athedānīṃ kṛtasnehasvedasya śodhanādhikāraḥ | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘snehaklinnāḥ
koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhā'sthisaṃsthāḥ | doṣāḥ svedaiste
dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante’ iti | atra
śuddhibhiriti bahuvacanagrahaṇātpañcakarmaṇāṃ grahaṇam | tenā'trādau
sthānānurodhātprāk vacanaṃ paścādvirecanādīti | ata evāha -
vamanapradhāno vidhiḥ vamanavidhiḥ śodhanaprakāraḥ | ata evāha - śaratkāle
vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām | vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak
|| 1 ||
Āḍhamalla. ūrdhvabhāgadoṣanirharaṇaṃ
vamanam, adhobhāgadoṣanirharaṇaṃ virecanam | cakārādvastinasyādayaḥ |
vamanādīnāṃ kālamāha - śaratkāle ityādi |
śaratkālādiśabdaistatsamīpasādhāraṇakāla upalakṣyate | uktaṃca - ’śrāvaṇe
kārtike caiva māsi sādhāraṇe kramāt | grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu
nirharet’ iti | kuśalo bhiṣagiti |
doṣadeśakālasātmyaprakṛtivayovahridhātumalaviśeṣajñāne śodhane ca kuśala: iti
|| 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. svedānantaraṃ
vamanasyoktatvādvamanamāha - tatrādau vamanakālamāha - śaraditi | śaratkāle
vasante prāvṛṭkāle eṣu triṣveva ca dehināṃ manuṣyāṇāṃ vamanaṃ recanaṃ ca
kārayet | yaḥ kuśalo bhiṣak pravīṇavaidyaḥ sañcayaṃ jñātvā vamanonmukhaṃ doṣaṃ
jñātvā, anyathā svasthaviṣaye doṣadarśanāt | tathācoktaṃ granthāntare -
’bhiṣajaḥ śodhanaṃ prāhurvarjyaḥ svasthena sarvadā | pannagasya vadhovaṃkṣṇe
doṣasya samudīraṇam’ iti | nanu śaratkāle pittasyā'pi vamanaṃ yuktaṃ vasante
kaphasyā'pi vamanaṃ recanaṃ yuktam | dvayoḥ prāvṛṭkāle vā hetutvātkathaṃ
vamanaṃ recanaṃ dīyate tatra vātādhikyaṃ kathaṃ syāt ? ucyate - varṣākāle
niṣedho, na prāvṛṭkāle | tathācoktam agniveśena - ‘ativiṣṭenātigharme
prāvṛḍityabhidhīyate | tatraiva śodhanaṃ pathyaṃ varṣāsu kadācana’ iti |
śodhanena sarvadoṣanāśo bhavatītyeke | tathācoktaṃ tīsaṭe -
’prāvṛṭghanātyayavasantadineṣu yasmāt prādurbhavanti pavanādirujastataśca |
vātādidoṣavigamācca śarīraśuddhiḥ’ iti | ambudāgamaśaranmadhuvāsareṣu
agniveśena triṣveva ca śodhanaṃ nānyeṣu | tathācoktaṃ - ’triṣu
tvanuśītatvātpreṣṭhaṃ śeṣeṣu śodhanam | hitaṃ bhavati yasmācca tatra hetuṃ
nibodha me’ iti || 1 ||
vāmyāḥ - balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsādinipīḍitam | tathā vamanasātmyaṃ ca
dhīracittaṃ ca vāmayet ||2||
Āḍhamalla. saṃprativamanārhatvamāha -
balavantamiti vamanasāmarthyayuktaṃ | kaphavyāptamiti
kapholbaṇagadāvyāptahṛllāsaḥ uparisthitivamanatā tadādirogapīḍitamityarthaḥ |
ādiśabdāt kāsaśvāsātmapitta1
prabhṛtayaḥ | vamanasātmyamiti | vamanaṃ sātmyaṃ yasya tattathā te |
puruṣamiti śeṣaḥ | dhīracittaṃ na kātaramityaryaḥ
|| 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣu vamanaṃ deyaṃ
tānāha - hṛllāso hṛdayanirgamaḥ | upasthitavamanamityanye | vamanasātmyaṃ
vamanasahajam || 2 || vamanārhā rogāḥ -
vamanārhā rogāḥ - viṣadoṣe stanyadoṣe mando'gnau śrlīpade'rbude |
hṛdroga-kuṣṭha-vīsarpa-mehā-jīrṇa-bhrameṣu ca
|| 3 ||
vidārikā-pacī-kāsa-śvāsa-pīnasa-vṛddhiṣu | apasmāre jvaronmāde tathā
raktātisāriṣu ||4 || nāsā-tālvoṣṭha-pākeṣu
karṇasrāve dvijihvake | galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā
|| 5 || medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayet
bhiṣak |
Āḍhamalla. atha ye rogā vāmyāstānāha -
viṣa iti | nanu apasmārādīnāmanilapradhānatvātkathamatra vamanaṃ yuktam ?
