atha virecanādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ - atha virecanavidhiḥ |
Āḍhamalla. sambandhastu prāgukta eva |
virecanaviṣayamāha - snigdhasvinnasya vāntasya dadyātsamyag virecanam |
Āḍhamalla. pūrvasnehapānayuktasya
svedayuktasya cetyarthaḥ | vāntasyeti vamanaṃ kṛtvā | etena
snehapānādīnāmanantareṇa virecanaṃ na kāryamityabhiprāyaḥ | tathāhi -
‘pittamatyulbaṇīkṛtya snehasvede kṛte sati | vamane ca kṛte pūrvamataḥ
samyagvirecayet’ iti | vamanāntaramapi snigdhasvinnasyeti | yaduktaṃ -
‘karmaṇāṃ vamanādīnāmantaraṃ tvantare punaḥ | snehasvedau prayuñjīta
saṃśodhanamanantaram’ iti | snigdhasvinnamatra kimarthaṃ tat dṛṣṭāntena
draḍhayati | yathā ‘snehasvedāvakṛtvā'gre yastu saṃśodhanaṃ pibet |
dāruśuṣkamivānāmaṃ dehastasya viśīryata’ iti ||
Kāśīrāma Vaidya. vamanānantaraṃ
virecanasya vihitatvādvirecanamāha - snigdhasya pītasnehasya, svinnasya
kṛtasvedasya ||
vamane'pyakṛte sati doṣamāha - avāntasya tvadhaḥ srasto grahaṇīṃ
chādayetkaphaḥ || 1 || mandāgniṃ gauravaṃ
kuryājjanayedvā pravāhikām | athavā pācanairāmaṃ balāsaṃ ca vipācayet
|| 2 || snigdhasya snehanaiḥ kāryaṃ svedaiḥ
svinnasya recanam |
Āḍhamalla. avāntasyetyādi |
adhaḥsrastodhaḥ prāptaḥ recanadravyaprabhāvavaśāt | etādṛśaḥ kaphastadā
grahaṇīmācchādayet | grahaṇīmagnisthitānnasthānaṃ | yaduktam -
‘agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī mate’ti | ata evādau vamanenātra
kaphanigraho vidheyaḥ | so'pyāśrayasamāśrayaṇātsroto'varodhahetuḥ na kevalaṃ
grahaṇīcchādanaṃ karoti | mandāgnimityādi | atra gauravaṃ śarīrasyeti |
pravāhikātīsārabhedaḥ | atha kāryāntaramāha - pācanairiti | pācanadravyaiḥ
sāmamityaparipakvarasaṃ || tathāhi - ’jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo
rasaḥ | sa āmasaṃjñako dehe sarvadoṣaprakopaka’ iti | na kevalamāmaṃ
śrleṣmāṇaṃ ca vipācayet | etena kṛtavamanasyāpi pūrvaṃ pācanaṃ dattvā
paścādvirecayedityabhiprāyaḥ | athaveti grahaṇāttena vamanaṃ vinā pācanaṃ
deyamityarthaḥ | saṃśodhanakrame'pi pācanasya prādhānyamuktaṃ | tathā tīsaṭe
coktaṃ - ‘prāk pācanaṃ snehavidhirvidheyaḥ svedastataḥ syādvamanaṃ virekaḥ |
nirūhaṇaṃ snehanabastikarma nasyaṃ kramaśceti bhiṣagvarāṇām’ iti | eṣāṃ
kramābhiprāyeṇa vināpi virecanasya pūrvaṃ pācanaṃ kartavyameveti vyavahāraḥ
saṅgata eva | atha pācanamabhidhāya virecanamapi kasya kathaṃ dātavyamityāha -
snigdhasyeti | pūrvakṛtasnigdhapācanasya, kaiḥ snehanairghṛtādibhiḥ | na
kevalaṃ snigdhasya recanaṃ kiṃtu svedairapi svinnasya sveditasya virecanaṃ
praśastaṃ | yadvā snehanaiḥ svedairiti saṃbandhaḥ | snehasvedairityanena
doṣāṇāṃ sukhamutpāṭanaṃ sūcitaṃ | yataḥ ‘snehasvedaiḥ pracalitā rasaiḥ
snigdhairudīritāḥ | doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ haṃti virecanai’riti |
pūrvamuktamapyadaḥ punareva draḍhayati na doṣaḥ paunaruktyena |
kecidvakṣyamāṇena śaradṛtāviti ślokena militvā vyākhyānayanti | tatra
śaradṛtau snigdhasya snehanaiḥ kṛtvā virecanaṃ kāryaṃ | vasante ca svedaiḥ
svinnameva recanaṃ deyaṃ | na tu snigdhasya iti na sarvamatam
|| 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. adhaḥsrastaḥ patitaḥ,
grahaṇīṃ pittadhāriṇīṃ kṛtvā kapha ācchādayet | yadā kaphaḥ grahaṇīmācchādayet
tadā kiṃ kuryāt ityāha - mandāgniṃ gauravaṃ ca kuryāt |
pravāhikātīsārabhedastāṃ janayet | adhasrastasya kaphasya pratīkāramāha -
athavā pakṣāntare | āmaṃ balāsaṃ kaphaṃ ca pācanaiḥ śuṇṭhyairaṇḍādibhiḥ
pācayet | yadvā snehanairghṛtadugdhādibhiḥ snigdhasya sveditasya recanaṃ
kāryamiti vidhiḥ tatrocyate | vamanādvirecanaṃ kadā
deyamityapekṣāyāmatrānuktamiti likhyate | tatra bhedaḥ | samyakpravṛtte vamane
saptarātre gate sati | susaṃskṛtaśarīrasya pradātavyaṃ virecanaṃ’ | carake ca
‘vātaṃ saṃsṛṣṭaṃ punaḥ saṃsnehitaṃ tathā | uṣṇaṃ laghu tryahaṃ bhuktaiḥ
