8. atha nasyavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
aṣṭamo'dhyāyaḥ | atha nasyavidhiḥ | nasyasya niruktimāha - nasyaṃ tatkathyate nīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham | nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam || 1 ||
Āḍhamalla. atha pañcakarmapāriśeṣyānnasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte - nasyeti | auṣadhaṃ kvāthasvarasasnehādi, nasyamiti nāsayā dīyate iti nasyam | tasya nasyasya nāmadvayaṃ coktam, nāvanamekaṃ dvitīyaṃ nasyamiti || 1||
Kāśīrāma Vaidya. atha nasyavidhiḥ | tatra nasyalakṣaṇaṃ dhīrairyat nāsāgrāhyamauṣadhaṃ tat nasyaṃ kathyate | nāvanaṃ nasyakarma ceti tasya nāmadvayam || 1 ||
nasyabhedānāha - nasyabhedo dvidhā prokto recanaḥ snehanastathā | recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ matam || 2 ||
Āḍhamalla. nāsikayā dīyate yattat nasyaṃ tasya bhedo dviprakāraḥ, eko recanaḥ dvitīyaḥ snehanaḥ, recanaṃ karṣaṇaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇam, upakramyasya dvitvāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ | ekaḥ saṃtarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ’ iti | nanu vāgbhaṭena trividhaṃ nasyaṃ saviṣayamuktaṃ tadyathā - ‘virecanaṃ śiraḥśūlaṃ jāḍyaṃ spandagalāmaye | śophagaṇḍakrimigranthiku- ṣṭhāpasmārapīnase || bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye | nāsā'syaśoṣe vāksaṃge kṛcchrabodhe'vabāhuke | śamanaṃ nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirājiṣu || yathāsvaṃ yaugikaiḥ snehairyathāsvaṃ ca prasādhitaiḥ | kalkakvāthādibhiścādyaṃ madhupaṭvāsavairapi || bṛṃhaṇaṃ dhanvamāṃsottharasāsṛksvapurairapi | śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena ca’ iti, tatkathamatra dvividhaṃ coktam ? ucyate - śamanasya bṛṃhaṇe'ntarbhāvāt | uktaṃ ca - ‘śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena ca’ iti | ata eva raviguptādau pañcabhedāste yathā - ‘nasyaṃ śirovirekaśca pratimarśo'vapīḍanam | jñeyaṃ pradhamanaṃ caitannasyakarma tu pañcadhā’ iti | dṛḍhabale tu dhūmo'dhiko'sti na ca śirovireka iti | tadyathā - ‘nāvanaṃ cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca | pratimarśaśca vijñeyo nastakarma tu pañcadhā’ iti | kāśmīrāstu ṣaṭprakāraṃ paṭhanti yathā - ‘avapīḍaṃ pradhamanaṃ nasyaṃ recanatarpaṇam | pratimarśaśca dhūmaśca nasyakarma tu ṣaḍvidham’ iti | te'pyatraivāntarbhāvanīyāḥ| te tu granthakṛtā evāgre spaṣṭatayoktāḥ | yathā - śirorecane pradhamanāvapīḍanasaṃjñāvantarbhūtau, te tu karṣaṇatvātkarṣaṇe'ntarbhūtau, pratimarṣamarṣau tu bṛṃhaṇentarbhūtau, evaṃ dhūmo'pi śodhanaśamanatvāt yathā svāntarbhāvanīya iti susthitametat ||2||
Kāśīrāma Vaidya. recanasnehananasyabhedadvayamāha - recanastathā snehana iti dvidhā nasyabhedaḥ proktaḥ kathitaḥ | tatra yadvirecanaṃ vātakaphādīnāṃ chedanaṃ yat snehanaṃ tat bṛṃhaṇaṃ dhātuvṛddhikaram || 2 ||
nasyakarmakālamāha - kaphapittāniladhvaṃse pūrvamadhyāparāhṇake | dine tu gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade || 3 ||
Āḍhamalla. kaphapittānilānāṃ dhvaṃse vṛddhilakṣaṇe kope, ‘sraṃsudhvaṃsu adhaḥpatane’ ityasya rūpaṃ | kutra kopa ityata āha - dinasya pūrvamadhyāhne'parāhṇake, tenā'yamarthaḥ siddhaḥ - dinasya pūrvāhṇe kaphakope, dinasya madhyāhne pittakope, dinasyāparāhṇe vātakope iti | athavā utkaṭe gade rātrāvapi nasyaṃ deyamiti | uktaṃ ca - ‘yathā doṣodaye kāle rogiṇe nāvanaṃ bhiṣag’ | iti ata eva svasthāsvasthaviṣayasambandhena kālā darśitāstantrāntare tadyathā - ‘śaraddhemantayoḥ svasthe pūrvāhṇe saṃprayojayet | varṣāsu śītaje grīṣme sāyaṃ madhyaṃdine tathā’ iti ||3||
