atha bastividhiṃ vyākhyātuṃ pratijānīte - atha bastividhiḥ | tatrā'yaṃ
sambandhaḥ - ‘pañcakarma vamī, reko, nirūho'nvāsa-nāvanam’ iti |
vamanavirekayoruktatvātpāriśeṣyādvastividhimāha - bastirdvidhānuvāsākhyo
nirūhaśca tataḥ param | bastibhirdīyate vasmāttasmādvastiriti smṛtaḥ
|| 1 ||
Āḍhamalla. bastirdvidhā dviprakāraḥ,
eko'nuvāsanākhyaḥ, dvitīyo nirūhasaṃjña: | bastiniruktimāha -
yasmādbastibhiścarmapuṭakairdīyate tasmādbastiḥ
|| 1||
Kāśīrāma Vaidya. virekānantaraṃ
bastividhānādvastividhānamāha - bastiryasmādbastibhirdīyate gudadeśe
tasmādbastiriti smṛtaḥ | bastibhireraṇḍakośādyaiḥ tadvakṣyati | sa
bastirdvidhā eko'nuvāsākhyaḥ aparo nirūhākhyaḥ
|| 1 ||
tayorlakṣaṇamāha - yaḥ snehairdīyate sa syādanuvāsananāmakaḥ |
kaṣāya-kṣīra-tailairyo nirūhaḥ sa nigadyate
|| 2 ||
Āḍhamalla. athānurāsananirūhayoḥ
saṃprāptimāha - snehaiḥ pakvasnehai: yaḥ dīyate so'nuvāsākhyaḥ | yaḥ
kaṣāyādibhiḥ sa nirūho nigadyate | nirūhaḥ basterbheda
evāsthāpanakṣīrakaṣāyādibhirevāyaṃ dīyate
|| 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. yaḥ snehaistailādyai:
dīyate so'nuvāsanākhyaḥ, aparo yaḥ kaṣāyādyairdīyate sa nirūha: | anuvāsanaṃ
kevalatailaina dīyate, nirūhe kaṣāyakṣīramiśritaṃ tailam ataḥ pūrvasmādbhinnaḥ
|| 2 ||
athānuvāsanādīnāmanukramavidhānamāha -- tatrānuvāsanākhyo hi bastiryaḥ so'tra
kathyate | pūrvameva tato bastirnirūhākhyo bhaviṣyati
|| 3 || nirūhāduttaraṃ caiva bastiḥ
syāduttarābhidhaḥ |
Āḍhamalla. tatra teṣu bastiṣu madhye
yaḥ anuvāsananāmā bastiḥ sa pūrvamevā'trā'dhyāye kathyate | pūrvameveti
sambandhaḥ | tata iti | anuvāsanānantaraṃ nirūhākhyaḥ bastirbhaviṣyati |
kathayiṣyata ityabhiprāyaḥ | nirūhāduttaraṃ nirūhabasteranantaram
uttarābhidhaḥ uttaranāmā bastiḥ kathayiṣyata iti sambandhaḥ tena traya
evādhyāyāḥ pṛthak jñātavyāḥ | yadvā pūrvamevānuvāsanabastiḥ kāryaḥ |
tatpaścānnirūhabastiḥ kāryaḥ | tadanu uttarabastiriti | iti
kramaviṣayānukramaḥ | tathāhi - ‘basteḥ snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ
paścānnirūhayet’ ityādivacanāt ||3||
Kāśīrāma Vaidya. tayoḥ
kathanapratijñāmāha - pūrvaṃ prathamataḥ anuvāsanākhyo yo bastiḥ so'tra
kathyate tasmādanantaraṃ nirūhākhyo bastirbhaviṣyati nirūhāgre uttarābhidhaḥ
uttarākhyabastirbhaviṣyati || 3 ||
athavā kathanakrameṇaiva bastiranuvāsanabheda eva ityata āha -
anuvāsanabhedaśca mātrā bastirudīritaḥ
|| 4 ||
Āḍhamalla.
mātrākṛtabhedatvānmātrābastiḥ || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. anuvāsanabheda eva
mātrābastirudīritaḥ kathitaḥ | ete catvāro bastibhedabhedāḥ
|| 4 ||
tasya mātrāmāha - paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet |
Āḍhamalla. tasyeti mātrā basteḥ
paladvayaṃ dvipalapramāṇaṃ | tasmāditi dvipalārdhapalapramāṇamātrā bhavet |
etenāyamartha: saṃpannaḥ yasyottamā palādimātrārhati tasya dvipalāṃ prathamaṃ
| tataḥ palārdhena vṛddhiḥ evaṃ navabhirdinaiḥ ṣaṭpalī mātrā pūrṇā bhavati |
tathā yasya tripalī mātrārhati tasya palaṃ prathamaṃ deyaṃ tataśca karṣeṇa
vṛddhiḥ evaṃ navabhirdinaiḥ tripalī mātrā bhavati | evaṃ kanīyasī mātrā'pi
jñeyā sāpi vāgrahaṇādboddhavyā | tā mātrā agre prakaṭayiṣyati granthakṛt ||
Kāśīrāma Vaidya. teṣāṃ mātrāmāha -
tasya basteḥ snehādīnāṃ mātrā paladvayaṃ tasmādardhaṃ vā palaṃ bhavet ||
anuvāsanayogyāḥ | anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī
||5||
Āḍhamalla. athānuvāsanayogamāha rūkṣaḥ
puruṣo'nuvāsana anuvāsanayogya ityarthaḥ | tīkṣṇāgniriti
bhasmakākhyavahniyutaḥ | kevalānilīti | nanu ‘bastirvāte ca pitte ca kaphe
caiva hi śasyate | saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ
sade’tyādivacanātkathaṃ kevalānilī anuvāsya iti | ucyate | trīnapi doṣān
pakvāśayagatān bastirjayati | āmāśayagatabastiḥ pacyamānā saṃyogaṃ taṃ
pittavirekaḥ | iti paramaṃ matpūrvapakkasiddhāntaḥ | anyatrāpyuktaṃ - ‘pittaṃ
vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret | asanaṃ trīn malān bastirjayet
pakkāśayasthitān’ iti | evaṃ raktamapi duṣṭaraktaprasādanivṛtto bastiḥ
prasādayati | svamate tu kevalānilītyasya samādhānametat | tadyathā
āsthāpanānuvāsanaṃ khalu sarvopakramebhyo vāte pradhānatamaṃ |
rogaviśeṣaviṣayaṃ boddhavyamityadoṣaḥ | anyadapi samādhānaṃ savistaraṃ tadatra
vistarabha1 yānna
likhitaṃ || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. anuvāsanayogyamāha -
rūkṣaḥ snehapānarahitaḥ pumān anuvāsyaḥ syāt | tathā tīkṣṇāgnirvṛddhāgniḥ |
tathā kevalānilīti kevalavātarogavān | evaṃbhūta anuvāsyaḥ anuvāsanayogyaḥ
syāt || 5 ||
athānuvāsane ye tyājyāstānāha - nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī
| nāsthāpyā nānuvāsyāścājīrṇonmādatṛḍarditāḥ
||6||
śokamūrcchārucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ |
Āḍhamalla. kuṣṭhī tathā pramehī sthūlo
medasvī tathā udarī ca ete'nuvāsyā na bhavantītyarthaḥ | tu punariti grahaṇāt
ete tu āsthāpanīyā ityabhiprāyaḥ | yaduktamanyatrāpi - ‘udarī ca pramehī ca
kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathaṃcane’ti |
atha ye tūbhayakarmarahitāstānāha - jīrṇeti | anirvārdhakyatvādvyāptaśarīrāḥ |
‘nāsthāpyā nānuvāsyāste'jīrṇonmādatṛḍarditāḥ’ iti vā pāṭhaḥ | atra ajīrṇārdita