ucyate, pāṇḍurogī kṛmivyāpta iti vakṣyamāṇavyāptaśabdena pravṛddhapāṇḍuroge
niṣiddhopakrame kaphāvasthāyāṃ ca mṛdu jñeyaṃ | yaduktaṃ ‘pāṇḍuroge bhiṣak
kuryādūrdhvādhaḥśodhanaṃ sadā’ iti | atra ūrṣvaśodhanaṃ vamanādikam | adhaḥ
śodhanaṃ virecanaṃ | virecanaṃ cātra tīkṣṇameva, ‘vātasya
tīkṣṇānyanulomanānī’ti vacanāt || 3-5 ||
Kāśīrāma Vaidya. stanyadoṣe
mātṛdugdhodbhave | vidārī rogaviśeṣaḥ | spaṣṭamanyat
|| 3-5 ||
athāvāmyānāha - na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ
|| 6 || nātivṛddho garbhiṇīṃ ca na sthūlo na
kṣudhāturaḥ | madārto bālako rūkṣaḥ śudhitaśca nirūhitaḥ
|| 7 || udāvartyūrdhvaraktī ca duśchardī
kevalānilī | pāṇḍarogī kṛmivyāptaḥ paṭhanātsvaraghātakaḥ
|| 8 ||
Āḍhamalla.
timiraprabhṛtibhirvyādhibhirvyāptāḥ puruṣā na vāmanīyā ityabhiprāyaḥ | yataḥ
-‘avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinaḥ | asādhyatāṃ vā gacchanti naite
vāmyā hyatiśrutā’ iti | duśchardirityanena yatsāmānyaṃ tathāpi
bahudoṣānvitaśchardyāṃ vamanaṃ kāryaṃ na doṣaḥ | yaduktaṃ suśrute -‘chardiṣu
bahudoṣāsu vamanaṃ hitamucyate’ iti
|| 6-8 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ vamanaṃ na deyaṃ
tānāha - ete timiryādayaḥ na vāmanīyāḥ
|| 6-8 ||
atha yadyapyete'pyajīrṇādivyāpitāstadā vāmanīyā iti vicāryāha -
ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ | kaphavyāptāśca te vāmyā
madhukvāthasya pānataḥ || 9 || sukumāraṃ
kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ ca vāmayet | pīttvā yavāgūmākaṇṭhaṃ
kṣīratakradadhīni vā || 10 || asātmyaiḥ
śleṣmalairbhojyairdoṣānutkliśya dehinaḥ | snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ
samyak pravartate ||11 ||
Āḍhamalla. ete pūrvoktāstimiryādayaḥ te
yadā ajīrṇavyathitā upaviṣapīḍitāḥ kaphavyāptā vā bhavanti tadā vāmyā
ityabhiprāyaḥ | kaphavyāptā iti niyatam | tathāhi - ‘kaphaje vamanaṃ śastaṃ
recanaṃ pittaje gade | bastirvātagate kāye āmaye tvāmapācana’miti | kena
vāmyāstamāha - madhukvāthasya pānata iti | madhukvātho madhuyaṣṭīkvāthaḥ |
yadvā madhu kṣaudraṃ | kvāthaṃ kvathitaṃ jalaṃ | anyadvihitadravyaśṛtaṃ vā
prakaraṇatvāt | kaṣāyaścātra sarvaḥ koṣṇaḥ kārya iti carakavacanāt |
uṣṇavirodhitvena madhūṣṇaṃ niṣiddhamiti vivakṣāyāṃ na cātra madhūṣṇaṃ
viruddhaṃ | yaduktaṃ - ‘pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivārayet |
alaghvapākamāśveva tayostasmānnivartate’ iti | ata eva yātyadhodoṣamādāya
pacyamānaṃ virecanaṃ | guṇotkarṣaṇātdūrdhvamapakvaṃ vamanaṃ punariti |
yadā'jīrṇādipīḍitatimirādayo'pi sukumārādiṣu bhavanti tadā
vakṣyamāṇaprayogenaiva vāmyā ityata āha - vamanasādhyavikārapīḍitāḥ
sukumārādayo'pi yavāgvādīnāmanyatamenākaṇṭhaṃ pāyayitvā vāmayedityarthaḥ |
yavāgvapyanena kaphakaratvāt kaphotkleśanārthamityabhiprāyaḥ | yaduktaṃ
‘pāṃśudhānye yathā vṛṣṭiḥ kledayatyatikardamam | tathā śleṣmaṇi saṃvṛddhe
yavāgū śleṣmavardhanī’ti | ityabhiprāyaviṣayaṃ vakṣyamāṇenaiva caritārthatvāt
| kṣīratakradadhi yathādoṣāpekṣayā vyastaṃ deyaṃ | pūrvamuktaṃ vakṣyamāṇenaiva
caritārthatvāttānāha - ‘asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānukteśca dehinaḥ |
snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate | snigdhasvinnāyeti
snehapānapūrvakāya khedapūrvakāya puruṣāyetyarthaḥ | na tu snehasvedāyeti,
yataḥ snehapānādekāhamuparatamaparādinā etatsvinnamiti prasiddhiḥ | bhālukinā
snehapānāt tryahena vamanaṃ darśitaṃ | tadyathā ‘snigdhasvinnaśarīrasya
dadyātpracchardanaṃ tryahāt | daśarātre gate vānte bhūyo dadyādvirecana’miti
|| 9-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. eteṣvapi
ajīrṇavyathitā vāmyāḥ, kaphavyāptāśca vāmyāḥ | madhūko guḍapuṣpaḥ
