atha saptamo'dhyāyaḥ | pāriśeṣyāduttarabastimāha - ataḥ paraṃ pravakṣyāmi
bastimuttarasaṃjñitam | dvādaśāṅgulakaṃ netraṃ madhye ca kṛtakarṇikam
|| 1 || mālatīpuṣpavṛntābhaṃ chidraṃ
sarṣapasannibham |
Āḍhamalla. ataḥ paraṃ
bastinirūhayoranantaram uttarasaṃjñitaṃ bastiṃ pravakṣyāmi iti |
uttarabastinetrasvarūpamāha - madhye ca kṛtakarṇikamiti | madhye ṣaḍaṅgulopari
karṇikā mekhalākārā mudrikā | ata eva mūtramārge ṣaḍaṅgulaṃ netraṃ
praveśayedityuktamagre | yantracchidraṃ tu mālatīpuṣpavṛntābhaṃ kāryaṃ
sarṣapākāram | yantre chidramāha - chidraṃ sarṣapasannibhaṃ
nirgamacchidramityartha: | kecit ‘sarṣapanirgamam’ iti pāṭhaṃ paṭhanti |
siddhārthakapraveśāgramiti tantrāntare | nanu kvacidapi caturdaśāṃgulamapi
paṭhitaṃ tadyathā - ‘caturdaśāṅgulaṃ netraṃ tatra kāryaṃ vijānatā |
mālatīpuṣpavṛntābhaṃ kartavyaṃ chidrameva ca’ iti | tatkathamatra
dvādaśāṃgulam ? ucyate, karṇikārthaṃ tu netraṃ ṣaḍaṅgulameva sarvasaṃmatam |
śeṣaṃ tu carmapuṭakasya samīcīnagrathanārthaṃ kathitamityadoṣaḥ | carakādau tu
dvādaśāṃgulamevoktatvāt, athavā - ‘meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu
tadvida’ ityādi matamālocya carakamatameva śārṅgadhareṇa svīkṛtamityalaṃ
vistareṇa || 1 ||
Kāśīrāma Vaidya. ataḥ param
uttarasaṃjñitaṃ bastiṃ pravakṣyāmi pūrvaṃ vidhānamāha - dvādaśāṃgulikaṃ netraṃ
nālikā lakṣaṇaṃ madhye kṛtakarṇikaṃ kamalapatrakarṇikāvanmadhyabhāgaṃ
mālatīpuṣpavṛntābhaṃ sthūlaṃ punaḥ chidre sarṣapanirgamaṃ yathā bhavati tathā
chidram || 1 ||
snehamātrāmāha - pañcaviṃśativarṣāṇāmadho mātrā dvikārṣikā
|| 2 || tadūrdhvaṃ palamātrā ca snehasyoktā
bhiṣagvaraiḥ |
Āḍhamalla. pañcaviṃśativarṣāṇāmadhaḥ
pañcaviṃśativarṣādadho'rvāk caturviṃśatiparyantaṃ mātrā snehasya dvikārṣikī |
tadūrdhvaṃ pañcaviṃśādūrdhvaṃ palamātrā | bhiṣagvarairiti grahaṇena
doṣadeśadehakālānalādyapekṣya nyūnādhikā'pi mātrā yojyā sampradāyadarśanāt |
ata evoktaṃ -‘pañcaviṃśativarṣonamadho mātrā dvikārṣikī’ iti kvacitpāṭho'pi
|| 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. vayo'numānena
pramāṇamāha - pañcaviṃśativarṣāṇām adhovayasāṃ snehasya tailāderdvikārṣikī
palārdhamānamātrā, tadūrdhvaṃ pañcaviṃśaterūrdhvaṃ snehasya palamānā mātrā
|| 2 ||
athottarabastervidhānamāha - athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ
|| 3 || sthitasya jānumātre ca pīṭhe'nviṣya
śalākayā | snigdhayā meḍhramārge ca tato netraṃ niyojayet
|| 4 || śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ
meḍhrarandhre'ṅgulāni ṣaṭ | tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet
|| 5 || tataḥ pratyāgate snehe
