7. atha uttarabastividhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
atha saptamo'dhyāyaḥ | pāriśeṣyāduttarabastimāha - ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bastimuttarasaṃjñitam | dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam || 1 || mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ sarṣapasannibham |
Āḍhamalla. ataḥ paraṃ bastinirūhayoranantaram uttarasaṃjñitaṃ bastiṃ pravakṣyāmi iti | uttarabastinetrasvarūpamāha - madhye ca kṛtakarṇikamiti | madhye ṣaḍaṅgulopari karṇikā mekhalākārā mudrikā | ata eva mūtramārge ṣaḍaṅgulaṃ netraṃ praveśayedityuktamagre | yantracchidraṃ tu mālatīpuṣpavṛntābhaṃ kāryaṃ sarṣapākāram | yantre chidramāha - chidraṃ sarṣapasannibhaṃ nirgamacchidramityartha: | kecit ‘sarṣapanirgamam’ iti pāṭhaṃ paṭhanti | siddhārthakapraveśāgramiti tantrāntare | nanu kvacidapi caturdaśāṃgulamapi paṭhitaṃ tadyathā - ‘caturdaśāṅgulaṃ netraṃ tatra kāryaṃ vijānatā | mālatīpuṣpavṛntābhaṃ kartavyaṃ chidrameva ca’ iti | tatkathamatra dvādaśāṃgulam ? ucyate, karṇikārthaṃ tu netraṃ ṣaḍaṅgulameva sarvasaṃmatam | śeṣaṃ tu carmapuṭakasya samīcīnagrathanārthaṃ kathitamityadoṣaḥ | carakādau tu dvādaśāṃgulamevoktatvāt, athavā - ‘meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu tadvida’ ityādi matamālocya carakamatameva śārṅgadhareṇa svīkṛtamityalaṃ vistareṇa || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. ataḥ param uttarasaṃjñitaṃ bastiṃ pravakṣyāmi pūrvaṃ vidhānamāha - dvādaśāṃgulikaṃ netraṃ nālikā lakṣaṇaṃ madhye kṛtakarṇikaṃ kamalapatrakarṇikāvanmadhyabhāgaṃ mālatīpuṣpavṛntābhaṃ sthūlaṃ punaḥ chidre sarṣapanirgamaṃ yathā bhavati tathā chidram || 1 ||
snehamātrāmāha - pañcaviṃśativarṣāṇāmadho mātrā dvikārṣikā || 2 || tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā bhiṣagvaraiḥ |
Āḍhamalla. pañcaviṃśativarṣāṇāmadhaḥ pañcaviṃśativarṣādadho'rvāk caturviṃśatiparyantaṃ mātrā snehasya dvikārṣikī | tadūrdhvaṃ pañcaviṃśādūrdhvaṃ palamātrā | bhiṣagvarairiti grahaṇena doṣadeśadehakālānalādyapekṣya nyūnādhikā'pi mātrā yojyā sampradāyadarśanāt | ata evoktaṃ -‘pañcaviṃśativarṣonamadho mātrā dvikārṣikī’ iti kvacitpāṭho'pi || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. vayo'numānena pramāṇamāha - pañcaviṃśativarṣāṇām adhovayasāṃ snehasya tailāderdvikārṣikī palārdhamānamātrā, tadūrdhvaṃ pañcaviṃśaterūrdhvaṃ snehasya palamānā mātrā || 2 ||
athottarabastervidhānamāha - athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ || 3 || sthitasya jānumātre ca pīṭhe'nviṣya śalākayā | snigdhayā meḍhramārge ca tato netraṃ niyojayet || 4 || śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ meḍhrarandhre'ṅgulāni ṣaṭ | tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet || 5 || tataḥ pratyāgate snehe snehabastikramo hitaḥ |