tatkvāthapānataḥ | kṛśabālavṛddhānāmapi punaruktiviśeṣaniṣedhārthaḥ |
vamanādau yadvihitaṃ tadāha - ‘naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam
| sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ laghu śītaṃ virecanam ||’ iti | yavāgūm ākaṇṭhaṃ
pītvā asātmyaiḥ arucyaiḥ śleṣmavardhakai: bhojyairvā doṣānutkleśya dehinaḥ
puruṣasya snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate | snigdhāya
kṛtaghṛtapānāya sveditāya | nanu snehapānātsvedātkadā vamanaṃ deyam ? tadāha
granthāntarāt - atra nāsti | tathāca bheḍaḥ ‘ekāhaṃ parataḥ snehāt sthitvā
pracchardanaṃ pibet | bhuktvā grāmyodakairmāṃsairanūpaiśca susaṃskṛtaiḥ |
trirātrāt paratastadvat svedātprakledanaṃ pibet iti
|| 9-11 ||
?madhusaindhavayoḥ prādhānyam - vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu2
vā hitam |
Āḍhamalla. atha vamanadravyeṣu
madhusaindhavayorviśeṣeṇaivopādeyatvamāha | madhusaindhavayorabhimantraṇaṃ ca
sarvatraiva jñeyaṃ | yaduttaṃ ‘yathāvyādhi ca vihitaṃ madhusaindhavasaṃyutaṃ |
koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ maṃtrābhimantritā’mityādi | atroṣṇe'pi kaṣāye
madhusaindhave na viruddhe | namanasyāpakvasyaivordhvagamanatvāt |
vaidyāstvatra yoge pākasaṃbhavaṃ manyamānā madhu na prakṣipante iti kecit |
mantraśca ‘brahmadakṣāśvirudrendre’tyādiśloko jñeyaḥ |
Kāśīrāma Vaidya. carakāt vamaneṣu
yaddhitaṃ tadāha - vamaneṣu vamanadravyeṣu sarveṣu vakṣyamāṇeṣu saindhavaṃ
madhu vā hitam ||
vamanārhaṃ dravyam - bībhatsaṃ vamanaṃ dadyāt viparītaṃ virecanam
|| 12 ||
Āḍhamalla. kīdṛśaṃ vamanārhaṃ dravyaṃ
deyaṃ tadāha - bībhatsavikṛtarasavarṇaprāyaṃ vamanaṃ vamanadravyamityarthaḥ |
tena lālādullāsakaradravyamityabhiprāyaḥ | viparītaṃ virecanamiti viparītaṃ
bībhatsadravyāt | tena bhakṣaṇe manojñamavikṛtamityarthaḥ
|| 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanaṃ bībhatsaṃ
saghṛṇaṃ, virecanaṃ ghṛṇādirahitam || 12 ||
kvāthyakvāthayormānam - kvāthyadravyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake |
ardhabhāgāvaśiṣṭaṃ ca vamaneṣvavacārayet
|| 13 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
kvāthyakvāthayormānamāha - kvāthyadravyaṃ paṭolavāsānimbaprabhṛtikaṃ, teṣu
kuḍavamitaṃ catuḥpalapramāṇaṃ | jalāḍhaka iti catuḥṣaṣṭipalamite pānīye
ardhabhāgāvaśiṣṭamiti prasthadvayamitaṃ grāhyamityarthaḥ | ayaṃ
parimāṇo'pyaikadaiva pānāśaktatvādvibhajya deyaḥ | kvāthabahutve tu sajalaguṇo
yadyayogaḥ syāttadā sa eva punaḥ peya iti vyavahārādayamevāvagantavyaḥ |
kaṣāyamapi pūrṇaśarāvaṃ pāpayedityuktaṃ tathehā'pi kaṣāyapānavyavastheti kecit
|| 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamane
kvāthyadravyaparimāṇamāha - kuḍavaṃ catuḥpalam | kvāthyadravyasya jalādeḥ
catuḥprasthake śrapayitvā ardhaṃ śritaṃ vamaneṣvavacārayet
|| 13 ||
bheḍamatena vamane kvāthapānamātrā - kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā
prakīrtitā | madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī
||14||
Āḍhamalla. atha kvāthyakvāthādīnāṃ
pāne'tra mānamāha - ṣaṇmiteti | ṣaṭprasthā kanīyasī laghvī | etatparimāṇaṃ
paścājjalapānasyāhuḥ | anyathā pūrvāparayoravyavasthā syāt | yadvā
pūrvaparimāṇaṃ tu yavāgvādīnāṃ pācanārthamabhihitaṃ | paścāt
kvāthapānasyetyarthaḥ | tatra yavāgvā dyupakalpayediti pāṭhāntare
vṛndoktamātrayā vyavahāraḥ iti cakra: | carake tu ‘madanaphalakaṣāyamātrāṇāṃ
pramāṇaṃ tu khalu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni pratipuruṣamavekṣitavyāni
bhavanti | yāvaddhi yasya saṃśodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate |
na cātiyogāya tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyam’ iti (ca.sū.15|12) | tatra
vāgbhaṭena koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāmityādivacanenaiva darśitaṃ
koṣṭhaśca pratipuruṣaṃ bhinna eva | dṛḍhabalena śarāvamātrā coktā | ekavāraṃ
pānārthaṃ jalāḍhakāviśiṣṭaṃ praśastaṃ ca | dvitrivāraṃ pānamityeke | śarāvasya
pūrṇatvābhidhānaṃ maṅgalamiti jaijjaṭacakrau iti
|| 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. kvāthapāne navaprasthā
jyeṣṭhā mātrā madhyamā ṣaṭprasthā triprasthā kanīyasī idaṃ kvāthapānapramāṇam
| nanu3
śārṅgadhareṇa kuḍavadravye āḍhakaṃ jalaṃ datvā ardhāvaśiṣṭaṃ kvāthaṃ vamane
deyamityuktaṃ punaḥ kvāthasya navaprasthapramāṇā jyeṣṭhā mātrā likhitā
tatkathaṃ na virodhaḥ ? ucyate, etatpramāṇe śārṅgadhareṇa bheḍamataṃ likhitaṃ
tadā - kaṇṭhapānārthaṃ viṣādau jñeyam | mahākāyaviṣayaṃ vā | tathāca bheḍaḥ
‘navaprasthā tu jyeṣṭhā syānmadhyamā ṣaṭprakīrtitā | niḥkvāthasya traya:
prasthā māgadhī tu kanīyasī’ | carake tvevaṃ likhitaṃ
‘madhumadhukasaindhavaphāṇitopahatāṃ madanakalkakaṣāyamātrāṃ pāyayet |
madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṃ tu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni ca
pratipuruṣāpekṣitavyāni bhavanti yāvadviṣasya śodhanaṃ pītaṃ
vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate bhavati na cātiyogāsya tāvadasya mātrā pramāṇaṃ
veditavyam’ || 14 ||
kalkādimānam - kalkacūrṇāvalehānāṃ viphalaṃ śreṣṭhamātrayā | madhyamāṃ
dvipalāṃ vidyātkanīyā palasaṃmitā ||15||
Āḍhamalla. aparamapi dravyaviśeṣeṣu
mānaviśeṣamāha - iyaṃ tu doṣavyādhīnavekṣya prayoktavyā | kalkaṃ dṛṣadi
peṣitam | cūrṇaṃ vastragālitam | avaleho lehyadravyam||15||
Kāśīrāma Vaidya. vamane
kvāthaparimāṇamuktvā kalkādīnāṃ parimāṇamāha - spaṣṭam
|| 15 ||
vamanavegāḥ - vamane cā'pi vegāḥ syuraṣṭau pittāntamuttamāḥ | ṣaḍvegā madhyamā
vegāścatvārastvavare smṛtāḥ ||16||
Āḍhamalla. atha vamanasaṃkhyāmāha -
vamane tu madhyamottamāvaravegānāṃ ṣaḍaṣṭau catvāro vihitāḥ | iyameva
doṣādivyavasthā kalpitā | aṣṭau vegā iti aṣṭavāraṃ yadvāmayedityabhiprāyaḥ |
evaṃ ṣaṭcatvāro'vagantavyāḥ | pittānte iti kaphe | athavā pittāntaṃ yāvat
ityanena suvāntalakṣaṇaṃ pratipāditameva | yaduktaṃ - ‘pitte kaphasyānumukhaṃ
pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi | laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca
sthite suvātaṃ puruṣaṃ vyavasye’diti
|| 16 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamane
uttamamadhyamakaniṣṭhavegaparimāṇamāha - vamana iti | anyat sugamam
|| 16 ||
prasthamānam | vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | sārdhatrayodaśapalaṃ
prasthamāhurmanīṣiṇaḥ || 17 ||
Āḍhamalla. athedānīṃ vegānāṃ
parimāṇamāha - ardhamityanena dviguṇitaṃ jñeyo'yamiti dviguṇitaṃ tathāhi -
‘jaghanyamadhyaprabaleṣu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau | daśaiva te
dvitriguṇā vireke svasthastathā śoṇitamokṣaṇe ce’ti
|| 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. ardhenādhikena
vartamānaṃ trayodaśapalamityucyate || 17 ||
atha doṣaviśeṣeṇa dravyaviśeṣamāha - kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ
svāduhimairjayet | susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham
||18|| kṛṣṇā rāṭhaphalaṃ sindhu kaphe
koṣṇajalaiḥ pibet | paṭolavāsānimbaiśca pitte śītajalaṃ pibet
|| 19 || saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ
madanaṃ pibet | ajīrṇe koṣṇapānīyaiḥ sindhu pītvā vametsudhīḥ
||20||
Āḍhamalla. kaṭukaṃ maricādi | tīkṣṇaṃ
rājikādi | uṣṇamagnisaṃtaptamityarthaḥ | uṣṇavīryaprāyaṃ dravyaṃ vā |
svāduhimairiti | svādu madhurarasāyikaṃ dravyaṃ, himaṃ śītasparśaṃ śītavīryaṃ
