5. atha snehabastividhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
atha bastividhiṃ vyākhyātuṃ pratijānīte - atha bastividhiḥ | tatrā'yaṃ sambandhaḥ - ‘pañcakarma vamī, reko, nirūho'nvāsa-nāvanam’ iti | vamanavirekayoruktatvātpāriśeṣyādvastividhimāha - bastirdvidhānuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param | bastibhirdīyate vasmāttasmādvastiriti smṛtaḥ || 1 ||
Āḍhamalla. bastirdvidhā dviprakāraḥ, eko'nuvāsanākhyaḥ, dvitīyo nirūhasaṃjña: | bastiniruktimāha - yasmādbastibhiścarmapuṭakairdīyate tasmādbastiḥ || 1||
Kāśīrāma Vaidya. virekānantaraṃ bastividhānādvastividhānamāha - bastiryasmādbastibhirdīyate gudadeśe tasmādbastiriti smṛtaḥ | bastibhireraṇḍakośādyaiḥ tadvakṣyati | sa bastirdvidhā eko'nuvāsākhyaḥ aparo nirūhākhyaḥ || 1 ||
tayorlakṣaṇamāha - yaḥ snehairdīyate sa syādanuvāsananāmakaḥ | kaṣāya-kṣīra-tailairyo nirūhaḥ sa nigadyate || 2 ||
Āḍhamalla. athānurāsananirūhayoḥ saṃprāptimāha - snehaiḥ pakvasnehai: yaḥ dīyate so'nuvāsākhyaḥ | yaḥ kaṣāyādibhiḥ sa nirūho nigadyate | nirūhaḥ basterbheda evāsthāpanakṣīrakaṣāyādibhirevāyaṃ dīyate || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaḥ snehaistailādyai: dīyate so'nuvāsanākhyaḥ, aparo yaḥ kaṣāyādyairdīyate sa nirūha: | anuvāsanaṃ kevalatailaina dīyate, nirūhe kaṣāyakṣīramiśritaṃ tailam ataḥ pūrvasmādbhinnaḥ || 2 ||
athānuvāsanādīnāmanukramavidhānamāha -- tatrānuvāsanākhyo hi bastiryaḥ so'tra kathyate | pūrvameva tato bastirnirūhākhyo bhaviṣyati || 3 || nirūhāduttaraṃ caiva bastiḥ syāduttarābhidhaḥ |
Āḍhamalla. tatra teṣu bastiṣu madhye yaḥ anuvāsananāmā bastiḥ sa pūrvamevā'trā'dhyāye kathyate | pūrvameveti sambandhaḥ | tata iti | anuvāsanānantaraṃ nirūhākhyaḥ bastirbhaviṣyati | kathayiṣyata ityabhiprāyaḥ | nirūhāduttaraṃ nirūhabasteranantaram uttarābhidhaḥ uttaranāmā bastiḥ kathayiṣyata iti sambandhaḥ tena traya evādhyāyāḥ pṛthak jñātavyāḥ | yadvā pūrvamevānuvāsanabastiḥ kāryaḥ | tatpaścānnirūhabastiḥ kāryaḥ | tadanu uttarabastiriti | iti kramaviṣayānukramaḥ | tathāhi - ‘basteḥ snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet’ ityādivacanāt ||3||
Kāśīrāma Vaidya. tayoḥ kathanapratijñāmāha - pūrvaṃ prathamataḥ anuvāsanākhyo yo bastiḥ so'tra kathyate tasmādanantaraṃ nirūhākhyo bastirbhaviṣyati nirūhāgre uttarābhidhaḥ uttarākhyabastirbhaviṣyati || 3 ||
athavā kathanakrameṇaiva bastiranuvāsanabheda eva ityata āha - anuvāsanabhedaśca mātrā bastirudīritaḥ || 4 ||
Āḍhamalla. mātrākṛtabhedatvānmātrābastiḥ || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. anuvāsanabheda eva mātrābastirudīritaḥ kathitaḥ | ete catvāro bastibhedabhedāḥ || 4 ||
tasya mātrāmāha - paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet |
Āḍhamalla. tasyeti mātrā basteḥ paladvayaṃ dvipalapramāṇaṃ | tasmāditi dvipalārdhapalapramāṇamātrā bhavet | etenāyamartha: saṃpannaḥ yasyottamā palādimātrārhati tasya dvipalāṃ prathamaṃ | tataḥ palārdhena vṛddhiḥ evaṃ navabhirdinaiḥ ṣaṭpalī mātrā pūrṇā bhavati | tathā yasya tripalī mātrārhati tasya palaṃ prathamaṃ deyaṃ tataśca karṣeṇa vṛddhiḥ evaṃ navabhirdinaiḥ tripalī mātrā bhavati | evaṃ kanīyasī mātrā'pi jñeyā sāpi vāgrahaṇādboddhavyā | tā mātrā agre prakaṭayiṣyati granthakṛt ||
Kāśīrāma Vaidya. teṣāṃ mātrāmāha - tasya basteḥ snehādīnāṃ mātrā paladvayaṃ tasmādardhaṃ vā palaṃ bhavet ||
anuvāsanayogyāḥ | anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī ||5||
Āḍhamalla. athānuvāsanayogamāha rūkṣaḥ puruṣo'nuvāsana anuvāsanayogya ityarthaḥ | tīkṣṇāgniriti bhasmakākhyavahniyutaḥ | kevalānilīti | nanu ‘bastirvāte ca pitte ca kaphe caiva hi śasyate | saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sade’tyādivacanātkathaṃ kevalānilī anuvāsya iti | ucyate | trīnapi doṣān pakvāśayagatān bastirjayati | āmāśayagatabastiḥ pacyamānā saṃyogaṃ taṃ pittavirekaḥ | iti paramaṃ matpūrvapakkasiddhāntaḥ | anyatrāpyuktaṃ - ‘pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret | asanaṃ trīn malān bastirjayet pakkāśayasthitān’ iti | evaṃ raktamapi duṣṭaraktaprasādanivṛtto bastiḥ prasādayati | svamate tu kevalānilītyasya samādhānametat | tadyathā āsthāpanānuvāsanaṃ khalu sarvopakramebhyo vāte pradhānatamaṃ | rogaviśeṣaviṣayaṃ boddhavyamityadoṣaḥ | anyadapi samādhānaṃ savistaraṃ tadatra vistarabha1 yānna likhitaṃ || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. anuvāsanayogyamāha - rūkṣaḥ snehapānarahitaḥ pumān anuvāsyaḥ syāt | tathā tīkṣṇāgnirvṛddhāgniḥ | tathā kevalānilīti kevalavātarogavān | evaṃbhūta anuvāsyaḥ anuvāsanayogyaḥ syāt || 5 ||
athānuvāsane ye tyājyāstānāha - nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī | nāsthāpyā nānuvāsyāścājīrṇonmādatṛḍarditāḥ ||6|| śokamūrcchārucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ |
Āḍhamalla. kuṣṭhī tathā pramehī sthūlo medasvī tathā udarī ca ete'nuvāsyā na bhavantītyarthaḥ | tu punariti grahaṇāt ete tu āsthāpanīyā ityabhiprāyaḥ | yaduktamanyatrāpi - ‘udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathaṃcane’ti | atha ye tūbhayakarmarahitāstānāha - jīrṇeti | anirvārdhakyatvādvyāptaśarīrāḥ | ‘nāsthāpyā nānuvāsyāste'jīrṇonmādatṛḍarditāḥ’ iti vā pāṭhaḥ | atra ajīrṇārdita ityarthaḥ | ajīrṇamatrāmaṃ vidigdhaṃ vā na tu viṣṭabdhājīrṇaṃ | tatra tu vihitamevetyeke | śeṣaṃ sugamam || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. anuvāsanāyogyānāha - kuṣṭhī mehī sthūlastathā udarī na anuvāsya: na anuvāsanayogyaḥ | anye ye nānuvāsyāstānāha - ete'pi ajīrṇyādayo'nuvāsyā na syu: yathāsthitasthāpanīyāḥ | tathāca suśrute - ’udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāśca nānu'vāsyā kathaṃcana’ iti ||6||