Āḍhamalla. athaśabda ānantarye | āsthāpanaṃ kaṣāyabastiḥ, kaṣāyairdīyamānatvāt | nirūhamevāsthāpanakamityeke | kasya ? snānabhojanaiḥ tṛptasya, bhojanagrahaṇena ghṛtakṣīramāṃsādīnāṃ grahaṇam | uktaṃ ca - ‘athāntaramupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam | yavānnaṃ saghṛtaṃ kṣīraṃ pītavantaṃ yathābalam’ ityādi | jānumātre pīṭhe iti jānuparimāṇe āsane | uccatayā boddhavyam | uktaṃ ca -‘niṣaṇṇamājānusame pīṭhe’ ityādi | anviṣya śalākayā iti meḍhramārgaṃ śalākayā anviṣya anveṣaṇaṃ kṛtvā | kiṃviśiṣṭayā śalākayā snigdhayā ślakṣṇayā | athavā ghṛtābhyañjanena vā | tato netraṃ niyojayet iti | netraṃ nalikā uttarabastisaṃjñasya |‘athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ’ asyāgre - ‘svabhyaktabastiśīrṣasya tailenoṣṇena yuktitaḥ | tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam’ ityeke paṭhanti vyākhyānayanti ca, prācīnapustake na dṛṣṭaḥ | atha yantrapīḍanamāha - netraṃ yantraṃ ghṛtābhyaktaṃ ṣaḍaṅgulaṃ meḍhrarandhre meḍhramārge praveśayedvaidya iti śeṣaḥ | ata evoktaṃ prāk ‘madhye ca kṛtakarṇikam’ iti | tena karṇikāparyantaṃ sasnigdhaṃ meḍhramārge praveśayedityarthaḥ | tato'nantaraṃ praveśānantaraṃ bastiṃ snehādisaṃbhṛtaṃ carmapuṭakaṃ śanairyathāsyādavapīḍyate yathā'ntaḥ sneho'ntaḥ praviṣṭo bhavati | netraṃ ca harediti | punaḥ śanairyathā syāttathā netraṃ haret mūtramārgādityarthaḥ | snehe pratyāgate snehabastikramaḥ hitaḥ | ‘snehabastikramo hita’ ityasya sthāne -‘aparāhṇe vicakṣaṇaḥ | payasā bhojayedenaṃ yūṣairmāṃsarasena vā’ iti kecit, tadapi yuktaṃ tantrāntarasaṃvādāt | ‘snehakramo hita’ iti tatra granthakarturayamāśayaḥ - tatra samyagdattasya liṅgāni bhavanti, vyāpadaśca tāḥ | tatratyopakramaśca kartavyaḥ | uktaṃ ca - ‘samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca | basteruttarasaṃjñasya samānaḥ snehabastinā’ iti ||3-5 ||
Kāśīrāma Vaidya. athottarabastidāne yogyamāha - athānantaram āsthāpane tu nirūhaṇena śuddhasya punaḥ snānabhojanaistaptasya punaḥ jānumātre pīṭhe sthitasya iṣṭaśalākayā snigdhayā kṛtaṃ netramārgaṃ | tataḥ netram uttarabastinalikāṃ yojayet | śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ ghṛtavyāptaṃ netraṃ meḍhrarandhre ṣaṭ aṅgulāni yojyaṃ, bastinā pīḍayet | punaḥ śanairnetraṃ nirharet niṣkāsayet | tataḥ snehe pratyāgate ayaṃ snehabastikramaḥ hitaḥ kathitaḥ || 3-5 ||
puṃsāmuttarabastinetramuktvā strīṇāmuttarabastimāha - strīṇāṃ kaniṣṭhikāsthūlanetraṃ kuryāddaśāṃgulam || 6 || mudgapraveśayogyaṃ ca yonyantaścaturaṅgulam | dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet || 7 ||
Āḍhamalla. kaniṣṭhikā striya eva | daśāṅgulamiti | dairghyeṇa mudgapraveśaṃ randhramiti śeṣaḥ | tena mudgavāhinalikācchidramityarthaḥ | yonyantaścaturaṅgulamiti | tacca netramatyarthamārge caturaṅgulapramāṇamantaḥ praveśayedityarthaḥ | uktaṃ ca - mūtrasrotaḥparīṇāhamudgavāhidaśāṅgulam | tāsāmatyarthamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam’ iti | dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca iti | strīṇāmatra mūtramārge jñeyam | tatra dvyaṅgulanetraṃ praveśayediti bhāvaḥ | tacca sūkṣmanetraṃ kāryaṃ yathā puruṣameḍhramārgārthaṃ mālatīpuṣpavṛttābhaṃ kathitaṃ tadvadatrā'pi jñeyam || 6 || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha strīṇāṃ bastidāne vidhimāha -- strīṇāmiti sugamam || 6 || 7 ||