ṣoḍaśe'hni virecayet’ | ṣoḍaśadine yadvā pakṣāntare pakṣādvireko vāntasyeti
suśrutavacanam | asyārthaḥ vātaṃkṛtaṃ samyagvamanaṃ ṣaḍahasaṃsṛṣṭaṃ
ṣaḍahetyuktavamanaṃ punastryahaṃ saṃsnehitaṃ punastryahamuṣṇakṛtasvedaṃ
punastryahaṃ laghubhuktaṃ athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ snehasvedopapāditaṃ |
śleṣmakāle gate jñātvā koṣṭhaṃ samyagvirecayet’ | vāgbhaṭe evaṃ likhitam |
asyārthaḥ. athainaṃ puruṣaṃ vāmitaṃ kṛtavamanaṃ ṣaḍahānantaraṃ
snehasvedopapāditaṃ bhūyaḥ punaḥ śleṣmakāle dvādaśadivase gate sati
punastrayahaṃ laghu bhaktaṃ ṣoḍaśe hyeva koṣṭhaṃ samyagvirecayediti
vāgbhaṭārthaḥ || 1 || 2 ||
svamate tu - virecanakālamāha - śaradṛtau vasante ca deyaṃ śuddhau virecanam
|| 3 || anyadātyayike kārye svedanaṃ
śīlayedbudhaḥ |
Āḍhamalla. atra śuddhau cāsvasthasya
śodhanāya śaradṛtau vasante ca virecanaṃ deyaṃ | cakārādvarṣāsvapi | taduktam
- ‘śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhayan grīṣmajamabhrakāle | ghanātyaye
vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu’ iti | virecanamityanena
viśeṣeṇa recanaṃ śaradāditriṣveva | anyadā himaśiśiragrīṣme kāle akārye tasmin
virecanaṃ kṛte sati pūrvaṃ paścādvihitaśodhanaṃ śīlayedityabhiprāyaḥ | ata eva
budha iti kālaviśeṣajño doṣaviśeṣajñaśca
|| 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ virecanayogye
virecanakālamāha - śaradṛtau āśvinakārtike tathā vasante caitravaiśākhe
dehaśuddhau bhiṣagvirecayet | anyadā anyasminkāle vā satyapi rogotpattau
budhaḥ śodhanaṃ śīlayet || 3 ||
śarīraśuddhau śodhanamuktaṃ tasya phalamāha - doṣāḥ kadācitkupyanti jitā
laṅghanapācanaiḥ ||4|| ye tu saṃśodhanaiḥ
śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ |
Āḍhamalla. laṃghanamatropavāsaḥ,
pācanasya pṛthugupādānāt | saptasu śamaneṣu dvayorgrahaṇaṃ pradhānatvāt | ye
tu saṃśodhanaiḥ śuddhā doṣāsteṣāṃ na punarudbhavaḥ | ayamarthaḥ laṅghanādayaḥ
śamanatvāt saṃcitān doṣān mūlān nonmūlayaṃti kiṃtu śamayanti te
kadācitsvalpahetunā'pi kupyanti ye śodhanaiḥ śuddhāḥ teṣāṃ punarudbhavo na
bhavati chinnasaṃcayatvāt | uktaṃ ca suśrute - ‘sañcayopahṛtā doṣā labhante
nottarā gatīḥ’ iti | bahupustakeṣu ‘doṣāḥ kadācitkupyanti’ amuṃ ślokaṃ ‘pittaṃ
virecanaṃ yuñjyāt’ asyāgre paṭhanti tadasaṅgatameva śodhanaparataivāsya
ślokasya pūrvaślokaḥ | ‘śaratkāle vasante ca’ ityayaṃ śodhanapara eva tena
śodhanaphalārtha evāyaṃ ślokaḥ | tena - ‘śaratkāle vasante ca’ asya
ślokasyāgre ‘doṣāḥ kadācitkupyanti ayaṃ ślokaḥ paṭhanīyaḥ | virecanasyā'pi
śodhanatvādyathākathañcitsamādheyaṃ vā
|| 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. doṣanāśe
śodhanotkṛṣṭamāha - sugamam ||4||
atha pittādau virecanam | pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā
|| 5 || udare ca1
tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhyai viśeṣataḥ ||
Āḍhamalla. atha virecanaṃ keṣāṃ niyataṃ
tānāha - ‘pittavirecanamiti | pittajanitānāmupadravāṇāṃ pittātmakānāṃ niyato
vināśa iti kevalapitte'pi virecanamabhihitam | tathāca tantrāntare'pi
-‘śarīrajātānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadhaṃ | bastirvireko vamanaṃ tathā
tailaghṛtaṃ madhviti’ | āmodbhūte gade tatheti | āmajanitavyādhau |
āmavātavikārādāvityaryaḥ | udara iti udararogarūḍhi:| ādhmānodarāpūraḥ |
koṣṭhāśuddhāviti | koṣṭhasya aśuddhiḥ baddhakoṣṭha iti prasiddhiḥ | viśeṣata
ityanenaivamādīnāmapareṣāmapi virecanaṃ viśeṣeṇa kuryādityarthaḥ | atha
śodhanasya prādhānyaviṣayatvena virecanamukhyatvamāha - ayaṃ ślokaḥ
śodhanapadagrahaṇenānyacchodhanaparo'pi bhavati | atrācāryeṇa
laṅghanapācanairityuktena vamanaviṣayasya niṣedhaparatvādvirecanādhyāye
svīkṛtaḥ | nanu ye'pi laṅghanapācanairjitāste punaḥ kathaṃ saṃbhavanti ?