bastikaraṇadravyāṇi - netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ || 7 || nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate | ekavarṣāttu ṣaḍvarṣaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam || 8 || tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasaṃmitam | tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā || 9 || mudgacchidraṃ kalāyāmaṃ chidraṃ kolāsthisaṃnibham | yathāsaṃkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham || 10|| āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ vidhīyate | kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham || 11 || tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt | yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānataḥ || 12 || mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet | mūtrakoṣasya bastistu tadalābhena carmajaḥ || 13 || kaṣāyaraktaḥ sumṛdurbastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ | vraṇabastestu netraṃ syācchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam || 14|| mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca |
Āḍhamalla. netramityādi | netraṃ yantraṃ bastigatasnehakaṣāyādidravyaṃ nayanaṃ cārutvānnetramiti saṃjñā | kimarthaṃ bastividhānārthaṃ bastidārḍhyārthaṃ | tacca suvarṇādidhātubhirvidhīyate kriyate | ādigrahaṇādraupyatāmratrapulohādīnāṃ grahaṇam | tathā veṇvādibhirveṇurvaṃśaḥ | nalairnalikādibhiḥ tṛṇaviśeṣajātaiḥ | dantairhastidantaiḥ | viṣāṇāgrairiti śṛṅgāgraiḥ | uparitanasūkṣmabhāgaiḥ| maṇibhirmarakatapuṣparāgavaiḍūryādibhiḥ | etena śuddhapāṣāṇairapi vidhīyata iti sampradāyaḥ | uktaṃ ca dṛḍhabalena - ‘suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāya2 sāsphigdrumaveṇudantaiḥ | nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistaiḥ kāryāṇi netrāṇi trikarṇikāni | ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasaṃmitāni ṣaḍṃviśatidvādaśavarṣajānām | syurmudgakarkandhusatīnavāhi chidrāṇi vartyā pihitāni cāpi | yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syu: pariṇāhavanti | ṛjūni gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni vā syurguṭikāmukhāni | syātkarṇikaikāgracaturthabhāge mūlāśrite bandhanibandhane dve | jaradgavo māhiṣahāriṇo vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi’ iti ( ca. saṃ. 3) | sphigasthi | atha netraparimāṇamāha - ekavarṣāditi | ekavarṣātprathamavarṣātṣaḍvarṣaṃ yāvat tāvanmānaṃ netrasya ṣaḍaṅgulaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍvarṣam, etatparimāṇamāyāmena kathitaṃ | ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ yāvat dvādaśavarṣāṇi tāvannetrāyāmaparimāṇaṃ daśāṅgulam | eke - ‘mānaṃ syādaṣṭasaṃmitam’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | tataḥ paramiti dvādaśavarṣādārabhya yāvadviṃśativarṣāṇi tāvaddvādaśāṅgulaṃ netrāyāmam, ataḥ paraṃ netrāyāmatā nāstītyuktatvāt | vāgbhaṭe tu - ‘ūne'bde pañcapūrṇe'sminnā saptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ | saptame sapta tānyaṣṭau dvādaśe ṣoḍaśe nava | dvādaśaiva paraṃ viśādvīkṣya varṣāntareṣu ca | vayo balaśarīrāṇi pramāṇamabhivardhayet’ iti | atha netrāgrarandhraparimāṇamāha - mudgetyādi | ṣaḍaṅgulanetrasya mudgapramāṇaṃ ākāreṇa vartulatvāt | tacca svinnam, evaṃ māṣādirapi khinnameva | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘mudga māṣaṃ kalāyānnaṃ svinnaṃ karkandhukaṃ kramāt’ iti | kaṣāyo'tra vartulakalāyaḥ satīnasaṃjña | yathāsaṃkhyamiti krameṇa ityarthaḥ | tacca netraṃ ślakṣṇaṃ komalaṃ | gopucchākāramiti | ākāreṇa āturāṅguṣṭhamānena mūlasthūlam | mūlamatra carmabandhanamukham | agre ca netrāgre kaniṣṭhikāpariṇāhatā jñeyā | agre iti gudāsannihitamukhe | guṭikāmukhamiti | tadagramukhe ca guṭikā kāryā vartulā ityarthaṃ: | tanmūle iti | netrasya mūle carmalagnamukhe dve karṇike kārye | karṇikā mekhalāśabdavācyā yayoścarmapuṭakāgraṃ saṃnahyate | ata evāha - ‘yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānata’ iti | dvābhyāṃ bandhanābhyāṃ netre bastiṃ badhvā gudādau yojayetpraveśayedityarthaḥ | caturthabhāgādityādi | etena uttaramukhe caturthabhāgaparyantam ekā karṇikā kāryā iti vaidyasampradāyaḥ | tatastāṃ maryādīkṛtya gudamadhye praveśayedityarthaḥ | uktaṃca cakradatte - ‘syātkarṇe cāgracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane dve’ ityādi | bastinetrakaraṇadravyaprasaṃgādvraṇabastimāha - tu punaḥ vraṇabasteḥ, vraṇo nāḍīvraṇaḥ tannimittaṃ yannetraṃ yantraṃ ślakṣṇaṃ komalaṃ tathā'ṣṭāṅgulonmitaṃ parimāṇaṃ netraṃ kāryam | etacca pūrvoktabastidravyasya mudgacchidraṃ nalikāyantraṃ sacchidraṃ bahīrandhraṃ kāryam | tathā gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi, tena nalikāpariṇāhamānamuktam || 7-14 ||
Kāśīrāma Vaidya. bastimukhasthāpanārthaṃ suvarṇādīnāṃ netramāha - netraṃ gudapraveśanalikārūpaṃ suvarṇādidhātubhiḥ kāryaṃ tathā vṛkṣaveṇubhiḥ veṇurvaṃśaḥ tathānalairdantaiḥ hastidantaiḥ viṣāṇaḥ ślakṣṇastadagrabhūtairmaṇibhiḥ sūryakāntādibhirvā vidhīyate | vayaḥpramāṇe netrapramāṇamāha - ekavarṣādārabhya yāvat ṣaḍvarṣaṃ tāvat ṣaḍaṅgulamātraṃ bhavati | tataḥ ṣaḍvarṣādyāvat dvādaśavarṣaṃ syāttāvadaṣṭasaṃmitam aṣṭāṅgulapramāṇaṃ netraṃ syāt | tataḥ paraṃ dvādaśavarṣānantaraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetraṃ īryatāṃ prāpyatāṃ tasya yādṛśaṃ chidraṃ bhavati tādṛśamāha mṛducchidraṃ netraṃ kalāpo vartulakaḥ tatsadṛśaṃ punaḥ kolāsthisannibhaṃ kolaṃ badaraṃ tadasthisadṛśaṃ yathāsaṃkhyaṃ caturaṅgulādipramāṇaṃ bhavet | punaḥ ślakṣṇaṃ cikkaṇaṃ punargopucchasannibhaṃ gopucchākāraṃ mūle sthūlam agre sūkṣmaṃ mūle sthūlaṃ tu mānena aṅguṣṭhākāraṃ vidhīyate kriyate agre kaniṣṭhikāpariṇāham - agrabhāge kaniṣṭhikāṅgulisthūlaṃ tathā guṭikāmukhaṃ vartulaṃ tanmūle caturthakān bhāgān dve karṇike kārye karṇike kamalapatrākāre | bandhadvayavidhānataḥ bandhadvayayogataḥ tatra bastiṃ yojayet | bastiḥ kasya mūtrakośasya bhavatītyāha - mūtrakośo'ṇḍastasya bastiḥ | sa mūtrakośo mṛgādīnāṃ bhavati tadalābhena cāṇḍalābho carmajo'pi bhavati | kiṃbhūto bastiḥ kaṣāyaraktaḥ kaṣāyeṇa badaryādicūrṇakaṣāyeṇa raktaḥ rañjitaḥ mṛdu komalaḥ snigdhaḥ sacikkaṇaḥ dṛḍho navaḥ evaṃbhūtaḥ | vraṇabasteśca pramāṇamāha - vraṇasya śarīrādervraṇasya yo bastistasya evaṃbhūtaṃ netraṃ syāt | ślakṣṇaṃ cikkaṇam aṣṭāṅgulaṃ tathā mudgacchidraṃ tathā gṛdhrapakṣanalikācchidradīrgham || 7-14 ||
