6. atha nirūhabastividhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
atha ṣaṣṭho'dhpāyaḥ | atha (pāriśeṣyāt) nirūhabastividhimāha - tatra tadbhedānāha - nirūhabastirbahudhā bhidyate kāraṇāntarai: | taireva tasya nāmāni kṛtāti muniṣuṅgavaiḥ ||1|| nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhai: | svasthānasthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam || 2 ||
Āḍhamalla. yo nirūhabasti: pūrvaṃ saṃgṛhīta:| so'pyatra kāraṇāntarai: kṛtvā bahudhā bhidyate kathyata ityartha: | kāraṇāntarāṇi vakṣyamāṇadoṣahara-saṃśamana-śodhana-lekhana-bṛṃhaṇāni picchila-yāpana-vaitaraṇabastiprabhūtīniboddhavyāni | taireva kāraṇāntaraireva tasyā nirūhabaste: nāmāni munipuṅgavai: ṛṣiśreṣṭhai: kṛtāni kathitāni ityabhiprāyaḥ, doṣaharabastirityādīni tasya viśeṣanāmānyāha -nirūhasyeti | budhaiḥ paṇḍitaiḥ nirūhasya nāma āsthānaṃ proktaṃ, āsthāpayati vaya: iti āsthāpanaṃ paramutkṛṣṭam utkṛṣṭatvaṃ ca vayaḥsthāpanenaiva | athavā doṣadhātūnāṃ svasthāne sthāpanādāsthāpanaṃ, tacca kṣīreṇa kvāthaiśca kriyate| uktaṃ ca - ‘snehairyo dīyate sa syādanuvāsananāmaka:| eke ‘svasthāpanaṃ sthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam’ iti nāma paṭhanti vyākhyānayanti ca | suśrute'pi -‘sadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūha iti so'sthāpana iti nāma | asyāmapi niruktau sa eva | yathā vaya:sthāpanādvā'yu:sthāpanādvā''sthāpanaṃ, tataśca sarvadoṣanirharaṇānnirūha iti vamanādikam ||1||2||
Kāśīrāma Vaidya. atha nirūhaṇabastividhi: | nirūhasya nāmāntaramāha - sa doṣanirharaṇādvā nirūha:, tasya nirūhasya aparam āsthāpitaṃ nāma budhai: doṣadhātūnāṃ svasthāne sthāpanādvā nāma matam ||1||2||
atha doṣādyapekṣayā mātrāmāha - nirūhasya pramāṇaṃ ca prasthaṃ pādottaraṃ param | madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ ca kuḍavāstraya: ||3||
Āḍhamalla. nirūhsya nirūhasaṃjñasyāsthāpanasya paramamutkṛṣṭhaṃ mānaṃ pādottaraṃ prasthaṃ sapādaprasthaṃ madhyaṃ prasthaṃ uddiṣṭham | traya: kuḍavā: hīnaṃ mānam | uktaṃ ca pārāśare - ‘nirūhasya pramāṇaṃ tu prastha: pādottara: para:| madhyaprasthastu nirdiṣṭo vijñeyā: kuḍavāstraya:’ iti| uttamādimānaṃ ca doṣabalāpekṣayā'vagantavyam | nanu carakādāvanyathā paṭhitaṃ tadyathā - ‘ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nirūhasyopakalpanam | dvādaśaprastutasyādau tato'nyānupakalpayet’ iti | tatkathamatra viṃśatipalānyuttamamātrāyāṃ pratipāditāni ? | satyam, dvādaśaprasṛtamāno nirūha: pañcāṅgamāno yuktyā darśita: | tathāhi - ‘madhusnehanakalkākhyakaṣāyā vāpyata: kramāt | trīṇi, ṣaṭ, dve, daśa, trīṇi palānyanilarogiṇām || pitte catvāri catvāri tri pañca ca catuṣṭayam | ṣaṭ, trīṇi, dve, daśa, trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam’ iti | anyacca – ‘datvākṣaṃ saidhavasyādau madhuna: prasṛtidvayam| vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam || ekībhūte tata: snnehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet | saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catu:prasṛtasaṃmitam || vitarecca tathā'vāpamante dviprasṛtonmitam | vastrapūtaṃ tathoṣṇāmbukumbhībāṣpena tāpita: | evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet || na dhāvatyauṣadhaṃ prāṇairna tiṣṭhatyavalipya ca| na karoti ca sīmāntaṃ sa nirūha: suyojita’ iti | etenotkṛṣṭadoṣabale dvādaśaprasṛtamāna: madhyabale viṃśatipalānītyadoṣa: | sāmānyaviśeṣakathanādadoṣa: | svakīyamate sāmānyaḥ paramate viśeṣa ityadoṣaḥ | yadvā śodhanasaṃśamanalekhanaprabhṛtīnāṃ bastīnāṃ viṣayatvena viṃśatiprabhṛtikaṃ caturviṃśatiprabhṛtikaṃ mānamupadiśanti tadanumānato jñātavyaṃ granthagauravabhayānna likhitamityadoṣa: ||3||