vā | susvādulavaṇāmloṣṇairiti |
madhurarasasahitābhyāmamlalavaṇarasābhyāmityarthaḥ | uṣṇamapyatra sparśāt |
saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kaphamiti | ata eva kevalānilaṃ vamane niṣiddham iti pūrvaṃ
darśitameva | vāgbhaṭe tu - ‘kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ pitte svāduhimairapi |
vametsnigdhāmlalavaṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ mārutā kaphe’ iti || yadetaddoṣaviśeṣeṇa
dravyaviṣayamuktaṃ tadarthaṃ yogasaṃdhānamāha - kṛṣṇā, rāṭhaphalaṃ
madanaphalaṃ, siṃdhu saindhavam, etacca kalkīkṛtam uṣṇapānīyenāloḍya pītvā
vamedityarthaḥ | kṛṣṇādīnāṃ militvā karṣa iti kecit | vyavahārācca kṛṣṇādīnāṃ
pṛthakkarṣamātraṃ deyamiti saṃpradāyaḥ | paṭolavāsanimbaiśceti | paṭolādibhiḥ
kṛtvā śītaḥ kāryaḥ | paṭoladīnāṃ militvā palaṃ, pākārthaṃ jalāḍhakaṃ pādaśeṣaṃ
kaṣāyaṃ sakṣīramadanaṃ pibediti | kṣīreṇa madanaphalaṃ kalkīkṛtya tenaiva
sahāloḍya pibet ityabhiprāyaḥ | madanaphalakalkasya karṣaḥ prakṣepeṇa pracāraḥ
| ajīrṇetyādi | atra saindhavaprakṣepamāhuḥ
|| 18-20 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanādau
nādhikakaṭukādibhirdravyaiḥ kaphādikaṃ jayedityāha - kaṭutīkṣṇena
vamanadravyeṇa kaphaṃ jayet | svādurmadhuraḥ | himaṃ śītalam | tathā madhuraiḥ
pittaṃ jayet| susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ militaṃ vāyunā kaphaṃ jayet |
vamanāyāha - kṛṣṇā-pippalī, rāṭhaphalairmadana-phalaiḥ, sindhu saindhavam |
kaphavamanāya etān koṣṇajalaiḥ pibet | paṭolaṃ paṭolapatram, vāsānimbau
prasiddhau | etān pitte śītajalaiḥ pibet | saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ
sadugdhaṃ madanaphalaṃ pibet | kvāthakalkādīnāṃ pramāṇaṃ pūrvoktameva
|| 18-20 ||
uttamaśuddhiparyantaṃ vamanasūcanārthaṃ vamanavidhimāha - vamanaṃ pāyayitvā ca
jānumātrāsane sthitam | kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak
|| 21 || lalāṭaṃ vamataḥ puṃsaḥ pārśve dve
ca pradāpayet |
Āḍhamalla. vamanaṃ vamanakvāthaṃ
pāyayitvā bhiṣak vāmayet | kaṃ | jānumātre āsane sthitaṃ rogiṇam | kiṃbhūtam
eraṇḍanālena kaṇṭhaṃ spṛśantaṃ, tasya vamataḥ lalāṭaṃ dve pārśve dhārayet |
uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘pīte muhūrtamanupālayet | tanmanā jātahṛllāsaprasekaḥ
chardayettataḥ | aṅgulibhyāmanāgrasto nālena mṛdunā'thavā | galatālvarujatvena
nāpravṛttān pravartayan | pravartayan pravṛttāṃśca jānubhyāmāsane sthitaḥ |
ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsya dhārayet’ iti
|| 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanakaraṇe
vidhānamāha - spaṣṭam || 21 ||
durvāntalakṣaṇamāha - praseko hadgrahaḥ koṭha: kaṇḍūrduśchardite bhavet
||22||
Āḍhamalla. atha durvānte lakṣaṇamāha –
duśchardite durvānte puruṣe kiñcidvānte ityabhiprāyaḥ | praseko mukhasya
kaphastrāva ityarthaḥ | hṛdgraho hṛdayāviśuddhiḥ | hṛdroga ityapare | koṭhaḥ
kṣudraroge paṭhitaḥ sa yathā ‘varaṭīdaṣṭasaṃkāśaḥ kaṇḍūmān
lohitāmrakaphapittān | kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñai’riti |
duścharditā ca vāntividhāraṇādeva proktā | tasmādapi koṭhādayaḥ saṃbhavanti |
tathāhi - ‘visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ |
sakāsaśvāsahṛllāsavyaṅgaśca śvayathurvame’riti | vameriti
vāntividhāraṇādityarthaḥ | asyānte taccikitsārthaṃ sārdhaṃ ślokaṃ
kecitpaṭhanti | tadyathā - ‘gaṇḍūṣadhūmānāhārān rūkṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ |
vyāyāmaṃ śrutirasrasya śastaṃ cātra virecanaṃ | sakṣāralavaṇaṃ
tailamabhyaṅgārthe ca śasyata’ iti prakṣepakamanyamānairasmābhirapi na
likhitaṃ, yato bahupustakeṣu na dṛśyate
|| 22 ||
Kāśīrāma Vaidya.
