3. atha vamanavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
athedānīṃ kṛtasnehasvedasya śodhanādhikāraḥ | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhā'sthisaṃsthāḥ | doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante’ iti | atra śuddhibhiriti bahuvacanagrahaṇātpañcakarmaṇāṃ grahaṇam | tenā'trādau sthānānurodhātprāk vacanaṃ paścādvirecanādīti | ata evāha -
vamanapradhāno vidhiḥ vamanavidhiḥ śodhanaprakāraḥ | ata evāha - śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām | vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak || 1 ||
Āḍhamalla. ūrdhvabhāgadoṣanirharaṇaṃ vamanam, adhobhāgadoṣanirharaṇaṃ virecanam | cakārādvastinasyādayaḥ | vamanādīnāṃ kālamāha - śaratkāle ityādi | śaratkālādiśabdaistatsamīpasādhāraṇakāla upalakṣyate | uktaṃca - ’śrāvaṇe kārtike caiva māsi sādhāraṇe kramāt | grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet’ iti | kuśalo bhiṣagiti | doṣadeśakālasātmyaprakṛtivayovahridhātumalaviśeṣajñāne śodhane ca kuśala: iti || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedānantaraṃ vamanasyoktatvādvamanamāha - tatrādau vamanakālamāha - śaraditi | śaratkāle vasante prāvṛṭkāle eṣu triṣveva ca dehināṃ manuṣyāṇāṃ vamanaṃ recanaṃ ca kārayet | yaḥ kuśalo bhiṣak pravīṇavaidyaḥ sañcayaṃ jñātvā vamanonmukhaṃ doṣaṃ jñātvā, anyathā svasthaviṣaye doṣadarśanāt | tathācoktaṃ granthāntare - ’bhiṣajaḥ śodhanaṃ prāhurvarjyaḥ svasthena sarvadā | pannagasya vadhovaṃkṣṇe doṣasya samudīraṇam’ iti | nanu śaratkāle pittasyā'pi vamanaṃ yuktaṃ vasante kaphasyā'pi vamanaṃ recanaṃ yuktam | dvayoḥ prāvṛṭkāle vā hetutvātkathaṃ vamanaṃ recanaṃ dīyate tatra vātādhikyaṃ kathaṃ syāt ? ucyate - varṣākāle niṣedho, na prāvṛṭkāle | tathācoktam agniveśena - ‘ativiṣṭenātigharme prāvṛḍityabhidhīyate | tatraiva śodhanaṃ pathyaṃ varṣāsu kadācana’ iti | śodhanena sarvadoṣanāśo bhavatītyeke | tathācoktaṃ tīsaṭe - ’prāvṛṭghanātyayavasantadineṣu yasmāt prādurbhavanti pavanādirujastataśca | vātādidoṣavigamācca śarīraśuddhiḥ’ iti | ambudāgamaśaranmadhuvāsareṣu agniveśena triṣveva ca śodhanaṃ nānyeṣu | tathācoktaṃ - ’triṣu tvanuśītatvātpreṣṭhaṃ śeṣeṣu śodhanam | hitaṃ bhavati yasmācca tatra hetuṃ nibodha me’ iti || 1 ||
vāmyāḥ - balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsādinipīḍitam | tathā vamanasātmyaṃ ca dhīracittaṃ ca vāmayet ||2||
Āḍhamalla. saṃprativamanārhatvamāha - balavantamiti vamanasāmarthyayuktaṃ | kaphavyāptamiti kapholbaṇagadāvyāptahṛllāsaḥ uparisthitivamanatā tadādirogapīḍitamityarthaḥ | ādiśabdāt kāsaśvāsātmapitta1 prabhṛtayaḥ | vamanasātmyamiti | vamanaṃ sātmyaṃ yasya tattathā te | puruṣamiti śeṣaḥ | dhīracittaṃ na kātaramityaryaḥ || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣu vamanaṃ deyaṃ tānāha - hṛllāso hṛdayanirgamaḥ | upasthitavamanamityanye | vamanasātmyaṃ vamanasahajam || 2 || vamanārhā rogāḥ -
vamanārhā rogāḥ - viṣadoṣe stanyadoṣe mando'gnau śrlīpade'rbude | hṛdroga-kuṣṭha-vīsarpa-mehā-jīrṇa-bhrameṣu ca || 3 || vidārikā-pacī-kāsa-śvāsa-pīnasa-vṛddhiṣu | apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu ||4 || nāsā-tālvoṣṭha-pākeṣu karṇasrāve dvijihvake | galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā || 5 || medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayet bhiṣak |
Āḍhamalla. atha ye rogā vāmyāstānāha - viṣa iti | nanu apasmārādīnāmanilapradhānatvātkathamatra vamanaṃ yuktam ? ucyate, pāṇḍurogī kṛmivyāpta iti vakṣyamāṇavyāptaśabdena pravṛddhapāṇḍuroge niṣiddhopakrame kaphāvasthāyāṃ ca mṛdu jñeyaṃ | yaduktaṃ ‘pāṇḍuroge bhiṣak kuryādūrdhvādhaḥśodhanaṃ sadā’ iti | atra ūrṣvaśodhanaṃ vamanādikam | adhaḥ śodhanaṃ virecanaṃ | virecanaṃ cātra tīkṣṇameva, ‘vātasya tīkṣṇānyanulomanānī’ti vacanāt || 3-5 ||