ityarthaḥ | ajīrṇamatrāmaṃ vidigdhaṃ vā na tu viṣṭabdhājīrṇaṃ | tatra tu
vihitamevetyeke | śeṣaṃ sugamam || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. anuvāsanāyogyānāha -
kuṣṭhī mehī sthūlastathā udarī na anuvāsya: na anuvāsanayogyaḥ | anye ye
nānuvāsyāstānāha - ete'pi ajīrṇyādayo'nuvāsyā na syu: yathāsthitasthāpanīyāḥ |
tathāca suśrute - ’udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ
sthāpanīyāśca nānu'vāsyā kathaṃcana’ iti
||6||
bastikaraṇadravyāṇi - netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ
|| 7 || nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā
vidhīyate | ekavarṣāttu ṣaḍvarṣaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam
|| 8 || tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ
syādaṣṭasaṃmitam | tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā
|| 9 || mudgacchidraṃ kalāyāmaṃ chidraṃ
kolāsthisaṃnibham | yathāsaṃkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham
|| 10|| āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ
vidhīyate | kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham
|| 11 || tanmūle karṇike dve ca kārye
bhāgāccaturthakāt | yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānataḥ
|| 12 || mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā
bhavet | mūtrakoṣasya bastistu tadalābhena carmajaḥ
|| 13 || kaṣāyaraktaḥ sumṛdurbastiḥ snigdho
dṛḍho hitaḥ | vraṇabastestu netraṃ syācchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam
|| 14|| mudgacchidraṃ
gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca |
Āḍhamalla. netramityādi | netraṃ
yantraṃ bastigatasnehakaṣāyādidravyaṃ nayanaṃ cārutvānnetramiti saṃjñā |
kimarthaṃ bastividhānārthaṃ bastidārḍhyārthaṃ | tacca
suvarṇādidhātubhirvidhīyate kriyate | ādigrahaṇādraupyatāmratrapulohādīnāṃ
grahaṇam | tathā veṇvādibhirveṇurvaṃśaḥ | nalairnalikādibhiḥ tṛṇaviśeṣajātaiḥ
| dantairhastidantaiḥ | viṣāṇāgrairiti śṛṅgāgraiḥ | uparitanasūkṣmabhāgaiḥ|
maṇibhirmarakatapuṣparāgavaiḍūryādibhiḥ | etena śuddhapāṣāṇairapi vidhīyata
iti sampradāyaḥ | uktaṃ ca dṛḍhabalena -
‘suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāya2
sāsphigdrumaveṇudantaiḥ | nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistaiḥ kāryāṇi netrāṇi
trikarṇikāni | ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasaṃmitāni ṣaḍṃviśatidvādaśavarṣajānām |
syurmudgakarkandhusatīnavāhi chidrāṇi vartyā pihitāni cāpi |
yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syu: pariṇāhavanti | ṛjūni
gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni vā syurguṭikāmukhāni |
syātkarṇikaikāgracaturthabhāge mūlāśrite bandhanibandhane dve | jaradgavo
māhiṣahāriṇo vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi’ iti ( ca. saṃ. 3) |
sphigasthi | atha netraparimāṇamāha - ekavarṣāditi |
ekavarṣātprathamavarṣātṣaḍvarṣaṃ yāvat tāvanmānaṃ netrasya ṣaḍaṅgulaṃ
yāvanmānaṃ ṣaḍvarṣam, etatparimāṇamāyāmena kathitaṃ | ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ yāvat
dvādaśavarṣāṇi tāvannetrāyāmaparimāṇaṃ daśāṅgulam | eke - ‘mānaṃ
syādaṣṭasaṃmitam’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | tataḥ paramiti
dvādaśavarṣādārabhya yāvadviṃśativarṣāṇi tāvaddvādaśāṅgulaṃ netrāyāmam, ataḥ
paraṃ netrāyāmatā nāstītyuktatvāt | vāgbhaṭe tu - ‘ūne'bde pañcapūrṇe'sminnā
saptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ | saptame sapta tānyaṣṭau dvādaśe ṣoḍaśe nava |
dvādaśaiva paraṃ viśādvīkṣya varṣāntareṣu ca | vayo balaśarīrāṇi
pramāṇamabhivardhayet’ iti | atha netrāgrarandhraparimāṇamāha - mudgetyādi |
ṣaḍaṅgulanetrasya mudgapramāṇaṃ ākāreṇa vartulatvāt | tacca svinnam, evaṃ
māṣādirapi khinnameva | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘mudga māṣaṃ kalāyānnaṃ svinnaṃ
karkandhukaṃ kramāt’ iti | kaṣāyo'tra vartulakalāyaḥ satīnasaṃjña |
yathāsaṃkhyamiti krameṇa ityarthaḥ | tacca netraṃ ślakṣṇaṃ komalaṃ |
gopucchākāramiti | ākāreṇa āturāṅguṣṭhamānena mūlasthūlam | mūlamatra
carmabandhanamukham | agre ca netrāgre kaniṣṭhikāpariṇāhatā jñeyā | agre iti
gudāsannihitamukhe | guṭikāmukhamiti | tadagramukhe ca guṭikā kāryā vartulā
ityarthaṃ: | tanmūle iti | netrasya mūle carmalagnamukhe dve karṇike kārye |
karṇikā mekhalāśabdavācyā yayoścarmapuṭakāgraṃ saṃnahyate | ata evāha -
‘yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānata’ iti | dvābhyāṃ bandhanābhyāṃ
netre bastiṃ badhvā gudādau yojayetpraveśayedityarthaḥ | caturthabhāgādityādi
| etena uttaramukhe caturthabhāgaparyantam ekā karṇikā kāryā iti
vaidyasampradāyaḥ | tatastāṃ maryādīkṛtya gudamadhye praveśayedityarthaḥ |
uktaṃca cakradatte - ‘syātkarṇe cāgracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane
dve’ ityādi | bastinetrakaraṇadravyaprasaṃgādvraṇabastimāha - tu punaḥ
vraṇabasteḥ, vraṇo nāḍīvraṇaḥ tannimittaṃ yannetraṃ yantraṃ ślakṣṇaṃ komalaṃ
tathā'ṣṭāṅgulonmitaṃ parimāṇaṃ netraṃ kāryam | etacca pūrvoktabastidravyasya
mudgacchidraṃ nalikāyantraṃ sacchidraṃ bahīrandhraṃ kāryam | tathā
gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi, tena nalikāpariṇāhamānamuktam
|| 7-14 ||
Kāśīrāma Vaidya.