ucyate | kadācidatisvalpahetulābhena jitā apyajitāḥ doṣamūlānucchedāt
mūlabhūtāśayagatadoṣadūṣyasamudbhavāt samyagjitāḥ alpamapi hetuṃ prāpya punaḥ
kupyantīti bhāvaḥ | tena teṣāṃ punarudbhava iti | saṃśodhanena
mūladoṣajanyādalpahetunā na kadāpi prakopaḥ balavattarahetunā bhavatyeva
|| 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣu rogeṣu virecanaṃ
dīyate tānāha - pitte pittavikāre, āmodbhūte āmavātādau | udare udararoge |
ādhmāne koṣṭhāśuddhau baddhakoṣṭhādau
|| 5 ||
idānīṃ ye virecane niṣiddhāstānāha - bālavṛddhāvatisnigdhaḥ kṣatakṣīṇo
bhayānvitaḥ || 6 || śrāntastṛṣārtaḥ
sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī | navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī
|| 7 || śalyārditaśca rūkṣaśca na virecyā
vijānatā |
Āḍhamalla. virecyā iti | viśeṣeṇa recyā
na bhavantītyabhiprāyeṇālparecanasyā prāptireva | ata eva bālavṛddhayorapyayaṃ
niṣedhaḥ sāmānyaḥ | viśeṣeṇa tu virekasādhyavyādhyupagrastayoḥ
kiṃciddeyamityuktaṃ | tathāca - ‘agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet |
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt laghukriyām’ iti |
niṣiddhācaraṇamanyatrāpyuktam - ‘atyantapittādviparītadehān vireca- yettānapi
mandamandam’ iti | tānapi niṣiddhabālavṛddhādīn | atisnigdha
ityatisnehapānādiyuktaḥ | tathāhi ‘navā'tisnigdhakāyasya dadyātsnehavirecanaṃ
| doṣāḥ prabhāvitā bhūyo līyante tena vartmasu’ iti | kṣatakṣīṇā iti |
dhātuśoṣaṇatvena śoṣī kathitaḥ | sa ca rājayakṣmabhedaḥ | bhayānvito
bhayayuktaḥ | bhayagrahaṇatvena śokābhitaptasya dīnasya vā niṣedho darśitaḥ |
yaduktaṃ ‘kṣīṇastathā rūkṣitabālavṛddhadīno'tha śoṣī bhayaśokataptaḥ’ ityādi |
sthūlo bahumedonvitaḥ | mandāgnirapi kapholbaṇatvāt | rūkṣo vātolbaṇa iti |
athavā rūkṣa ityasnigdhaḥ | tathāhyuktaṃ ‘virūkṣaṃ snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ
saṃsnihya recaye’diti | vijānatetyanena virecanaviṣayavikalpaviśeṣajñena
vaidyenetyarthaḥ | yataḥ ‘virecanairyānti narā
vināśamajñaprayuktairavirecanīyā’ iti
|| 6 || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. avirecanayogyānāha -
ete bālādayo vijānatā viśeṣajñapuruṣeṇa na virecyāḥ
|| 6 || 7 ||
virecanayogyānāha - jīrṇajvarī garavyāpto vātaraktī bhagandarī
|| 8 || arśaḥ
pāṇḍūdaragranthihṛdrogārucipīḍitāḥ | yonirogapramehārtā gulmaplīhavraṇārditāḥ
|| 9 ||
vidradhicchardivisphoṭavisūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ |
karṇanāsāśirovakragudameḍhrāmayānvitāḥ
|| 10 || plīhaśothākṣirogārtā:
krimikṣīṇānilārditā: | śūlino mūtraghātārtā virekārhā narā matāḥ
|| 11 ||
Āḍhamalla. virekasādhyān rogānāha -
jīrṇajvarādayo virekārhāḥ narā matāḥ | ācāryāṇāmiti śeṣaḥ | jīrṇajvarīti
purāṇajvarī tasya virekasādhyatvāt | garavyāpta iti garaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ tena
vyāptaḥ duḥkhitaḥ | tathā'rśādipīḍitāḥ | tathā yonirogādibhirarditāḥ | tathā
vidradhyādiyutāḥ | tathā karṇanāsāśirovakragudameḍhrāmayānvitā iti |
karṇādijanitāmayānvitā ityarthaḥ | tenāmayaśabdo karṇādibhiḥ saha saṃbadhyate
| plīhaśothākṣirogārtā iti plīhādirogavyāptā ityarthaḥ | krimikṣīṇānilārditā
iti | kṛmyādibhirarditāḥ pīḍitāḥ | virekārhā iti virecanayogyā ityarthaḥ
|| 8-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. jīrṇajvarī cirajvarī,
garavyāpto viṣayukta:, udaram udararogiṇaṃ, granthirogaḥ | nanūdaraṃ
pūrvamuktamatrāpyucyate tatkathaṃ na punaruktiḥ ? ucyate - udare
punaruktirvirecanārthaṃ | yadvā udaragranthirbhinnarogaḥ | spaṣṭamanyat
|| 8-11 ||
atha virecanajñānārthaṃ koṣṭhabhedānāha - bahupitto mṛduḥ koṣṭho jahuśleṣmā ca
madhyamaḥ | bahuvātaḥ krūrakoṣṭho durvirecya: sa kathyate
|| 12 ||
Āḍhamalla. bahupittaḥ koṣṭhaḥ mṛduḥ,
bahukapho madhyaḥ, bahuvātaḥ krūraḥ | madhyamena śodhanena hīnayogī krūraḥ |
atiyogī mṛduḥ, samyagyogī madhyaḥ | saṃsargasannipātajakoṣṭhe yogavāhitvaṃ
kaphasya jñeyaṃ vacanabalāt | yadāha khāraṇādiḥ - ‘vātolbaṇā syādbhahaṇī
krūrakoṣṭhasya dehinaḥ | pittalā mṛdukoṣṭhasya yogavāhī tayoḥ kaphaḥ’ iti |
tena vātakaphābhyāṃ krūraḥ, madhyo vātapittābhyāṃ, sannipātācca mṛduḥ | nanu
bahuvātaśleṣmabhyāṃ krūraḥ, iti suśrutena bahukaphasya krūratvamuktam | iha tu
madhyamatvamiti virodhaḥ ? maivaṃ - suśrutavākyasya saṃsargaparatvāditi
bopadevapaṇḍitāḥ | durvirecya iti kṛcchrātsāmādiko'pyavirecyaḥ
|| 12 ||
koṣṭhānurūpāṃ mātrāmāha - mṛdvī mātrā mṛdukoṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā |
krūre tīkṣṇā matā dravyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ
||13||
Āḍhamalla. mṛdvādidravyaiḥ
mṛdvādikoṣṭhakeṣu mṛdvādimātrā matā, ācāryāṇāmiti śeṣaḥ | nanu