bālānāmapi netraparimāṇamāha - mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam | śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmanetraṃ vicakṣaṇaḥ || 8 ||
Āḍhamalla. mūtrakṛcchravikāreṣu iti padaṃ pūrveṇa saṃbandhanīyam | bālānāmapi vā mūtrakṛcchravikāre'pi bālaḥ ‘ṣoḍaśavarṣaparyanto bālaḥ’ ekamaṅgulaṃ netreṇa saṃbandhanīyam | sūkṣmanetramityanena mālatīpuṣpavṛttākāratvāt sūkṣmatvaṃ jñeyam || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bālānāṃ bastidānapramāṇamāha - mūtrakṛcchreti sugamam || 8 ||
athāpatyamūtramārgayorviṣayatvāt snehaparimāṇamāha - yonimārgeṣu nārīṇāṃ snehamātrā dvipālikī | mūtramārge palonmānā bālānāṃ ca dvikārṣikī ||9||
Āḍhamalla. yonyādimārgatrayaṃ strīṇāmeva | kiṃ tu punarbālānāṃ dvikarṣapramāṇā iti || 9 ||
Kāśīrāma Vaidya. strīṇāṃ bālānāṃ ca snehamātrāpramāṇamāha - dvipālikī dvipalapramāṇā | bālānāṃ dvikārṣikī dvikarṣamānā || 9 ||
atha strīṇāmuttarabastiḥ kathaṃ yojyaḥ ? ityāha - uttānāyai striyai dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ | apratyāgacchati bhiṣagbastāvuttarasaṃjñite || 10 || bhūyo bastiṃ nidadhyācca saṃyuktaiḥ śodhanairgaṇaiḥ | phalavartiṃ nidadhyādvā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak || 11|| sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ śodhanadravyasaṃyutām | dahyamāne tathā bastau dadyādbastiṃ viśāradaḥ || 12 || kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena vā | bastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārtavajāṃ rujam|| 13|| hanyāduttarabastistu nocito mehināṃ kkacit |
Āḍhamalla. vicakṣaṇasthāne samāhita iti vā pāṭhe sa evārthaḥ | asyāgre - ‘anena vidhinā dadyāt bastīn trīn caturo'pi vā’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | anirgame punarbastirdeya ityata āha - uttarasaṃjñite bastau pratyāgacchati sati bhūyaḥ punarapi bastimuttarasaṃjñaṃ nidadhyāt | kiṃbhūtaṃ ? śodhanairgaṇaiḥ saṃyuktam | śodhanagaṇo virecanagaṇaḥ | vā athavā phalavartiṃ nidadhyāt | kva ? yonimārge apatyamārge | kiṃbhūtāṃ ? dṛḍhām aśithilām | ata eva sūtrairvinirmitām | tathā snigdhāṃ tathā śodhanadravyasaṃyutām | śodhanadravyakṛtāmityarthaḥ | vartistu agre vakṣyamāṇā jñātavyā | asyāgre kecidadhikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti tadyathā -- ‘payobastiṃ nidadhyāttu proktaṃ gulmacikitsitam | praveśayedvā matimān bastidvāre ca peṣaṇī || pīḍayedvāpyadho nābherbastinā pariveṣṭitaḥ | āragvadhasya patreṣu nirguṇḍyā: svarasasya ca || kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartiṃ cā'pi sasaindhavām | mudgailāsarṣapasamāṃ pravibhajya payāṃsi ca || basterāgamanārthāya tannidadhyācchalākayā |’ ityādipāṭho bahupustakeṣvadarśanānna vyākhyātaḥ | atha bastidāhacikitsāmāha - dravyasyānirgamādbastau mūtrāśaye dahyamāne sati viśārado vaidyakaśāstrakriyākuśalaḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa bastiṃ dadyāt | vā athavā śītalena payasā bastiṃ dadyāt | kṣīravṛkṣā vaṭodumbarādayaḥ | eke kṣīravṛkṣaṃ rājādanamāhuḥ | rāyaṇīti loke | payo'tra pānīyamāhuḥ | śītaleti | śītaladravyamadhukādiyuktatvena śītalena ityarthaḥ | yaduktaṃ tantrāntare - ‘śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā | dahyamāne bhiṣak bastau pāyau bastiṃ pradāpayet’ iti | athānantaraṃ basteḥ prabhāvapūrvakaṃ niṣedhamāha - puṃsāṃ puruṣāṇāṃ vasādyāśritā rujaḥ rogān strīṇāmārtavajā rujaḥ asṛgdarādayaḥ hanyāt | mehināṃ pramehiṇāṃ nocitaḥ na yuktaḥ | pramehasya bastigatatve'pi nocitatvam | yathānuvāsanaṃ kuṣṭhapramehināṃ niṣiddham | kecinmehaśabdena madhumehamāhuḥ || 10-13 ||
Kāśīrāma Vaidya. uttānāyai bhiṣak dadyāditi saṃbandhaḥ | tathā dadyāt yathā snehaḥ pratyāgacchati | bhūyaḥ punaḥ kṛcchre viśeṣavyādhau śodhanairgaṇaiḥ eraṇḍatailādibhirbastiṃ nidadhyāt | yonimārge bastyabhāve phalavartikāṃ nidadhyāt | phalānām eraṇḍabījādīnāṃ vartiryadvā phalasadṛśī vartiḥ phalanāmnī vāsoghanadravyasaṃyutasya sūtreṇa vinirmitāṃ punaḥ snigdhām evaṃbhūtā vartiṃ dadyāt | vartyā dahyamāne bastau mūtrākāśe kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa udumbarādi punaḥ payasā śītalena bastiḥ puṃsāṃ śukradoṣajā rujaḥ strīṇām ārtavajā rujaḥ uttarabastirhanyāt | mehinaḥ kvacit na ucitaḥ || 10-13 ||
uttarabasteḥ snehabastisamānāyāḥ guṇadoṣānāha - samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca || 14 || basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā |
Āḍhamalla. uttarasaṃjñasya uttarabasteḥ snehabastinā'nuvāsanena samāni liṅgāni lakṣaṇāni tathā vyāpadaḥ hīnātimithyāyogajaḥ kramaśca upakramaśca samānaḥ snehabastinā tulya ityarthaḥ | tantrāntare tu — ‘duṣṭaṃ śukraṃ śoṇitaṃ cāṅganānāmasṛgdaraṃ tasya nāśaṃ ca puṣpam | mūtrāghātaṃ mūtradoṣān pravṛddhān yonerdoṣān tatparāyāśca saṃgam | śukrāghātaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṃkṣaṇe mehane ca | ghorānanyānbastijāṃścāpi rogān mohādṛte uttaro hanti bastiḥ’ iti || 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. samyagdattalakṣaṇamāha - śamanaṃ śukratvaśamanaṃ bhavati | pramehalakṣaṇaṃ śamanaṃ bhavati || 14 ||
atha pūrvoddiṣṭāṃ phalavartimāha - ghṛtābhyakte gude kṣepyā ślakṣṇā svāṅguṣṭhasannibhā ||15|| malapravartanī vartiḥ phalavartiśca sā smṛtā | iti śrīdāmodarasūnuśārṅgadharācāryapraṇītaśārṅgadhara- saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe uttarabastividhirnāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||
Āḍhamalla. ślakṣṇā komalā, svāṃguṣṭhasannibhā āturāṃguṣṭhatulyā sthūlatayā | malaṃ mūtrapurīṣādikam | malaśabdena strīṇāmapi rajodoṣādikam | apatyamārge deyā īdṛśī phalavartiḥ smṛtā kathitā || 15 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāṃ cottarakhaṇḍe uttarabastividhiradhyāyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. phalavartimāha - tatpramāṇā sā phalavartiḥ, malapravartanī bhavati | phalānāṃ vā nirmitā || 15 || iti śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ pañcakarmaṇi uttarabastividhi- radhyāyaḥ saptamaḥ ||