bastimukhasthāpanārthaṃ suvarṇādīnāṃ netramāha - netraṃ gudapraveśanalikārūpaṃ
suvarṇādidhātubhiḥ kāryaṃ tathā vṛkṣaveṇubhiḥ veṇurvaṃśaḥ tathānalairdantaiḥ
hastidantaiḥ viṣāṇaḥ ślakṣṇastadagrabhūtairmaṇibhiḥ sūryakāntādibhirvā
vidhīyate | vayaḥpramāṇe netrapramāṇamāha - ekavarṣādārabhya yāvat ṣaḍvarṣaṃ
tāvat ṣaḍaṅgulamātraṃ bhavati | tataḥ ṣaḍvarṣādyāvat dvādaśavarṣaṃ
syāttāvadaṣṭasaṃmitam aṣṭāṅgulapramāṇaṃ netraṃ syāt | tataḥ paraṃ
dvādaśavarṣānantaraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetraṃ īryatāṃ prāpyatāṃ tasya yādṛśaṃ
chidraṃ bhavati tādṛśamāha mṛducchidraṃ netraṃ kalāpo vartulakaḥ tatsadṛśaṃ
punaḥ kolāsthisannibhaṃ kolaṃ badaraṃ tadasthisadṛśaṃ yathāsaṃkhyaṃ
caturaṅgulādipramāṇaṃ bhavet | punaḥ ślakṣṇaṃ cikkaṇaṃ punargopucchasannibhaṃ
gopucchākāraṃ mūle sthūlam agre sūkṣmaṃ mūle sthūlaṃ tu mānena aṅguṣṭhākāraṃ
vidhīyate kriyate agre kaniṣṭhikāpariṇāham - agrabhāge kaniṣṭhikāṅgulisthūlaṃ
tathā guṭikāmukhaṃ vartulaṃ tanmūle caturthakān bhāgān dve karṇike kārye
karṇike kamalapatrākāre | bandhadvayavidhānataḥ bandhadvayayogataḥ tatra
bastiṃ yojayet | bastiḥ kasya mūtrakośasya bhavatītyāha - mūtrakośo'ṇḍastasya
bastiḥ | sa mūtrakośo mṛgādīnāṃ bhavati tadalābhena cāṇḍalābho carmajo'pi
bhavati | kiṃbhūto bastiḥ kaṣāyaraktaḥ kaṣāyeṇa badaryādicūrṇakaṣāyeṇa raktaḥ
rañjitaḥ mṛdu komalaḥ snigdhaḥ sacikkaṇaḥ dṛḍho navaḥ evaṃbhūtaḥ |
vraṇabasteśca pramāṇamāha - vraṇasya śarīrādervraṇasya yo bastistasya
evaṃbhūtaṃ netraṃ syāt | ślakṣṇaṃ cikkaṇam aṣṭāṅgulaṃ tathā mudgacchidraṃ
tathā gṛdhrapakṣanalikācchidradīrgham
|| 7-14 ||
bastisevāguṇānāha - śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ
|| 15 || kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ
samyagupāsitaḥ |
Āḍhamalla. samyaktayā yathoktatayā
upāsita: sevito bastiḥ śarīropacayādīn kurute | uktaṃ ca - ‘bastirvayaḥ
sthāpayitā sukhāyurvarṇāgnimedhāsvaravarṇakṛcca | sarvārthakārī
śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca’ iti | suśrute'pi - ‘vīryeṇa
bastirādatte doṣānāpādamastakāt | pakvāśayasthaḥ svastho'rkaścāpo
yadvanmahītalāt’ iti | atha basteḥ sevāphalamāha | vidhikramaṃ tu
tantrāntare'pyuktam | yathā ‘dattastu prathamo basti: snehayedvastivaṃkṣaṇau |
samyagdatto dvitīyastu koṣṭhasthamanilaṃ jayet | balavarṇau ca janayet
tṛtīyastu prayojitaḥ | raktaṃ caturthaḥ paṃcamaḥ snehayenmāṃsamedasaḥ |
ṣaṣṭhaḥ snihyati sarvatra saptamo'pi tathā mataḥ | aṣṭamo navamaścaiva
vasāmajjānameva ca | evamuktaṃ tān doṣāddviguṇaṃ sādhayediti
|| 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. samyagupāsito bastiḥ
kiṃ kuryādityāha -- śarīropacayaṃ, sthaulyaṃ, balaṃ, varṇam, ārogyam, āyuṣaḥ
vṛddhiṃ ca kurute || 15 ||
atha basteḥ kālaniyamamāha - divā śīte vasante ca snehabastiḥ pradīyate
|| 16 || grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau
syādanuvāsanam | na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet
||17|| madaṃ mūrcchāṃ ca janayedvidhisnehaḥ
prayojitaḥ | rūkṣaṃ bhuktavato'tyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca dīyate
|| 18 ||
Āḍhamalla. śīte hemantaśiśirākhye
vasante ca | snehe bastirdivā divase pradīyate na tu rātrau atiśītārditatvāt |
yaduktaṃ - ‘uṣṇābhibhūteṣu tathātiśītān śītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān |
tatpratyanīkeṣu samaṃ prayuktān sarvatra bastīnpravibhajya dadyā’diti | rātrau
syādanuvāsanamiti | kasmin samaye grīṣmavarṣāśaratkāle iti | anuvāsūno
nirūhāṃgatvena yasya ca virecanaṃ nocitaṃ sañcitaṃ ca malaṃ, bastiṃ tasya ca
tanmalāpagamārthaṃ kṣīravaitaraṇaṃ vā bastiṃ datvānuvāsanaṃ deyaṃ |
triśuddhasya snehabastyupadeśāt | taduktaṃ - ‘snehabastirvidheyastu
nāviśuddhasya dehina’ iti | kṛtāhārāyānuvāsanaṃ
deyamityukte'tisnigdhabhojane'nuvāsanaṃ niṣiddham | tadāha - ‘dvidhā
prayojitaḥ sneha iti’ sugamaḥ3
|| 16-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. bastiḥ kadā śasyate ?