Kāśīrāma Vaidya. nirūhapramāṇamāha - nirūhasya pramāṇaṃ pādottaraṃ vaṃkṣaṇādhikaṃ prasthaṃ mataṃ, prasthaṃ madhyamaṃ mataṃ, trayaḥ kuḍavā hīnaṃ matam || 3 ||
athānāsthāpanīyānāha - atisnigdhotkliṣṭadoṣau kṣatoraska: kṛśastathā | ādhmānacchardihikkārśa: kāsaśvāsaprapīḍitaḥ || 4 || gudaśophātisārārto viṣūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ | garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ na vihitaṃ tānāha - vaya:sthāpanādāyuḥ sthāpanādvā sthāpanam āsthāpanaśabdena nirūhaṇamucyate’ tannirūhaṇakarma atisnigdhādīnāṃ na vidhīyate | utkliṣṭadoṣo vamanonmukhadoṣaḥ, kṣatamuro yasyāsau kṣatoraska:, kṛśo durbalaḥ, spaṣṭamanyat || 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. ete nāsthāpyāḥ, cakārādanuvāsyāśca na | uktaṃca - ‘bhayonmādastathā śoṣājīrṇārucipramehinaḥ| mūrcchākuṣṭhodarasthaulyaśvāsakāsakṣayāturāḥ || śothabhramamadacchardiyutā bastyamalācalāḥ | nāsthāpyā nānuvāsyāśca vātarogādṛte narāḥ’ iti | kuṣṭhaśabdenātra mahākuṣṭhaṃ grāhyaṃ na kṣudrakuṣṭhaṃ tasya vihitatvāt | pramehagrahaṇāt sarvaprameheṣu hitam | evaṃ jalodaragrahaṇena anyodareṣu hitam | uktaṃ ca - ‘udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ | avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāsta eva1 ca’ iti || 4 || 5 ||
atha nirūhyānāha - vātavyādhāvudāvarte vātāsṛgviṣamajvare | mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca ||6|| vṛddhāsṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhaṇam | śūle'mlapitte hṛdroge yojayedvidhivadbudha: || 7 ||
Āḍhamalla. vātavyādhāviti | vātavyādhyādiṣu nirūhaṇam āsthāpanasaṃjñaṃ yojayet | vātavyādhiḥ ākṣepakādi:, udāvarta udarāpūra:, vātāsṛk vātaraktaṃ, viṣamajvara: ekāhikādi:, udaramatra jalodaravyatiriktaṃ sarvodaraṃ grāhyam | eke - ‘mūtrakṛcchrodarānāhamūtradoṣāśmarīṣu ca’ iti paṭhanti | tatra mūtradoṣaṃ mūtrāghātamapi jñeyam | athavā mūtragrahaṇena strīṇāmapi mūtraretorajodoṣā api gṛhyante | yaduktaṃ – ‘mūtraretorajodoṣān asṛgdaragrahaṇaṃ premeheṣu ityatrāpi madhumehavyatirekeṇānye pramehā grāhyā:| tasya niṣiddhatvāt | vidhivadityanena tantrāntaroktavidhānaṃ boddhavyam | tadyathā - ‘nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam | pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ śuklapaṭottarīyam || prakṣipya bastau mathitaṃ khajena subaddhapucchāsya ca nirvalīkam | āṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya vartim | tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam || samethaveṣannataśairase vā nātyucchrite svāstaraṇopapanne | savyena pārśvena sukhaṃ śayānaṃ kṛtvā jayedasya bhujopanāham || niṣkuñcya savyetaradasya sakthiṃ vāmaṃ prasārya praṇayecca bastim | snnigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snnigdhairjanairjānu ca pṛṣṭhavaṃśam || akampanā'vepanalāghavādīn pāṇyaṅgulīścāpi nidarśayanti | prapīḍya caikagrahaṇena datte netraṃ śanaireva tato'pakarṣayet || tiryakpraṇītena tu yātidhārā gude vraṇa: syāccalite ca netre | datta: śanairnāśayameti basti: kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitastu’ ityādi ||6||7||