Kāśīrāma Vaidya. nasyadāne nasyakālamāha - kaphapittavātadhvaṃse kaphapittavātanāśau krameṇa dinasya pūrvamadhyaparāhṇeke nasyaṃ gṛhyate | kaphanāśārthaṃ dinasya pūrvabhāge, pittanāśārthaṃ dinasya madhyabhāge, vātanāśārthaṃ dinasyāparabhāge | utkaṭe gade rātrāvapi nasyaṃ gṛhyate || 3 ||
nasyaṃ yasminkāle tyājyaṃ yaiśca tyājyaṃ tānāha - nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpite | tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ || 4 || ajīrṇī dattabastiśca pītasnehodakāsavaḥ | kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣārto vṛddhabālakau || 5 || vegāvarodhī snātaśca snātukāmaśca varjavet |
Āḍhamalla. durdine meghacchanne'hni, apatarpite asantarpite puruṣe | saṃtarpaṇaṃ dhātuvṛddhikaraṇārthaṃ tena dhātubalo nasyena vidheyamiti tātparyārthaḥ | cakārādvāgbhaṭoktāste yathā - ‘yojayennatu nāvanam | toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām || bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsṛjām | navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām || śuddhānāṃ dattabastīnāṃ tathā'nārtavadurdine| anyatrātyayikādvyādheḥ’ iti | navapratiśyāyīti navatvaṃ dvividhanidānabhedena | ekaṃ sadyojanakaṃ dvitīyaṃ doṣacayapūrvakam | tatrādyo yathā - ‘nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ | saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam’ iti | dvitīyo yathā -‘cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | prakupyamānā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi’ iti | tena sadyonidānajanakaḥ pratiśyāyaḥ so'pi navaḥ pratiśyāya iti kecit | anye tvevamāhuḥ - ‘āmapakvabhedena pratiśyāyasya navapurāṇatve kathite | tenāpi yaḥ āmasaṃjñakaḥ pratiśyāyaḥ so'pi taruṇatvena nasyaviṣaye tyājyaḥ na tu pakva iti bhāvaḥ | garaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ tena vyāptaḥ | kevalaviṣaprāpte'vapīḍasyoktatvāt | uktaṃ ca -‘cetovikāraviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā deyam’ | anyacca - ‘viṣābhighātasaṃ- nyāsamūrcchāmohāpatantrake | mahāpasmāraśokārticintākrodhāmayādiṣu || mānaseṣu ca rogeṣu mūḍhavyākulacetasaḥ | saṃjñāprabodhahetvarthamavapīḍaṃ pradāpayet iti | bālavṛddhayorapi utkaṭadoṣeṣu nasyaṃ deyam, ‘bhīrustrīkṛśabālānām’ ityādivakṣyamāṇatvāt | snātaḥ śirasnāta:, snātukāmaśca ityanena pūrvaṃ vidhāya paścātsnānaṃ kuryādityeke vyākhyānayanti || 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasminkālai nasyaṃ tyājyaṃ tadāha - durdine meghacchanne'hni durdinam | apatarpaṇe laṅghane, navapratiśyāyī navapratiśyāyavān | garadūṣitaḥ viṣadūṣitaḥ | pītasnehodakāsavaḥ pītaṃ sneham udakam āsavaṃ madyaṃ yena saḥ | vegāvarodhī mūtrapurīṣakāvarodhī | spaṣṭamanyat || 4 || 5 ||
nasyārhānarhānāha -- aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret || 6 || aśītivarṣādūrdhvaṃ ca nāvanaṃ naiva dīyate |
Āḍhamalla. atha bālavṛddhayornasyagrahaṇāgrahaṇaviṣayaṃ darśayannāha - aṣṭavarṣādūrdhvaṃ nasyaṃ deyam | aṣṭavarṣādupari nasyakarma kuryāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘na nasyamūnasaptābde nātītāśītivatsare’ iti | aṣṭavarṣādarvāgapi doṣodrekādātyayike vyādhau bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ deyam | uktaṃ ca - ‘bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyata’ iti | evaṃ vṛddhasyā'śītivarṣasyāpi jñeyam || 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasya nasyaṃ deyaṃ tadapyāha - nāvanaṃ nasyaṃ | sugamam || 6 ||
atha vairecanaṃ nasyamāha - atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ || 7 || tīkṣṇabheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā |
Āḍhamalla. tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ sarṣapādijaiḥ tīkṣṇabheṣajasiddhaiḥ snehairvā | tīkṣṇadravyāṇi maricapippalīśṛṅgaveraśobhāñjanādīni, taiḥ ye siddhā ye snehāḥ kvāthāśca iti || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha virecanasya vidhānamāha – sugamam ||7||
virecanasya mātrāmāha - nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ || 8 || pratyekaṃ recane yojyā mukhyamadhyāntyamātrayā |
Āḍhamalla. nāsikārandhrayoriti | dvayorapi nāsāpuṭayornasyaṃ yojanīyam | aṣṭāvityādi | mukhyamadhyāntyamātrayā iti | aṣṭau bindavaḥ mukhyamātrā | recanasya ṣaṭbindavaḥ madhyamā | catvāraḥ antyā mātrā hīnamātrā iti | uktaṃ ca - ‘catvāro bindavaḥ ṣaṭ vā tathāṣṭau vā yathābalam | śirovirecane yojyā ūrdhvajatruvikāriṇām’ iti | bindulakṣaṇaṃ vāgbhaṭe - ‘pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt | yāvatpatatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te || marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt | bindudvayonāḥ kalkādeḥ’ iti || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. virecanasya pramāṇamāha - nāsikārandhrayoḥ chidrayoḥ dvayoḥ aṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ mukhyamadhyāntyātmamātrayā recane yojyāḥ | aṣṭau bindavaḥ mukhyā mātrā | ṣaṭ madhyā mātrā | catvāro bindavaḥ antyā kaniṣṭhā mātrā || 8 ||
nasyārthaṃ dravyāṇāṃ parimāṇamāha - nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham || 9 || hiṅgu syādyavamātraṃ tu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam | kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyaṃ ca trikārṣikam ||10|| kārṣikaṃ madhuraṃ dravyaṃ nasyakarmaṇi yojayet |
Āḍhamalla. tīkṣṇamiti | maricapippalīhiṃguśṛṅgavera-śobhāñjanatṛvṛtādikam | madhuraṃ dravyaṃ sitāprabhṛtikam | śeṣaṃ sugamam ||9|| 10||
Kāśīrāma Vaidya. nasyakarmaṇi auṣadhapramāṇamāha - nasyakarmaṇīti spaṣṭam || 9 || 10 ||
atha śirovirecanabhedānāha - bhavapīḍapradhamanau dvau bhedāvaparau smṛtau || 11 || śirovirecanasyātra tau tu deyaṃ yathāyatham |
Āḍhamalla. atha śirovirecanasya yau dvau avapīḍapradhamanasaṃjñau tāvāha - yathāyathaṃ yathādoṣaṃ yathāmātraṃ vā deyau | tayorvidhānaṃ cāgre vakṣyamāṇaṃ jñeyam || 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. virecanasya dvau bhedāvaparāvapyāha - avapīḍaḥ, pradhamanam, etau dvau virecanasya bhedau tau śirovirecanasthāne deyau || 11 ||
athāvapīḍapradhamanayoḥ svarūpamāha - kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ || 12|| so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadravyasamudbhavaḥ | ṣaḍaṅgulā dvivaktrā yā nāḍī cūrṇaṃ tathā dhamet ||13|| tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vakravātaiḥ pradhamanaṃ hi tat |
Āḍhamalla. kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ raso niḥsṛtaḥ so'vapīḍaḥ, kiṃviśiṣṭaḥ ? pīḍitaḥ āturanāsāpuṭe iti śeṣaḥ | pradhamanaṃ tat, yat dvivakrā nāḍī ṣaḍaṅgulapramāṇā tayā cūrṇaṃ pradhamet | kiṃbhūtam ? tīkṣṇaṃ tīkṣṇadravyakṛtam | kolaṃ kolamātram | vakravātairiti vaidyamukhotthaiḥ kṛtvā pradhamedityarthaḥ || 12 || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. avapīḍalakṣaṇamāha - kalkīkṛtāditi sugamam || 12 || 13 ||
ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye || 14 || arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase | śophā'pasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam || 15 ||
Āḍhamalla. ūrdhvajatrugate virecanaṃ hitamiti | te ca grīvāgalādirogā dṛḍhabale'pi - ‘stambhāntāḥ suptirudrādyāḥ śleṣmikā ye śirogadāḥ | śirovirecanaṃ teṣu nasyakarma praśasyate’ iti | kapharoge iti | kāsaśvāsādyāḥ | pratiśyāye nāsāsrāve pīnase purāṇe iti ratnaprabhākāraḥ | cakradatte'pi -‘śirovirecanaṃ dadyāt rogeṣveteṣu buddhimān | gaurave śirasaḥ śūle jāḍye spande galāmaye || śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase’ iti | anyatrā'pyuktaṃ - ‘śirovirecanamapi śleṣmaṇā'bhivyāptatālugalaśirasāṃ tathā'rocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedakakṛmipratiśyāyā-pasmārāghrāṇājñāneṣu cordhvajatrugadeṣu śirovirecanadravyasiddhena snehena’ iti || 14 || 15 ||
atha bṛṃhaṇanasyaviṣayamāha - bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena śasyate |
Āḍhamalla. snehena nasyamiti | bṛṃhaṇākhyam | yadā recananasyadāne pratipāditarogairabhibhūtānāṃ bhīruprabhṛtīnāṃ recanaṃ dātavyaṃ tadā snehakṛtaśirovirecanaṃ deyamityapi dvitīyo'rthaḥ sāmpradāyikaḥ ||
yeṣu avapīḍanaṃ yujyate tānāha - galaroge sannipāte nidrāyāṃ viṣamajvare || 16 || manovikāre kṛmiṣu yujyate cāvapīḍanam |
Āḍhamalla. avapīḍananasyasya viṣayamāha - manovikāre iti | madamūrcchā'pasmārasaṃnyāsonmādabhūtonmādādiṣu | kṛmiśabdenātra kṛmijā rogā api grāhyāḥ ||16||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam || 16 ||
yeṣu pradhamanaṃ yujyate tānāha -- atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate || 17 || cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ |
Āḍhamalla. pradhamananasyaviṣayamāha - atyantotkaṭadoṣeṣu cetovikāraviṣābhipanneṣvityarthaḥ | evaṃvidheṣvanyeṣvapi visaṃjñeṣu madāpasmārādiṣu | yatastīkṣṇataram atyantatīkṣṇadravyakṛtaṃ | dhīrairiti vaidyaiḥ | dhīratvaṃ dṛḍhaśāstrābhyāsakarmatvena jñeyam | tīkṣṇadravyato yathā -- ’pippalyaḥ śigrubījāni viḍaṅgamaricāni ca | avapīḍaḥ praśasto'yaṃ garacetovikāriṇām’ iti || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. atyantotkaṭadoṣeṣu mūrcchāpasmārādivisaṃjñeṣu saṃnyāsādiṣu || 17 ||
idānīmavapīḍanapradhamanayoḥ katipayayogānāha - guḍādinasyam | nasyaṃ syādguḍaśuṇṭhībhyāṃ -
Āḍhamalla. guḍaśuṇṭhībhyāmeko yogaḥ |
pippalyādinasyam | pippalyāḥ saindhavena vā || 18 || jalapiṣṭena tenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ | manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ || 19 ||
Āḍhamalla. pippalīsaindhavābhyāṃ dvitīyaḥ | tena nasyenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ naśyanti | gadaśabdo'tra pratyekamabhisambadhyate | tathā manyāhanugalodbhūtā rogā iti śeṣaḥ | bhujapṛṣṭhajā iti | bhujajāśca bāhukāsaśoṣādayaḥ, pṛṣṭhajāḥ kubjabahirāmādayaḥ | kecidvirecanabhedameva yogadvayamicchanti tadbhedādavapīḍapradhamanayoruktatvāt || 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. atitīkṣṇataraṃ virecanamāha - nasyamiti sugamam || 18 || 19 ||
madhūkasārādinasyam - madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ | nasyaṃ koṣṇajale piṣṭaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam ||20|| apasmāre tathonmāde saṃnipāte'patantrake |
Āḍhamalla. madhūkasārakṛṣṇābhyāmeko yogaḥ | madhūko vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya sāraṃ madhyasthitakāṣṭhaviśeṣam | vacāmaricasaindhavaiḥ kṛtvā paraḥ sakaladravyakṛto vā eka eva yogo vyavahārāt | śeṣaṃ sugamam || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. madhūkasāraḥ guḍapuṣpaḥ || 20 ||
tandrāyāṃ saindhavādinasyam - saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca || 21 || bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrānivāraṇam |
Āḍhamalla. tandrāyāṃ nasyamāha - śvetamaricamatra śigrubījaṃ tatsaṃjñatvāt | bastaḥ chāgaḥ | piṣṭānīti pūrvoktadravyāṇi iti śeṣaḥ | teṣāṃ tandrānivāraṇaṃ bhavati ||21 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tandrāyāṃ nasyam - śvetamaricaṃ prasiddham, yadvā śigrubījam | bastamūtreṇa || 21 ||
maricādinasyam - rohitamatsyapittena bhāvitaṃ saindhavaṃ vacā || 22 || maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṅkolaṃ laśunaṃ puram | kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ || 23 ||
Āḍhamalla. pradhamanamāha - kaṭphalaṃ vacā ca samatvena pūrvaṃ maricacūrṇaṃ kṛtvā paścādrohitamatsyapittena bhāvanā deyā, paścāccūrṇaṃ kāryaṃ taccūrṇaṃ pradhamanaṃ deyam | budhairityanena paribhāṣoktarītyā pracārayedityabhiprāyaḥ || 22 || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. pradhamananasyamāha - kaṅkolaṃ, maricaṃ, puro gugguluḥ, kaṭphalam etatpradhamanacūrṇaṃ tandrādau deyamiti pūrveṇa saṃbandhaḥ ||22|| 23||
iti virecananasyakalpanā | atha bṛṃhaṇanasyakalpanāmāha – atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā | marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehanī matau || 24 || marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ | madhyamā ca catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā smṛtā ||25|| ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ | marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam || 26 || ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | tryahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritam || 27 || marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ | doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam ||28|| doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam | atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam || 29 || śironāsākṣirogeṣu sūryāvartārdhabhedake | dantaroge bale hīne manyābahvaṃsaje gade || 30 || mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā | akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane || 31 || yujyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradravaiḥ |
Āḍhamalla. atha virecananasyasya vidhānādikamabhidhāya saṃprati bṛṃhaṇanasyasya bhedaprabhṛtikaṃ darśayannāha - sugamam | tasya bhedānāha - marśaśceti | snehane bṛṃhaṇākhye nasye dvau bhedāviti | ekaḥ marśaḥ, dvitīyaḥ pratimarśaḥ | atha marśasya bhedamātrādikamāha - marśasya tarpaṇasnehasya yā mātrā sā aṣṭabhiḥ śāṇairmukhyā smṛtā | madhyamā caturbhiḥ śāṇairhīnā śāṇapramāṇā | cakradatte - ‘nasyasya snaihikasyātha deyāstvaṣṭau tu bindavaḥ | pratyekaśo nastakayornṛṇāmiti viniścayaḥ || śuktiśca pāṇiśuktiśca deyā'tra kuśalairnaraiḥ’ iti | binduparimāṇamuktaṃ vāgbhaṭe -‘pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt | yāvatpatatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭkrameṇa te | marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt | bindurdvayonāḥ kalpādeḥ’ iti | suśrute'pi nasyapramāṇaṃ tu ‘aṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaparisrāvo binduḥ, eṣātra prathamā mātrā, dvitīyātra śuktiḥ, tṛtīyā pāṇiśuktiḥ etāstisro mātrā yathābalaṃ prayojyā bhavanti’ iti | śuktiparimāṇaṃ tu ‘dvātriṃśadbiṃdavaścāpi śuktirityabhidhīyate | dve śuktī pāṇiśuktiśca deyā'tra kuśalairnaraiḥ’ iti | snehanasyaṃ na gilet kiṃtu tyajedeva | tathāhi suśrutaḥ - ‘snehanasyaṃ na copagiletkathaṃcit’ iti | athaitatparimāṇamekavāraṃ bahuvāraṃ vā deyamiti śaṅkāyāṃ samādhānamāha - ekaiketi | marśasya iyaṃ mātrā pūrvoktā ekaikasminnāsāpuṭe deyā | etenaikavāraviṣayaṃ darśitam | yaduktaṃ - pratyekaśo nastakayornṛṇāmiti viniścayaḥ’ iti |‘vā’ athavā doṣabalābalaṃ dṛṣṭvā dvivāraṃ trivāraṃ vā saiva mātrā deyā iti || nasyadānakālamaryādāmāha -- ekāntaramiti | vicakṣaṇo vaidyaḥ | ekāntaram ekadivasāntaraṃ vā prayojya saptāhaṃ yāvat paramadānena sātmībhavati | atrā'pi punaḥpunariti śeṣaḥ | yaduktaṃ - ‘saptāhaṃ tu paraