyaṃ traśaraṃ prāvāraḥ paṭṭikā ādigrahaṇātkambalorṇādīnāṃ grahaṇam | iti aśmaghanasvedaḥ, tāpasvede'ntarbhūtaḥ | ityaśmaghanasvedaḥ ||7|| atha karpūsvedaḥ pracakṣyate - ‘ khānayecchayanasyādhaḥ karpūsthānavibhāgavit | dīptairvidhūmairaṅgāraistāṃ karpūṃ pūrayennaraḥ | tatropariṣṭācchayane svapan svidyati nā sukham ’ iti karpūsveda ūṣmasvedabhedaḥ | iti karpūsvedaḥ ||8|| atha kuṭīsvedamāha - ‘ anatyutsedhavistarāṃ vṛttākārāmalocanām | ghanamitiṃ kuṭiṃ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ sampralepayet | kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṃ svāstīrṇāṃ copakalpayet | prāvārājinakauśeyakuthakambalagauṇakaiḥ | hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṃ ca sarvataḥ | āroheta parīvāryābhyaktaḥ svidyati nā sukham ’ iti || parivārya pariveṣṭya | iti kuṭīsvede svedabhedaḥ | iti kuṭīsvedaḥ ||9|| bhūsvedamāha - ‘ya evāśmaghanasvede vidhirbhūmau sa eva tu | praśastāyāṃ nivātāyāṃ samāyāmupadiśyate’ iti | ayamapyuṣṇasvedabhedaḥ | iti bhūsvedaḥ ||10|| atha kumbhīsvedamāha – kumbhīṃ vātaharakvāthapūrṇāṃ bhūmau nikhānayet | ardhamātraṃ tribhāgaṃ vā śayanaṃ tatra copari || sthāpayedāsanaṃ vā'pi nātisāndraparicchadam | atha kuṃbhyāṃ bhiṣak dadyātsutaptānāyaso guḍān || pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati nā sukham | suvṛttāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ || athavāpyūṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati pūrvavat ’ iti | ayamapyūṣmasvedāntarbhūtaḥ | iti kumbhīsvedaḥ | kūpasvedamāha - ‘ kūpaṃ śayanavistāraṃ dviguṇaṃ vāpi vaidyataḥ | deśe nivāte śakte ca sumṛṣṭaṃ kārayettataḥ || hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ karīṣairdagdhapūritam ’ iti kūpasvedaḥ | ayaṃ coṣmasvedabheda eva kūpasvedaḥ ||12|| atha holākasvedamāha - ‘vītikāṃ tu karīṣāṇāṃ yathoktānāṃ pradīpayet | śayanāntaḥ pramāṇena śayyāmupari tatra ca | sudagdhāyāṃ vidhūmāyāṃ yathoktāmupakalpayet | svavacchannāṃ svayaṃ tasyāṃ svoktaḥ svidyati mānavaḥ || holākasveda ityeṣa sukhaḥ prokto maharṣiṇā’ iti | vītikā kumārikā holāsañjñitaḥ svedaḥ holāsvedaḥ | iti holāsvedaḥ | iti carakoktāstrayodaśasvedāste caturṣu svedādiṣvantarbhūtāḥ | ’rū. ↩
- 2 ’traya’ iti padaṃ plīhādīnāṃ labdhe tritve tridoṣajanyatvaparaṃ jñeyam | arśasa iti arśorogī ’arśa āditvādac’ ↩
- 3 nanu hṛdayadṛṣṭayoḥ prāk rakṣaṇamuktaṃ, iha tu mṛdusve- do'bhihita iti viruddham? maivam, carake tūttaratantre śūlādau svedo vihitaḥ sa tu saṃmilitākṣairbāhye kriyate, na dṛṣṭau | carake'pyayameva pāṭho likhitaḥ | tadagre ca madhyamaṃ akṣṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ svedayet | ru. ↩
- 4 carake tu - ’kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ madhumehināṃ | vida-gdhabhraṣṭabadhnānāṃ viṣamadyavikāriṇām | santāpānnaṣṭasaṃjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām | tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ ca kruddhānāṃ śocatāmapi | kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānāmāḍhyarogiṇāṃ | durvalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā | bhiṣakutaimirikāṇāṃ ca na svedamavatārayet’ iti | atra ’kaṣāya’śabdena kaṣāyamadyaṃ kaṣāyadravyakṛtamathavā kaṣāyaṃ madhu grāhyam | tasya ca kaṣāyavarge madhuravarge ca pāṭhāt | tasya ca svedāyogyatvāt | uktaṃca vāgbhaṭe - ’pītadugdhadadhisnehamadhūnī’tyādi | etānityādi etānajīrṇyādīn svedasādhyān ātyayike rogotpattau mṛdu svedayet | uktaṃca vāgbhaṭe - ’mṛdu vātyāyike gade’ iti| | ↩
- 5 nanu snigdhasyaiva svedādhikārātpunaḥ snigdhagrahaṇaṃ kimartham ? ucyate - punargrahaṇaṃ tatsamayasnigdhatādyotanārtham | ru. ↩