Kāśīrāma Vaidya. yeṣāṃ nirūhaṇaṃ vihitaṃ tānāha - vātavyādhau vātaroge, udāvarte udāvartaroge tathāsṛgdararogādau nirūhaṇaṃ yojayet | jalodare niṣedhaḥ nānyasmin udare || 6 || 7||
yena prakāreṇa nirūhaṇaṃ kartavyaṃ tadāha - utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhasvinnamabhojitam | madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet || 8 || snnehabastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam | jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ || 9 || tiṣṭhenmuhūrtamātraṃ tu nirūhāgamanecchayā | anāyātaṃ muhūrtaṃ tu nirūhaṃ śodhanairharet ||10|| nirūhaireva matimānkṣāramūtrāmlasaindhavaiḥ |
Āḍhamalla. evaṃvidhaṃ nirūhayet | utsaṣṭetyādi | utsaṣṭaṃ parityaktaṃ vātamūtrapurīṣaṃ yena | snigdhaṃ kṛtasnehanaṃ | svinnaṃ sveditam | abhojitamakṛtabhojanaṃ | madhyāhneti tasyocitakālatvakhyāpanārtham | gṛhamadhye iti | vātātaparajodoṣādinirāsārtham | snehabastividhānaṃ pūrvamevānuvāsanādhyāye uktam | budhagrahaṇaṃ nirūhadāne'tikuśalatvakhyāpanārtham | nirūhadānānantaraṃ kiṃ kartavyam ? ityata āha - jāte iti | anāyate nirūhaṃ śodhanairnirūhairharet | śodhananirūhāḥ kṣārādibhiḥ kartavyāḥ | utkaṭakāsanaḥ ūrdhvajānusthitaḥ muhūrtaṃ ghaṭikādvayaparyantam | yadā muhūrtādupari anāyātaṃ nirūhaṃ syāt, tadā śodhanairnirūhaiḥ kṛtvā āharetkṣāramūtrāmlasaindhavairnirūhaṇairiti saṃbandhaḥ || anāyātasya vyāpattiruktā cakradatte - ‘aśuddhaśca malonmiśraḥ sreho naiti yadā punaḥ | tadāṅge sadanādhmānaśūlā: śvāsaśca jāyate || pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam | tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairevaṃ siddhaṃ cāpyanuvāsanam’ iti || 8-10 ||
Kāśīrāma Vaidya. evam utsṛṣṭānilamūtrādilakṣaṇaṃ nirūhayet | yathāyogyaṃ yathāvihitam utsṛṣṭaḥ niḥsṛtaḥ anilo vāyurviṭ purīṣaṃ, mūtraṃ ca yasya tam | snigdhaṃ snehitaṃ, svinnaṃ sveditam, abhojitam akṛtāhāraṃ, madhyāhne madhyāhnakāle gṛhamadhye gṛhābhyantare | nirūhaṇaṃ kena vidhinā kuryādityāha -pūrvokto yaḥ snehabastistadvidhānena budhaḥ nirūhaṇaṃ kuryāt | nirūhe jāte utkaṭakāsanaḥ utkaṭaṃ bhavet | punaḥ nirūhāgamanecchayā muhūrtamātraṃ tiṣṭhet | muhūrtāt anāyāntaṃ nirūhaṃ tataḥ śodhanairnirūhai: kṣāramūtrāmlasaindhavaireva śodhayet || 8-10 ||
atha sunirūḍhalakṣaṇamāha - yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ | lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet ||11 ||
Āḍhamalla. yasya krameṇa tantrāntarokte'gnimūtrapittakaphavāyavaḥ gacchanti lāghavaṃ copajāyate sunirūhaṃ tamādiśet | uktaṃ ca dṛḍhabalena - ‘prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ rucyagnivṛdhyāśayalāghavāni | rogopaśāṃtiḥ prakṛtisthatā ca balaṃ ca tatsyātsunirūḍhaliṅgam’ iti | sunirūḍhamityādinā caikadvitriprabhṛtinirūhadānaviṣayamuktam | uktaṃ ca - ‘eko'pakarṣatyanilaṃ svamārgātpittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīya’ ityādi || 11 ||
atha durnirūhalakṣaṇamāha -- yasya syādvastiralpālpavego hīnamalānilaḥ | mūrcchārtijāḍyārujimān durnirūhaṃ tamādiśet ||12||