ityāha - snehabasti: vasante divasānte dīyate grīṣmādau anuvāsanaṃ rātrau syāt
| atisnigdham asamaṃ bhojayitvā na anuvāsayet | dvidhā prayojitaḥ snehaḥ madaṃ
mūrcchāṃ ca janayet ||16-18||
atha basterhīnātimātrayorniṣedhamāha - hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau
smṛtau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau
|| 19 ||
Āḍhamalla. ubhau bastīti |
anuvāsananirūhākhyau āsthāpanānuvāsanāvityeke
|| 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. hīnamātrau atimātrau
bastī kāryakarau na ityāha - hīneti | ubhau anuvāsananirūhākhyau hīnamātrau
mātrā'lpau atikāryakarau na | atimātrau tau klamātīsārakārakau bhavataḥ
mātrāyā basterbahuphalatvāt || 19||
bastimātrā uttamasya palaiḥ ṣaḍbhirmadhyamasya palaistribhiḥ | palasyārdhena
hīnasya yuktā mātrā'nuvāsane || 20 ||
Āḍhamalla. atha ca mātrāvidhānamāha -
uttamasyeti | balānalādibhiruttamasya puruṣasya | evaṃ
madhyamahīnayorboddhavyam | asyābhiprāyamāha - yasyottamā ṣaṭpalā mātrārhati
tasya dvipalaṃ prathamaṃ deyaṃ | tataśca karṣeṇa vṛddhiḥ evaṃ
navabhirdinaistripalā mātrā syāt | kanīyasī yasya mātrā sārdhā palamātrānvitā
tasya prathamamardhapalocitaṃ | tato vṛddhiraṣṭamāṣakaireva navabhirdinaiḥ
sārdhapalaṃ syāt | navadinadānamuktaṃ tenāto'rvāgapi
snehalakṣaṇodaye'nuvāsananivṛttiḥ kāryā | yaduktaṃ - ‘prasṛtasya palārdhena
palasyāpi punastathā | palārdhaṃ sārdhakarṣeṇa vṛddhiḥ kāryāyathākramam’ |
kramo yathā taduktaṃ - ‘prāgdānamādye dvipalaṃ palārdhaṃ vṛddhirdvitīye
palamasya vṛddhiḥ | karṣadvayenaiva samāṣavṛddhirbastau tṛtīye krama eṣa ukta’
iti | iyaṃ mātrā dravaviṣaye || 20||
Kāśīrāma Vaidya. uttamādimātrāmāha -
anuvāsane iyaṃ mātrā yuktā | uttamasya uttamabalapuruṣasya ṣadbhiḥ palaiḥ,
madhyamasya madhyabalasya tribhiḥ palaiḥ sārdhapalena hīnasya hīnabalasya
mātrā anuvāsane yuktā | ardhāpi vā bhavediti yaduktaṃ ‘paladvayaṃ tasya mātrā
tasmādardhā'pi vā bhavet’ iti yuktaṃ tanmātrābastiviṣayaṃ natvanuvāsanaviṣayam
|| 20 ||
sa ca snehaḥ kenopahito deyaḥ ? ityāha - śatāhvā saindhavābhyāṃ ca deyaṃ snehe
ca cūrṇakam | tanmātrottamamadhyāntā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ
|| 21||
Āḍhamalla. śatāhvāsaindhavacūrṇasya
māṣaparimāṇena pracāraḥ | tatra snehasya palamānam iti pakṣāntaramityeke |
yataḥ cūrṇaṃ māṣaḥ pale snehe sindhu janmaśatāhvayorityādivacanāt | etena
kimuktaṃ yasyaiva anuvāsano deyastasya kadācit antaḥkṣayaṃ vrajedityabhiprāyaḥ
| tathāhi yasyaivaṃ vānuvāsaḥ syāt sakṛdantaḥkṣayaṃ vrajediti paramārthatastu
uttamamadhyamādhameṣu ṣaṭcatvāraḥ dvau ca māṣakā yathākramaṃ jñeyāḥ | yaduktaṃ
- ‘devadāruvacārāsnāśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ | ataścūrṇaṃ pradātavyaṃ
ṣaṭcaturdvayamāṣakai’riti || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. snehe
saindhavaśatāhvāpramāṇamāha - snehe taile śatāhvāsaindhavacūrṇaṃ kiṃpramāṇaṃ
deyaṃ tadāha tanmātrā ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ krameṇa uttamā ṣaṇmāṣā, madhmamā
caturmāṣā, antyā kaniṣṭhā dvimāṣā etatpramāṇam
|| 21 ||
anuvāsanaviṣayamāha - virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca |
bhuktānnāyānuvāsyāya bastirdeyo'nuvāsanaḥ
||22|| athānuvāsyaṃ
svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ | bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ
tataḥ ||23|| utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ
yojayetsnehabastinā | suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ
||24 || kuñcitāparajaṅghasya netraṃ
snigdhagude nyaset | vaddhvā bastimukhaṃ sūtrairvāmahastena dhārayet
|| 25 || pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena
dhīradhīḥ | jṛmbhākāsakṣavādīṃśca bastikāle na kārayet
||26|| triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto
bastestu pīḍane | tataḥ praṇihitaḥ sneha uttāno vākśataṃ bhavet
||27|| jānumaṇḍalamāveṣṭya kuryācchoṭikayā
yutam | ekā mātrā bhavedeṣā sarvatraiṣa viniścayaḥ.
|| 28 || prasāritaiḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ
visarpati | tāḍayettalayorenaṃ trīnvārāṃśca śanaiḥ śanaiḥ
|| 29 || sphijoścaivaṃ tataḥ śroṇīṃ śayyāṃ
caivotkṣipettataḥ | jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrāṃ yathāsukham
||30||
Āḍhamalla. virecanāditi | virecanāt
saptarātre gate sati virecanadivasātprabhṛti saptarātraṃ yāvadbhavati tadupari
anuvāsanaṃ deyamityarthaḥ | ata eva jātabalāya prāptabalāya balavate
ityabhiprāyaḥ | bhuktānnāyeti kṛtabhojanāya | ānuvāsyāyeti anuvāsanayogyāya |
eke bhuktānnāyānuvāsyāyetyasya sthāne kṛtāhārāya sāyamahni iti paṭhanti
vyākhyānayanti ca | athānuvāsanasya vidhiṃ vaktumāha - anuvāsyamiti |
anuvāsanayogyam anuvāsyaṃ puruṣamiti śeṣaḥ | eke nirūhaviṣayamenamāmananti |
tattu anuvāsyamityanena pūrvam anuvāsanaṃ puruṣaṃ kṛtyetyabhiprāyaḥ | yaduktam
anuvāsitamabhyaktaṃ svinnadehaṃ nirūhayedityādi | bhojayitvā
yathāśāstramityanenātibhojananiṣedho'vagantavyaḥ | utsṛṣṭānilaviṇmūtre dāpayet
| viṇmūtramiti parityaktaviṇmūtrādikaṃ anyathā basterantaḥ - praveśo na
bhavati | tathāhi - ‘utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ nidhāpayet | anyathā
nihito bastirnaivāntaḥ saṃprapadyata’ iti | yojayet snehabastineti vaidya iti
śeṣaḥ | kecinnirūhabastiviṣayameveti vadanti tattu na samyak | kṛtānuvāsanasya
nirūhasyoktatvāt | uktaṃ ca - ‘anuvāsitamabhyaktaṃ svinnaṃ dehaṃ nirūhayet’
iti | atha bastiṃ kathaṃ yojayedityāha - suptasya vāmapārśveneti | suptasya
śayānasya | bhāvini bhūtavadupacāraḥ | tena prathamaṃ jāgratastasya paścāt
suptasyetyarthaḥ | śayane ityadhyāhāryam | uktaṃ ca vāgbhaṭe -
‘kṛtacaṅkramaṇaṃ muktaviṇmūtraṃ śayane sukhe | nātyucchrite na cocchiṣṭe
saṃviṣṭe vāmapārśvataḥ || saṃkocya dakṣiṇaṃ sakthiṃ prasārya ca tato'param |
athāsya netraṃ praṇayetsnigdhasvinnagude mukhe’ iti | vāmapārśveneti
bastidānaṃ praśastaṃ bhavati | yaduktaṃ ‘vāmāśrayognirgrahaṇīgudaṃ ca
tatpārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ | līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ
śayāno'rhati bastidāna’miti | ata eva vāmajaṅghāprasāriṇaḥ puruṣasya
kuñcitāparajaṅghasya | vāmajaṅghāyāṃ prasāritāyāṃ tadupari dakṣiṇajaṅghā
ākuñcitā kāryā ityabhiprāyaḥ | netramiti vāme puṭakasahitaṃ nalikākāraṃ
snigdhe gude iti snigdhasvinne gude gudamukhe | atha paścātkarmāha iti
bastividhānādanantaraṃ snehe snehabastau praṇihite sthāpite | antaḥpraviṣṭe
iti bhāvaḥ | uttānaḥ puruṣaḥ vākśataṃ yāvattiṣṭhet | te ca bastidānārthaṃ
pūrvaṃ vāmapārśvaṃ bhūtvā paścādbastidāne kṛte sati bhūtvā vāṃchitaṃ
yāvattiṣṭhedityabhiprāyaḥ | vākśatamiti choṭikāśataṃ | ‘tataḥ praṇihite snehe
uttāne vāṃchitaṃ bhave’dityapi pāṭhaḥ | tatrāpi sa evārthaḥ | prasāritaiḥ
sarvagātraiḥ kṛtvā yathā puruṣo bhavati tathā vastivīryaṃ prasarpatīti bhāvaḥ
| asyāgre ‘ākuñcayecchanaistristriḥsakthibāhū tataḥ para’miti padadvayaṃ
paṭhanti kecit | tanmate tu jaṅghābāhulatayorgṛhītvā trirutkṣipya saṃkocayet
sakthibāhvākuñcanaṃ ca snehavīryavisarpaṇārtham | evaṃ hi śiromukhānāṃ
sphuṭatvaṃ bhavati | tāḍayettalayorenamityādi | talayoriti hastapādatalayo:
sphijośca tāḍanaṃ | basteḥ śīghragamanadhāraṇārtham | yaduktaṃ - dṛḍhabale
‘datvā sphijau pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtha’miti | tata
ityanenātra trivāragrahaṇaṃ boddhavyaṃ | tena śayyāṃ trirutkṣipediti | śayyāṃ
prati śroṇīstrirukṣipet ityarthaḥ | anenaiva carakoktagātramardanādikamapi
yathecchasthitihetuḥ saṃgṛhyate | yaduktaṃ - ‘snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca
ye vāsya gātrāvayavā rujārtāḥ | tāṃścāvamṛdyāt sasukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta
kṛtopadhāna’ iti | asyāgre tu ‘evaṃ praṇihite bastaumandāyāso'tha mandavāk |
uttānāṅgo bhavettāvadyāvanmātrā śataṃ bhavediti paṭhanti vyākhyānayanti |
‘kūrpare jānunī caiva kuryāt trīṇi gatāgataṃ | trikasarvalanāṃ vāpi
kuryāddvāraṃ ca tantrita’ ityapi ślokaṃ paṭhanti, kecit | vāgbhaṭe'pi - ‘datte
cottānadehasya pāṇinā tāḍayetsphijau | tatpārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataśca
trirutkṣipet || tataḥ prasāritāṃgasya sopadhānasya pārṣṇike |
āhanyānmuṣṭināṃgaṃ ca snehenābhyajya mardayet’ iti || tataḥ kiṃ kuryāt ?