snehabastikramo hitaḥ |
Āḍhamalla. athaśabda ānantarye |
āsthāpanaṃ kaṣāyabastiḥ, kaṣāyairdīyamānatvāt | nirūhamevāsthāpanakamityeke |
kasya ? snānabhojanaiḥ tṛptasya, bhojanagrahaṇena ghṛtakṣīramāṃsādīnāṃ
grahaṇam | uktaṃ ca - ‘athāntaramupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam |
yavānnaṃ saghṛtaṃ kṣīraṃ pītavantaṃ yathābalam’ ityādi | jānumātre pīṭhe iti
jānuparimāṇe āsane | uccatayā boddhavyam | uktaṃ ca -‘niṣaṇṇamājānusame pīṭhe’
ityādi | anviṣya śalākayā iti meḍhramārgaṃ śalākayā anviṣya anveṣaṇaṃ kṛtvā |
kiṃviśiṣṭayā śalākayā snigdhayā ślakṣṇayā | athavā ghṛtābhyañjanena vā | tato
netraṃ niyojayet iti | netraṃ nalikā uttarabastisaṃjñasya
|‘athāsthāpanaśuddhasya tṛptasya snānabhojanaiḥ’ asyāgre -
‘svabhyaktabastiśīrṣasya tailenoṣṇena yuktitaḥ | tataḥ samaṃ sthāpayitvā
nālamasya praharṣitam’ ityeke paṭhanti vyākhyānayanti ca, prācīnapustake na
dṛṣṭaḥ | atha yantrapīḍanamāha - netraṃ yantraṃ ghṛtābhyaktaṃ ṣaḍaṅgulaṃ
meḍhrarandhre meḍhramārge praveśayedvaidya iti śeṣaḥ | ata evoktaṃ prāk
‘madhye ca kṛtakarṇikam’ iti | tena karṇikāparyantaṃ sasnigdhaṃ meḍhramārge
praveśayedityarthaḥ | tato'nantaraṃ praveśānantaraṃ bastiṃ snehādisaṃbhṛtaṃ
carmapuṭakaṃ śanairyathāsyādavapīḍyate yathā'ntaḥ sneho'ntaḥ praviṣṭo bhavati
| netraṃ ca harediti | punaḥ śanairyathā syāttathā netraṃ haret
mūtramārgādityarthaḥ | snehe pratyāgate snehabastikramaḥ hitaḥ |
‘snehabastikramo hita’ ityasya sthāne -‘aparāhṇe vicakṣaṇaḥ | payasā
bhojayedenaṃ yūṣairmāṃsarasena vā’ iti kecit, tadapi yuktaṃ
tantrāntarasaṃvādāt | ‘snehakramo hita’ iti tatra granthakarturayamāśayaḥ -
tatra samyagdattasya liṅgāni bhavanti, vyāpadaśca tāḥ | tatratyopakramaśca
kartavyaḥ | uktaṃ ca - ‘samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca |
basteruttarasaṃjñasya samānaḥ snehabastinā’ iti
||3-5 ||
Kāśīrāma Vaidya. athottarabastidāne
yogyamāha - athānantaram āsthāpane tu nirūhaṇena śuddhasya punaḥ
snānabhojanaistaptasya punaḥ jānumātre pīṭhe sthitasya iṣṭaśalākayā snigdhayā
kṛtaṃ netramārgaṃ | tataḥ netram uttarabastinalikāṃ yojayet | śanaiḥ
śanairghṛtābhyaktaṃ ghṛtavyāptaṃ netraṃ meḍhrarandhre ṣaṭ aṅgulāni yojyaṃ,
bastinā pīḍayet | punaḥ śanairnetraṃ nirharet niṣkāsayet | tataḥ snehe
pratyāgate ayaṃ snehabastikramaḥ hitaḥ kathitaḥ
|| 3-5 ||
puṃsāmuttarabastinetramuktvā strīṇāmuttarabastimāha - strīṇāṃ
kaniṣṭhikāsthūlanetraṃ kuryāddaśāṃgulam
|| 6 || mudgapraveśayogyaṃ ca
yonyantaścaturaṅgulam | dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca sūkṣmaṃ netraṃ niyojayet
|| 7 ||