Āḍhamalla. alpālpavega iti | bastidānena svalpadravānāmantaḥ praveśananiṣayaḥ | uktaṃ ca - ‘dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitastu’ iti | etena tūrṇamavalambitamiti | hīnamala iti hīnamalo bastirityarthaḥ | na purīṣādinirgamaḥ | yataḥ - ‘alpālpavego viḍvātahīno hīnanirūhaṇaḥ | mūrcchācchardikaphaprāyo mahāvego'tiśabditaḥ’ iti | mūrcchārtijāḍyārucimān iti | mūrcchāsthāne mūtrārtiriti pāṭhāntaram | jāḍyaṃ jaḍatā kaphaprāyetyabhiprāyaḥ | kecida- trāsthāpanasnehabastyoḥ samyagdānalakṣaṇaṃ paṭhanti | tadyathā - ‘viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ | āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam’ iti || viviktatā manastuṣṭiḥ | sugamamanyat || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. durnirūhalakṣaṇamāha - āsthāpanasnehabastyo: samyagdāne lakṣaṇamāha - viviktatā ekāntatā, manastuṣṭiḥ manasaḥ saṃtoṣaḥ, snigdhatā sacikkaṇatā, vyādhinigrahaḥ roganāśaḥ | āsthāpitaṃ nirūhaṇaṃ | snehabastiḥ pūrvoktaḥ, tayoḥ samyagdāne idaṃ lakṣaṇam ||12||
nirūhasya bastidānavaddeyatāmāha - anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ bastidānavat | dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam || 13||
Āḍhamalla. anena pūrvoktena vidhinā nirūha bastidānavat bastidānatulyaṃ, vāgrahaṇāt prathamam ekaṃ, paścāddvitīyaṃ, tadanantaraṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ ca | etena bastipuṭakaṃ kathitamiti bhāvaḥ | caturthaṃ vā yathocitamiti | yathārhamiti | nanu tṛtīyādhikapuṭamaniṣiddham | yathā - ‘snigdhoṣṇa ekaḥ pavane nirūho dvau svāduśītau payasā ca pitte | trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ’ iti | naivaṃ, niṣedho bahupuruṣaviṣayatayā prāyikaḥ, caturthapuṭadānaṃ tu kasminnapi krūrakoṣṭhe balīyasi bahudoṣe puruṣe, tataḥ kuto virodhaḥ | kecidatrāmuṃ ślokaṃ paṭhanti - sasneha ekaḥ pavane, pitte dvau payasā saha | kaṣāyakaṭumūtrāḍhyā:2 kaphe koṣṇāstrayo hitāḥ || asyārthaḥ pūrvameva pratipakṣe darśitaḥ tenātra kairapi paṭhitaḥ || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. anena vidhinā bastidānavit nirūhaṃ yuñjyāt | nirūhasya dvitīyādiyojanavidhimāha - ekaṃ nirūhaṃ dvitīyaṃ vā caturthaṃ nirūhaṃ vā yathocitaṃ yathādoṣaṃ yuñjyāt | tatra nirūhayojane doṣakramamāha - pavane vāte ekaḥ nirūhaḥ sasneha eva | dvau nirūho pitte payasā dugdhena saha | kaṣāyakaṭurūkṣādyāḥ kaphe trayaḥ koṣṇāḥ || 13 ||
atha bhojanakramamāha - pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | nirūhaṃ bhojayitvā ca tatastamanuvāsayet || 14 ||
Āḍhamalla. pittādīnāmatra kṣīrayūṣarasaiḥ saha bhojanaṃ kāryam | kramāditi anukrameṇaiva | anukramo yathā - pittāviṣṭaṃ nirūhaṃ kṣīrodanaṃ bhojayitvā paścādanuvāsayet, bṛṃhaṇārthamiti bhāvaḥ | śleṣmāviṣṭaṃ yūṣodanaṃ bhojayitvā paścādanuvāsanaṃ deyam | anilāviṣṭaṃ māṃsarasaudanaṃ bhojayitvā anuvāsayediti padārthaḥ | uktaṃ ca - ’pratyāgate koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena | jīrṇe ca sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsya: paribṛṃhaṇārtham’ iti || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ nirūhaṃ yojayet kramāt kṣīrayūṣarasaiḥ | pittāviṣṭaṃ kṣīraiḥ, śleṣmāviṣṭaṃ yūṣaiḥ, anilāviṣṭaṃ rasaiḥ | evaṃ nirūhaṃ yojayitvā paścādanuvāsanaṃ kārayet || 14 ||
idānīṃ bālavṛddhayormṛdubastimāha - sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ | bastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyādbalāyuṣī ||15||