ityata āha - jāte iti | yathāsukhamityanenācārakakramaṃ smaran nidrāṃ
kuryādityarthaḥ | uktaṃ ca - ‘svāstīrṇe śayanaṃ kāmaṃ śayītācārake rataḥ’ iti
|| 22-30 ||
Kāśīrāma Vaidya. virecanādanuvāsanaḥ
kadā dīyate ityāha - virecanāt saptarātre gate sati jātabalāya puruṣāya
bhuktānnāya anuvāsyāya anuvāsanayogyāya anuvāsano bastirdeyaḥ | tathā coktaṃ
vāgbhaṭe -‘pakṣādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇaṃ | sadyo nirūḍhaścānvāsya
saptarātrādvirecita’ iti | snehabastinā yena prakāreṇa yojayet tatprakāramāha
- athānantaram anuvāsyam anuvāsanayogyaṃ puruṣaṃ svabhyaktaṃ kṛtasnehābhyaṅgaṃ
punaḥ uṣṇāmbusveditaṃ snāpitaṃ bhojayitvā caṃkramaṇam itastataścalitaṃ punaḥ
utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ niḥsṛtavātādyaṃ puruṣaṃ snehabastinā yojayet |
yojanaprakāramāha - suptasyetyādi | vāmapārśvena suptasya vāmajaṅghāprasāriṇaḥ
kuñcitāparajaṅghasya saṃkocitāparajaṅghasya snigdhe gude netraṃ vāmahastena
dhārayet | dakṣiṇena dakṣiṇahastena pīḍayet madhyasthavegena
madhyavegenetyarthaḥ | dhīraḥ dhairyavān punarbastidānakāle jṛmbhādīnna
kārayet | kiyatparyantaṃ bastirdhāryā iti mātrāmāha -bastipīḍite
triṃśanmātramitaḥ kālaḥ proktaḥ tataḥ praṇihitaḥ snehaśaḥ prātasneha uttānaḥ
vākśataṃ vacanaśataṃ tiṣṭhet | mātrālakṣaṇaṃ tu jānviti jñeyaṃ
prasāritairityādi | prasāritaiḥ sarvagātrairhastapādādikairyathā | vīryaṃ
visarpati tathā enaṃ trīṃstalayostāḍayet | sphikpradeśe tāḍayet | tathā
śroṇīrnitambaṃ tāḍayettataḥ śayyāṃ kṣipet sthāpayet | tataḥ vidhāne jāte
nidrāṃ kārayet || 22-30 ||
samyaganuvāsitalakṣaṇamāha - sānilaḥ sapurīṣaśca snehaṃ pratyeti yasya vai |
upadravaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ
|| 31||
Āḍhamalla. yasya snehaḥ sānilaḥ savātaḥ
sapurīṣaḥ viṣṭhāsahitaḥ pratyeti niḥsarati | kathaṃ ? upadravaṃ vinā
upadravo'tra ūṣacoṣādiḥ | ata eva kecidevaṃ paṭhanti - ‘ūṣacoṣau vinā śīghraṃ
sa samyaganuvāsitam’ iti | ūṣaḥ prādeśiko dāhaḥ, coṣo vedanāviśeṣaḥ
pipāsetyapare | suśrute'pyayameva pāṭhaḥ iti bhānumatī | śīghramiti
yāmādūrdhvam || 31 ||
Kāśīrāma Vaidya. samyaganuvāsitasya
lakṣaṇamāha - sānila ityādi | sānilaḥ savātaḥ sapurīṣaśca yasya snehaḥ
pratyeti gacchati upadravaṃ vinā samyaganuvāsito bhavatītyarthaḥ
|| 31 ||
snehāgate vidhimāha - jīrṇānnastvatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ |
laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi
||32||
Āḍhamalla. srehe pratyāgate sati sadya
iti jñeyaṃ, dīptāgniḥ sa naraḥ yadi tathā kāmaṃ bhojayet | sāyāhne pratyāgate
laghvannaṃ bhojayet iti viṣamavibhāgaḥ | kecidapare'hni bhojayedityāhuḥ
|| 32 ||
anuvāsanavyāpattau pratīkāramāha - anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam |
dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā snehavyāpattināśanam
||33||
Āḍhamalla. itare'hni aparadine
sukhodakam uṣṇodakam | athavā dhānyaśuṇṭhīkaṣāyaṃ vā tadapi koṣṇaṃ dadyāt |
uktaṃ ca vāgbhāṭe - ‘prātarnāgaradhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ kevalameva ca’ iti |
asyāgre kecitpaṭhanti - ‘ekāntaropayogena dhānyaśuṇṭhījalaṃ pibet | tenā'sya
dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti | tanmate tu ekāntarānuvāsanaṃ,
dhānyaśuṇṭhīkkātha: paradine prātaḥ deya iti | dhānyanāgarasiddhaṃ ca toyaṃ
ṣaḍaṅgavidhinā iti cakraḥ | koṣṇodakaṃ ca pittottare deyam | uktañca cakre -
‘kvāthārdhamātrayā prātardhānyaśuṇṭhījalaṃ pibet | pittottare kaduṣṇāmbu
tāvanmātraṃ pibedatha | tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti
|| 33 ||
Kāśīrāma Vaidya. snehānuvāsanānantaraṃ
snehavyāpattiharaṇavidhānamāha - anuvāsitāya kṛtānuvāsanāya | itare'hni
tadagrimadine sukhodakaṃ deyam | tatsnehavyāpattināśanaṃ bhavati | snehasya vā
kācidvyāpattirvikriyārūpā || 33 ||
athoktaprakāramupasaṃharan bastidānasaṃkhyāmāha - anena vidhinā sapta cāṣṭau
vātha navā'pi vā | vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam
|| 34|| (dattastu4
prathamo bastiḥ snehayet bastivaṃkṣaṇaiḥ | samyagdatto dvitīyastu
mūrdhasthamanilaṃ jayet ||35|| balaṃ varṇaṃ
ca janayettṛtīyastu prayojitaḥ | caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī
|| 36 || ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo
meda eva ca | aṣṭamo navamaścāpi majjānaṃ ca yathākramam
|| 37 || evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu
sādhayet | aṣṭādaśāṣṭādaśakānbastīnāṃ yo niṣevate
|| 38 || sa kuñjarabalo'pyaśvaṃ
jayettulyo'maraprabhaḥ | rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine
|| 39 || dadyādvaidyastathānyeṣāmanyāṃ
bādhāmapāharet | sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ
||40|| tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ
praśasyate |)
Āḍhamalla. anena pūrvoktavidhineti |
pūrvoktaprakāreṇa ṣaṭ, sapta, aṣṭau, nava bastayaḥ krameṇa vidheyāḥ yojyāḥ |
kramo yathā kaphaje vikāre ṣaṭ, vāgrahaṇāt ekaḥ trayo vā prāptāḥ | pittātmake
ca sapta aṣṭau vā | cakārātpañcagrahaṇaprāptiḥ | vāte nava iti
vāgrahaṇādekādaśaprāptiḥ | nanu tantrāntare -‘rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn
vāpyanuvāsanam | datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet’ ityanena
virodhaḥ tatkathamatra ṣaṭsaptādisaṃkhyā ? satyam, rūkṣasya bahuvātasya yadi
mṛdukoṣṭhatvaṃ tadā dvau vā trayo vā snehabastayaḥ | ata eva ‘snigdhatanuṃ
jñātvā’ iti kṛtavān | na tu snigdhatanutā dvitrisnehabastidānasya carake
vihitatvāt | yathā - ‘ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca ca sapta
vā'pi | vāte'pi caikādaśadhā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt’ iti |
ucyate -ayugmadānaṃ svatantrānuvāsanaviṣayam na tu nirūhāṅgānuvāsanaviṣayaṃ |
nirūhāṅgānuvāsane carakeṇā'pi yugmadānaṃ darśitam | yathā -‘trīn pañca vā
caturo vā bastīn datvottaranirūhaṇaṃ vinā punaḥ snehadānena yugmān tathā
kuryāditi darśayati nirūhāntaritaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | viṣayasaṃkhyopādānaṃ