vikriyāprāptachardilakṣaṇamāha - praseko mukhaśaraṇam | hṛdgrahaḥ pīḍā, koṭho
varaṭīdaṣṭavanmaṇḍalotpattiḥ, kaṇḍūḥ kaṇḍūti: , duśchardita etallakṣaṇam
|| 22 ||
ativānterlakṣaṇamāha - ativānte bhavet tṛṣṇā hikkodgārau visaṃjñitā |
jihvāniḥsarpaṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ
|| 23 || raktacchardiḥ ṣṭhīvanaṃ ca
kaṇṭhapīḍā ca jāyate |
Āḍhamalla. idānīṃ ativānterlakṣaṇānyāha
- visaṃjñitā mūrcchābhedaḥ, jihvāniḥsarpaṇaṃ ca bhavati | jihvāyāḥ
niḥsarpaṇamatra dvividhaṃ ekamantaḥpraviṣṭarūpam aparaṃ bahirnirgamanaviṣayaṃ
akṣyorvyāvṛttirnetrayoḥ parivartanaṃ | athavā vyāvṛttirityākuñcanaṃ |
hanusaṃhatiriti cibukacalanādirāhityaṃ | ṣṭhīvantaṃ raktasyetyasakṛcca
|| 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. ativānteḥ kiṃ lakṣaṇaṃ
bhavatītyāha - visaṃjñitā saṃjñānāśaḥ, jihvāniḥsaṃraṇam, akṣṇorvyāvṛttiḥ,
niḥsaraṇameva bhrāntirvā, hanusaṃhatiḥ stabdhatā pīḍā vā, raktacchardi:
raktodgiraṇam | kaphena niḥsaraṇam | kaṇṭhe ca pīḍā vyathā
|| 23 ||
vamanotpannarogacikitsāmāha - vamanasyātiyoge tu mṛdu kuryādvirecanam
|| 24 || vamanāntaḥ praviṣṭāvāṃ jihvāyāṃ
kavalagrahaḥ | snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtakṣīrarasairhitaḥ
|| 25 || phalānyamlāni khādeyustasya
cānye'grato narā:| ni:sṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaṃ liptvā praveśayet
||26|| vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyakte pīḍayecca
śanaiḥ śanaiḥ | hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyaṃ ca śleṣmavātahṛt
||27|| raktapittavidhānena
raktacchardimupācaret | dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ
|| 28 || manthaṃ kṛtvā pāyayecca
saghṛtakṣaudraśarkaram | śāmyantyanena tṛṣṇādyā pīḍāśchardisamudbhavāḥ
||29||
Āḍhamalla. atha vamanātiśayotpannānāṃ
rogāṇāṃ cikitsāmāha - snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtamanatiśīlanena prabhavā
tṛṣṇādirogā ebhirvihiprayogaiḥ śāmyantītyabhiprāyaḥ | kathaṃ yathetyāha - yadā
vamanātiyogo bhavati tadā mṛduvirecanaṃ dadyāt | mṛduvirecanaṃ mastukṣīrādinā
| aparamapi dvividhaprakāraniḥsarpitajihvāyā yogacatuṣṭayamuktaṃ
tadvyākhyānamāha - vamanāntaḥpraviṣṭāyāmityādi | antaḥpraviṣṭāyāmiti
saṃkucitāyām, atra kavalagrahāḥ snigdhādyaiḥ kalpitāḥ hitāḥ pathyā ityarthaḥ |
snigdhaṃ tailādi, amlo amlikā mātuluṅgādiḥ, lavaṇaḥ saindhavādiḥ | eteṣāṃ
madhye hṛdyairmanohlādakarairityarthaḥ | ghṛtakṣīrasamairiti |
ghṛtakṣīramilitairityarthaḥ | nanu snehagrahaṇenaiva ghṛtagrahaṇaprāptireva
tatkathaṃ punarghṛtagrahaṇam ? ucyate, snigdhaśabdetyukte punarghṛtopādānaṃ
snehakriyātiśayadyotanārtham | aparamapyupāyamāha - phalānītyādi | amlānīti
jambīranimbukaprabhṛtīni tasyāgrata iti | tasya jihvārtasya puruṣasyetyarthaḥ
| purato'grataḥ sthitveti śeṣaḥ | anyanarā iti anyapuruṣāḥ | anena jihvā
calitā bhavatītyabhiprāyaḥ | etaccāntaḥpraviṣṭāyāṃ bahirniḥsṛtāyāṃ ca jihvāyāṃ
boddhavyam | atha ni:sṛtāyāḥ pṛthagyogadvayamāha - niḥsṛtāmityādi | niḥsṛtāṃ
bahirnirgatāṃ jihvāmiti śeṣaḥ | tiladrākṣākalkamatra sāmyena kevalamāhuḥ |
aparamapi vyāvṛtte'kṣṇi yogamāha - ghṛtābhyakta iti | vyāvṛdityapi pāṭhāntaraṃ
| vyāvṛditi jihvā pūrvakalkādinā calitetyarthaḥ | yadi calitā jātā
drākṣākṣīraghṛtābhyakte sati jihvāṃ śanaiḥ śanaiḥ kṛtvā pīḍayet |
antarnayediti bhāvaḥ | hanumokṣārthamapyāha hanumokṣe smṛtaḥ sveda ityādi |
khedo'tra caturṇāṃ madhye vihitasveda eva kāryaḥ | nasyamapi tadvihitam |
tacca śleṣmavātaghnadravyarahitamityarthaḥ | tena śleṣmavātaghnaṃ yannasyaṃ
taddeyaṃ; apare yogamenaṃ śleṣmavātaghnaṃ bhavatīti vyākhyānayanti | yataḥ
kaphavātanirharaṇatvena hanumokṣaḥ syāt tanmūlatvāt | anye śleṣmavātaghnaṃ
bhavatīti vyākhyānayanti | yataḥ kaphavātanirharaṇatvena hanumokṣaḥ syāt,
tanmūlatvāt anye śleṣmavātahṛdityanenāparamapyupāyaṃ kathayanti | tadvicārya
yojyānīti | raktacchardyāmapi yogamāha - raktapittavidhānenetyādi |
raktapittavidhānaṃ raktapittacikitsāyāmanyatamena jñātavyaṃ | anyopadravāṇāṃ
cikitsitamāha - dhātrīrasāñjanośīretyādi | dhātrī āmalakīphalaṃ, rasāñjanaṃ