bastisevāguṇānāha - śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ || 15 || kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ |
Āḍhamalla. samyaktayā yathoktatayā upāsita: sevito bastiḥ śarīropacayādīn kurute | uktaṃ ca - ‘bastirvayaḥ sthāpayitā sukhāyurvarṇāgnimedhāsvaravarṇakṛcca | sarvārthakārī śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca’ iti | suśrute'pi - ‘vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt | pakvāśayasthaḥ svastho'rkaścāpo yadvanmahītalāt’ iti | atha basteḥ sevāphalamāha | vidhikramaṃ tu tantrāntare'pyuktam | yathā ‘dattastu prathamo basti: snehayedvastivaṃkṣaṇau | samyagdatto dvitīyastu koṣṭhasthamanilaṃ jayet | balavarṇau ca janayet tṛtīyastu prayojitaḥ | raktaṃ caturthaḥ paṃcamaḥ snehayenmāṃsamedasaḥ | ṣaṣṭhaḥ snihyati sarvatra saptamo'pi tathā mataḥ | aṣṭamo navamaścaiva vasāmajjānameva ca | evamuktaṃ tān doṣāddviguṇaṃ sādhayediti || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. samyagupāsito bastiḥ kiṃ kuryādityāha -- śarīropacayaṃ, sthaulyaṃ, balaṃ, varṇam, ārogyam, āyuṣaḥ vṛddhiṃ ca kurute || 15 ||
atha basteḥ kālaniyamamāha - divā śīte vasante ca snehabastiḥ pradīyate || 16 || grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam | na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet ||17|| madaṃ mūrcchāṃ ca janayedvidhisnehaḥ prayojitaḥ | rūkṣaṃ bhuktavato'tyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca dīyate || 18 ||
Āḍhamalla. śīte hemantaśiśirākhye vasante ca | snehe bastirdivā divase pradīyate na tu rātrau atiśītārditatvāt | yaduktaṃ - ‘uṣṇābhibhūteṣu tathātiśītān śītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān | tatpratyanīkeṣu samaṃ prayuktān sarvatra bastīnpravibhajya dadyā’diti | rātrau syādanuvāsanamiti | kasmin samaye grīṣmavarṣāśaratkāle iti | anuvāsūno nirūhāṃgatvena yasya ca virecanaṃ nocitaṃ sañcitaṃ ca malaṃ, bastiṃ tasya ca tanmalāpagamārthaṃ kṣīravaitaraṇaṃ vā bastiṃ datvānuvāsanaṃ deyaṃ | triśuddhasya snehabastyupadeśāt | taduktaṃ - ‘snehabastirvidheyastu nāviśuddhasya dehina’ iti | kṛtāhārāyānuvāsanaṃ deyamityukte'tisnigdhabhojane'nuvāsanaṃ niṣiddham | tadāha - ‘dvidhā prayojitaḥ sneha iti’ sugamaḥ3 || 16-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. bastiḥ kadā śasyate ? ityāha - snehabasti: vasante divasānte dīyate grīṣmādau anuvāsanaṃ rātrau syāt | atisnigdham asamaṃ bhojayitvā na anuvāsayet | dvidhā prayojitaḥ snehaḥ madaṃ mūrcchāṃ ca janayet ||16-18||
atha basterhīnātimātrayorniṣedhamāha - hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau smṛtau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau || 19 ||
Āḍhamalla. ubhau bastīti | anuvāsananirūhākhyau āsthāpanānuvāsanāvityeke || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. hīnamātrau atimātrau bastī kāryakarau na ityāha - hīneti | ubhau anuvāsananirūhākhyau hīnamātrau mātrā'lpau atikāryakarau na | atimātrau tau klamātīsārakārakau bhavataḥ mātrāyā basterbahuphalatvāt || 19||
bastimātrā uttamasya palaiḥ ṣaḍbhirmadhyamasya palaistribhiḥ | palasyārdhena hīnasya yuktā mātrā'nuvāsane || 20 ||
Āḍhamalla. atha ca mātrāvidhānamāha - uttamasyeti | balānalādibhiruttamasya puruṣasya | evaṃ madhyamahīnayorboddhavyam | asyābhiprāyamāha - yasyottamā ṣaṭpalā mātrārhati tasya dvipalaṃ prathamaṃ deyaṃ | tataśca karṣeṇa vṛddhiḥ evaṃ navabhirdinaistripalā mātrā syāt | kanīyasī yasya mātrā sārdhā palamātrānvitā tasya prathamamardhapalocitaṃ | tato vṛddhiraṣṭamāṣakaireva navabhirdinaiḥ sārdhapalaṃ syāt | navadinadānamuktaṃ tenāto'rvāgapi snehalakṣaṇodaye'nuvāsananivṛttiḥ kāryā | yaduktaṃ - ‘prasṛtasya palārdhena palasyāpi punastathā | palārdhaṃ sārdhakarṣeṇa vṛddhiḥ kāryāyathākramam’ | kramo yathā taduktaṃ - ‘prāgdānamādye dvipalaṃ palārdhaṃ vṛddhirdvitīye palamasya vṛddhiḥ | karṣadvayenaiva samāṣavṛddhirbastau tṛtīye krama eṣa ukta’ iti | iyaṃ mātrā dravaviṣaye || 20||
Kāśīrāma Vaidya. uttamādimātrāmāha - anuvāsane iyaṃ mātrā yuktā | uttamasya uttamabalapuruṣasya ṣadbhiḥ palaiḥ, madhyamasya madhyabalasya tribhiḥ palaiḥ sārdhapalena hīnasya hīnabalasya mātrā anuvāsane yuktā | ardhāpi vā bhavediti yaduktaṃ ‘paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet’ iti yuktaṃ tanmātrābastiviṣayaṃ natvanuvāsanaviṣayam || 20 ||
sa ca snehaḥ kenopahito deyaḥ ? ityāha - śatāhvā saindhavābhyāṃ ca deyaṃ snehe ca cūrṇakam | tanmātrottamamadhyāntā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ || 21||
Āḍhamalla. śatāhvāsaindhavacūrṇasya māṣaparimāṇena pracāraḥ | tatra snehasya palamānam iti pakṣāntaramityeke | yataḥ cūrṇaṃ māṣaḥ pale snehe sindhu janmaśatāhvayorityādivacanāt | etena kimuktaṃ yasyaiva anuvāsano deyastasya kadācit antaḥkṣayaṃ vrajedityabhiprāyaḥ | tathāhi yasyaivaṃ vānuvāsaḥ syāt sakṛdantaḥkṣayaṃ vrajediti paramārthatastu uttamamadhyamādhameṣu ṣaṭcatvāraḥ dvau ca māṣakā yathākramaṃ jñeyāḥ | yaduktaṃ - ‘devadāruvacārāsnāśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ | ataścūrṇaṃ pradātavyaṃ ṣaṭcaturdvayamāṣakai’riti || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. snehe saindhavaśatāhvāpramāṇamāha - snehe taile śatāhvāsaindhavacūrṇaṃ kiṃpramāṇaṃ deyaṃ tadāha tanmātrā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ krameṇa uttamā ṣaṇmāṣā, madhmamā caturmāṣā, antyā kaniṣṭhā dvimāṣā etatpramāṇam || 21 ||