dvicaturādibasterapi madhyaviṣayaṃ parigrahārtham’ iti| rūkṣasyetyādividhānaṃ
tu kṣīṇaviṣayabhedādavirodhaḥ | teṣāmantarā tu nirūhaṇamiti teṣāṃ
snehanabastīnām antarā nirūhaṇaṃ kāryamityarthaḥ | yaduktaṃ - ‘snehabastiṃ
nirūhaṃ vā naikamevātra śīlayet | snehāt pittakaphotkleśau syātāṃ na
pavanādbhayam| tasmānnirūho'nuvāso nirūhyaścānuvāsitaḥ| naivaṃ
pittakaphotkkeśau syātāṃ ca pavanādbhayam’
||34-40||
Kāśīrāma Vaidya. vātādau kiyanto
bastayo deyāstatpramāṇamāha - anena vidhinā pūrvoktavidhinā ṣaḍvā sapta vā
aṣṭa vā nava vā etatpramāṇā bastayo deyāḥ | teṣāṃ bastīnāmantarā nirūhaṇaṃ
vidheyam | vāgbhaṭe triṃśadbastayaḥ kathitāḥ | tathāca - ‘prāk sneha ekaḥ
pañcānte dvādaśāsthāpanāni tu | sānvāsakāni karmaiva bastayastriṃśadīritāḥ’
iti || 34-40 ||
nivṛtte'nuvāsane snehe punarapi anuvāsanamāha - athavā yasya tatkālaṃ sneho
niryāti kevalaḥ ||41|| tasyānyo'lpataro deyo
na hi snihyatyatiṣṭhati | aśuddhasya malonmiśra: sneho naiti yadā punaḥ
||42|| tadā śaithilyamādhmānaṃ śūlaṃ
śvāsaśca jāyate | pakvāśaye gurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam
|| 43 || tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktā
phalavartirhitā tathā | yathānulomanaṃ vāyurmalaṃ snehaśca jāyate
|| 44 || yathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ
nasyaṃ ca śasyate | yasya nopadravaṃ kuryātsnehabastiraniḥsṛtaḥ
|| 45 || sarvo'lpo vā vṛte raukṣyādupekṣyaḥ
sa vijānatā |
Āḍhamalla. athavā anuvāsanasnehaḥ yasya
puruṣasya tatkālaṃ śīghrameva niryāti tasya puruṣasyānyo'lpataro'nuvāsanasneho
deyaḥ | kuta ityata āha - atiṣṭhati ityādi | atiṣṭhati snehena hi snihyati |
alpatara iti pūrvadattāt | tantrāntare tu - ‘yasyānuvāsano dattaḥ
sakṛdantaḥkṣayaṃ vrajet | atyuṣṇo vā'titīkṣṇo vā vāyunā vā prapīḍitaḥ ||
savāte caikamātro vā gurutvādvā subheṣajaḥ | tasyānyo'lpataro deyo nahi
strihyatyatiṣṭhati’ iti | atra vāyunā iti koṣṭhasthena vātena ityarthaḥ |
savāta iti | anucchvāsya vihitabandhādinā bastipuṭakasthitavāyusahite tu snehe
mukhakaṣāyatā jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvara iti | atha ca
snehānirgame'pi vidhānamāha - aśuddhasyeti | akṛtaśodhanasya puruṣasyetyarthaḥ
| ata eva malonmiśraḥ sneha iti | tathāhi ‘snehabastirvidheyastu nāviśuddhasya
dehinaḥ | snehavīryaṃ tathā datte dehenānuvisarpatī’ti | yadā naiti na
pratyāgacchati sneha iti sambandhaḥ na tadā śithilāṅgādayo bhavanti |
śithilasthāne sadanamiti pāṭhāntaram | tatra dadyānnirūhaṇamiti | tīkṣṇamiti
nirūhamityasya viśeṣaṇam athavā tīkṣṇauṣadhairevaṃ sadyuktyā
phalavartirapyatra vihitā | pāṭhāntaro'pi ‘tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktā
phalavartirhitā'thaveti’ phalavartistu vakṣyamāṇottarabastau draṣṭavyā | eke
‘tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairevaṃ siddhaṃ vāpyanuvāsanami’ti paṭhanti vyākhyānayanti
ca | ‘yadyanulomanavāyuḥ malaṃ snehaśca jāyate | tadā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ
nasyaṃ ca śasyate |’ tīkṣṇaṃ virecanaṃ nasyaṃ ca tīkṣṇamityarthaḥ |
athāniḥsṛto'pi bastirna vikārāya bhavatītyata āha - nopadravāmiti upadravo'tra
rogaḥ sa ca mukhakaṣāyatvādikaḥ | yaduktaṃ ‘upadravābhibhūteṣu snehe
bastikaṣāyatā | jṛmbhāvātarujastāstā vepathurviṣamajvara’ iti | raukṣyāditi |
śarīraraukṣyādasnigdhaḥ yato rūkṣaṃ śarīraṃ bhāvayettenopakṣīṇaḥ sa khalu
snehaḥ tattenopadravaṃ karoti | ata evopekṣita ityuktaṃ | upekṣya iti |
tanniḥsaraṇāya pratikriyāṃ kuryādityarthaḥ | ‘anāyātaṃ tvahorātrāt snehaṃ
saṃśodhanairharet | snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate’
||41-45||
Kāśīrāma Vaidya. athavā yasya puruṣasya
snehastatkālaṃ niryāti na tiṣṭhati tasya anyo'nyatarastasmādanyo bastirdeyaḥ |
sneho vā bastyantare | yadā sneho naiti tadā kiṃ kartavyamityāha - aśuddhasya
vamanādiśuddhirahitasya malonmiśraḥ snehaḥ yadā na yāti tathā śaithilyam
ādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate utpadyate tatra kiṃ kuryādityāha | tatra
nirūhaṇaṃ dadyāt | anyadapi tatra dīyate tadāha | tīkṣṇaṃ
tīkṣṇauṣadhayuktaphalavarttirhitā yathā vāyuḥ anulomanam anulomanatvaṃ
vāyuryāti malaṃ snehaśca jāyate tathā kāryamiti tathā virecanaṃ dadyāt |
tīkṣṇaṃ nasyaṃ ca tatra śasyate | snehabastiryatra upadravaṃ na kuryāttatra
kiṃ vidhātavyamityāha - aniḥsṛtaḥ aniṣkāsitaḥ | snehabastiryasya upadravaṃ
śvāsaśūlādikaṃ na kuryāt sarvaḥ alpaḥ vyāvṛttaḥ rokṣyādvijānatā sa upekṣyaḥ
ciraṃ sthāpyaḥ || 41-45 ||
ahorātrādaniḥsṛte pratīkāramāha -- anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ
saṃśodhanairharet | snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate
|| 46 ||
Āḍhamalla. anāyātaṃ aniḥsṛtaṃ snehaṃ
saṃśodhanaiḥ śodhanabastibhirharet | kecit śodhanairityatra sopadravamiti
paṭhanti | tatropadravāḥ pūrvoktāḥ | anyaḥ snehaḥ snehabastirna vidhīyate |
snehābhibhavāt śodhanabastistu deyaḥ | anāyātamityasya ślokasyāgre adhikaṃ
paṭhanti yathā - ‘kuṣṭhakramukakalkaṃ tu pāyayeccāmlasaṃyutam |
auṣṇyāttaikṣṇyāt saratvācca bastiḥ so'syānulomayet gomūtreṇa tṛvṛtpathyākalkaṃ
vātrānulomanam |’ ityādi pāṭho bahupustakeṣvadṛṣṭaḥ, tasmādasmābhirapi na
vyākhyātaḥ | ‘nānyaḥ sneho vidhīyata’ ityatra ‘tābhyāṃ sekaḥ praśasyata’ iti
kecitpāṭhaṃ paṭhanti || 46 ||
Kāśīrāma Vaidya. ahorātre yadā snehaṃ
na yāti tadā kiṃ kuryāt ? ityāha - ahorātre'nāyātaṃ snehaṃ saṃśodhanairharet |
asnehabastau snehe anāyāte tadā tābhyāṃ sneho vidhīyate viśeṣeṇa sthāpyate
|| 46 ||
athānuvāsanārthaṃ guḍūcyāditailamāha - guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīvṛṣakarohiṣam
|| 47 || śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ
palonmitām | yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān
|| 48 || caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā
droṇaśeṣeṇa tena ca | pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ
|| 49 || anuvāsanametaddhi
sarvavātavikāranut |
Āḍhamalla. guḍūcyādīni kākanāsāntāni
pratyekaṃ palonmitāni grāhyāṇi | tatra guḍūcī chinnaruhā, eraṇḍaḥ pañcāṅgulaḥ,