mṛdurdravyairmṛdvādyā mātrā bhavati kimarthaṃ mṛdvādimātretītyādi ? ucyate
-hīnayogātiyogasamyagyogāya, te ca vaidyādhīnāḥ | uktaṃ ca - ‘alpasyāpi
mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām | kuryāt
saṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktitaḥ’ ityādi mātrājñānārthamuktam
|| 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. virecane
mṛdumadhyakrūrakoṣṭhamāha - mṛdviti |
mṛdumadhyamatīkṣṇakairdravyairmṛdvīmātrādayo matāḥ| sugamam
||13||
mṛdvādidravyāṇi kāni tāni ityata āha - mṛdurdrākṣāpayaścāmbutailairapi
viricyate | madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate
|| 14 || krūraḥ
snukpayasāhemakṣīrīdantīphalādibhiḥ |
Āḍhamalla. mṛduriti | mṛduḥ koṣṭhaḥ
drākṣādibhiḥ samyak viricyate | tatra drākṣā gostanī, payaḥ godugdham uṣṇāmbu
uṣṇodakam, pānīyatvena madhyame'pi grahaṇam | athavāmbuśabdaḥ
sārakamastvādidravopalakṣaṇaḥ, tailamairaṇḍatailam | madhyastu madhyakoṣṭhaḥ
na krūro na mṛduriti madhyapadābhidhānāt | sa ca trivṛtādibhiḥ samyak
viricyate | trivṛtā śyāmā, tiktā kaṭukī, rājavṛkṣo girimālakaḥ| krūra iti |
krūrakoṣṭhaḥ snukpayohemakṣīryādibhirviricyate | snuk sehuṇḍaḥ, hemakṣīrī
svarṇakṣīrī, dantīphalaṃ jayapālaḥ | ādigrahaṇāt kumbhātilvakādayaḥ
|| 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. tāni dravyāṇyevāha -
payo dugdham, tailaiḥ eraṇḍāditailaiḥ, trivṛtā niḥsṛtā, tiktā kaṭukī,
rājavṛkṣo girimālakaḥ, snuk sehuṇḍaḥ tasya dugdham, hemakṣīrī svarṇakṣīrī
dantī jayapālaḥ | ādiśabdāt indravāruṇībrahmalavaṇyādayaḥ
|| 14 ||
virekasyottamādimātrāyai vāṅgakailiṅgakaparimāṇamāha - mātrottamā virekasya
triṃśadvegaiḥ kaphāntagā
|| 15|| vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā
daśavegakaiḥ |
Āḍhamalla. mātrottameti | pravarā
vegamātrā triṃśadvegairjñaiyā, tathā kaphāntageti kailiṅgakaṃ mānam | tathā
viṃśatibhirvegairmadhyā, tathā daśabhirvegairhīnā | uktaṃca vāgbhaṭe -
‘jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau | daśaiva te
dvitriguṇā vireke prasthastathā śoṇitamokṣaṇe ca’ iti | tulāmānamapyuktaṃ
tenaiva - ‘prasthastathā syāddvicaturguṇaśca | dvitrānsaviṭkānapanīya
vegānmeyaṃ vireke vamane tu pītam’ iti | keciduttamasya vāyoḥ krūrakoṣṭasya ca
uttamā mātrā tīkṣṇā'bhimatā, ata eva kaphāntagānmeyaṃ vireke vamane tu
pītamiti, madhyamā'pi tasya mṛdukoṣṭhasya hīnā iti vyākhyānayanti
|| 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. uttamādibhedena
virekapramāṇamāha - mātrottameti | sugamam
|| 15 ||
idānīṃ kaṣāyaguṭikācūrṇātmakānāṃ virecanadravyāṇāṃ parimāṇamāha - dvipalaṃ
śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet
|| 16|| palārdhaṃ ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu
virecanam | kalkamodakacūrṇānāṃ karṣaṃ madhvājyalehataḥ
|| 17 || karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi
vayorogādyapekṣayā |
Āḍhamalla. kaṣāyāṇāmiti | kaṣāyaśabdena
rasaḥ śṛtaḥ śītaphāṇṭānāṃ caturṇāṃ grahaṇaṃ kalkasya pṛthagupādānāt | dvipalaṃ
śreṣṭhamityanena vātajanitakoṣṭhasyetyarthaḥ | virecanaṃ śreṣṭhaṃ mānaṃ
kaṣāyāṇāmuttamā mātretyarthaḥ | palaṃ madhyamaṃ madhyamā mātrā
pittajanitamṛdukoṣṭhasyetyarthaḥ | ardhapalaṃ kanīyo mātrā hīnā mātretyarthaḥ
| kaphena madhyamakoṣṭhaḥ kathitaḥ | kalkamodakacūrṇānāmiti | kalkādīnāṃ
karṣaṃ madhvājyayogataḥ virecanam | vā athavā vayorogādyapekṣayā karṣadvayaṃ
palaṃ vā virecanam | madhughṛtamānaṃ viṣamatayā yojyam | uktaṃ ca - ‘bhajato
viṣarūpatvaṃ tulyāṃśau madhusarpiṣī’ iti | ādigrahaṇātkoṣṭhādi jñātvā
virecanaṃ deyam || 16 || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. vireke kaṣāyādīnāṃ
mātrākathanam - virecanaṃ dvipalaṃ śreṣṭham, palaṃ madhyamaṃ, palārdhaṃ
kanīyaḥ svalpam | kaṣāyānantaraṃ virecane kalkādīnāṃ pramāṇamāha -
madhvājyalehataḥ karṣadvayaṃ trayaṃ vā'pi deyam | vayorogādyapekṣā vicāraṇīyam
|| 16 || 17 ||
trivṛtācūrṇam | atha vātādīnāṃ koṣṭhamātrādibhedena katipayayogān darśayannāha
- pittottare trivṛccūrṇaṃ drākṣākkāthādibhiḥ pibet
||18|| triphalākkāthagomūtraiḥ pibedvyoṣaṃ
kaphārditaḥ | trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibennaraḥ
|| 19 || vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ
rasena vā |
Āḍhamalla. pitte virecanasya
prādhānyakhyāpanārthaṃ prāk | pittottaragrahaṇam | pittottare koṣṭhe
drākṣākvāthādibhiḥ trivṛccūrṇaṃ pibet | ādigrahaṇāt
kṣīrekṣukāśmaryasvāduskandavarārasādibhiḥ | kaphārditaḥ
triphalākvāthagomūtraiḥ vyoṣaṃ trikaṭukaṃ trivṛccūrṇaṃ ca pibet| atrāpi
virekāyeti saṃbandhaḥ | vātārditaḥ trivṛtśuṇṭhīsaindhavānāṃ
cūrṇamamlairmadyakāñjikabījapūrarasādibhiḥ athavā jāṅgalānāṃ
rasairhariṇaiṇatittiralāvādīnāṃ rasairmāṃsarasairvirecanaṃ pibet | vāgbhaṭe tu