anuvāsanaviṣayamāha - virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca | bhuktānnāyānuvāsyāya bastirdeyo'nuvāsanaḥ ||22|| athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ | bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ ||23|| utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā | suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ ||24 || kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhagude nyaset | vaddhvā bastimukhaṃ sūtrairvāmahastena dhārayet || 25 || pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ | jṛmbhākāsakṣavādīṃśca bastikāle na kārayet ||26|| triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto bastestu pīḍane | tataḥ praṇihitaḥ sneha uttāno vākśataṃ bhavet ||27|| jānumaṇḍalamāveṣṭya kuryācchoṭikayā yutam | ekā mātrā bhavedeṣā sarvatraiṣa viniścayaḥ. || 28 || prasāritaiḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ visarpati | tāḍayettalayorenaṃ trīnvārāṃśca śanaiḥ śanaiḥ || 29 || sphijoścaivaṃ tataḥ śroṇīṃ śayyāṃ caivotkṣipettataḥ | jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrāṃ yathāsukham ||30||
Āḍhamalla. virecanāditi | virecanāt saptarātre gate sati virecanadivasātprabhṛti saptarātraṃ yāvadbhavati tadupari anuvāsanaṃ deyamityarthaḥ | ata eva jātabalāya prāptabalāya balavate ityabhiprāyaḥ | bhuktānnāyeti kṛtabhojanāya | ānuvāsyāyeti anuvāsanayogyāya | eke bhuktānnāyānuvāsyāyetyasya sthāne kṛtāhārāya sāyamahni iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | athānuvāsanasya vidhiṃ vaktumāha - anuvāsyamiti | anuvāsanayogyam anuvāsyaṃ puruṣamiti śeṣaḥ | eke nirūhaviṣayamenamāmananti | tattu anuvāsyamityanena pūrvam anuvāsanaṃ puruṣaṃ kṛtyetyabhiprāyaḥ | yaduktam anuvāsitamabhyaktaṃ svinnadehaṃ nirūhayedityādi | bhojayitvā yathāśāstramityanenātibhojananiṣedho'vagantavyaḥ | utsṛṣṭānilaviṇmūtre dāpayet | viṇmūtramiti parityaktaviṇmūtrādikaṃ anyathā basterantaḥ - praveśo na bhavati | tathāhi - ‘utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ nidhāpayet | anyathā nihito bastirnaivāntaḥ saṃprapadyata’ iti | yojayet snehabastineti vaidya iti śeṣaḥ | kecinnirūhabastiviṣayameveti vadanti tattu na samyak | kṛtānuvāsanasya nirūhasyoktatvāt | uktaṃ ca - ‘anuvāsitamabhyaktaṃ svinnaṃ dehaṃ nirūhayet’ iti | atha bastiṃ kathaṃ yojayedityāha - suptasya vāmapārśveneti | suptasya śayānasya | bhāvini bhūtavadupacāraḥ | tena prathamaṃ jāgratastasya paścāt suptasyetyarthaḥ | śayane ityadhyāhāryam | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘kṛtacaṅkramaṇaṃ muktaviṇmūtraṃ śayane sukhe | nātyucchrite na cocchiṣṭe saṃviṣṭe vāmapārśvataḥ || saṃkocya dakṣiṇaṃ sakthiṃ prasārya ca tato'param | athāsya netraṃ praṇayetsnigdhasvinnagude mukhe’ iti | vāmapārśveneti bastidānaṃ praśastaṃ bhavati | yaduktaṃ ‘vāmāśrayognirgrahaṇīgudaṃ ca tatpārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ | līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ śayāno'rhati bastidāna’miti | ata eva vāmajaṅghāprasāriṇaḥ puruṣasya kuñcitāparajaṅghasya | vāmajaṅghāyāṃ prasāritāyāṃ tadupari dakṣiṇajaṅghā ākuñcitā kāryā ityabhiprāyaḥ | netramiti vāme puṭakasahitaṃ nalikākāraṃ snigdhe gude iti snigdhasvinne gude gudamukhe | atha paścātkarmāha iti bastividhānādanantaraṃ snehe snehabastau praṇihite sthāpite | antaḥpraviṣṭe iti bhāvaḥ | uttānaḥ puruṣaḥ vākśataṃ yāvattiṣṭhet | te ca bastidānārthaṃ pūrvaṃ vāmapārśvaṃ bhūtvā paścādbastidāne kṛte sati bhūtvā vāṃchitaṃ yāvattiṣṭhedityabhiprāyaḥ | vākśatamiti choṭikāśataṃ | ‘tataḥ praṇihite snehe uttāne vāṃchitaṃ bhave’dityapi pāṭhaḥ | tatrāpi sa evārthaḥ | prasāritaiḥ sarvagātraiḥ kṛtvā yathā puruṣo bhavati tathā vastivīryaṃ prasarpatīti bhāvaḥ | asyāgre ‘ākuñcayecchanaistristriḥsakthibāhū tataḥ para’miti padadvayaṃ paṭhanti kecit | tanmate tu jaṅghābāhulatayorgṛhītvā trirutkṣipya saṃkocayet sakthibāhvākuñcanaṃ ca snehavīryavisarpaṇārtham | evaṃ hi śiromukhānāṃ sphuṭatvaṃ bhavati | tāḍayettalayorenamityādi | talayoriti hastapādatalayo: sphijośca tāḍanaṃ | basteḥ śīghragamanadhāraṇārtham | yaduktaṃ - dṛḍhabale ‘datvā sphijau pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtha’miti | tata ityanenātra trivāragrahaṇaṃ boddhavyaṃ | tena śayyāṃ trirutkṣipediti | śayyāṃ prati śroṇīstrirukṣipet ityarthaḥ | anenaiva carakoktagātramardanādikamapi yathecchasthitihetuḥ saṃgṛhyate | yaduktaṃ - ‘snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca ye vāsya gātrāvayavā rujārtāḥ | tāṃścāvamṛdyāt sasukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhāna’ iti | asyāgre tu ‘evaṃ praṇihite bastaumandāyāso'tha mandavāk | uttānāṅgo bhavettāvadyāvanmātrā śataṃ bhavediti paṭhanti vyākhyānayanti | ‘kūrpare jānunī caiva kuryāt trīṇi gatāgataṃ | trikasarvalanāṃ vāpi kuryāddvāraṃ ca tantrita’ ityapi ślokaṃ paṭhanti, kecit | vāgbhaṭe'pi - ‘datte cottānadehasya pāṇinā tāḍayetsphijau | tatpārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataśca trirutkṣipet || tataḥ prasāritāṃgasya sopadhānasya pārṣṇike | āhanyānmuṣṭināṃgaṃ ca snehenābhyajya mardayet’ iti || tataḥ kiṃ kuryāt ? ityata āha - jāte iti | yathāsukhamityanenācārakakramaṃ smaran nidrāṃ kuryādityarthaḥ | uktaṃ ca - ‘svāstīrṇe śayanaṃ kāmaṃ śayītācārake rataḥ’ iti || 22-30 ||
