atha ṣaṣṭho'dhpāyaḥ | atha (pāriśeṣyāt) nirūhabastividhimāha - tatra
tadbhedānāha - nirūhabastirbahudhā bhidyate kāraṇāntarai: | taireva tasya
nāmāni kṛtāti muniṣuṅgavaiḥ
||1|| nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ
budhai: | svasthānasthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam
|| 2 ||
Āḍhamalla. yo nirūhabasti: pūrvaṃ
saṃgṛhīta:| so'pyatra kāraṇāntarai: kṛtvā bahudhā bhidyate kathyata ityartha:
| kāraṇāntarāṇi vakṣyamāṇadoṣahara-saṃśamana-śodhana-lekhana-bṛṃhaṇāni
picchila-yāpana-vaitaraṇabastiprabhūtīniboddhavyāni | taireva kāraṇāntaraireva
tasyā nirūhabaste: nāmāni munipuṅgavai: ṛṣiśreṣṭhai: kṛtāni kathitāni
ityabhiprāyaḥ, doṣaharabastirityādīni tasya viśeṣanāmānyāha -nirūhasyeti |
budhaiḥ paṇḍitaiḥ nirūhasya nāma āsthānaṃ proktaṃ, āsthāpayati vaya: iti
āsthāpanaṃ paramutkṛṣṭam utkṛṣṭatvaṃ ca vayaḥsthāpanenaiva | athavā
doṣadhātūnāṃ svasthāne sthāpanādāsthāpanaṃ, tacca kṣīreṇa kvāthaiśca kriyate|
uktaṃ ca - ‘snehairyo dīyate sa syādanuvāsananāmaka:| eke ‘svasthāpanaṃ
sthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam’ iti nāma paṭhanti vyākhyānayanti ca |
suśrute'pi -‘sadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūha iti so'sthāpana iti nāma
| asyāmapi niruktau sa eva | yathā vaya:sthāpanādvā'yu:sthāpanādvā''sthāpanaṃ,
tataśca sarvadoṣanirharaṇānnirūha iti vamanādikam
||1||2||
Kāśīrāma Vaidya. atha
nirūhaṇabastividhi: | nirūhasya nāmāntaramāha - sa doṣanirharaṇādvā nirūha:,
tasya nirūhasya aparam āsthāpitaṃ nāma budhai: doṣadhātūnāṃ svasthāne
sthāpanādvā nāma matam ||1||2||
atha doṣādyapekṣayā mātrāmāha - nirūhasya pramāṇaṃ ca prasthaṃ pādottaraṃ
param | madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ ca kuḍavāstraya:
||3||
Āḍhamalla. nirūhsya
nirūhasaṃjñasyāsthāpanasya paramamutkṛṣṭhaṃ mānaṃ pādottaraṃ prasthaṃ
sapādaprasthaṃ madhyaṃ prasthaṃ uddiṣṭham | traya: kuḍavā: hīnaṃ mānam | uktaṃ
ca pārāśare - ‘nirūhasya pramāṇaṃ tu prastha: pādottara: para:|
madhyaprasthastu nirdiṣṭo vijñeyā: kuḍavāstraya:’ iti| uttamādimānaṃ ca
doṣabalāpekṣayā'vagantavyam | nanu carakādāvanyathā paṭhitaṃ tadyathā - ‘ata
ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nirūhasyopakalpanam | dvādaśaprastutasyādau
tato'nyānupakalpayet’ iti | tatkathamatra viṃśatipalānyuttamamātrāyāṃ
pratipāditāni ? | satyam, dvādaśaprasṛtamāno nirūha: pañcāṅgamāno yuktyā
darśita: | tathāhi - ‘madhusnehanakalkākhyakaṣāyā vāpyata: kramāt | trīṇi,
ṣaṭ, dve, daśa, trīṇi palānyanilarogiṇām || pitte catvāri catvāri tri pañca ca