Kāśīrāma Vaidya. stanyadoṣe mātṛdugdhodbhave | vidārī rogaviśeṣaḥ | spaṣṭamanyat || 3-5 ||
athāvāmyānāha - na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ || 6 || nātivṛddho garbhiṇīṃ ca na sthūlo na kṣudhāturaḥ | madārto bālako rūkṣaḥ śudhitaśca nirūhitaḥ || 7 || udāvartyūrdhvaraktī ca duśchardī kevalānilī | pāṇḍarogī kṛmivyāptaḥ paṭhanātsvaraghātakaḥ || 8 ||
Āḍhamalla. timiraprabhṛtibhirvyādhibhirvyāptāḥ puruṣā na vāmanīyā ityabhiprāyaḥ | yataḥ -‘avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinaḥ | asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyā hyatiśrutā’ iti | duśchardirityanena yatsāmānyaṃ tathāpi bahudoṣānvitaśchardyāṃ vamanaṃ kāryaṃ na doṣaḥ | yaduktaṃ suśrute -‘chardiṣu bahudoṣāsu vamanaṃ hitamucyate’ iti || 6-8 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ vamanaṃ na deyaṃ tānāha - ete timiryādayaḥ na vāmanīyāḥ || 6-8 ||
atha yadyapyete'pyajīrṇādivyāpitāstadā vāmanīyā iti vicāryāha - ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ | kaphavyāptāśca te vāmyā madhukvāthasya pānataḥ || 9 || sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ ca vāmayet | pīttvā yavāgūmākaṇṭhaṃ kṣīratakradadhīni vā || 10 || asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkliśya dehinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate ||11 ||
Āḍhamalla. ete pūrvoktāstimiryādayaḥ te yadā ajīrṇavyathitā upaviṣapīḍitāḥ kaphavyāptā vā bhavanti tadā vāmyā ityabhiprāyaḥ | kaphavyāptā iti niyatam | tathāhi - ‘kaphaje vamanaṃ śastaṃ recanaṃ pittaje gade | bastirvātagate kāye āmaye tvāmapācana’miti | kena vāmyāstamāha - madhukvāthasya pānata iti | madhukvātho madhuyaṣṭīkvāthaḥ | yadvā madhu kṣaudraṃ | kvāthaṃ kvathitaṃ jalaṃ | anyadvihitadravyaśṛtaṃ vā prakaraṇatvāt | kaṣāyaścātra sarvaḥ koṣṇaḥ kārya iti carakavacanāt | uṣṇavirodhitvena madhūṣṇaṃ niṣiddhamiti vivakṣāyāṃ na cātra madhūṣṇaṃ viruddhaṃ | yaduktaṃ - ‘pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivārayet | alaghvapākamāśveva tayostasmānnivartate’ iti | ata eva yātyadhodoṣamādāya pacyamānaṃ virecanaṃ | guṇotkarṣaṇātdūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punariti | yadā'jīrṇādipīḍitatimirādayo'pi sukumārādiṣu bhavanti tadā vakṣyamāṇaprayogenaiva vāmyā ityata āha - vamanasādhyavikārapīḍitāḥ sukumārādayo'pi yavāgvādīnāmanyatamenākaṇṭhaṃ pāyayitvā vāmayedityarthaḥ | yavāgvapyanena kaphakaratvāt kaphotkleśanārthamityabhiprāyaḥ | yaduktaṃ ‘pāṃśudhānye yathā vṛṣṭiḥ kledayatyatikardamam | tathā śleṣmaṇi saṃvṛddhe yavāgū śleṣmavardhanī’ti | ityabhiprāyaviṣayaṃ vakṣyamāṇenaiva caritārthatvāt | kṣīratakradadhi yathādoṣāpekṣayā vyastaṃ deyaṃ | pūrvamuktaṃ vakṣyamāṇenaiva caritārthatvāttānāha - ‘asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānukteśca dehinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate | snigdhasvinnāyeti snehapānapūrvakāya khedapūrvakāya puruṣāyetyarthaḥ | na tu snehasvedāyeti, yataḥ snehapānādekāhamuparatamaparādinā etatsvinnamiti prasiddhiḥ | bhālukinā snehapānāt tryahena vamanaṃ darśitaṃ | tadyathā ‘snigdhasvinnaśarīrasya dadyātpracchardanaṃ tryahāt | daśarātre gate vānte bhūyo dadyādvirecana’miti || 9-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. eteṣvapi ajīrṇavyathitā vāmyāḥ, kaphavyāptāśca vāmyāḥ | madhūko guḍapuṣpaḥ tatkvāthapānataḥ | kṛśabālavṛddhānāmapi punaruktiviśeṣaniṣedhārthaḥ | vamanādau yadvihitaṃ tadāha - ‘naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam | sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ laghu śītaṃ virecanam ||’ iti | yavāgūm ākaṇṭhaṃ pītvā asātmyaiḥ arucyaiḥ śleṣmavardhakai: bhojyairvā doṣānutkleśya dehinaḥ puruṣasya snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate | snigdhāya kṛtaghṛtapānāya sveditāya | nanu snehapānātsvedātkadā vamanaṃ deyam ? tadāha granthāntarāt - atra nāsti | tathāca bheḍaḥ ‘ekāhaṃ parataḥ snehāt sthitvā pracchardanaṃ pibet | bhuktvā grāmyodakairmāṃsairanūpaiśca susaṃskṛtaiḥ | trirātrāt paratastadvat svedātprakledanaṃ pibet iti || 9-11 ||