Kāśīrāma Vaidya. virecanādanuvāsanaḥ kadā dīyate ityāha - virecanāt saptarātre gate sati jātabalāya puruṣāya bhuktānnāya anuvāsyāya anuvāsanayogyāya anuvāsano bastirdeyaḥ | tathā coktaṃ vāgbhaṭe -‘pakṣādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇaṃ | sadyo nirūḍhaścānvāsya saptarātrādvirecita’ iti | snehabastinā yena prakāreṇa yojayet tatprakāramāha - athānantaram anuvāsyam anuvāsanayogyaṃ puruṣaṃ svabhyaktaṃ kṛtasnehābhyaṅgaṃ punaḥ uṣṇāmbusveditaṃ snāpitaṃ bhojayitvā caṃkramaṇam itastataścalitaṃ punaḥ utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ niḥsṛtavātādyaṃ puruṣaṃ snehabastinā yojayet | yojanaprakāramāha - suptasyetyādi | vāmapārśvena suptasya vāmajaṅghāprasāriṇaḥ kuñcitāparajaṅghasya saṃkocitāparajaṅghasya snigdhe gude netraṃ vāmahastena dhārayet | dakṣiṇena dakṣiṇahastena pīḍayet madhyasthavegena madhyavegenetyarthaḥ | dhīraḥ dhairyavān punarbastidānakāle jṛmbhādīnna kārayet | kiyatparyantaṃ bastirdhāryā iti mātrāmāha -bastipīḍite triṃśanmātramitaḥ kālaḥ proktaḥ tataḥ praṇihitaḥ snehaśaḥ prātasneha uttānaḥ vākśataṃ vacanaśataṃ tiṣṭhet | mātrālakṣaṇaṃ tu jānviti jñeyaṃ prasāritairityādi | prasāritaiḥ sarvagātrairhastapādādikairyathā | vīryaṃ visarpati tathā enaṃ trīṃstalayostāḍayet | sphikpradeśe tāḍayet | tathā śroṇīrnitambaṃ tāḍayettataḥ śayyāṃ kṣipet sthāpayet | tataḥ vidhāne jāte nidrāṃ kārayet || 22-30 ||
samyaganuvāsitalakṣaṇamāha - sānilaḥ sapurīṣaśca snehaṃ pratyeti yasya vai | upadravaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ || 31||
Āḍhamalla. yasya snehaḥ sānilaḥ savātaḥ sapurīṣaḥ viṣṭhāsahitaḥ pratyeti niḥsarati | kathaṃ ? upadravaṃ vinā upadravo'tra ūṣacoṣādiḥ | ata eva kecidevaṃ paṭhanti - ‘ūṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitam’ iti | ūṣaḥ prādeśiko dāhaḥ, coṣo vedanāviśeṣaḥ pipāsetyapare | suśrute'pyayameva pāṭhaḥ iti bhānumatī | śīghramiti yāmādūrdhvam || 31 ||
Kāśīrāma Vaidya. samyaganuvāsitasya lakṣaṇamāha - sānila ityādi | sānilaḥ savātaḥ sapurīṣaśca yasya snehaḥ pratyeti gacchati upadravaṃ vinā samyaganuvāsito bhavatītyarthaḥ || 31 ||
snehāgate vidhimāha - jīrṇānnastvatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ | laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi ||32||
Āḍhamalla. srehe pratyāgate sati sadya iti jñeyaṃ, dīptāgniḥ sa naraḥ yadi tathā kāmaṃ bhojayet | sāyāhne pratyāgate laghvannaṃ bhojayet iti viṣamavibhāgaḥ | kecidapare'hni bhojayedityāhuḥ || 32 ||
anuvāsanavyāpattau pratīkāramāha - anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam | dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā snehavyāpattināśanam ||33||
Āḍhamalla. itare'hni aparadine sukhodakam uṣṇodakam | athavā dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā tadapi koṣṇaṃ dadyāt | uktaṃ ca vāgbhāṭe - ‘prātarnāgaradhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ kevalameva ca’ iti | asyāgre kecitpaṭhanti - ‘ekāntaropayogena dhānyaśuṇṭhījalaṃ pibet | tenā'sya dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti | tanmate tu ekāntarānuvāsanaṃ, dhānyaśuṇṭhīkkātha: paradine prātaḥ deya iti | dhānyanāgarasiddhaṃ ca toyaṃ ṣaḍaṅgavidhinā iti cakraḥ | koṣṇodakaṃ ca pittottare deyam | uktañca cakre - ‘kvāthārdhamātrayā prātardhānyaśuṇṭhījalaṃ pibet | pittottare kaduṣṇāmbu tāvanmātraṃ pibedatha | tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti || 33 ||
Kāśīrāma Vaidya. snehānuvāsanānantaraṃ snehavyāpattiharaṇavidhānamāha - anuvāsitāya kṛtānuvāsanāya | itare'hni tadagrimadine sukhodakaṃ deyam | tatsnehavyāpattināśanaṃ bhavati | snehasya vā kācidvyāpattirvikriyārūpā || 33 ||
athoktaprakāramupasaṃharan bastidānasaṃkhyāmāha - anena vidhinā sapta cāṣṭau vātha navā'pi vā | vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam || 34|| (dattastu4 prathamo bastiḥ snehayet bastivaṃkṣaṇaiḥ | samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet ||35|| balaṃ varṇaṃ ca janayettṛtīyastu prayojitaḥ | caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī || 36 || ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca | aṣṭamo navamaścāpi majjānaṃ ca yathākramam || 37 || evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet | aṣṭādaśāṣṭādaśakānbastīnāṃ yo niṣevate || 38 || sa kuñjarabalo'pyaśvaṃ jayettulyo'maraprabhaḥ | rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine || 39 || dadyādvaidyastathānyeṣāmanyāṃ bādhāmapāharet | sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ ||40|| tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate |)
Āḍhamalla. anena pūrvoktavidhineti | pūrvoktaprakāreṇa ṣaṭ, sapta, aṣṭau, nava bastayaḥ krameṇa vidheyāḥ yojyāḥ | kramo yathā kaphaje vikāre ṣaṭ, vāgrahaṇāt ekaḥ trayo vā prāptāḥ | pittātmake ca sapta aṣṭau vā | cakārātpañcagrahaṇaprāptiḥ | vāte nava iti vāgrahaṇādekādaśaprāptiḥ | nanu tantrāntare -‘rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn vāpyanuvāsanam | datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet’ ityanena virodhaḥ tatkathamatra ṣaṭsaptādisaṃkhyā ? satyam, rūkṣasya bahuvātasya yadi mṛdukoṣṭhatvaṃ tadā dvau vā trayo vā snehabastayaḥ | ata eva ‘snigdhatanuṃ jñātvā’ iti kṛtavān | na tu snigdhatanutā dvitrisnehabastidānasya carake vihitatvāt | yathā - ‘ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca ca sapta vā'pi | vāte'pi caikādaśadhā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt’ iti | ucyate -ayugmadānaṃ svatantrānuvāsanaviṣayam na tu nirūhāṅgānuvāsanaviṣayaṃ | nirūhāṅgānuvāsane carakeṇā'pi yugmadānaṃ darśitam | yathā -‘trīn pañca vā caturo vā bastīn datvottaranirūhaṇaṃ vinā punaḥ snehadānena yugmān tathā kuryāditi darśayati nirūhāntaritaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | viṣayasaṃkhyopādānaṃ dvicaturādibasterapi madhyaviṣayaṃ parigrahārtham’ iti| rūkṣasyetyādividhānaṃ tu kṣīṇaviṣayabhedādavirodhaḥ | teṣāmantarā tu nirūhaṇamiti teṣāṃ snehanabastīnām antarā nirūhaṇaṃ kāryamityarthaḥ | yaduktaṃ - ‘snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātra śīlayet | snehāt pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam| tasmānnirūho'nuvāso nirūhyaścānuvāsitaḥ| naivaṃ pittakaphotkkeśau syātāṃ ca pavanādbhayam’ ||34-40||