catuṣṭayam | ṣaṭ, trīṇi, dve, daśa, trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam’ iti | anyacca
– ‘datvākṣaṃ saidhavasyādau madhuna: prasṛtidvayam| vinirmathya tato
dadyātsnehasya prasṛtitrayam || ekībhūte tata: snnehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet
| saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catu:prasṛtasaṃmitam || vitarecca tathā'vāpamante
dviprasṛtonmitam | vastrapūtaṃ tathoṣṇāmbukumbhībāṣpena tāpita: | evaṃ
prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet || na dhāvatyauṣadhaṃ prāṇairna
tiṣṭhatyavalipya ca| na karoti ca sīmāntaṃ sa nirūha: suyojita’ iti |
etenotkṛṣṭadoṣabale dvādaśaprasṛtamāna: madhyabale viṃśatipalānītyadoṣa: |
sāmānyaviśeṣakathanādadoṣa: | svakīyamate sāmānyaḥ paramate viśeṣa ityadoṣaḥ |
yadvā śodhanasaṃśamanalekhanaprabhṛtīnāṃ bastīnāṃ viṣayatvena
viṃśatiprabhṛtikaṃ caturviṃśatiprabhṛtikaṃ mānamupadiśanti tadanumānato
jñātavyaṃ granthagauravabhayānna likhitamityadoṣa:
||3||
Kāśīrāma Vaidya. nirūhapramāṇamāha -
nirūhasya pramāṇaṃ pādottaraṃ vaṃkṣaṇādhikaṃ prasthaṃ mataṃ, prasthaṃ
madhyamaṃ mataṃ, trayaḥ kuḍavā hīnaṃ matam
|| 3 ||
athānāsthāpanīyānāha - atisnigdhotkliṣṭadoṣau kṣatoraska: kṛśastathā |
ādhmānacchardihikkārśa: kāsaśvāsaprapīḍitaḥ
|| 4 || gudaśophātisārārto
viṣūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ | garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī
|| 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ na vihitaṃ
tānāha - vaya:sthāpanādāyuḥ sthāpanādvā sthāpanam āsthāpanaśabdena
nirūhaṇamucyate’ tannirūhaṇakarma atisnigdhādīnāṃ na vidhīyate | utkliṣṭadoṣo
vamanonmukhadoṣaḥ, kṣatamuro yasyāsau kṣatoraska:, kṛśo durbalaḥ, spaṣṭamanyat
|| 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. ete nāsthāpyāḥ,
cakārādanuvāsyāśca na | uktaṃca - ‘bhayonmādastathā śoṣājīrṇārucipramehinaḥ|
mūrcchākuṣṭhodarasthaulyaśvāsakāsakṣayāturāḥ || śothabhramamadacchardiyutā
bastyamalācalāḥ | nāsthāpyā nānuvāsyāśca vātarogādṛte narāḥ’ iti |
kuṣṭhaśabdenātra mahākuṣṭhaṃ grāhyaṃ na kṣudrakuṣṭhaṃ tasya vihitatvāt |
pramehagrahaṇāt sarvaprameheṣu hitam | evaṃ jalodaragrahaṇena anyodareṣu hitam
| uktaṃ ca - ‘udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ
sthāpanīyāste nānuvāsyāsta eva1
ca’ iti || 4 || 5 ||
atha nirūhyānāha - vātavyādhāvudāvarte vātāsṛgviṣamajvare |
mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca
||6|| vṛddhāsṛgdaramandāgniprameheṣu
nirūhaṇam | śūle'mlapitte hṛdroge yojayedvidhivadbudha:
|| 7 ||
Āḍhamalla. vātavyādhāviti |
vātavyādhyādiṣu nirūhaṇam āsthāpanasaṃjñaṃ yojayet | vātavyādhiḥ ākṣepakādi:,
udāvarta udarāpūra:, vātāsṛk vātaraktaṃ, viṣamajvara: ekāhikādi:, udaramatra
jalodaravyatiriktaṃ sarvodaraṃ grāhyam | eke -
‘mūtrakṛcchrodarānāhamūtradoṣāśmarīṣu ca’ iti paṭhanti | tatra mūtradoṣaṃ
mūtrāghātamapi jñeyam | athavā mūtragrahaṇena strīṇāmapi mūtraretorajodoṣā api
gṛhyante | yaduktaṃ – ‘mūtraretorajodoṣān asṛgdaragrahaṇaṃ premeheṣu ityatrāpi
madhumehavyatirekeṇānye pramehā grāhyā:| tasya niṣiddhatvāt | vidhivadityanena
tantrāntaroktavidhānaṃ boddhavyam | tadyathā - ‘nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ
sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam | pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ
śuklapaṭottarīyam || prakṣipya bastau mathitaṃ khajena subaddhapucchāsya ca
nirvalīkam | āṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya vartim |
tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam ||
samethaveṣannataśairase vā nātyucchrite svāstaraṇopapanne | savyena pārśvena
sukhaṃ śayānaṃ kṛtvā jayedasya bhujopanāham || niṣkuñcya savyetaradasya
sakthiṃ vāmaṃ prasārya praṇayecca bastim | snnigdhe gude netracaturthabhāgaṃ
snnigdhairjanairjānu ca pṛṣṭhavaṃśam || akampanā'vepanalāghavādīn
pāṇyaṅgulīścāpi nidarśayanti | prapīḍya caikagrahaṇena datte netraṃ śanaireva
tato'pakarṣayet || tiryakpraṇītena tu yātidhārā gude vraṇa: syāccalite ca
netre | datta: śanairnāśayameti basti: kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitastu’ ityādi
||6||7||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ nirūhaṇaṃ
vihitaṃ tānāha - vātavyādhau vātaroge, udāvarte udāvartaroge
tathāsṛgdararogādau nirūhaṇaṃ yojayet | jalodare niṣedhaḥ nānyasmin udare
|| 6 || 7||
yena prakāreṇa nirūhaṇaṃ kartavyaṃ tadāha - utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ
snigdhasvinnamabhojitam | madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet
|| 8 || snnehabastividhānena budhaḥ
kuryānnirūhaṇam | jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ
|| 9 || tiṣṭhenmuhūrtamātraṃ tu
nirūhāgamanecchayā | anāyātaṃ muhūrtaṃ tu nirūhaṃ śodhanairharet
||10|| nirūhaireva
matimānkṣāramūtrāmlasaindhavaiḥ |
Āḍhamalla. evaṃvidhaṃ nirūhayet |
utsaṣṭetyādi | utsaṣṭaṃ parityaktaṃ vātamūtrapurīṣaṃ yena | snigdhaṃ
kṛtasnehanaṃ | svinnaṃ sveditam | abhojitamakṛtabhojanaṃ | madhyāhneti
tasyocitakālatvakhyāpanārtham | gṛhamadhye iti | vātātaparajodoṣādinirāsārtham
| snehabastividhānaṃ pūrvamevānuvāsanādhyāye uktam | budhagrahaṇaṃ
nirūhadāne'tikuśalatvakhyāpanārtham | nirūhadānānantaraṃ kiṃ kartavyam ?