Āḍhamalla. sukumārādīnāṃ mṛdurbastirhitaḥ | ’tu’ punaḥ tīkṣṇaḥ bastiḥ prayuktaḥ teṣāṃ balāyuṣī hanyāt | tantrāntare viśeṣaḥ | ‘viśeṣātsukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ | mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ’ iti || 15 ||
Kāśīrāma Vaidya. kīdṛśaṃ nirūhaṃ yuñjyāt ? tadāha - sukumārādermṛdurbastirhitaḥ | tīkṣṇabastisteṣāṃ balāyuṣī ||15||
idānīṃ bastīnāṃ dānakramamāha - dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ | paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ || 16 ||
Āḍhamalla. utkleśanaṃ doṣāṇāṃ, doṣaharaṃ tridoṣaghnaṃ, saṃśamanaṃ doṣāṇāṃ samīkaraṇācchamanam | śeṣaṃ sugamam ||16||
Kāśīrāma Vaidya. ādau madhye ante ca kīdṛśaṃ basti yuñjyāt ? tadāha - utkleśanaṃ dadyāt ukleśanaṃ doṣotkleśakaraṃ, madhye doṣaharaṃ vātādidoṣaśamanaṃ, paścāt saṃśamanīyaṃ samasthāpakaṃ upaśamakaramityarthaḥ || 16 ||
atha teṣāṃ svarūpāṇyāha -- utkleśanabastiḥ | eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā | hapuṣā phalakalkaṃ ca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ ||17||
Āḍhamalla. ayamutkleśanasaṃjño bastiḥ śeṣaṃ sugamam ||17 ||
Kāśīrāma Vaidya. madhukaṃ guḍapuṣpaṃ, hapuṣā prasiddhā || 17 ||
atha doṣaharabastimāha - śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca | sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharo mataḥ || 18||
Kāśīrāma Vaidya. madhukaṃ guḍapuṣpaṃ, kauṭajaṃ phalam indrayavaḥ ||18||
atha teṣāṃ doṣaharamāha -- priyaṅgu madhukaṃ mustaṃ tathaiva ca rasāñjanam | sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ ||19||
Āḍhamalla. ayaṃ doṣasaṃśamano bastiḥ | priyaṅguḥ kāntā, rasāñjanamatra kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravaviśeṣaḥ | tadabhāve dārvīkvāthasamudbhavaṃ yojyam || 19 ||
śodhanabastimāha - śodhanadravyani:kvāthaistatkalkaiḥ snehsaindhavaiḥ | yuktyā khajena mathitā bastaya: śodhanā: smṛtā: ||20||
Āḍhamalla. śodhanadravyāṇi nikumbhādīni prasiddhāni | tāni nikumbha-triphalā-gavakṣīra-snuk-śaṃkhinī-nīlinī-tilvakāni, śamyāka-kampillaka-hemadugdhā-dugdhaṃ ca virecanāni ityādīni | ‘khajena’ ityatra ‘kṣaṇena’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ || 20 ||
lekhanabastimāha - triphalākkāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ | uṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ ||21||
Āḍhamalla. uṣakādiḥ prāguktaḥ | yathā - oṣakādisaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṃgūni truṭakaśceti | śeṣaṃ sugamam || 21 ||
Kāśīrāma Vaidya. athe lekhanabastayaḥ - kṣāro yavakṣāraḥ | uṣakādirgaṇaḥ suśrute | lekhanā medorogādikṛśīkaraṇāt || 21 ||
atha bṛṃhaṇabastīnāha - bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthā: kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ || 22 ||
Āḍhamalla. bṛṃhaṇāni kākolī-kṣīrakākolī-jīvakarṣabhaka-medā-mahāmedāprabhṛtīni madhurakairiti | drākṣā-kharjūra-vātāmadīni || śeṣaṃ subodham || 22 ||
Kāśīrāma Vaidya. bṛṃhaṇā bastayaḥ matāḥ kathitāḥ || 22 ||
picchilabastimāha - badaryai-rāvatī-śelu-śālmalī-dhanvanāgarāḥ | kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayuktā nāmrā picchilasaṃjñitāḥ | ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ || 23 || mātrā picchilabastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā |
Āḍhamalla. badarī prasiddhā (kolam), airāvatī nāgabalā iti bhānumatī, śeluḥ śleṣmātakaḥ, śālmalī prasiddhā, dhanvanāgaro dhanvadeśajo nāgaramustam | dhanvanāgarasthāne ‘dhanvanākurāḥ’ iti pāṭhaḥ, dhanvayāsakāṃkurāḥ || ajaḥ chāga:, urabhro meṣa:, eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ | eke suśrutādhyāyino'tra paṭhanti - ‘varāhamahiṣorabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam | sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu’ iti | tathā vyākhyānayanti ca | kṣepako'yamiti manyamānatvāt na samyak likhitaḥ | mātrāpicchilabastīnāmiti | dvādaśapalairevātra pūrmoktā hīnamātrā niyatā viśeṣagrahaṇāt ||23||
Kāśīrāma Vaidya. atha picchilabastayaḥ - badarī kolam, airāvatī nāgaraṅgaphalaṃ, śelu gundriṇī, śālmalī prasiddhā, dhanvo yavāsaka:, nāgaraṃ śuṇṭhī | ajā barkarī, urabhra ūrṇāmeṣaḥ, eṇo mṛgaḥ tadrudhireṇa deyaḥ | tatpramāṇaṃ dvādaśapalam || 23 ||
atha nirūhārthaṃ dravyāṇāṃ parimāṇapūrvakaṃ vidhānamāha - dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam || 24 || vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam | ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet ||25|| saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam | kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kulaśo bhiṣak ||26|| vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyātsnehasya ṣaṭpalam | pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam || 27 || kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipetsnehaṃ catuṣpalam |
Āḍhamalla. atra saindhavaparimāṇaṃ tūttamamātrāyāṃ na gaṇitam ata eva ‘ādau’ iti grahaṇaṃ kṛtam | uttamamātrā viṃśatipalaireva | pūrvamuktaṃ yathā - ‘nirūhasya pramāṇaṃ tu prasthaṃ pādottaraṃ param | madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnaṃ tu kuḍavāstraya’ iti | cakradatte tu - ‘dattvākṣaṃ saindhavasyādau madhunaḥ prasṛtadvayam | vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam || ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet | saṃmūrcchitaiḥ kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam || kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak | vāte catuḥpalaṃ kṣaudraṃ dadyātsnehasya ṣaṭpalam || pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam | kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipet snehaṃ catuḥpalam || vitarecca yathāvāpamante dviprasṛtonmitam | evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet’ iti | etadapi pañcāṅgamānayuktyā samīcīnaṃ darśitam | tathāhi -‘madhusnehana-kalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt | trīṇi ṣaṭ dve daśatrīṇi palānyanilarogiṇām | pittaṃ catvāri catvari tripañca ca catuṣṭayam || ṣaṭ trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam’ iti | vātādīnāṃ kevalamadhusnehayorviśeṣamānamāha - vāte catuḥpalaṃ kṣaudram ityādi | śeṣaṃ sugamam || 24-27 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha nirūhaḥ | saindhavasya akṣaṃ dadyāt | madhunā prasṛtidvayaṃ catu:palaṃ snehasya tailāde: prasṛtitrayaṃ ṣaṭpalaṃ kalakasya dravyasya prasṛtiḥ dvipalam | saṃmūrcchite paripakve kaṣāye catuḥprasṛtisaṃmitam aṣṭapalaṃ kṣiptvā vimathya nirūhaṃ dadyāt, vāte kṣaudraṃ catuḥpalaṃ snehaṃ catuḥpalam evaṃ vibhajya deyam | iti nirūhaṇamātrāvidhi: || 24-27 ||