Āḍhamalla. kaniṣṭhikā striya eva |
daśāṅgulamiti | dairghyeṇa mudgapraveśaṃ randhramiti śeṣaḥ | tena
mudgavāhinalikācchidramityarthaḥ | yonyantaścaturaṅgulamiti | tacca
netramatyarthamārge caturaṅgulapramāṇamantaḥ praveśayedityarthaḥ | uktaṃ ca -
mūtrasrotaḥparīṇāhamudgavāhidaśāṅgulam | tāsāmatyarthamārge tu
nidadhyāccaturaṅgulam’ iti | dvyaṅgulaṃ mūtramārge ca iti | strīṇāmatra
mūtramārge jñeyam | tatra dvyaṅgulanetraṃ praveśayediti bhāvaḥ | tacca
sūkṣmanetraṃ kāryaṃ yathā puruṣameḍhramārgārthaṃ mālatīpuṣpavṛttābhaṃ kathitaṃ
tadvadatrā'pi jñeyam || 6 || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha strīṇāṃ bastidāne
vidhimāha -- strīṇāmiti sugamam || 6 || 7 ||
bālānāmapi netraparimāṇamāha - mūtrakṛcchravikāreṣu bālānāṃ tvekamaṅgulam |
śanairniṣkampamādheyaṃ sūkṣmanetraṃ vicakṣaṇaḥ
|| 8 ||
Āḍhamalla. mūtrakṛcchravikāreṣu iti
padaṃ pūrveṇa saṃbandhanīyam | bālānāmapi vā mūtrakṛcchravikāre'pi bālaḥ
‘ṣoḍaśavarṣaparyanto bālaḥ’ ekamaṅgulaṃ netreṇa saṃbandhanīyam |
sūkṣmanetramityanena mālatīpuṣpavṛttākāratvāt sūkṣmatvaṃ jñeyam
|| 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bālānāṃ
bastidānapramāṇamāha - mūtrakṛcchreti sugamam
|| 8 ||
athāpatyamūtramārgayorviṣayatvāt snehaparimāṇamāha - yonimārgeṣu nārīṇāṃ
snehamātrā dvipālikī | mūtramārge palonmānā bālānāṃ ca dvikārṣikī
||9||
Āḍhamalla. yonyādimārgatrayaṃ
strīṇāmeva | kiṃ tu punarbālānāṃ dvikarṣapramāṇā iti
|| 9 ||
Kāśīrāma Vaidya. strīṇāṃ bālānāṃ ca
snehamātrāpramāṇamāha - dvipālikī dvipalapramāṇā | bālānāṃ dvikārṣikī
dvikarṣamānā || 9 ||
atha strīṇāmuttarabastiḥ kathaṃ yojyaḥ ? ityāha - uttānāyai striyai
dadyādūrdhvajānvai vicakṣaṇaḥ | apratyāgacchati bhiṣagbastāvuttarasaṃjñite
|| 10 || bhūyo bastiṃ nidadhyācca saṃyuktaiḥ
śodhanairgaṇaiḥ | phalavartiṃ nidadhyādvā yonimārge dṛḍhāṃ bhiṣak
|| 11|| sūtrairvinirmitāṃ snigdhāṃ
śodhanadravyasaṃyutām | dahyamāne tathā bastau dadyādbastiṃ viśāradaḥ
|| 12 || kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena
vā | bastiḥ śukrarujaḥ puṃsāṃ strīṇāmārtavajāṃ rujam|| 13||
hanyāduttarabastistu nocito mehināṃ kkacit |
Āḍhamalla. vicakṣaṇasthāne samāhita iti
vā pāṭhe sa evārthaḥ | asyāgre - ‘anena vidhinā dadyāt bastīn trīn caturo'pi
vā’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | anirgame punarbastirdeya ityata āha -
uttarasaṃjñite bastau pratyāgacchati sati bhūyaḥ punarapi bastimuttarasaṃjñaṃ
nidadhyāt | kiṃbhūtaṃ ? śodhanairgaṇaiḥ saṃyuktam | śodhanagaṇo virecanagaṇaḥ
| vā athavā phalavartiṃ nidadhyāt | kva ? yonimārge apatyamārge | kiṃbhūtāṃ ?
dṛḍhām aśithilām | ata eva sūtrairvinirmitām | tathā snigdhāṃ tathā
śodhanadravyasaṃyutām | śodhanadravyakṛtāmityarthaḥ | vartistu agre vakṣyamāṇā
jñātavyā | asyāgre kecidadhikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti tadyathā -- ‘payobastiṃ
nidadhyāttu proktaṃ gulmacikitsitam | praveśayedvā matimān bastidvāre ca
peṣaṇī || pīḍayedvāpyadho nābherbastinā pariveṣṭitaḥ | āragvadhasya patreṣu
nirguṇḍyā: svarasasya ca || kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartiṃ cā'pi sasaindhavām |
mudgailāsarṣapasamāṃ pravibhajya payāṃsi ca || basterāgamanārthāya
tannidadhyācchalākayā |’ ityādipāṭho bahupustakeṣvadarśanānna vyākhyātaḥ |
atha bastidāhacikitsāmāha - dravyasyānirgamādbastau mūtrāśaye dahyamāne sati
viśārado vaidyakaśāstrakriyākuśalaḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa bastiṃ dadyāt | vā
athavā śītalena payasā bastiṃ dadyāt | kṣīravṛkṣā vaṭodumbarādayaḥ | eke
kṣīravṛkṣaṃ rājādanamāhuḥ | rāyaṇīti loke | payo'tra pānīyamāhuḥ | śītaleti |
śītaladravyamadhukādiyuktatvena śītalena ityarthaḥ | yaduktaṃ tantrāntare -
‘śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā | dahyamāne bhiṣak bastau pāyau
bastiṃ pradāpayet’ iti | athānantaraṃ basteḥ prabhāvapūrvakaṃ niṣedhamāha -
puṃsāṃ puruṣāṇāṃ vasādyāśritā rujaḥ rogān strīṇāmārtavajā rujaḥ asṛgdarādayaḥ
hanyāt | mehināṃ pramehiṇāṃ nocitaḥ na yuktaḥ | pramehasya bastigatatve'pi
nocitatvam | yathānuvāsanaṃ kuṣṭhapramehināṃ niṣiddham | kecinmehaśabdena
madhumehamāhuḥ || 10-13 ||
Kāśīrāma Vaidya. uttānāyai bhiṣak
dadyāditi saṃbandhaḥ | tathā dadyāt yathā snehaḥ pratyāgacchati | bhūyaḥ punaḥ
kṛcchre viśeṣavyādhau śodhanairgaṇaiḥ eraṇḍatailādibhirbastiṃ nidadhyāt |
yonimārge bastyabhāve phalavartikāṃ nidadhyāt | phalānām eraṇḍabījādīnāṃ
vartiryadvā phalasadṛśī vartiḥ phalanāmnī vāsoghanadravyasaṃyutasya sūtreṇa
vinirmitāṃ punaḥ snigdhām evaṃbhūtā vartiṃ dadyāt | vartyā dahyamāne bastau
mūtrākāśe kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa udumbarādi punaḥ payasā śītalena bastiḥ puṃsāṃ
śukradoṣajā rujaḥ strīṇām ārtavajā rujaḥ uttarabastirhanyāt | mehinaḥ kvacit
na ucitaḥ || 10-13 ||
uttarabasteḥ snehabastisamānāyāḥ guṇadoṣānāha - samyagdattasya liṅgāni
vyāpadaḥ krama eva ca
|| 14 || basteruttarasaṃjñasya samānaṃ
snehabastinā |
Āḍhamalla. uttarasaṃjñasya uttarabasteḥ
snehabastinā'nuvāsanena samāni liṅgāni lakṣaṇāni tathā vyāpadaḥ
hīnātimithyāyogajaḥ kramaśca upakramaśca samānaḥ snehabastinā tulya ityarthaḥ
| tantrāntare tu — ‘duṣṭaṃ śukraṃ śoṇitaṃ cāṅganānāmasṛgdaraṃ tasya nāśaṃ ca
puṣpam | mūtrāghātaṃ mūtradoṣān pravṛddhān yonerdoṣān tatparāyāśca saṃgam |
śukrāghātaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṃkṣaṇe mehane ca |
ghorānanyānbastijāṃścāpi rogān mohādṛte uttaro hanti bastiḥ’ iti
|| 14 ||
Kāśīrāma Vaidya. samyagdattalakṣaṇamāha
- śamanaṃ śukratvaśamanaṃ bhavati | pramehalakṣaṇaṃ śamanaṃ bhavati
|| 14 ||
atha pūrvoddiṣṭāṃ phalavartimāha - ghṛtābhyakte gude kṣepyā ślakṣṇā
svāṅguṣṭhasannibhā ||15|| malapravartanī
vartiḥ phalavartiśca sā smṛtā | iti
śrīdāmodarasūnuśārṅgadharācāryapraṇītaśārṅgadhara- saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe
uttarabastividhirnāma saptamo'dhyāyaḥ
|| 7 ||
Āḍhamalla. ślakṣṇā komalā,
svāṃguṣṭhasannibhā āturāṃguṣṭhatulyā sthūlatayā | malaṃ mūtrapurīṣādikam |
malaśabdena strīṇāmapi rajodoṣādikam | apatyamārge deyā īdṛśī phalavartiḥ
smṛtā kathitā || 15 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāṃ cottarakhaṇḍe uttarabastividhiradhyāyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. phalavartimāha -
tatpramāṇā sā phalavartiḥ, malapravartanī bhavati | phalānāṃ vā nirmitā
|| 15 || iti śrīkāśirāmavaidyaviracitāyāṃ
gūḍhārthadīpikāyāṃ pañcakarmaṇi uttarabastividhi- radhyāyaḥ saptamaḥ ||