dārvīkvāthasamudbhavam, uśīraṃ mṛṇālaṃ, lājā bhṛṣṭadhānyaprabhavāḥ | candanaṃ
raktaṃ | vāribhiriti | eteṣāṃ vāri toyaṃ grāhyaṃ | śṛtatvāt kalkatvācca
|| 24-29 ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanātivyāptau
tadrogaśāntyarthaṃ cikitsitamāha - vamanasyātiyogaścettadā recanaṃ kuryāt |
vamanātiyoge jihvāpratīkāramāha - vamane antaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ
snigdhāmlalavaṇairghṛtakṣīrarasaiḥ kavalagraho hitaḥ | tasyāgrato'neke narāḥ
amlanimbukādīni phalāni khādeyu: sugamam | vyāvṛtte'kṣṇi cikitsitamāha -
vyāvṛttekṣṇi prasārite'kṣṇi ghṛtābhyakte śanaiḥ pīḍayet | hanumokṣe kriyāmāha
- stambhāddhanumokṣakaraṇe svedaḥ smṛtaḥ | śleṣmavātaharaṃ nasyam | atha
raktacchardipratīkāramāha - raktapittavidhānena raktapittacitkitsitena
raktacchardimupācaret cikitset | aticchardijanitatṛṣṇācikitsitamāha - dhātrī
āmalakī, rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhūtam, uśīraṃ prasiddhaṃ lājā dhānyajāḥ,
candanaṃ śītaṃ, vāri netravālakam | ebhirmanthaṃ kṛtvā pāyayet | kiṃbhūtaṃ
manthaṃ ? saghṛtaṃ kṣaudraśarkaraṃ, ghṛtaṃ gavyaṃ, kṣaudraṃ madhu, śarkarā
sitā etaiḥ sahitam | anena manthena yā tṛṣṇāstāḥ śāmyanti | tathā
chardisamudbhavāḥ pīḍāḥ śāmyanti || 24-29 ||
atha samyagvāntalakṣaṇamāha - hṛtkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvaṃ ca lāghavam
| kaphapittavināśaśca samyagvātasya lakṣaṇam
|| 30 ||
Āḍhamalla. hṛcchuddhiḥ
hṛdayalaghutārūpā, kaṇṭhaśuddhiḥ kaṇṭhe pāṭavaṃ kaṇṭhasthaśleṣmāpagamāt |
śiraḥśuddhiḥ śirolaghutvaṃ tatsthapīḍādivināśāt | dīptāgnitvamiti | nanu
vāntasya sahasā mando'gnirbhavati | uktaṃca -
‘saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ | yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ
peyādikaṃ bhajet’ iti | tatkathamatra dīptāgnitvam ? iti | ucyate - atra
śodhanenāgnirupaghāto bhavati nāgnerhāniḥ, tasyopaghātasya peyādipathyadānena
punardīptatvāt dīptatvam | uktaṃca dṛḍhabalena -‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtañca
yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta naro'nnakālaṃ
pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddha:’ iti | tathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ
saṃdhukṣamāṇo bhavati krameṇa | mahān sthiraḥ sarvasamaṃ tathaiva śuddhasya
peyādibhirantarāgniriti | tasmāddīptāgnitvaṃ yuktaṃ, tathā lāghavaṃ śarīsya,
ata eva kaphapittavināśaśca iti | ityanena śarīrapāṭavamapyuktam | athavā
vāntisamaye taddina evāgnihānirdurvānte ca | samyagvānte aparadine ca
dīpto'gnirityadoṣaḥ | ata eva vakṣyamāṇaśloke ‘ajīrṇārditaṃ varjayet’
sudhīriti grahaṇāt || 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānantaraṃ
samyagvāntasya puruṣasya idaṃ lakṣaṇaṃ bhavati tadāha - hṛtkaṇṭhaśirasāṃ
śuddhiḥ kaphādirahitatvam | agnirdīptaḥ, lāghavaṃ dehasya kaphapittavināśaśca
iti || 30 ||
atha vāntasya pathyamāha - tato'parāhṇe dīptā'gniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ |
hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣaṃ ca bhojayet
|| 31 ||
Āḍhamalla. tato'nantaraṃ
śuddheranantaramityarthaḥ | dīptāgnim, aparāhṇe aparadine tṛtīyayāmāvasāne vā
| ata eva dīptāgnitvamiti bhāvaḥ | mudgaṣaṣṭikaśālibhirbhojayet |
mudgādayo'tra peyādikaraṇopayogitvena mudgādīnāṃ yūṣapeyāvilepya: kāryāḥ |
adīptāgniśceti dvitīye divase | uktaṃ ca - ‘tataḥ sāyaṃ prabhāte vā snātaḥ
śuddhān sukhāmbunā | purāṇaraktaśālīnāmasnehalavaṇauṣaṇam | bhuñjāno
raktaśālyannaṃ bhojetpeyādikaṃ kramam’ iti | tathā yūṣaṃ ca paraṃ
jāṅgalarasaiḥ hṛdyaiḥ kṛtvā bhojayet | tenā'yamarthaḥ -
yūṣarasādīnāmakṛtakṛtatvena hṛdyatvaṃ jñeyam | uktaṃca - ‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ
kṛtañca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta naro'nnakālaṃ
pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ’ iti | ‘jñeyā: kṛtākṛtāste ca
snehādiyutavarjitā’ iti | ṣaṣṭiko'tra gauraṣaṣṭikaḥ ‘gauraścāsitagaurata’ iti