?madhusaindhavayoḥ prādhānyam - vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu2 vā hitam |
Āḍhamalla. atha vamanadravyeṣu madhusaindhavayorviśeṣeṇaivopādeyatvamāha | madhusaindhavayorabhimantraṇaṃ ca sarvatraiva jñeyaṃ | yaduttaṃ ‘yathāvyādhi ca vihitaṃ madhusaindhavasaṃyutaṃ | koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ maṃtrābhimantritā’mityādi | atroṣṇe'pi kaṣāye madhusaindhave na viruddhe | namanasyāpakvasyaivordhvagamanatvāt | vaidyāstvatra yoge pākasaṃbhavaṃ manyamānā madhu na prakṣipante iti kecit | mantraśca ‘brahmadakṣāśvirudrendre’tyādiśloko jñeyaḥ |
Kāśīrāma Vaidya. carakāt vamaneṣu yaddhitaṃ tadāha - vamaneṣu vamanadravyeṣu sarveṣu vakṣyamāṇeṣu saindhavaṃ madhu vā hitam ||
vamanārhaṃ dravyam - bībhatsaṃ vamanaṃ dadyāt viparītaṃ virecanam || 12 ||
Āḍhamalla. kīdṛśaṃ vamanārhaṃ dravyaṃ deyaṃ tadāha - bībhatsavikṛtarasavarṇaprāyaṃ vamanaṃ vamanadravyamityarthaḥ | tena lālādullāsakaradravyamityabhiprāyaḥ | viparītaṃ virecanamiti viparītaṃ bībhatsadravyāt | tena bhakṣaṇe manojñamavikṛtamityarthaḥ || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanaṃ bībhatsaṃ saghṛṇaṃ, virecanaṃ ghṛṇādirahitam || 12 ||
kvāthyakvāthayormānam - kvāthyadravyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake | ardhabhāgāvaśiṣṭaṃ ca vamaneṣvavacārayet || 13 ||
Āḍhamalla. idānīṃ kvāthyakvāthayormānamāha - kvāthyadravyaṃ paṭolavāsānimbaprabhṛtikaṃ, teṣu kuḍavamitaṃ catuḥpalapramāṇaṃ | jalāḍhaka iti catuḥṣaṣṭipalamite pānīye ardhabhāgāvaśiṣṭamiti prasthadvayamitaṃ grāhyamityarthaḥ | ayaṃ parimāṇo'pyaikadaiva pānāśaktatvādvibhajya deyaḥ | kvāthabahutve tu sajalaguṇo yadyayogaḥ syāttadā sa eva punaḥ peya iti vyavahārādayamevāvagantavyaḥ | kaṣāyamapi pūrṇaśarāvaṃ pāpayedityuktaṃ tathehā'pi kaṣāyapānavyavastheti kecit || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamane kvāthyadravyaparimāṇamāha - kuḍavaṃ catuḥpalam | kvāthyadravyasya jalādeḥ catuḥprasthake śrapayitvā ardhaṃ śritaṃ vamaneṣvavacārayet || 13 ||
bheḍamatena vamane kvāthapānamātrā - kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrtitā | madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī ||14||
Āḍhamalla. atha kvāthyakvāthādīnāṃ pāne'tra mānamāha - ṣaṇmiteti | ṣaṭprasthā kanīyasī laghvī | etatparimāṇaṃ paścājjalapānasyāhuḥ | anyathā pūrvāparayoravyavasthā syāt | yadvā pūrvaparimāṇaṃ tu yavāgvādīnāṃ pācanārthamabhihitaṃ | paścāt kvāthapānasyetyarthaḥ | tatra yavāgvā dyupakalpayediti pāṭhāntare vṛndoktamātrayā vyavahāraḥ iti cakra: | carake tu ‘madanaphalakaṣāyamātrāṇāṃ pramāṇaṃ tu khalu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni pratipuruṣamavekṣitavyāni bhavanti | yāvaddhi yasya saṃśodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate | na cātiyogāya tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyam’ iti (ca.sū.15|12) | tatra vāgbhaṭena koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāmityādivacanenaiva darśitaṃ koṣṭhaśca pratipuruṣaṃ bhinna eva | dṛḍhabalena śarāvamātrā coktā | ekavāraṃ pānārthaṃ jalāḍhakāviśiṣṭaṃ praśastaṃ ca | dvitrivāraṃ pānamityeke | śarāvasya pūrṇatvābhidhānaṃ maṅgalamiti jaijjaṭacakrau iti || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā madhyamā ṣaṭprasthā triprasthā kanīyasī idaṃ kvāthapānapramāṇam | nanu3 śārṅgadhareṇa kuḍavadravye āḍhakaṃ jalaṃ datvā ardhāvaśiṣṭaṃ kvāthaṃ vamane