- ‘atha kāle tu taccūrṇaṃ kiṃcinnāgarasaindhavam | vātāmaye pibedamlaiḥ pitte
sājyasitāmadhu | kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ | kaphāmaye
pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ | pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ
kaphāpahaiḥ | trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ | madhu
trijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam | ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā
trivṛt | cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate |
sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ | tvagelābhyāṃ samā nīlī
taistrivṛttaiśca śarkarā | cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet |
vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣvapi | nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ
virecanam’ || iti | cakradatte tu - ‘bhittvā dvidhekṣu parilipya
kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pariveṣṭya rajjvā | pakvaṃ tu samyak puṭapākayuktyā
khādettu taṃ pittagadī suśītam’ iti
|| 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. trivṛtādivirecanaṃ
kathaṃ pibet ? ityāha - pittottare pittādhikye trivṛccūrṇaṃ drākṣākkāthādibhi:
pibet | kaphārditaḥ triphalākkāthaṃ gomūtraiḥ pītvā trikaṭukaṃ pibet |
vātārditaḥ vātapīḍitaḥ trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlairnimbādibhiḥ pibet
| jāṅgalānāṃ jāṅgalamāṃsānāṃ vā rasena iti pakṣāntare
|| 18 || 19 ||
eraṇḍatailaprayogaḥ | eraṇḍatailaṃ triphalākkāthena dviguṇena ca
|| 20 || yuktaṃ pītaṃ payobhirvā nacireṇa
viricyate |
Āḍhamalla. atha krūrakoṣṭhādīnāmapi
tatkṣaṇameva virekārthaṃ prakāramāha - eraṇḍataileti | ayaṃ
yogastrikoṣṭhaviṣaye yojyaḥ | tatra payobhirveti | ’vā’ śabdo vikalpārthe |
tena triphalākvāthadugdhābhyāṃ militvaiva tailaṃ peyamityeke | vyāsena vā
payasaiva kevalena dviguṇenetyanye || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyadapi auṣadhayoge
virecanavidhānamāha - eraṇḍataile | dviguṇena triphalākvāthena yuktaṃ pītvā,
payobhirdugdhairvā pītvā pumān nacireṇa śīghreṇa viricyate
|| 20 ||
ṣaḍṛtuvirecanam | trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam
|| 21 || samṛdvīkārasakṣaudraṃ varṣākāle
virecanam | trivṛddurālabhā mustā śarkarodīcyacandanam
|| 22 || drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvaṃ śītalaṃ ca
ghanātyaye | pippalī nāgaraṃ sindhu śyāmā ca trivṛtā saha
||23 || lihetkṣaudreṇa śiśire vasante ca
virecanam | trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam
||24||
Āḍhamalla. idānīṃ
ṣaḍṛtuvirekaviṣayatvena tadyogānurūpānyogānāha - trivṛteti |
trivṛtādibhirvarṣākāle prāvṛṣi virecanaṃ tatra doṣasañcayāt | trivṛt śyāmā,
kauṭajaṃ bījaṃ indrayavā:, pippalī māgadhī, viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī, drākṣā
gostanī, tasyā rasaḥ, kṣaudraṃ madhu iti | varṣāgrahaṇena prāvṛṭgrahaṇaṃ
doṣopacayaprakopanimittāt | ghanātyaye śaratkāle yogamāha -
trivṛddurālabhetyādi | trivṛt śyāmā, durālabhā samudrāntā tasyā alābhe
yavāsakaḥ, mustā bhadramustā, śarkarā sitopalā, udīcyaṃ vālakaṃ, candanaṃ
śvetacandanaṃ cūrṇayogyatvāt | drākṣāmbunā gostanīkvāthena rasena vā |
sayaṣṭyāhvaṃ yaṣṭīmadhusahitaṃ, śītalaṃ śītaguṇaṃ śītasparśaṃ ca tena
pittaghnatvamasya yogasya kathitam | ata eva śaratkāle yogyatā'sya yogasya iti
| śiśire vasante ca virecanamāha - pippalī nāgaramiti | pippalī kaṇā, nāgaraṃ
śuṇṭhī, saindhavam, śyāmā śyāmamūlā, trivṛt mālavikākhyā aruṇamūlā ca | uktaṃ
ca - ‘vidyāddvidhā ca tanmūlaṃ śyāmaṃ śyāmāruṇaṃ trivṛt’ iti | śiśiragrahaṇena
hemantasyā'pi grahaṇam | vāgbhaṭe tu - ‘trivṛtāṃ2
citrakaṃ pāṭhām ajājīsaralaṃ vacām | svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā
pibet’ iti | grīṣme virecanamāha - tulyā śarkarā grīṣmakāle grīṣmākhye kāle
virecanaṃ deyam | anyat sugamam | atra kecitsarvartukaṃ yogaṃ paṭhanti
|| 21-24 ||
tadyathā - trivṛtāṃ hapuṣāṃ dantīṃ saptalāṃ kaṭurohiṇīm | svarṇakṣīrīṃ ca
saṃcūrṇya gomūtre bhāvayetryaham ||25|| eṣa
sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahā |
Kāśīrāma Vaidya. varṣākāle
virecanavidhānamāha - trivṛtāniḥsṛtā, kauṭajaṃ bījam indrayavāḥ, viśvabheṣajaṃ
śuṇṭhī, mṛdvīkā drākṣā tadrasaṃ, kṣaudraṃ madhu, varṣākāle idaṃ virecanam |
śaradvirecanamāha -trivṛt niḥsṛtā, durālabhā yavāsā, śarkarā sitā, candanaṃ
śvetam, udīcyaṃ vālakam, yaṣṭayāhvaṃ madhuyaṣṭī | etaddrākṣāmbunā drākṣājalena
ghanātyaye śaradvirecanam | atha hemantavirecanam - sindhu saindhavam, śyāmā
vṛddhadārakaḥ trivṛt niḥsṛtā | grīṣme virecanam - sugamamanyat
|| 25 ||