ityata āha - jāte iti | anāyate nirūhaṃ śodhanairnirūhairharet |
śodhananirūhāḥ kṣārādibhiḥ kartavyāḥ | utkaṭakāsanaḥ ūrdhvajānusthitaḥ
muhūrtaṃ ghaṭikādvayaparyantam | yadā muhūrtādupari anāyātaṃ nirūhaṃ syāt,
tadā śodhanairnirūhaiḥ kṛtvā āharetkṣāramūtrāmlasaindhavairnirūhaṇairiti
saṃbandhaḥ || anāyātasya vyāpattiruktā cakradatte - ‘aśuddhaśca malonmiśraḥ
sreho naiti yadā punaḥ | tadāṅge sadanādhmānaśūlā: śvāsaśca jāyate ||
pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam | tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairevaṃ
siddhaṃ cāpyanuvāsanam’ iti || 8-10 ||
Kāśīrāma Vaidya. evam
utsṛṣṭānilamūtrādilakṣaṇaṃ nirūhayet | yathāyogyaṃ yathāvihitam utsṛṣṭaḥ
niḥsṛtaḥ anilo vāyurviṭ purīṣaṃ, mūtraṃ ca yasya tam | snigdhaṃ snehitaṃ,
svinnaṃ sveditam, abhojitam akṛtāhāraṃ, madhyāhne madhyāhnakāle gṛhamadhye
gṛhābhyantare | nirūhaṇaṃ kena vidhinā kuryādityāha -pūrvokto yaḥ
snehabastistadvidhānena budhaḥ nirūhaṇaṃ kuryāt | nirūhe jāte utkaṭakāsanaḥ
utkaṭaṃ bhavet | punaḥ nirūhāgamanecchayā muhūrtamātraṃ tiṣṭhet | muhūrtāt
anāyāntaṃ nirūhaṃ tataḥ śodhanairnirūhai: kṣāramūtrāmlasaindhavaireva śodhayet
|| 8-10 ||
atha sunirūḍhalakṣaṇamāha - yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ |
lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet
||11 ||
Āḍhamalla. yasya krameṇa
tantrāntarokte'gnimūtrapittakaphavāyavaḥ gacchanti lāghavaṃ copajāyate
sunirūhaṃ tamādiśet | uktaṃ ca dṛḍhabalena - ‘prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ
rucyagnivṛdhyāśayalāghavāni | rogopaśāṃtiḥ prakṛtisthatā ca balaṃ ca
tatsyātsunirūḍhaliṅgam’ iti | sunirūḍhamityādinā
caikadvitriprabhṛtinirūhadānaviṣayamuktam | uktaṃ ca - ‘eko'pakarṣatyanilaṃ
svamārgātpittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīya’ ityādi
|| 11 ||
atha durnirūhalakṣaṇamāha -- yasya syādvastiralpālpavego hīnamalānilaḥ |
mūrcchārtijāḍyārujimān durnirūhaṃ tamādiśet
||12||
Āḍhamalla. alpālpavega iti |
bastidānena svalpadravānāmantaḥ praveśananiṣayaḥ | uktaṃ ca - ‘dattaḥ
śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitastu’ iti | etena
tūrṇamavalambitamiti | hīnamala iti hīnamalo bastirityarthaḥ | na
purīṣādinirgamaḥ | yataḥ - ‘alpālpavego viḍvātahīno hīnanirūhaṇaḥ |
mūrcchācchardikaphaprāyo mahāvego'tiśabditaḥ’ iti | mūrcchārtijāḍyārucimān iti
| mūrcchāsthāne mūtrārtiriti pāṭhāntaram | jāḍyaṃ jaḍatā
kaphaprāyetyabhiprāyaḥ | kecida- trāsthāpanasnehabastyoḥ samyagdānalakṣaṇaṃ
paṭhanti | tadyathā - ‘viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ |
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam’ iti || viviktatā manastuṣṭiḥ |
sugamamanyat || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. durnirūhalakṣaṇamāha -
āsthāpanasnehabastyo: samyagdāne lakṣaṇamāha - viviktatā ekāntatā, manastuṣṭiḥ
manasaḥ saṃtoṣaḥ, snigdhatā sacikkaṇatā, vyādhinigrahaḥ roganāśaḥ | āsthāpitaṃ
nirūhaṇaṃ | snehabastiḥ pūrvoktaḥ, tayoḥ samyagdāne idaṃ lakṣaṇam
||12||
nirūhasya bastidānavaddeyatāmāha - anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ bastidānavat |
dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam
|| 13||
Āḍhamalla. anena pūrvoktena vidhinā
nirūha bastidānavat bastidānatulyaṃ, vāgrahaṇāt prathamam ekaṃ,
paścāddvitīyaṃ, tadanantaraṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ ca | etena bastipuṭakaṃ
kathitamiti bhāvaḥ | caturthaṃ vā yathocitamiti | yathārhamiti | nanu
tṛtīyādhikapuṭamaniṣiddham | yathā - ‘snigdhoṣṇa ekaḥ pavane nirūho dvau
svāduśītau payasā ca pitte | trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na
paraṃ vidheyāḥ’ iti | naivaṃ, niṣedho bahupuruṣaviṣayatayā prāyikaḥ,
caturthapuṭadānaṃ tu kasminnapi krūrakoṣṭhe balīyasi bahudoṣe puruṣe, tataḥ
kuto virodhaḥ | kecidatrāmuṃ ślokaṃ paṭhanti - sasneha ekaḥ pavane, pitte dvau
payasā saha | kaṣāyakaṭumūtrāḍhyā:2
kaphe koṣṇāstrayo hitāḥ || asyārthaḥ pūrvameva pratipakṣe darśitaḥ tenātra
kairapi paṭhitaḥ || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. anena vidhinā
bastidānavit nirūhaṃ yuñjyāt | nirūhasya dvitīyādiyojanavidhimāha - ekaṃ
nirūhaṃ dvitīyaṃ vā caturthaṃ nirūhaṃ vā yathocitaṃ yathādoṣaṃ yuñjyāt | tatra
nirūhayojane doṣakramamāha - pavane vāte ekaḥ nirūhaḥ sasneha eva | dvau
nirūho pitte payasā dugdhena saha | kaṣāyakaṭurūkṣādyāḥ kaphe trayaḥ koṣṇāḥ
|| 13 ||
atha bhojanakramamāha - pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | nirūhaṃ
bhojayitvā ca tatastamanuvāsayet || 14 ||
Āḍhamalla. pittādīnāmatra
kṣīrayūṣarasaiḥ saha bhojanaṃ kāryam | kramāditi anukrameṇaiva | anukramo
yathā - pittāviṣṭaṃ nirūhaṃ kṣīrodanaṃ bhojayitvā paścādanuvāsayet,
bṛṃhaṇārthamiti bhāvaḥ | śleṣmāviṣṭaṃ yūṣodanaṃ bhojayitvā paścādanuvāsanaṃ
deyam | anilāviṣṭaṃ māṃsarasaudanaṃ bhojayitvā anuvāsayediti padārthaḥ | uktaṃ
ca - ’pratyāgate koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena | jīrṇe ca
sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsya: paribṛṃhaṇārtham’ iti
|| 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ
nirūhaṃ yojayet kramāt kṣīrayūṣarasaiḥ | pittāviṣṭaṃ kṣīraiḥ, śleṣmāviṣṭaṃ
yūṣaiḥ, anilāviṣṭaṃ rasaiḥ | evaṃ nirūhaṃ yojayitvā paścādanuvāsanaṃ kārayet
|| 14 ||
idānīṃ bālavṛddhayormṛdubastimāha - sukumārasya vṛddhasya bālasya ca
mṛdurhitaḥ | bastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyādbalāyuṣī
||15||
Āḍhamalla. sukumārādīnāṃ
mṛdurbastirhitaḥ | ’tu’ punaḥ tīkṣṇaḥ bastiḥ prayuktaḥ teṣāṃ balāyuṣī hanyāt |
tantrāntare viśeṣaḥ | ‘viśeṣātsukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ | mṛdurbastiḥ
prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ’ iti
|| 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. kīdṛśaṃ nirūhaṃ
yuñjyāt ? tadāha - sukumārādermṛdurbastirhitaḥ | tīkṣṇabastisteṣāṃ balāyuṣī
||15||
idānīṃ bastīnāṃ dānakramamāha - dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ
| paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ
|| 16 ||
Āḍhamalla. utkleśanaṃ doṣāṇāṃ,
doṣaharaṃ tridoṣaghnaṃ, saṃśamanaṃ doṣāṇāṃ samīkaraṇācchamanam | śeṣaṃ sugamam
||16||