pūtīkaḥ pūtikarañjaḥ, bhārṅgī dvijā, vṛṣo vāsakaḥ, rohiṣaḥ sugandhitṛṇaṃ,
śatāvarī nārāyaṇī, sahacaraḥ kuraṇṭakaḥ, kākanāsā prasiddhā iti | yavādīni
prasiddhāni prasṛtonmitāni paladvayamitāni pratyekaṃ grāhyāṇi | tailāḍhakaṃ
kṛṣṇatilasnehaḥ āḍhakamitaḥ peṣyai: jīvanīyaiḥ pūrvoktakalkīkṛtaiḥ pratyekaṃ
palonmitaiḥ iti | jīvanīyagaṇo yathā - ‘jīvantī sūryaparṇīyuk kākolyau
jīvakarṣabhau | mede yaṣṭīti madhuro jīvanīyo gaṇo mataḥ’ || iti
|| 47-49 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānuvāsanatailamāha
- pūtīkaḥ karañja:, vṛṣakaḥ āṭarūṣakaḥ, rohiṣaḥ prasiddhaḥ, sahacaraḥ
pītavāsā, kākanāsā kākajaṅghā, etāḥ palamitāḥ pratyekaṃ | yavādīn
prasṛtonmitān paladvayonmitān | kolaṃ badaraṃ, jīvanīyairjīvanīyagaṇadravyaiḥ
palonmitaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet | etadanuvāsanatailam
|| 47-49 ||
idānīṃ snehavyāpatcikitsāmāha ṣaṭsaptativyāpadastu5
jāyante bastikarmaṇā | dūṣitāt samudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt6
||50||
Āḍhamalla. bastivyāpadaśca
suśrutāccikitsyā ityata āha - asyāgre kecidadhikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti tadyathā -
snehapītasya vātasya viriktasya sṛtāsṛjaḥ | nirūḍhasya ca kāyāgnirmando
bhavati dehinaḥ || sa cālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivardhate |
kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca saṃdhukṣita ivānalaḥ || yukte'gnau jīvati ciraṃ rogī
syādvikṛtiṃ gate | śānte pañcatvamāyāti dehī tasmādbalo'nalaḥ’ || iti |
etadarthaṃ cikitsāpi - ‘prātaruṣṇodakaṃ deyaṃ dhānyanāgarasādhitam | tenā'sya
dīpyate vahnirbhaktākāṃkṣā ca jāyate’ iti | snehapītasya ityādipāṭhaḥ kṣepaka
iti kṛtvā asmābhirapi nātra vyākhyātaḥ
||50||
Kāśīrāma Vaidya. bastikarmaṇaḥ
ṣaṭsaptatiḥ vyāpadaḥ rogā jāyante utpadyante | tāḥ vyāpadaḥ suśrutāt cikitsyāḥ
| kiṃbhūtādbastikarmaṇaḥ | dūṣitāt taddoṣairduṣṭā bastikriyāyāḥ
||50||
anuvāsane pānādipathyamāha - pānāhāravihāraśca parihāraśca kṛtsnaśaḥ |
snehapānasamāḥ kāryā nātra kāryā vicāraṇā
|| 51 || iti
śrīdāmodarasūnuśārṅgadharācāryapraṇītaśārṅgadhara- saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe
snehabastividhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. snehapānasamā iti | ye
pānā'hāravihārādaya: snehapānaviṣaye pūrvaṃ darśitāḥ, te'pyatra kramaśa:
kāryāḥ | tenā'tra vicāraṇā na kāryā | āgamoktatvāt | pānādayo'pyatra tatratyā
avagantavyāḥ | asyāgre paṭhanti, kecit - ‘aṣṭādaśāṣṭādaśakaṃ bastīnāṃ yo
niṣevate | yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca || sa kuñjarabalo'śvatya
javatulyo'maraprabhaḥ | nītivākyaśrutidharaḥ sahasrāyurnaro bhavet’ iti |
anyadapi - ‘mūlasekādyathā vṛkṣa: snigdhaśca navapallava: | tathā
bastipradānātsyānnara: kāntibalādimān’ iti
|| 51 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāmuttare khaṇḍe bastividhiradhyāya: ||
Kāśīrāma Vaidya. pathyasaṃgrahamāha -
pānāhāreti | sugamam || anuvāsananiruktimāha suśrutāt -‘anuvasannapi na
dūṣyate, anudivasaṃ nāpi na dūṣyate, anudivasaṃ vā dīyate ityanuvāsanam’|| 51 ||
iti śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ pañcakarmaṇi
anuvāsana- bastyadhikāraḥ || 5 ||
Editor's notes
- 1 tathāhi rudrabhaṭe na vistarato likhitaṃ - kevalānilīti kevalānilī cānuvāsya: | iti viruddhamivābhāti ta- nnāntarasaṃvādāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘vātolvaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate’ iti | suśrute'pi - ’bastivati pitte ca kaphe rakte ca śasyate | saṃsarge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ’ iti | atrocyate vastirhi pakvāśayagataṃ kaphapittavātaṃ nirharati | uktaṃ ca carake - ‘pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret | sraṃsanaṃ trīn malān bastiḥ pakvāśayagataṃ haret’ | iti | saṃsargādau ca vātādhika eva bastiḥ | anenaivābhisaṃdhinā prāha vāgbhaṭaḥ - ‘vātolvaṇeṣu’ iti | raktaprasādanadravyeṇa datto bastiḥ raktaṃ prasādayati tatsthānagataṃ ca pakvāśayasya viśeṣato vā tatsthānatvācca kevalānītyuktam | uktaṃ ca - ‘pakvāśayakaṭisavithaśrotrāsthisparśanendriyaṃ sthānaṃ vātasya tatrā'pi pakvādhānaṃ viśeṣata’ iti | ata evoktaṃ - ‘śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham | bastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtam’ iti | athavā vātarogaviṣayaṃ jñātavyam | uktaṃ ca -‘dāruṇāṃścānilāmayān’ iti sarvamavadātam | ↩
- 2 ‘sthi śastra’ iti carake pāṭhaḥ | ↩
- 3 taduktaṃ dṛḍhabale'pi - ‘jīrṇe tu sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsya paribṛṃhaṇārtham’ iti | ↩
- 4 prakṣiptamidam | ↩
- 5 ‘ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāma: - tatra netracalitaṃ (1) vivartitaṃ (2) pārśvāvapīḍitaṃ (3,) atyutkṣiptam (4) avasannaṃ (5) tiryakkṣiptam (6) iti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ, atisthūlaṃ (7) karkaśam (8) avanatam (9) aṇu (10) bhinnaṃ (11) sannikṛṣṭa-(12) viprakṛṣṭakarṇikaṃ (13) sūkṣmā- (14) tichidraṃ (15) atidīrgham (16) atihrasvaṃ (17) ityekādaśa netradoṣāḥ | bahalatā (18) alpatā (19) sacchidratā (20) prastīrṇatā (21) durbaddhatā (22) iti pañca bastidoṣāḥ | atipīḍitatā (23) śithilapīḍitatā (24) bhūyobhūyo'vapīḍanaṃ (25) kālātikramaḥ (26) iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ | āmatā (27) hīnatā (28) atimātratā (29) atiśītatā (30) atyuṣṇatā (31) atitīkṣṇatā (32) atimṛdutā (33) atisnigdhatā (34) atirūkṣatā (35) atisāndratā (36) atidravatā (37) ityekādaśa dravyadoṣāḥ | (38) avāk- (39) śīrṣo-(40)cchīrṣa-nyubjo-(41) ttāna (42)saṅkucita (43) dehasthitatā-dakṣiṇā(44)pārśvaśāyina: pradānam, iti sapta śayyādoṣāḥ | evametāścatuścatvāriṃśat (44) vyāpado vaidyanimittāḥ | āturanimittā: pañcadaśa (15) āturopadravacikitsite vakṣyante (59)| snehastvaṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati, tribhirdoṣaiḥ (1) aśanābhibhūto, (2) malavyāmiśro, (3) dūrānupraviṣṭo, (4) asvinnasya, (5) anuṣṇo, (6) alpaṃ bhuktavato, (7) alpaśceti (8) vaidyāturanimittā bhavanti (68) | 1 ayogastūbhayo-2 rādhmānaṃ, 3 parikartikā, 4 parisrāvaḥ, 5 pravāhikā, 6 hṛdayopasaraṇaṃ, 7 aṅgapragraho, 8 atiyogo jīvādānaṃ iti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti | (76) || suśru. ci. a. 36 ↩