deyamityuktaṃ punaḥ kvāthasya navaprasthapramāṇā jyeṣṭhā mātrā likhitā tatkathaṃ na virodhaḥ ? ucyate, etatpramāṇe śārṅgadhareṇa bheḍamataṃ likhitaṃ tadā - kaṇṭhapānārthaṃ viṣādau jñeyam | mahākāyaviṣayaṃ vā | tathāca bheḍaḥ ‘navaprasthā tu jyeṣṭhā syānmadhyamā ṣaṭprakīrtitā | niḥkvāthasya traya: prasthā māgadhī tu kanīyasī’ | carake tvevaṃ likhitaṃ ‘madhumadhukasaindhavaphāṇitopahatāṃ madanakalkakaṣāyamātrāṃ pāyayet | madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṃ tu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣāpekṣitavyāni bhavanti yāvadviṣasya śodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate bhavati na cātiyogāsya tāvadasya mātrā pramāṇaṃ veditavyam’ || 14 ||
kalkādimānam - kalkacūrṇāvalehānāṃ viphalaṃ śreṣṭhamātrayā | madhyamāṃ dvipalāṃ vidyātkanīyā palasaṃmitā ||15||
Āḍhamalla. aparamapi dravyaviśeṣeṣu mānaviśeṣamāha - iyaṃ tu doṣavyādhīnavekṣya prayoktavyā | kalkaṃ dṛṣadi peṣitam | cūrṇaṃ vastragālitam | avaleho lehyadravyam||15||
Kāśīrāma Vaidya. vamane kvāthaparimāṇamuktvā kalkādīnāṃ parimāṇamāha - spaṣṭam || 15 ||
vamanavegāḥ - vamane cā'pi vegāḥ syuraṣṭau pittāntamuttamāḥ | ṣaḍvegā madhyamā vegāścatvārastvavare smṛtāḥ ||16||
Āḍhamalla. atha vamanasaṃkhyāmāha - vamane tu madhyamottamāvaravegānāṃ ṣaḍaṣṭau catvāro vihitāḥ | iyameva doṣādivyavasthā kalpitā | aṣṭau vegā iti aṣṭavāraṃ yadvāmayedityabhiprāyaḥ | evaṃ ṣaṭcatvāro'vagantavyāḥ | pittānte iti kaphe | athavā pittāntaṃ yāvat ityanena suvāntalakṣaṇaṃ pratipāditameva | yaduktaṃ - ‘pitte kaphasyānumukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi | laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvātaṃ puruṣaṃ vyavasye’diti || 16 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamane uttamamadhyamakaniṣṭhavegaparimāṇamāha - vamana iti | anyat sugamam || 16 ||
prasthamānam | vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ || 17 ||
Āḍhamalla. athedānīṃ vegānāṃ parimāṇamāha - ardhamityanena dviguṇitaṃ jñeyo'yamiti dviguṇitaṃ tathāhi - ‘jaghanyamadhyaprabaleṣu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau | daśaiva te dvitriguṇā vireke svasthastathā śoṇitamokṣaṇe ce’ti || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. ardhenādhikena vartamānaṃ trayodaśapalamityucyate || 17 ||
atha doṣaviśeṣeṇa dravyaviśeṣamāha - kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svāduhimairjayet | susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham ||18|| kṛṣṇā rāṭhaphalaṃ sindhu kaphe koṣṇajalaiḥ pibet | paṭolavāsānimbaiśca pitte śītajalaṃ pibet || 19 || saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet | ajīrṇe koṣṇapānīyaiḥ sindhu pītvā vametsudhīḥ ||20||
Āḍhamalla. kaṭukaṃ maricādi | tīkṣṇaṃ rājikādi | uṣṇamagnisaṃtaptamityarthaḥ | uṣṇavīryaprāyaṃ dravyaṃ vā | svāduhimairiti | svādu madhurarasāyikaṃ dravyaṃ, himaṃ śītasparśaṃ śītavīryaṃ vā | susvādulavaṇāmloṣṇairiti | madhurarasasahitābhyāmamlalavaṇarasābhyāmityarthaḥ | uṣṇamapyatra sparśāt | saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kaphamiti | ata eva kevalānilaṃ vamane niṣiddham iti pūrvaṃ darśitameva | vāgbhaṭe tu - ‘kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ pitte svāduhimairapi | vametsnigdhāmlalavaṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ mārutā kaphe’ iti || yadetaddoṣaviśeṣeṇa dravyaviṣayamuktaṃ tadarthaṃ yogasaṃdhānamāha - kṛṣṇā, rāṭhaphalaṃ madanaphalaṃ, siṃdhu saindhavam, etacca kalkīkṛtam uṣṇapānīyenāloḍya pītvā vamedityarthaḥ | kṛṣṇādīnāṃ militvā karṣa iti kecit | vyavahārācca kṛṣṇādīnāṃ pṛthakkarṣamātraṃ deyamiti saṃpradāyaḥ | paṭolavāsanimbaiśceti | paṭolādibhiḥ kṛtvā śītaḥ kāryaḥ | paṭoladīnāṃ militvā palaṃ, pākārthaṃ jalāḍhakaṃ pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ sakṣīramadanaṃ pibediti | kṣīreṇa madanaphalaṃ kalkīkṛtya tenaiva sahāloḍya pibet ityabhiprāyaḥ | madanaphalakalkasya karṣaḥ prakṣepeṇa pracāraḥ | ajīrṇetyādi | atra saindhavaprakṣepamāhuḥ || 18-20 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanādau nādhikakaṭukādibhirdravyaiḥ kaphādikaṃ jayedityāha - kaṭutīkṣṇena vamanadravyeṇa kaphaṃ jayet | svādurmadhuraḥ | himaṃ śītalam | tathā madhuraiḥ pittaṃ jayet| susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ militaṃ vāyunā kaphaṃ jayet | vamanāyāha - kṛṣṇā-pippalī, rāṭhaphalairmadana-phalaiḥ, sindhu saindhavam | kaphavamanāya etān koṣṇajalaiḥ pibet | paṭolaṃ paṭolapatram, vāsānimbau prasiddhau | etān pitte śītajalaiḥ pibet | saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ sadugdhaṃ madanaphalaṃ pibet | kvāthakalkādīnāṃ pramāṇaṃ pūrvoktameva || 18-20 ||
uttamaśuddhiparyantaṃ vamanasūcanārthaṃ vamanavidhimāha - vamanaṃ pāyayitvā ca jānumātrāsane sthitam | kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak || 21 || lalāṭaṃ vamataḥ puṃsaḥ pārśve dve ca pradāpayet |
Āḍhamalla. vamanaṃ vamanakvāthaṃ pāyayitvā bhiṣak vāmayet | kaṃ | jānumātre āsane sthitaṃ rogiṇam | kiṃbhūtam eraṇḍanālena kaṇṭhaṃ spṛśantaṃ, tasya vamataḥ lalāṭaṃ dve pārśve dhārayet | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘pīte muhūrtamanupālayet | tanmanā jātahṛllāsaprasekaḥ chardayettataḥ | aṅgulibhyāmanāgrasto nālena mṛdunā'thavā | galatālvarujatvena nāpravṛttān pravartayan | pravartayan pravṛttāṃśca jānubhyāmāsane sthitaḥ | ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsya dhārayet’ iti || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanakaraṇe vidhānamāha - spaṣṭam || 21 ||
durvāntalakṣaṇamāha - praseko hadgrahaḥ koṭha: kaṇḍūrduśchardite bhavet ||22||
Āḍhamalla. atha durvānte lakṣaṇamāha – duśchardite durvānte puruṣe kiñcidvānte ityabhiprāyaḥ | praseko mukhasya kaphastrāva ityarthaḥ | hṛdgraho hṛdayāviśuddhiḥ | hṛdroga ityapare | koṭhaḥ kṣudraroge paṭhitaḥ sa yathā ‘varaṭīdaṣṭasaṃkāśaḥ kaṇḍūmān lohitāmrakaphapittān | kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñai’riti | duścharditā ca vāntividhāraṇādeva proktā | tasmādapi koṭhādayaḥ saṃbhavanti | tathāhi - ‘visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ | sakāsaśvāsahṛllāsavyaṅgaśca śvayathurvame’riti | vameriti vāntividhāraṇādityarthaḥ | asyānte taccikitsārthaṃ sārdhaṃ ślokaṃ kecitpaṭhanti | tadyathā - ‘gaṇḍūṣadhūmānāhārān rūkṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ | vyāyāmaṃ śrutirasrasya śastaṃ cātra virecanaṃ | sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthe ca śasyata’ iti prakṣepakamanyamānairasmābhirapi na likhitaṃ, yato bahupustakeṣu na dṛśyate || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. vikriyāprāptachardilakṣaṇamāha - praseko mukhaśaraṇam | hṛdgrahaḥ pīḍā, koṭho varaṭīdaṣṭavanmaṇḍalotpattiḥ, kaṇḍūḥ kaṇḍūti: , duśchardita etallakṣaṇam || 22 ||
ativānterlakṣaṇamāha - ativānte bhavet tṛṣṇā hikkodgārau visaṃjñitā | jihvāniḥsarpaṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ || 23 || raktacchardiḥ ṣṭhīvanaṃ ca kaṇṭhapīḍā ca jāyate |
Āḍhamalla. idānīṃ ativānterlakṣaṇānyāha - visaṃjñitā mūrcchābhedaḥ, jihvāniḥsarpaṇaṃ ca bhavati | jihvāyāḥ niḥsarpaṇamatra dvividhaṃ ekamantaḥpraviṣṭarūpam aparaṃ bahirnirgamanaviṣayaṃ akṣyorvyāvṛttirnetrayoḥ parivartanaṃ | athavā vyāvṛttirityākuñcanaṃ | hanusaṃhatiriti cibukacalanādirāhityaṃ | ṣṭhīvantaṃ raktasyetyasakṛcca || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. ativānteḥ kiṃ lakṣaṇaṃ bhavatītyāha - visaṃjñitā saṃjñānāśaḥ, jihvāniḥsaṃraṇam, akṣṇorvyāvṛttiḥ, niḥsaraṇameva bhrāntirvā, hanusaṃhatiḥ stabdhatā pīḍā vā, raktacchardi: raktodgiraṇam | kaphena niḥsaraṇam | kaṇṭhe ca pīḍā vyathā || 23 ||