Kāśīrāma Vaidya. ādau madhye ante ca
kīdṛśaṃ basti yuñjyāt ? tadāha - utkleśanaṃ dadyāt ukleśanaṃ doṣotkleśakaraṃ,
madhye doṣaharaṃ vātādidoṣaśamanaṃ, paścāt saṃśamanīyaṃ samasthāpakaṃ
upaśamakaramityarthaḥ || 16 ||
atha teṣāṃ svarūpāṇyāha -- utkleśanabastiḥ | eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī
saindhavaṃ vacā | hapuṣā phalakalkaṃ ca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ
||17||
Āḍhamalla. ayamutkleśanasaṃjño bastiḥ
śeṣaṃ sugamam ||17 ||
Kāśīrāma Vaidya. madhukaṃ guḍapuṣpaṃ,
hapuṣā prasiddhā || 17 ||
atha doṣaharabastimāha - śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca |
sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharo mataḥ
|| 18||
Kāśīrāma Vaidya. madhukaṃ guḍapuṣpaṃ,
kauṭajaṃ phalam indrayavaḥ ||18||
atha teṣāṃ doṣaharamāha -- priyaṅgu madhukaṃ mustaṃ tathaiva ca rasāñjanam |
sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ
||19||
Āḍhamalla. ayaṃ doṣasaṃśamano bastiḥ |
priyaṅguḥ kāntā, rasāñjanamatra kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravaviśeṣaḥ | tadabhāve
dārvīkvāthasamudbhavaṃ yojyam || 19 ||
śodhanabastimāha - śodhanadravyani:kvāthaistatkalkaiḥ snehsaindhavaiḥ | yuktyā
khajena mathitā bastaya: śodhanā: smṛtā:
||20||
Āḍhamalla. śodhanadravyāṇi nikumbhādīni
prasiddhāni | tāni nikumbha-triphalā-gavakṣīra-snuk-śaṃkhinī-nīlinī-tilvakāni,
śamyāka-kampillaka-hemadugdhā-dugdhaṃ ca virecanāni ityādīni | ‘khajena’
ityatra ‘kṣaṇena’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ || 20 ||
lekhanabastimāha - triphalākkāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ |
uṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ
||21||
Āḍhamalla. uṣakādiḥ prāguktaḥ | yathā -
oṣakādisaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṃgūni truṭakaśceti | śeṣaṃ sugamam
|| 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. athe lekhanabastayaḥ -
kṣāro yavakṣāraḥ | uṣakādirgaṇaḥ suśrute | lekhanā medorogādikṛśīkaraṇāt
|| 21 ||
atha bṛṃhaṇabastīnāha - bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthā: kalkairmadhurakairyutāḥ |
sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ
|| 22 ||
Āḍhamalla. bṛṃhaṇāni
kākolī-kṣīrakākolī-jīvakarṣabhaka-medā-mahāmedāprabhṛtīni madhurakairiti |
drākṣā-kharjūra-vātāmadīni || śeṣaṃ subodham
|| 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. bṛṃhaṇā bastayaḥ matāḥ
kathitāḥ || 22 ||
picchilabastimāha - badaryai-rāvatī-śelu-śālmalī-dhanvanāgarāḥ | kṣīrasiddhāḥ
kṣaudrayuktā nāmrā picchilasaṃjñitāḥ | ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā
vicakṣaṇaiḥ || 23 || mātrā picchilabastīnāṃ
palairdvādaśabhirmatā |
Āḍhamalla. badarī prasiddhā (kolam),
airāvatī nāgabalā iti bhānumatī, śeluḥ śleṣmātakaḥ, śālmalī prasiddhā,
dhanvanāgaro dhanvadeśajo nāgaramustam | dhanvanāgarasthāne ‘dhanvanākurāḥ’
iti pāṭhaḥ, dhanvayāsakāṃkurāḥ || ajaḥ chāga:, urabhro meṣa:, eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ
| eke suśrutādhyāyino'tra paṭhanti - ‘varāhamahiṣorabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam
| sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu’ iti | tathā vyākhyānayanti ca |
kṣepako'yamiti manyamānatvāt na samyak likhitaḥ | mātrāpicchilabastīnāmiti |
dvādaśapalairevātra pūrmoktā hīnamātrā niyatā viśeṣagrahaṇāt
||23||
Kāśīrāma Vaidya. atha picchilabastayaḥ
- badarī kolam, airāvatī nāgaraṅgaphalaṃ, śelu gundriṇī, śālmalī prasiddhā,
dhanvo yavāsaka:, nāgaraṃ śuṇṭhī | ajā barkarī, urabhra ūrṇāmeṣaḥ, eṇo mṛgaḥ
tadrudhireṇa deyaḥ | tatpramāṇaṃ dvādaśapalam
|| 23 ||
atha nirūhārthaṃ dravyāṇāṃ parimāṇapūrvakaṃ vidhānamāha - dattvādau
saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam
|| 24 || vinirmathya tato dadyātsnehasya
prasṛtitrayam | ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet
||25|| saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu
catuḥprasṛtisaṃmitam | kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kulaśo bhiṣak
||26|| vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ
dadyātsnehasya ṣaṭpalam | pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam
|| 27 || kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ
kṣipetsnehaṃ catuṣpalam |
Āḍhamalla. atra saindhavaparimāṇaṃ
tūttamamātrāyāṃ na gaṇitam ata eva ‘ādau’ iti grahaṇaṃ kṛtam | uttamamātrā
viṃśatipalaireva | pūrvamuktaṃ yathā - ‘nirūhasya pramāṇaṃ tu prasthaṃ
pādottaraṃ param | madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ tu kuḍavāstraya’ iti |
cakradatte tu - ‘dattvākṣaṃ saindhavasyādau madhunaḥ prasṛtadvayam |
vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam || ekībhūte tataḥ snehe kalkasya
prasṛtiṃ kṣipet | saṃmūrcchitaiḥ kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam || kṣiptvā
vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak | vāte catuḥpalaṃ kṣaudraṃ
dadyātsnehasya ṣaṭpalam || pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam |
kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipet snehaṃ catuḥpalam || vitarecca
yathāvāpamante dviprasṛtonmitam | evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet’
iti | etadapi pañcāṅgamānayuktyā samīcīnaṃ darśitam | tathāhi
-‘madhusnehana-kalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt | trīṇi ṣaṭ dve daśatrīṇi
palānyanilarogiṇām | pittaṃ catvāri catvari tripañca ca catuṣṭayam || ṣaṭ
trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam’ iti | vātādīnāṃ
kevalamadhusnehayorviśeṣamānamāha - vāte catuḥpalaṃ kṣaudram ityādi | śeṣaṃ
sugamam || 24-27 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha nirūhaḥ |
saindhavasya akṣaṃ dadyāt | madhunā prasṛtidvayaṃ catu:palaṃ snehasya tailāde:
prasṛtitrayaṃ ṣaṭpalaṃ kalakasya dravyasya prasṛtiḥ dvipalam | saṃmūrcchite
paripakve kaṣāye catuḥprasṛtisaṃmitam aṣṭapalaṃ kṣiptvā vimathya nirūhaṃ
dadyāt, vāte kṣaudraṃ catuḥpalaṃ snehaṃ catuḥpalam evaṃ vibhajya deyam | iti
nirūhaṇamātrāvidhi: || 24-27 ||
madhutailikasaṃjñaṃ bastividhānamāha - eraṇḍakkāthatulyāṃśaṃ madhutailaṃ
palāṃśakam || 28 || śatapuṣpāpalārdhena