- 6 eṣāṃ cikitsā coktā suśrute - atha netre vicalite tathā caiva vivartite | gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥ kṣatakriyāḥ || atyutkṣipte'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā | vidhiratrā'pi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam || tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite | mukhasyāvaraṇādbastirna samyakpratipadyate || ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā | atisthūle karkaśe ca netre cāvanate tathā || gude bhavet kṣataṃ rukca sādhanaṃ pūrvavatsmṛtam | āsannakarṇike netre bhinne'ṇau vāpyapārthakaḥ || avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet | prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt || kṣaratyatrā'pi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ | pratyāgacchaṃstataḥ kuryādrogān bastivighātajān || dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat | prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat || bastāvalpe'lpatā vā'pi dravyasyā'lpaguṇā matāḥ | durbaddhe cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat || atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ | vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate || tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam | śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān || śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ na gacchati | na ca sampādayatyarthāṃstasmādyuktaṃ prapīḍayet || bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate | tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ || kālātikramaṇātkleśo vyādhiścābhipravardhate| tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo vastiṃ nidhāpayet || gudopadehaśophau tu sneho'pakva: karoti hi | tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam || hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau | atimātrau tathā'nāhaklamātīsārakārakau || mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau | mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau || tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ| tatra sāndre tanuṃ basti tanau sāndraṃ ca dāpayet|| snigdho'tijāḍyakṛdrūkṣastambhādhmānakṛducyate | basti rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet || atipīḍitavaddoṣān vidhiṃ cāpyavaśīrṣake |ucchīryake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam || tatrottaro hito bastiḥ sukhinnasya sukhāvahaḥ | nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ || hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca | uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate || netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati | dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayastathā || na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ | sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ || na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ | nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ || dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ | nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate || paścādanilakopo'tra yathāsvaṃ tatra kārayet | vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite || ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ | anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ || viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate | tatra tīkṣṇā hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam || saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ | atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca || anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā punaḥ | tathā bahupurīṣaśca kṣipramādhmāpayennaram || hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam | tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam || atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ | sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām || nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ | picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ || atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate | daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ || parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude | picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca || pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanam | sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate || picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam | sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam || atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ | hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam || doṣaistatra rujāstāstā mado mūrcchāṅgagauravam | sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet || rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśayitasya ca | bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkṣo mṛdvalpabheṣajaḥ || tatrāṅgasādaḥ prastambho jumbhodveṣṭanavepakāḥ | parvabhedaśca tatreṣṭā: svedābhyañjanabastayaḥ || atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca | alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate || virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam | picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ || atiyogātparaṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat | deyastatra hitaścāpi picchābastiḥ saśoṇitaḥ || navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ | snehabastiṣvapi hitā vijñeyāḥ kuśalairiha || ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ | bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi || iti ↩