Kāśīrāma Vaidya. vātādau kiyanto bastayo deyāstatpramāṇamāha - anena vidhinā pūrvoktavidhinā ṣaḍvā sapta vā aṣṭa vā nava vā etatpramāṇā bastayo deyāḥ | teṣāṃ bastīnāmantarā nirūhaṇaṃ vidheyam | vāgbhaṭe triṃśadbastayaḥ kathitāḥ | tathāca - ‘prāk sneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni tu | sānvāsakāni karmaiva bastayastriṃśadīritāḥ’ iti || 34-40 ||
nivṛtte'nuvāsane snehe punarapi anuvāsanamāha - athavā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ ||41|| tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati | aśuddhasya malonmiśra: sneho naiti yadā punaḥ ||42|| tadā śaithilyamādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate | pakvāśaye gurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam || 43 || tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktā phalavartirhitā tathā | yathānulomanaṃ vāyurmalaṃ snehaśca jāyate || 44 || yathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyaṃ ca śasyate | yasya nopadravaṃ kuryātsnehabastiraniḥsṛtaḥ || 45 || sarvo'lpo vā vṛte raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā |
Āḍhamalla. athavā anuvāsanasnehaḥ yasya puruṣasya tatkālaṃ śīghrameva niryāti tasya puruṣasyānyo'lpataro'nuvāsanasneho deyaḥ | kuta ityata āha - atiṣṭhati ityādi | atiṣṭhati snehena hi snihyati | alpatara iti pūrvadattāt | tantrāntare tu - ‘yasyānuvāsano dattaḥ sakṛdantaḥkṣayaṃ vrajet | atyuṣṇo vā'titīkṣṇo vā vāyunā vā prapīḍitaḥ || savāte caikamātro vā gurutvādvā subheṣajaḥ | tasyānyo'lpataro deyo nahi strihyatyatiṣṭhati’ iti | atra vāyunā iti koṣṭhasthena vātena ityarthaḥ | savāta iti | anucchvāsya vihitabandhādinā bastipuṭakasthitavāyusahite tu snehe mukhakaṣāyatā jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvara iti | atha ca snehānirgame'pi vidhānamāha - aśuddhasyeti | akṛtaśodhanasya puruṣasyetyarthaḥ | ata eva malonmiśraḥ sneha iti | tathāhi ‘snehabastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ | snehavīryaṃ tathā datte dehenānuvisarpatī’ti | yadā naiti na pratyāgacchati sneha iti sambandhaḥ na tadā śithilāṅgādayo bhavanti | śithilasthāne sadanamiti pāṭhāntaram | tatra dadyānnirūhaṇamiti | tīkṣṇamiti nirūhamityasya viśeṣaṇam athavā tīkṣṇauṣadhairevaṃ sadyuktyā phalavartirapyatra vihitā | pāṭhāntaro'pi ‘tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktā phalavartirhitā'thaveti’ phalavartistu vakṣyamāṇottarabastau draṣṭavyā | eke ‘tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairevaṃ siddhaṃ vāpyanuvāsanami’ti paṭhanti vyākhyānayanti ca | ‘yadyanulomanavāyuḥ malaṃ snehaśca jāyate | tadā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyaṃ ca śasyate |’ tīkṣṇaṃ virecanaṃ nasyaṃ ca tīkṣṇamityarthaḥ | athāniḥsṛto'pi bastirna vikārāya bhavatītyata āha - nopadravāmiti upadravo'tra rogaḥ sa ca mukhakaṣāyatvādikaḥ | yaduktaṃ ‘upadravābhibhūteṣu snehe bastikaṣāyatā | jṛmbhāvātarujastāstā vepathurviṣamajvara’ iti | raukṣyāditi | śarīraraukṣyādasnigdhaḥ yato rūkṣaṃ śarīraṃ bhāvayettenopakṣīṇaḥ sa khalu snehaḥ tattenopadravaṃ karoti | ata evopekṣita ityuktaṃ | upekṣya iti | tanniḥsaraṇāya pratikriyāṃ kuryādityarthaḥ | ‘anāyātaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanairharet | snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate’ ||41-45||
Kāśīrāma Vaidya. athavā yasya puruṣasya snehastatkālaṃ niryāti na tiṣṭhati tasya anyo'nyatarastasmādanyo bastirdeyaḥ | sneho vā bastyantare | yadā sneho naiti tadā kiṃ kartavyamityāha - aśuddhasya vamanādiśuddhirahitasya malonmiśraḥ snehaḥ yadā na yāti tathā śaithilyam ādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate utpadyate tatra kiṃ kuryādityāha | tatra nirūhaṇaṃ dadyāt | anyadapi tatra dīyate tadāha | tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhayuktaphalavarttirhitā yathā vāyuḥ anulomanam anulomanatvaṃ vāyuryāti malaṃ snehaśca jāyate tathā kāryamiti tathā virecanaṃ dadyāt | tīkṣṇaṃ nasyaṃ ca tatra śasyate | snehabastiryatra upadravaṃ na kuryāttatra kiṃ vidhātavyamityāha - aniḥsṛtaḥ aniṣkāsitaḥ | snehabastiryasya upadravaṃ śvāsaśūlādikaṃ na kuryāt sarvaḥ alpaḥ vyāvṛttaḥ rokṣyādvijānatā sa upekṣyaḥ ciraṃ sthāpyaḥ || 41-45 ||
ahorātrādaniḥsṛte pratīkāramāha -- anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairharet | snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate || 46 ||
Āḍhamalla. anāyātaṃ aniḥsṛtaṃ snehaṃ saṃśodhanaiḥ śodhanabastibhirharet | kecit śodhanairityatra sopadravamiti paṭhanti | tatropadravāḥ pūrvoktāḥ | anyaḥ snehaḥ snehabastirna vidhīyate | snehābhibhavāt śodhanabastistu deyaḥ | anāyātamityasya ślokasyāgre adhikaṃ paṭhanti yathā - ‘kuṣṭhakramukakalkaṃ tu pāyayeccāmlasaṃyutam | auṣṇyāttaikṣṇyāt saratvācca bastiḥ so'syānulomayet gomūtreṇa tṛvṛtpathyākalkaṃ vātrānulomanam |’ ityādi pāṭho bahupustakeṣvadṛṣṭaḥ, tasmādasmābhirapi na vyākhyātaḥ | ‘nānyaḥ sneho vidhīyata’ ityatra ‘tābhyāṃ sekaḥ praśasyata’ iti kecitpāṭhaṃ paṭhanti || 46 ||
Kāśīrāma Vaidya. ahorātre yadā snehaṃ na yāti tadā kiṃ kuryāt ? ityāha - ahorātre'nāyātaṃ snehaṃ saṃśodhanairharet | asnehabastau snehe anāyāte tadā tābhyāṃ sneho vidhīyate viśeṣeṇa sthāpyate || 46 ||
athānuvāsanārthaṃ guḍūcyāditailamāha - guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīvṛṣakarohiṣam || 47 || śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palonmitām | yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān || 48 || caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca | pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ || 49 || anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut |
Āḍhamalla. guḍūcyādīni kākanāsāntāni pratyekaṃ palonmitāni grāhyāṇi | tatra guḍūcī chinnaruhā, eraṇḍaḥ pañcāṅgulaḥ, pūtīkaḥ pūtikarañjaḥ, bhārṅgī dvijā, vṛṣo vāsakaḥ, rohiṣaḥ sugandhitṛṇaṃ, śatāvarī nārāyaṇī, sahacaraḥ kuraṇṭakaḥ, kākanāsā prasiddhā iti | yavādīni prasiddhāni prasṛtonmitāni paladvayamitāni pratyekaṃ grāhyāṇi | tailāḍhakaṃ kṛṣṇatilasnehaḥ āḍhakamitaḥ peṣyai: jīvanīyaiḥ pūrvoktakalkīkṛtaiḥ pratyekaṃ palonmitaiḥ iti | jīvanīyagaṇo yathā - ‘jīvantī sūryaparṇīyuk kākolyau jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyo gaṇo mataḥ’ || iti || 47-49 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānuvāsanatailamāha - pūtīkaḥ karañja:, vṛṣakaḥ āṭarūṣakaḥ, rohiṣaḥ prasiddhaḥ, sahacaraḥ pītavāsā, kākanāsā kākajaṅghā, etāḥ palamitāḥ pratyekaṃ | yavādīn prasṛtonmitān paladvayonmitān | kolaṃ badaraṃ, jīvanīyairjīvanīyagaṇadravyaiḥ palonmitaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet | etadanuvāsanatailam || 47-49 ||
idānīṃ snehavyāpatcikitsāmāha ṣaṭsaptativyāpadastu5 jāyante bastikarmaṇā | dūṣitāt samudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt6 ||50||
Āḍhamalla. bastivyāpadaśca suśrutāccikitsyā ityata āha - asyāgre kecidadhikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti tadyathā - snehapītasya vātasya viriktasya sṛtāsṛjaḥ | nirūḍhasya ca kāyāgnirmando bhavati dehinaḥ || sa cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate | kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca saṃdhukṣita ivānalaḥ || yukte'gnau jīvati ciraṃ rogī syādvikṛtiṃ gate | śānte pañcatvamāyāti dehī tasmādbalo'nalaḥ’ || iti | etadarthaṃ cikitsāpi - ‘prātaruṣṇodakaṃ deyaṃ dhānyanāgarasādhitam | tenā'sya dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti | snehapītasya ityādipāṭhaḥ kṣepaka iti kṛtvā asmābhirapi nātra vyākhyātaḥ ||50||
Kāśīrāma Vaidya. bastikarmaṇaḥ ṣaṭsaptatiḥ vyāpadaḥ rogā jāyante utpadyante | tāḥ vyāpadaḥ suśrutāt cikitsyāḥ | kiṃbhūtādbastikarmaṇaḥ | dūṣitāt taddoṣairduṣṭā bastikriyāyāḥ ||50||
anuvāsane pānādipathyamāha - pānāhāravihāraśca parihāraśca kṛtsnaśaḥ | snehapānasamāḥ kāryā nātra kāryā vicāraṇā || 51 || iti śrīdāmodarasūnuśārṅgadharācāryapraṇītaśārṅgadhara- saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe snehabastividhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. snehapānasamā iti | ye pānā'hāravihārādaya: snehapānaviṣaye pūrvaṃ darśitāḥ, te'pyatra kramaśa: kāryāḥ | tenā'tra vicāraṇā na kāryā | āgamoktatvāt | pānādayo'pyatra tatratyā avagantavyāḥ | asyāgre paṭhanti, kecit - ‘aṣṭādaśāṣṭādaśakaṃ bastīnāṃ yo niṣevate | yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca || sa kuñjarabalo'śvatya javatulyo'maraprabhaḥ | nītivākyaśrutidharaḥ sahasrāyurnaro bhavet’ iti | anyadapi - ‘mūlasekādyathā vṛkṣa: snigdhaśca navapallava: | tathā bastipradānātsyānnara: kāntibalādimān’ iti || 51 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttare khaṇḍe bastividhiradhyāya: ||
Kāśīrāma Vaidya. pathyasaṃgrahamāha - pānāhāreti | sugamam || anuvāsananiruktimāha suśrutāt -‘anuvasannapi na dūṣyate, anudivasaṃ nāpi na dūṣyate, anudivasaṃ vā dīyate ityanuvāsanam’|| 51 || iti śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ pañcakarmaṇi anuvāsana- bastyadhikāraḥ || 5 ||

Editor's notes

  1. 1 tathāhi rudrabhaṭe na vistarato likhitaṃ - kevalānilīti kevalānilī cānuvāsya: | iti viruddhamivābhāti ta- nnāntarasaṃvādāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘vātolvaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate’ iti | suśrute'pi - ’bastivati pitte ca kaphe rakte ca śasyate | saṃsarge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ’ iti | atrocyate vastirhi pakvāśayagataṃ kaphapittavātaṃ nirharati | uktaṃ ca carake - ‘pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret | sraṃsanaṃ trīn malān bastiḥ pakvāśayagataṃ haret’ | iti | saṃsargādau ca vātādhika eva bastiḥ | anenaivābhisaṃdhinā prāha vāgbhaṭaḥ - ‘vātolvaṇeṣu’ iti | raktaprasādanadravyeṇa datto bastiḥ raktaṃ prasādayati tatsthānagataṃ ca pakvāśayasya viśeṣato vā tatsthānatvācca kevalānītyuktam | uktaṃ ca - ‘pakvāśayakaṭisavithaśrotrāsthisparśanendriyaṃ sthānaṃ vātasya tatrā'pi pakvādhānaṃ viśeṣata’ iti | ata evoktaṃ - ‘śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham | bastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtam’ iti | athavā vātarogaviṣayaṃ jñātavyam | uktaṃ ca -‘dāruṇāṃścānilāmayān’ iti sarvamavadātam | ↩
  2. 2 ‘sthi śastra’ iti carake pāṭhaḥ | ↩
  3. 3 taduktaṃ dṛḍhabale'pi - ‘jīrṇe tu sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsya paribṛṃhaṇārtham’ iti | ↩
  4. 4 prakṣiptamidam | ↩
  5. 5 ‘ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāma: - tatra netracalitaṃ (1) vivartitaṃ (2) pārśvāvapīḍitaṃ (3,) atyutkṣiptam (4) avasannaṃ (5) tiryakkṣiptam (6) iti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ, atisthūlaṃ (7) karkaśam (8) avanatam (9) aṇu (10) bhinnaṃ (11) sannikṛṣṭa-(12) viprakṛṣṭakarṇikaṃ (13) sūkṣmā- (14) tichidraṃ (15) atidīrgham (16) atihrasvaṃ (17) ityekādaśa netradoṣāḥ | bahalatā (18) alpatā (19) sacchidratā (20) prastīrṇatā (21) durbaddhatā (22) iti pañca bastidoṣāḥ | atipīḍitatā (23) śithilapīḍitatā (24) bhūyobhūyo'vapīḍanaṃ (25) kālātikramaḥ (26) iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ | āmatā (27) hīnatā (28) atimātratā (29) atiśītatā (30) atyuṣṇatā (31) atitīkṣṇatā (32) atimṛdutā (33) atisnigdhatā (34) atirūkṣatā (35) atisāndratā (36) atidravatā (37) ityekādaśa dravyadoṣāḥ | (38) avāk- (39) śīrṣo-(40)cchīrṣa-nyubjo-(41) ttāna (42)saṅkucita (43) dehasthitatā-dakṣiṇā(44)pārśvaśāyina: pradānam, iti sapta śayyādoṣāḥ | evametāścatuścatvāriṃśat (44) vyāpado vaidyanimittāḥ | āturanimittā: pañcadaśa (15) āturopadravacikitsite vakṣyante (59)| snehastvaṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati, tribhirdoṣaiḥ (1) aśanābhibhūto, (2) malavyāmiśro, (3) dūrānupraviṣṭo, (4) asvinnasya, (5) anuṣṇo, (6) alpaṃ bhuktavato, (7) alpaśceti (8) vaidyāturanimittā bhavanti (68) | 1 ayogastūbhayo-2 rādhmānaṃ, 3 parikartikā, 4 parisrāvaḥ, 5 pravāhikā, 6 hṛdayopasaraṇaṃ, 7 aṅgapragraho, 8 atiyogo jīvādānaṃ iti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti | (76) || suśru. ci. a. 36 ↩