saindhavārdhena saṃyutam | madhutailakasaṃjño'yaṃ basti: khajaviloḍita:
|| 29 ||
medogulmakṛmiplīhamalodāvartanāśana:| balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ
|| 30 ||
Āḍhamalla. madhutailaṃ
palāṃśakamityasya sthāne madhutailapalāṣṭakamityeke paṭhanti | tanna, uktaṃ ca
tantrāntare - ‘madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ | palārthaṃ
śatapuṣpāyāstato'rdhaṃ saindhavasya ca | palenaikena saṃyuktaṃ khajena tu
viloḍita: | deya: sukhoṣṇo bhiṣajā madhutailasaṃkara’ iti | malodāvartanāśane
ityatra udarodāvartanāśana iti pāṭha: | ayameva tantrāntare
ardhamātrikanirūha: kathita: sa tu tatraiva jñātavya:
||28-30||
Kāśīrāma Vaidya. śatapuṣpā palārdhena
yojyā saindhavārdhena ca saṃyutaṃ | madhutailakasaṃjño'yaṃ
bastirmedogulmādiharaḥ | khajaviloḍita iti khajo manthānaviśeṣa:, tena
viloḍita: mathitaḥ || 28-30||
atha yāpanabastimāha - kṣaudrā-jya-kṣīra-tailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet |
hapuṣāsaindhavākṣāṃśo basti: syāddīpanaḥ para:
|| 31 ||
Āḍhamalla. hapuṣā vipuṣā
|| 31 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yāpanabastimāha -
kṣaudrādīnāṃ prasṛtirdvipalaṃ, hapuṣā prasiddhā, saindhavaṃ ca etayorakṣāṃśau
dvau dvau akṣau karṣau ||31 ||
atha yuktarathabastimāha - eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaindhavam | eṣa
yuktaratho basti: savacāpippallīphalaḥ
|| 32 ||
Āḍhamalla. kvāthādīnāṃ pariramāṇaṃ tu
madhutailikabastivajjñeyam | tasyāntaḥpātitvāt | ‘yaduktaṃ madhutailaṃ ca
kkāthaṃ sarasasaindhavam | phalapippalīsaṃyukto bastiryuktaratha: smṛta:’ iti
| atrā'pi pūrvoktameva | phalamatra madanaphalam | iti yuktarathaḥ
|| 32 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yuktarathabasti:
- phalo madanaphalaḥ, eṣa yuktaratho nāma bastiḥ
|| 32 ||
atha siddhabastimāha - pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu |
sasaindhava: samadhukaḥ siddhabastiriti smṛta:
|| 33 ||
Āḍhamalla. sugamam || iti
siddhabastinirūha: ||33||
Kāśīrāma Vaidya. pañcamūlaṃ
bṛhadbilvādi:, tasya niṣkvātha:, tailaṃ tilatailaṃ, māgadhikā pippalī, madhu
kṣaudraṃ, saindhavaṃ lavaṇaṃ, madhuko madhukasāra iti nāmnā prasiddhaḥ
||33||
pathyāpathyamāha - snānamuṣṇodakaiḥ kuryāt divā svapnamajīrṇatām |
varjayedaparaṃ sarvam, ācaretsnehabastivat
|| 34 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa
viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nirūhabasti- vidhiradhyāya:
samāpta: || 6 ||
Āḍhamalla. atha tyājyānyāha -
snehabastivaditi | snehabastividhau yadācaritaṃ tatsarvam ācaret | tattatraiva
jñātavyam || 34 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāṭīkāyāṃ dīpikāyāmuttarakhaṇḍe bastinirūhakalpanādhyāya:
samāpta: ||
Kāśīrāma Vaidya. bastau sevyaṃ niṣedhaṃ
ca - uṣṇodakena snānaṃ kuryāt iti vihitam | tathā snehabastau yadvihitaṃ
tadācaret | divā svāpam ajīrṇatāṃ ca varjayet
|| 34 || iti śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāṭīkāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi
nirūhabastividhiradhyāya: ṣaṣṭha:|| 6||