vamanotpannarogacikitsāmāha - vamanasyātiyoge tu mṛdu kuryādvirecanam || 24 || vamanāntaḥ praviṣṭāvāṃ jihvāyāṃ kavalagrahaḥ | snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtakṣīrarasairhitaḥ || 25 || phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narā:| ni:sṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaṃ liptvā praveśayet ||26|| vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyakte pīḍayecca śanaiḥ śanaiḥ | hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyaṃ ca śleṣmavātahṛt ||27|| raktapittavidhānena raktacchardimupācaret | dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ || 28 || manthaṃ kṛtvā pāyayecca saghṛtakṣaudraśarkaram | śāmyantyanena tṛṣṇādyā pīḍāśchardisamudbhavāḥ ||29||
Āḍhamalla. atha vamanātiśayotpannānāṃ rogāṇāṃ cikitsāmāha - snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtamanatiśīlanena prabhavā tṛṣṇādirogā ebhirvihiprayogaiḥ śāmyantītyabhiprāyaḥ | kathaṃ yathetyāha - yadā vamanātiyogo bhavati tadā mṛduvirecanaṃ dadyāt | mṛduvirecanaṃ mastukṣīrādinā | aparamapi dvividhaprakāraniḥsarpitajihvāyā yogacatuṣṭayamuktaṃ tadvyākhyānamāha - vamanāntaḥpraviṣṭāyāmityādi | antaḥpraviṣṭāyāmiti saṃkucitāyām, atra kavalagrahāḥ snigdhādyaiḥ kalpitāḥ hitāḥ pathyā ityarthaḥ | snigdhaṃ tailādi, amlo amlikā mātuluṅgādiḥ, lavaṇaḥ saindhavādiḥ | eteṣāṃ madhye hṛdyairmanohlādakarairityarthaḥ | ghṛtakṣīrasamairiti | ghṛtakṣīramilitairityarthaḥ | nanu snehagrahaṇenaiva ghṛtagrahaṇaprāptireva tatkathaṃ punarghṛtagrahaṇam ? ucyate, snigdhaśabdetyukte punarghṛtopādānaṃ snehakriyātiśayadyotanārtham | aparamapyupāyamāha - phalānītyādi | amlānīti jambīranimbukaprabhṛtīni tasyāgrata iti | tasya jihvārtasya puruṣasyetyarthaḥ | purato'grataḥ sthitveti śeṣaḥ | anyanarā iti anyapuruṣāḥ | anena jihvā calitā bhavatītyabhiprāyaḥ | etaccāntaḥpraviṣṭāyāṃ bahirniḥsṛtāyāṃ ca jihvāyāṃ boddhavyam | atha ni:sṛtāyāḥ pṛthagyogadvayamāha - niḥsṛtāmityādi | niḥsṛtāṃ bahirnirgatāṃ jihvāmiti śeṣaḥ | tiladrākṣākalkamatra sāmyena kevalamāhuḥ | aparamapi vyāvṛtte'kṣṇi yogamāha - ghṛtābhyakta iti | vyāvṛdityapi pāṭhāntaraṃ | vyāvṛditi jihvā pūrvakalkādinā calitetyarthaḥ | yadi calitā jātā drākṣākṣīraghṛtābhyakte sati jihvāṃ śanaiḥ śanaiḥ kṛtvā pīḍayet | antarnayediti bhāvaḥ | hanumokṣārthamapyāha hanumokṣe smṛtaḥ sveda ityādi | khedo'tra caturṇāṃ madhye vihitasveda eva kāryaḥ | nasyamapi tadvihitam | tacca śleṣmavātaghnadravyarahitamityarthaḥ | tena śleṣmavātaghnaṃ yannasyaṃ taddeyaṃ; apare yogamenaṃ śleṣmavātaghnaṃ bhavatīti vyākhyānayanti | yataḥ kaphavātanirharaṇatvena hanumokṣaḥ syāt tanmūlatvāt | anye śleṣmavātaghnaṃ bhavatīti vyākhyānayanti | yataḥ kaphavātanirharaṇatvena hanumokṣaḥ syāt, tanmūlatvāt anye śleṣmavātahṛdityanenāparamapyupāyaṃ kathayanti | tadvicārya yojyānīti | raktacchardyāmapi yogamāha - raktapittavidhānenetyādi | raktapittavidhānaṃ raktapittacikitsāyāmanyatamena jñātavyaṃ | anyopadravāṇāṃ cikitsitamāha - dhātrīrasāñjanośīretyādi | dhātrī āmalakīphalaṃ, rasāñjanaṃ dārvīkvāthasamudbhavam, uśīraṃ mṛṇālaṃ, lājā bhṛṣṭadhānyaprabhavāḥ | candanaṃ raktaṃ | vāribhiriti | eteṣāṃ vāri toyaṃ grāhyaṃ | śṛtatvāt kalkatvācca || 24-29 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanātivyāptau tadrogaśāntyarthaṃ cikitsitamāha - vamanasyātiyogaścettadā recanaṃ kuryāt | vamanātiyoge jihvāpratīkāramāha - vamane antaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ snigdhāmlalavaṇairghṛtakṣīrarasaiḥ kavalagraho hitaḥ | tasyāgrato'neke narāḥ amlanimbukādīni phalāni khādeyu: sugamam | vyāvṛtte'kṣṇi cikitsitamāha - vyāvṛttekṣṇi prasārite'kṣṇi ghṛtābhyakte śanaiḥ pīḍayet | hanumokṣe kriyāmāha - stambhāddhanumokṣakaraṇe svedaḥ smṛtaḥ | śleṣmavātaharaṃ nasyam | atha raktacchardipratīkāramāha - raktapittavidhānena raktapittacitkitsitena raktacchardimupācaret cikitset | aticchardijanitatṛṣṇācikitsitamāha - dhātrī āmalakī, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhūtam, uśīraṃ prasiddhaṃ lājā dhānyajāḥ, candanaṃ śītaṃ, vāri netravālakam | ebhirmanthaṃ kṛtvā pāyayet | kiṃbhūtaṃ manthaṃ ? saghṛtaṃ kṣaudraśarkaraṃ, ghṛtaṃ gavyaṃ, kṣaudraṃ madhu, śarkarā sitā etaiḥ sahitam | anena manthena yā tṛṣṇāstāḥ śāmyanti | tathā chardisamudbhavāḥ pīḍāḥ śāmyanti || 24-29 ||
atha samyagvāntalakṣaṇamāha - hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvaṃ ca lāghavam | kaphapittavināśaśca samyagvātasya lakṣaṇam || 30 ||
Āḍhamalla. hṛcchuddhiḥ hṛdayalaghutārūpā, kaṇṭhaśuddhiḥ kaṇṭhe pāṭavaṃ kaṇṭhasthaśleṣmāpagamāt | śiraḥśuddhiḥ śirolaghutvaṃ tatsthapīḍādivināśāt | dīptāgnitvamiti | nanu vāntasya sahasā mando'gnirbhavati | uktaṃca - ‘saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ | yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādikaṃ bhajet’ iti | tatkathamatra dīptāgnitvam ? iti | ucyate - atra śodhanenāgnirupaghāto bhavati nāgnerhāniḥ, tasyopaghātasya peyādipathyadānena punardīptatvāt dīptatvam | uktaṃca dṛḍhabalena -‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtañca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta naro'nnakālaṃ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddha:’ iti | tathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ saṃdhukṣamāṇo bhavati krameṇa | mahān sthiraḥ sarvasamaṃ tathaiva śuddhasya peyādibhirantarāgniriti | tasmāddīptāgnitvaṃ yuktaṃ, tathā lāghavaṃ śarīsya, ata eva kaphapittavināśaśca iti | ityanena śarīrapāṭavamapyuktam | athavā vāntisamaye taddina evāgnihānirdurvānte ca | samyagvānte aparadine ca dīpto'gnirityadoṣaḥ | ata eva vakṣyamāṇaśloke ‘ajīrṇārditaṃ varjayet’ sudhīriti grahaṇāt || 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānantaraṃ samyagvāntasya puruṣasya idaṃ lakṣaṇaṃ bhavati tadāha - hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhiḥ kaphādirahitatvam | agnirdīptaḥ, lāghavaṃ dehasya kaphapittavināśaśca iti || 30 ||
atha vāntasya pathyamāha - tato'parāhṇe dīptā'gniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ | hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣaṃ ca bhojayet || 31 ||
Āḍhamalla. tato'nantaraṃ śuddheranantaramityarthaḥ | dīptāgnim, aparāhṇe aparadine tṛtīyayāmāvasāne vā | ata eva dīptāgnitvamiti bhāvaḥ | mudgaṣaṣṭikaśālibhirbhojayet | mudgādayo'tra peyādikaraṇopayogitvena mudgādīnāṃ yūṣapeyāvilepya: kāryāḥ | adīptāgniśceti dvitīye divase | uktaṃ ca - ‘tataḥ sāyaṃ prabhāte vā snātaḥ śuddhān sukhāmbunā | purāṇaraktaśālīnāmasnehalavaṇauṣaṇam | bhuñjāno raktaśālyannaṃ bhojetpeyādikaṃ kramam’ iti | tathā yūṣaṃ ca paraṃ jāṅgalarasaiḥ hṛdyaiḥ kṛtvā bhojayet | tenā'yamarthaḥ - yūṣarasādīnāmakṛtakṛtatvena hṛdyatvaṃ jñeyam | uktaṃca - ‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtañca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta naro'nnakālaṃ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ’ iti | ‘jñeyā: kṛtākṛtāste ca snehādiyutavarjitā’ iti | ṣaṣṭiko'tra gauraṣaṣṭikaḥ ‘gauraścāsitagaurata’ iti vacanāt | śāliratra raktaśāliḥ evaṃvidhā mahāśālyādayaḥ || 31 ||
Kāśīrāma Vaidya. pathyavidhānamāha - jāṅgalarasairmāṃsarasairlavādyaiḥ || 31 ||
suvāntasyaite pīḍādyarthaṃ na bhavanti ityāha - tandrā nidrāsyadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam | suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana || 32||