madhutailikasaṃjñaṃ bastividhānamāha - eraṇḍakkāthatulyāṃśaṃ madhutailaṃ palāṃśakam || 28 || śatapuṣpāpalārdhena saindhavārdhena saṃyutam | madhutailakasaṃjño'yaṃ basti: khajaviloḍita: || 29 || medogulmakṛmiplīhamalodāvartanāśana:| balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ || 30 ||
Āḍhamalla. madhutailaṃ palāṃśakamityasya sthāne madhutailapalāṣṭakamityeke paṭhanti | tanna, uktaṃ ca tantrāntare - ‘madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ | palārthaṃ śatapuṣpāyāstato'rdhaṃ saindhavasya ca | palenaikena saṃyuktaṃ khajena tu viloḍita: | deya: sukhoṣṇo bhiṣajā madhutailasaṃkara’ iti | malodāvartanāśane ityatra udarodāvartanāśana iti pāṭha: | ayameva tantrāntare ardhamātrikanirūha: kathita: sa tu tatraiva jñātavya: ||28-30||
Kāśīrāma Vaidya. śatapuṣpā palārdhena yojyā saindhavārdhena ca saṃyutaṃ | madhutailakasaṃjño'yaṃ bastirmedogulmādiharaḥ | khajaviloḍita iti khajo manthānaviśeṣa:, tena viloḍita: mathitaḥ || 28-30||
atha yāpanabastimāha - kṣaudrā-jya-kṣīra-tailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet | hapuṣāsaindhavākṣāṃśo basti: syāddīpanaḥ para: || 31 ||
Āḍhamalla. hapuṣā vipuṣā || 31 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yāpanabastimāha - kṣaudrādīnāṃ prasṛtirdvipalaṃ, hapuṣā prasiddhā, saindhavaṃ ca etayorakṣāṃśau dvau dvau akṣau karṣau ||31 ||
atha yuktarathabastimāha - eraṇḍamūlaniṣkvātho madhutailaṃ sasaindhavam | eṣa yuktaratho basti: savacāpippallīphalaḥ || 32 ||
Āḍhamalla. kvāthādīnāṃ pariramāṇaṃ tu madhutailikabastivajjñeyam | tasyāntaḥpātitvāt | ‘yaduktaṃ madhutailaṃ ca kkāthaṃ sarasasaindhavam | phalapippalīsaṃyukto bastiryuktaratha: smṛta:’ iti | atrā'pi pūrvoktameva | phalamatra madanaphalam | iti yuktarathaḥ || 32 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha yuktarathabasti: - phalo madanaphalaḥ, eṣa yuktaratho nāma bastiḥ || 32 ||
atha siddhabastimāha - pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu | sasaindhava: samadhukaḥ siddhabastiriti smṛta: || 33 ||
Āḍhamalla. sugamam || iti siddhabastinirūha: ||33||
Kāśīrāma Vaidya. pañcamūlaṃ bṛhadbilvādi:, tasya niṣkvātha:, tailaṃ tilatailaṃ, māgadhikā pippalī, madhu kṣaudraṃ, saindhavaṃ lavaṇaṃ, madhuko madhukasāra iti nāmnā prasiddhaḥ ||33||
pathyāpathyamāha - snānamuṣṇodakaiḥ kuryāt divā svapnamajīrṇatām | varjayedaparaṃ sarvam, ācaretsnehabastivat || 34 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nirūhabasti- vidhiradhyāya: samāpta: || 6 ||
Āḍhamalla. atha tyājyānyāha - snehabastivaditi | snehabastividhau yadācaritaṃ tatsarvam ācaret | tattatraiva jñātavyam || 34 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāṭīkāyāṃ dīpikāyāmuttarakhaṇḍe bastinirūhakalpanādhyāya: samāpta: ||
Kāśīrāma Vaidya. bastau sevyaṃ niṣedhaṃ ca - uṣṇodakena snānaṃ kuryāt iti vihitam | tathā snehabastau yadvihitaṃ tadācaret | divā svāpam ajīrṇatāṃ ca varjayet || 34 || iti śrīkāśirāmavaidyakṛtāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāṭīkāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāmuttarakhaṇḍe pañcakarmaṇi nirūhabastividhiradhyāya: ṣaṣṭha:|| 6||

Editor's notes

  1. 1 ‘kathaṃcana’ pā. | ↩
  2. 2 ‘rūkṣādyā’ pā. ↩