vacanāt | śāliratra raktaśāliḥ evaṃvidhā mahāśālyādayaḥ
|| 31 ||
Kāśīrāma Vaidya. pathyavidhānamāha -
jāṅgalarasairmāṃsarasairlavādyaiḥ || 31 ||
suvāntasyaite pīḍādyarthaṃ na bhavanti ityāha - tandrā nidrāsyadaurgandhyaṃ
kaṇḍūśca grahaṇī viṣam | suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana
|| 32||
Āḍhamalla. tandrā
ardhonmīlananetratvam, nidrā prāgvyākhyātā, āsyadaurgandhyaṃ mukhadurgandhatā,
viṣaṃ viṣajanitopasargāḥ | yaduktaṃ - ’kaphaprasekaṃ
svarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ | gurutvakaṇḍūgrahaṇīvikārā na
santi jantorvamataḥ kadācit’ iti | kadācana iti na kasmiṃścitkāle
bhavantītyarthaḥ | yathā - ‘chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ
sahasā vrajanti | tathā hṛtaślaiṣmaṇi chardane ca tajjā vikārāḥ pralayaṃ
prayanti’ iti || 32 ||
Kāśīrāma Vaidya. suvāntasya tandrādyā
na bhavantītyāha - tandrā tathā nidrā, āsyadaurgandhyaṃ mukhadurgandhatā,
kaṇḍūḥ kharjūḥ grahaṇī saṃgrahaṇī viṣaṃ sthāvaraṃ kṛtrimaṃ ca suvāntasyaite
pīḍāyai na bhavanti || 32||
vamane yanniṣiddhaṃ tadāha - ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā |
snehābhyaṅgaṃ prakopaṃ ca dinaikaṃ varjayetsudhī:
|| 33 || iti śrīdāmodarasūnunā
śārṅgadharācāryeṇa praṇītāyāṃ śārṅgādharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe
vamanavidhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||
Āḍhamalla. kṛtavamanasya pathyamāha -
ajīrṇamiti | peyādyannasyājīrṇamatimātrapānāt, tatrāgnermandatvāt |
śītapānīyaṃ śītajalasya srotaḥśuddherakaraṇāt | ata evoktam - ‘uṣṇodakopacārī
syādbrahmacārī kṣapākṣayaḥ | avegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān ||
pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṃsthitiḥ |
nidrātyuccopadhānāhasvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti | ata evoktaṃ -
‘tṛṣṇāyāmalpamuṣṇāmbu pibedvātakaphajvare | tatkaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu
nivartayet || udīrya cāgniṃ srotāṃsi mṛdukṛtya viśodhayet |
līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam || nidrājāḍyāruciharaṃ
prāṇānāmavalambanam | viparītamataḥ śīghraṃ doṣasaṃghātavardhanam’ iti |
vyāyāmaṃ śarīrāyāsajanakaṃ karma dinaikamityupalakṣaṇaṃ tenā'nyadapi kālaṃ
boddhavyam | yaduktaṃ -‘vamanādividhāneṣu yāvatkālaṃ tu gacchati | tāvattu
parihartavyaṃ śītatoyādimaithunam’ iti
|| 33 || iti
śrīvāstavyānvayabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe vamanādhyāyaḥ
|| 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajīrṇe ca śītapānīyaṃ
varjayet | uṣṇameva praśastam | vyāyāmaṃ śramādikam | maithunaṃ strīsevanam,
snehābhyaṅgaṃ tailamardanam, visūcyādau praśastaṃ na kṛtrimaṃ vamane prakopaṃ
krodhaṃ sudhī: paṇḍitaḥ etatsarvaṃ dinaikaṃ varjayet
|| 33 || iti śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ
gūḍhārthadīpi- kāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi vamanaprakaraṇaṃ samāptam ||
Editor's notes
- 1 te ca vāgbhaṭoktāḥ - ‘viśeṣaṇa tu vāmayet | navajvarātisārādha:pittāsṛgrājayakṣmiṇaḥ | kuṣṭhamehāpacīgranthiśrlīpadonmādakāsinaḥ | śvāsahṛllāsavīsarpastanyadoṣordhvarogiṇa’ iti ↩
- 2 ‘vā’ śabdo'tra na bhinnakrame, apiśabdārthe dvayorapyekatra yogāt | uktaṃca vāmmaṭe-’yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām | koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajvamātrāṃ madhābhimadhitām | brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkā'nilā'nalāḥ | ṛṣaya: sauṣaghigrāmā bhūtasaṃghāśca pāṃtu vaḥ | rasāyanamivaṣīṃṇāmamarāṇāmivā'mṛtam | sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te || oum namo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūrya prabharājāya tathāgatāyārhate samyaksaṃbuddhāya | tadyathā- oum bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye samudgate svāhā | prāḍmukhaṃ pālyetpīte muhartamanupāyayet’ ityādi | ru. ↩
- 3 yadyapyayaṃ pāṭhaḥ ‘ajīrṇaṃ śītapānīya’ mityantima śloke'dhyāyasamāptau mātṛkāsu dṛśyate paramasmābhiḥ yo- myatvādyāthāsthāne niveśita rati bodhyam || ↩