Āḍhamalla. tandrā ardhonmīlananetratvam, nidrā prāgvyākhyātā, āsyadaurgandhyaṃ mukhadurgandhatā, viṣaṃ viṣajanitopasargāḥ | yaduktaṃ - ’kaphaprasekaṃ svarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ | gurutvakaṇḍūgrahaṇīvikārā na santi jantorvamataḥ kadācit’ iti | kadācana iti na kasmiṃścitkāle bhavantītyarthaḥ | yathā - ‘chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ sahasā vrajanti | tathā hṛtaślaiṣmaṇi chardane ca tajjā vikārāḥ pralayaṃ prayanti’ iti || 32 ||
Kāśīrāma Vaidya. suvāntasya tandrādyā na bhavantītyāha - tandrā tathā nidrā, āsyadaurgandhyaṃ mukhadurgandhatā, kaṇḍūḥ kharjūḥ grahaṇī saṃgrahaṇī viṣaṃ sthāvaraṃ kṛtrimaṃ ca suvāntasyaite pīḍāyai na bhavanti || 32||
vamane yanniṣiddhaṃ tadāha - ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā | snehābhyaṅgaṃ prakopaṃ ca dinaikaṃ varjayetsudhī: || 33 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa praṇītāyāṃ śārṅgādharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe vamanavidhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||
Āḍhamalla. kṛtavamanasya pathyamāha - ajīrṇamiti | peyādyannasyājīrṇamatimātrapānāt, tatrāgnermandatvāt | śītapānīyaṃ śītajalasya srotaḥśuddherakaraṇāt | ata evoktam - ‘uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapākṣayaḥ | avegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān || pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṃsthitiḥ | nidrātyuccopadhānāhasvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti | ata evoktaṃ - ‘tṛṣṇāyāmalpamuṣṇāmbu pibedvātakaphajvare | tatkaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet || udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdukṛtya viśodhayet | līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam || nidrājāḍyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam | viparītamataḥ śīghraṃ doṣasaṃghātavardhanam’ iti | vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma dinaikamityupalakṣaṇaṃ tenā'nyadapi kālaṃ boddhavyam | yaduktaṃ -‘vamanādividhāneṣu yāvatkālaṃ tu gacchati | tāvattu parihartavyaṃ śītatoyādimaithunam’ iti || 33 || iti śrīvāstavyānvayabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe vamanādhyāyaḥ || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajīrṇe ca śītapānīyaṃ varjayet | uṣṇameva praśastam | vyāyāmaṃ śramādikam | maithunaṃ strīsevanam, snehābhyaṅgaṃ tailamardanam, visūcyādau praśastaṃ na kṛtrimaṃ vamane prakopaṃ krodhaṃ sudhī: paṇḍitaḥ etatsarvaṃ dinaikaṃ varjayet || 33 || iti śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpi- kāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi vamanaprakaraṇaṃ samāptam ||

Editor's notes

  1. 1 te ca vāgbhaṭoktāḥ - ‘viśeṣaṇa tu vāmayet | navajvarātisārādha:pittāsṛgrājayakṣmiṇaḥ | kuṣṭhamehāpacīgranthiśrlīpadonmādakāsinaḥ | śvāsahṛllāsavīsarpastanyadoṣordhvarogiṇa’ iti ↩
  2. 2 ‘vā’ śabdo'tra na bhinnakrame, apiśabdārthe dvayorapyekatra yogāt | uktaṃca vāmmaṭe-’yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām | koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajvamātrāṃ madhābhimadhitām | brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkā'nilā'nalāḥ | ṛṣaya: sauṣaghigrāmā bhūtasaṃghāśca pāṃtu vaḥ | rasāyanamivaṣīṃṇāmamarāṇāmivā'mṛtam | sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te || oum namo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūrya prabharājāya tathāgatāyārhate samyaksaṃbuddhāya | tadyathā- oum bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye samudgate svāhā | prāḍmukhaṃ pālyetpīte muhartamanupāyayet’ ityādi | ru. ↩
  3. 3 yadyapyayaṃ pāṭhaḥ ‘ajīrṇaṃ śītapānīya’ mityantima śloke'dhyāyasamāptau mātṛkāsu dṛśyate paramasmābhiḥ yo- myatvādyāthāsthāne niveśita rati bodhyam || ↩