  6. 6 eṣāṃ cikitsā coktā suśrute - atha netre vicalite tathā caiva vivartite | gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥ kṣatakriyāḥ || atyutkṣipte'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā | vidhiratrā'pi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam || tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite | mukhasyāvaraṇādbastirna samyakpratipadyate || ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā | atisthūle karkaśe ca netre cāvanate tathā || gude bhavet kṣataṃ rukca sādhanaṃ pūrvavatsmṛtam | āsannakarṇike netre bhinne'ṇau vāpyapārthakaḥ || avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet | prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt || kṣaratyatrā'pi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ | pratyāgacchaṃstataḥ kuryādrogān bastivighātajān || dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat | prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat || bastāvalpe'lpatā vā'pi dravyasyā'lpaguṇā matāḥ | durbaddhe cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat || atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ | vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate || tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam | śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān || śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ na gacchati | na ca sampādayatyarthāṃstasmādyuktaṃ prapīḍayet || bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate | tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ || kālātikramaṇātkleśo vyādhiścābhipravardhate| tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo vastiṃ nidhāpayet || gudopadehaśophau tu sneho'pakva: karoti hi | tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam || hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau || mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau | mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau || tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ| tatra sāndre tanuṃ basti tanau sāndraṃ ca dāpayet|| snigdho'tijāḍyakṛdrūkṣastambhādhmānakṛducyate | basti rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet || atipīḍitavaddoṣān vidhiṃ cāpyavaśīrṣake |ucchīryake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam || tatrottaro hito bastiḥ sukhinnasya sukhāvahaḥ | nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ || hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca | uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate || netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati | dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayastathā || na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ | sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ || na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ | nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ || dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ | nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate || paścādanilakopo'tra yathāsvaṃ tatra kārayet | vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite || ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ | anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ || viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate | tatra tīkṣṇā hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam || saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ | atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca || anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā punaḥ | tathā bahupurīṣaśca kṣipramādhmāpayennaram || hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam | tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam || atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ | sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām || nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ | picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ || atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate | daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ || parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude | picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca || pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanam | sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate || picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam | sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam || atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ | hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam || doṣaistatra rujāstāstā mado mūrcchāṅgagauravam | sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet || rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśayitasya ca | bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkṣo mṛdvalpabheṣajaḥ || tatrāṅgasādaḥ prastambho jumbhodveṣṭanavepakāḥ | parvabhedaśca tatreṣṭā: svedābhyañjanabastayaḥ || atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca | alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate || virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam | picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ || atiyogātparaṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat | deyastatra hitaścāpi picchābastiḥ saśoṇitaḥ || navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ | snehabastiṣvapi hitā vijñeyāḥ kuśalairiha || ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ | bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi || iti ↩