asya ślokasya dantīsthāne vāgbhaṭe trāyantī paṭhitā | trivṛt trāyantī, hapuṣā
sātalā, kaṭurohiṇī samānaṃ jñeyam | ayaṃ pāṭho bahupustakeṣu na dṛśyate
kṣepako'yamiti manyamānairasmābhirapi na vyākhyātaḥ
|| 25 ||
abhayādimodakāḥ | abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca
|| 26 || pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ
mustameva ca | etāni samabhāgāni dantī ca dviguṇā bhavet
||27|| trivṛdaṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra
śarkarā | madhunā modakānkṛtvā karṣamātrapramāṇataḥ
|| 28 || ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ cānu
pibejjalam | tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate
|| 29 || pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ
sadā | viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān
|| 30 ||
durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍabhramodarān | (vi3
dāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān
||31|| vātarogāṃstathādhmānaṃ mūtrakṛcchrāṇi
cāśmarīm| ) pṛṣṭapārśvorujaghanajaṅghodararujo jayet
|| 32 || satataṃ śīlanādeṣāṃ palitāni
praṇāśayet | abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ
||33||
Āḍhamalla. atha sarvakālīnaśīlanārthaṃ
abhayāmodakānāha - abhayeti | ete abhayāmodakāḥ sarvartuṣu prasiddhāḥ | kvāpi
śītavirecanasaṃjñaḥ| tvak guḍatvak, dantī triguṇā pṛthagbhārayāpekṣayā, evaṃ
trivṛdapi cāṣṭaguṇā, śarkarāpyevaṃ ṣaḍguṇā | kecitsakaladravyebhyaḥ
ṣaḍguṇatvamaṣṭhaguṇatvaṃ vyākhyānayanti, tanna tantrāntarasaṃvādāt uktaṃca -
abhayā, pippalīmūlaṃ, maricaṃ, nāgaraṃ, tathā | tvak, patraṃ, pippalī mustaṃ
viḍaṅgāmalakāni ca || karṣaḥ pratyekameṣāṃ tu dantyāḥ karṣatrayaṃ tathā |
ṣaṭkarṣāstu sitā deyā dvipalaṃ trivṛtā bhavet || sarvaṃ saṃcūrṇitaṃ kṛtvā
madhunā modakaṃ tathā | khādetpratidinaṃ caikaṃ śītaṃ cānu pibejjalam ||
tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate | pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ
jaṅghāpārśvarujastathā || pṛṣṭyartimūtrakṛcchūṃ ca durnāmaṃ sabhagandaram |
aśmarī mehakuṣṭhaṃ ca dāhaśothodarāṇi ca || yakṣmāṇaṃ cakṣūrogaṃ ca kramaṃ
vaidyena jānatā | yojito'yaṃ nihantyāśu abhayānāma modakaḥ’ iti | dṛḍhabalena
elācādhikā'sti -‘vyoṣatvak patramustailāṃ viḍaṅgāmalakābhayāḥ| samabhāgā
bhiṣak dadyāt triguṇaṃ ca mukūlakam | trivṛtā'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca
ṣaḍguṇam’ ityādi | mukūlaṃ dantī, madhuneti modakakaraṇocitamānena | śītāmbunā
pibejjalamiti yogaprabhāvo'yam | anyatra ‘śītāmbhasā stambhaḥ syāt rasāyanam’
iti | rasādikaraṇādrasāyanam | puṣṭibalavarṇakṛt | athavā rasāyanāṅgamidaṃ
virecanaṃ rasāyanamiti prāṇadā modakāḥ
|| 26-33 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha sukhavirecanamāha
- abhayā harītakī, āmalakaṃ, tvak guḍatvak, patraṃ patrajaṃ, mustaṃ
bhadramustakam, etāni samabhāgāni, dantī jayapālamūlaṃ triguṇā tribhāgā, tṛvṛt
śyāmā aṣṭabhāgā, śarkarā ṣaḍguṇā ṣaḍbhāgā | keciddantyādīn
cūrṇānbhāgavṛddhānāhuḥ | spaṣṭamanyat
|| 26-33 ||
virecanaṃ pītvā kiṃ kuryāttadāha -- pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya
cakṣuṣī | sugandhiṃ kiñcidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayedvaram
||34|| nivātastho na vegāṃśca dhārayenna
svapettathā | śītāmbu na spṛśet kkāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ
||35||
Āḍhamalla. śītajalairiti |
virekauṣadhaklamanāśārthaṃ śītalajalena netrasecanam | tathā sugandhaṃ
mṛgamadasurabhi uttamacandanādīnyāghrāya paścādvaraṃ
śreṣṭhajīrṇatāmbūlīpatrakṛtaṃ śīlayet | nivātastha iti vegapravṛttyarthaṃ
vegāṃśca na dhārayet, ūrdhvavātādirogotpādakatvāt | svāpena
virekauṣadhaśaktihāniḥ syāt | śītāmbu ityādi | śītalodakaṃ kvāpi pānādau na
spṛśet | rekastambhakatvāt | ata evāha - koṣṇanīraṃ pibenmuhuriti | vāraṃ
vāraṃ koṣṇaṃ jalaṃ peyaṃ rekaikakaraṇārthamityarthaḥ
||34||35||
Kāśīrāma Vaidya. virecanānte
yatkartavyaṃ tadāha - sugandhaṃ dravyam | vireke jāte kathaṃ tiṣṭhedityāha -
vegān vātādīn na dhārayet, na svapet nidrāṃ na kuryāt, koṣṇanīraṃ muhuḥ pibet
| kvāpi kadāpi uṣṇatve śītāmbunā spṛśet na sarvadā
|| 34 || 35 ||
samyagvāntalakṣaṇena samyagvirekalakṣaṇamāha - balāsauṣadhapittāni vāyurvānte
yathā vrajet | rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajaṃ ca kapho vrajet
||36||
Āḍhamalla. yathā vamane prathamaṃ
balāsaḥ kaphaḥ pravartate | paścādvamanadravyaṃ nirgacchet | tadanu pittāni |
bahuvacanatvena haritapītāni kaṭutittaprāyāṇīti | tatpaścādvāyuriti | tathā
evamapi virekātprathamaṃ malaṃ purīṣaṃ tadanu pittaṃ tatpaścādvirecanaṃ
dravyaṃ | tadanu kaphaḥ pravartata iti | tena kaphānte ca virecanamiti vacanāt
| etena samyagvā'samyagviriktaśca kathita ityabhiprāyaḥ | anyathā durvānto
durvirikta iti | tena durvāntalakṣaṇamanādhyāye'bhihitaṃ
durviriktalakṣaṇamatraivāgre vakṣyati | nābheriti ṣaṣṭhaṃ vadanti kecit |
tatra nābhereva srastatvam ||36||
Kāśīrāma Vaidya. virekāt kiṃ
niḥsaratītyāha - vānte sati yathā balāsauṣadhapittāni vāyuḥ vrajet tathā
raikātkaphaḥ malaṃ pittaṃ bheṣajaṃ ca gamayet balāsaḥ kapham, auṣadhaṃ
bhakṣitaṃ malaṃ purīṣam ||36||
atha durviriktalakṣaṇamāha - durviriktasya nābhestu stabdhatvaṃ kukṣiśūlatā |
purīṣavātasaṃgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravaḥ
|| 37 || vidāho'rucirādhmānaṃ
bhramaśchardiśca jāyate |
Āḍhamalla. durviriktasya na
samyagviriktasya narasya nābheḥ stabdhatvādayo jāyante | nābheriti | nābheḥ
nābhyupalakṣitasya pradeśasya pakvāśayākhyasya stabdhatvaṃ stabdhatā, tathā
kukṣiśūlatā kukṣyoḥ śūlaṃ | purīṣavātasaṅgaśceti malavātayoḥ saṅgo rodhaḥ |
tathā kaṇḍūmaṇḍalagauravamiti kaṇḍūḥ śarīre, maṇḍalaśabdenātra
varaṭīdaṃśasadṛśaṃ gauravaṃ śarīrodarayoḥ | vidāhaḥ pittavaddāhaḥ |
arucirarocakaḥ | ādhmānamudarāpūraḥ | bhramaścakrārūḍhasyeva vastudarśanam |
vāntiḥ chardiśceti | iti durviriktasya lakṣaṇam
||37||
Kāśīrāma Vaidya. vireke
durviriktalakṣaṇamāha - durviriktasya asamyagviriktasya nābheḥ stambhatvaṃ
stabdhatā, tu punaḥ kukṣiśūlatā, purīṣavātayoḥ saṃgaḥ apravṛttiḥ |
spaṣṭamanyat || 37 ||
athāsya durviriktasya punaḥ cikitsāmāha -- taṃ puna: pācanaiḥ snehaiḥ paktvā
saṃsnehya recayet ||38|| tenā'syopadravā
yānti dīptāgnerlaghutā bhavet |
Āḍhamalla. tamiti | durviriktaṃ puruṣaṃ
pācanaiḥ pācanauṣadhaiḥ paktvā arthādāmaṃ doṣaṃ ca snehaiḥ saṃsnehya recayet |
teneti | tena svedanasnehanenāsya durviriktasyopadravā yānti naśyantītyarthaḥ
| tataḥ dīptāgnirbhavet | laghutā ca śarīrasya bhavati
|| 38 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ
durvirecitacitsāmāha - āragvadhādibhistathā snehairghṛtapācanādyairāmaṃ paktvā
saṃsnehya snehanaṃ kṛtvā virecayet || 38||
idānīṃ virekātiśayasya lakṣaṇamāha - virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya
ca ||39|| śūlaṃ kaphātiyogaḥ
syānmāṃsadhāvanasaṃnibham | medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaṃ vā'pi viricyate
||40||
Āḍhamalla. virekasyātiyogena
mūrcchādayo bhavanti | gudasya bhraṃśa iti | gudasya bahirnirgamanaṃ,
taccātisaṃpravāhaṇādbhavati | uktaṃca - ‘pravāhikā'tisārābhyāṃ nirgacchati
gudo bahi:’ iti | śūlaṃ nānāprakārakamatra jñeyam | tena parikartikā'pyatra
bhavati | kaphātiyogaḥ syāt kaphasya atisaraṇaṃ bhavati | ‘tathā
māṃsadhāvanasaṃnibhādikaṃ viricyate māṃsadhāvanodakatulyaṃ, medonibhaṃ
medaḥsadṛśam | jalābhāsamiti | jalasadṛśaṃ svacchamityarthaḥ | raktaṃ vā'pi
viricyata iti raktameva vā viricyate | anye māṃsadhāvanādīni cāsya viśeṣaṇāni
manyante niṣpurīṣatvāt | iti virekātiyogalakṣaṇam
|| 39 || 40 ||
Kāśīrāma Vaidya.
virekasyātiyogenādhikyena mūrcchādayo bhavanti | māṃsadhāvanādinibhaṃ
viricyate ceti ||39||40||
atha virekātiyogacikitsāmāha -- tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ
taṇḍulāmbubhiḥ | madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu
|| 41 || sahakāratvacaḥ kalko dadhnā
sauvīrakeṇa vā | piṣṭvā nābhipralepena hantyatīsāramulbaṇam
|| 42 || ajākṣīraṃ rasaṃ vā'pi vaiṣkiraṃ
hāriṇaṃ tathā | śālibhiḥ ṣaṣṭikaiḥ svalpaṃ masūrairvāpi bhojayet
||43|| śītaiḥ saṃgrāhibhirdravyaiḥ kuryāt
saṃgrahaṇaṃ bhiṣak |
Āḍhamalla. tasya vamanaṃ mṛdu kārayet |
tasya virekārditasya vamanaṃ mṛdu kārayet | kiṃ kṛtvā ? śītāmbubhiḥ śītajalaiḥ
śarīraṃ siktvā siñcayitvā | taṇḍulāmbubhiriti | taṇḍuladhāvanodakaiḥ |
madhumiśrairiti | taṇḍuladhāvanairmadhumiśrairityarthaḥ | śītairiti |
śītavīryadravyairlepamāha - sahakāratvaca ityādi | sahakāra āmraḥ tasya tvacaḥ
kalkaḥ dadhnā sauvīrakeṇa kāñjikabhedena peṣayitvā nābhipralepena
ulbaṇamatīsāraṃ hanyāt | bhojanamāha - ajākṣīramityādi | kṣīrādikaṃ
raktaśālibhiḥ ṣaṣṭikairvā saha bhojayet | kṣīrasya kevalasyā'pi pānamāhureke
saṃgrāhakatvāt | rasaṃ māṃsarasaṃ, vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ vā | viṣkirā
lāvatittirādayaḥ | śālibhiriti raktaśālyādibhiḥ | ṣaṣṭikairiti prasiddhaiḥ |
svalpamityanena bhṛṣṭataṇḍulabhavaṃ śāktukamapi deyaṃ | masūrairapi svalpaṃ
bhojanaṃ deyam | svalpamajīrṇabhayāt | athavā śītaiḥ śītavīryairdravyaiḥ
saṃgrahaṇaṃ kuryāt iti || 41-43 ||
Kāśīrāma Vaidya. ativiriktopadrave
pratīkāramāha - tasya śītāmbubhiḥ śītajalai: śarīraṃ siktaṃ sevitaṃ kuryāt |
tathā madhumiśraistaṇḍulāmbubhirmṛdu vamanaṃ kārayet | pratīkārāntaramāha -
sahakāraḥ āmraḥ tasya tvacaḥ dadhnā sauvīraṃ kāñjikaṃ tena piṣṭvā lepayet | sa
lepaḥ ulvaṇamatīsāraṃ hanti | atirekagrahaṇārthaṃ pathyamāha - śīteḥ
saṃgrāhibhirdravyaiḥ saṃgrahaṇaṃ bhiṣak kuryāt, ajākṣīraṃ pāyayet tathā
hāriṇaṃ hariṇamāṃsajaṃ rasaṃ vaiṣkiraṃ kukkuṭāṇḍaṃ māṃsarasaṃ vā ṣaṣṭikaiḥ
śālibhirmasūrairvā bhojayet | svalpaṃ tuccham | tathā śuṇṭhyādibhiḥ
śītairdravyairdāḍimādyairbhiṣak saṃgrahaṇaṃ kuryāt
|| 41-43 ||
samyagviriktasya pācanādiprakāramāha - lāghavaṃ manasastuṣṭiranulomaṃ
gate'nile || 44|| suviriktaṃ naraṃ jñātvā
pācanaṃ pāyayenniśi |
Āḍhamalla. lāghavaṃ śarīrasyeti |
manasastuṣṭiriti | cittasaṃtoṣaḥ | anile vāyau anulomam adhobhāgaṃ gate sati
etādṛśalakṣaṇena suviriktaṃ naraṃ jānīyāt | evaṃ jñātvā tasyā'pi pācanaṃ niśi
dadyāt | pācanamaśeṣasyātra boddhavyaṃ | tacca mudgayūṣādikamityeke | yaduktaṃ
‘virecanānāṃ sarveṣāṃ dadhyannaṃ stambhane hitam | āmānte ca
pradātavyamanyathā mudgamūṣaka’miti | kecittu pācanaṃ pāyayenniśītipadaṃ vinā
paṭhanti na tu samyagviriktasyāyameva kramaḥ | yathāprāptiśca
viṭpittakaphānilā na samyagviriktasya bhaveyuḥ krameṇeti | na caivaṃ
kaphāntapadavyāghātaḥ | tena pācanapādaḥ keṣāṃcinmanoharaṃ | yato vāyurhi
niḥśeṣaṃ kaphe kṛte āmāśaye śūnyatayā kevalaḥ saratīti | yadvā ācāryeṇa
padapūraṇārthaṃ likhitam | tenāsyā'nyo'bhiprāyaḥ | pācanaṃ rātrāvevetyarthaḥ
|| 44||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ
suviriktalakṣaṇamāha - dehasya lāghave sati manaḥ saṃtuṣṭyāṃ satyām anile
vāyau anulomaṃ gate svamārge prāpte sati lakṣaṇairnaraṃ suviriktaṃ jñātvā niśi
pācanaṃ eraṇḍaśuṇṭhīdhānyajaṃ pāyayet
|| 44 ||
virecanasya phalamāha -- indriyāṇāṃ balaṃ buddheḥ prasādaṃ vahnidīpanam
|| 45 || dhātusthairyaṃ vaya:sthairyaṃ
bhavedrecanasevanāt |
Āḍhamalla. indriyāṇāmiti | cakṣurādīnāṃ
balaṃ svasvaviṣayagrāhakatāśaktyatiśayaḥ | buddheḥ prasādaḥ prasannatā, vahneḥ
kāyāgneḥ dīpanaṃ bhavati | dhātūnāṃ rasādīnāṃ sthairyaṃ mārgasya śuddhatvāt |
tenaiva hetunā vayasaḥ sthairyaṃ karoti | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘buddheḥ prasādaṃ
balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptiḥ | cirācca pākaṃ, vayasaḥ
karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam’ iti
||45||
Kāśīrāma Vaidya. recanasevanātkiṃ
bhavati ? ityāha - indriyāṇāṃ netrādīnāṃ balaṃ sthairyaṃ buddheḥ prasādam
|| 45 ||
kṛtavirecanasya pravātādīn niṣedhayati -
pradātasevāśītāmbusnehābhyaṅgamajīrṇatām
|| 46 || vyāyāmaṃ maithunaṃ caiva na seveta
virecitaḥ |
Āḍhamalla. virecitaḥ kṛtavirecanaḥ
pravātasevādīn na seveta, prakṛṣṭavātasevanaṃ tasya ca doṣakaratvāt |
śītāmbusevanaṃ srotorodhādikāraṇāt | snehābhyaṅgasyāgnimāndyakaratvāt | uktaṃ
ca - ‘varjyo'bhyaṅgaḥ kaphagrastastathāsaṃśuṣyajīrṇibhiḥ’ iti | cakārāt
kṣaṇajāgaraṇavegānāṃ ca rodhanaṃ
krodhaśokahimātapātibhāṣyatyāsanasaṃsthitinīcātyuccopavidhānāhaḥsvapnāni
||46||
Kāśīrāma Vaidya.
virecananiṣedhavargamāha - virekataḥ pravātasevādyaṃ na seveta ityanvayaḥ
|| 46 ||
atha viriktasya pathyārthaṃ peyādi dravyāṇyāha - śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ
bhojayetkṛtām || 47 || jaṅghālaviṣkirāṇāṃ vā
rasaiḥ śālyodanaṃ hitam | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharapraṇītāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe virecanavidhirnāma caturtho'dhyāyaḥ
|| 4 ||
Āḍhamalla. yavāgūśabdaḥ
peyādyupalakṣaṇārthaḥ | tena śālyādibhiḥ kṛtāḥ peyādayo sevyāḥ | sā yavāgū:
nānāvidhaṃ pūrvaṃ vyākhyātā | tathā jaṅghālaviṣkirāṇāṃ rasaiḥ śālyodanaṃ hitam
| uktaṃ ca -‘krameṇānena bhuñjāno bhajetprakṛtibhojanam’ iti | saṃśodhane
peyādikrama eva hitaḥ | uktaṃ ca vāgbhaṭe
-‘śodhanāsravavisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ | yātyagnirmandatāṃ tasmātkramaṃ
peyādikaṃ bhajet’ | sa ca yathā - ‘peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ
trīnubhayaṃ tathaikam | krameṇa seveta
naro'nnakālānpradhānasādhyāvaraśuddhiśuddhaḥ’ iti | tatra jaṅghālā
hariṇaiṇādayaḥ | viṣkirā lāvatittirādayaḥ | pradhānaśuddhyā śuddhaḥ puruṣaḥ
trīn, annakālān peyādīn seveta | madhyaśuddhyā śuddhaḥ dvau dvau annakālau |
avaraśuddhyā śuddhaḥ ekaikamannakālaṃ peyādikaṃ seveta iti
|| 47 || iti
śrīvāstatryānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe virecādhyāya:||
Kāśīrāma Vaidya. vireke pathyavargamāha
- virekānantaraṃ śālyādibhiḥ kṛtāṃ yavāgūṃ bhojayet
jāṅgalairjāṅgalamāṃsarasairviṣkirāṇāṃ viṣkirasaṃjñānāṃ vā māṃsarasaiḥ
śālyodanaṃ hitaṃ bhavati | virekauṣadhipīte asamyagvireke punaḥ kriyāmāha
vireko nikṣepakaḥ || 47 || iti
śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ śārṅgadhara- gūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe
pañcakarmaṇi virecanādhyāyaḥ || 4 ||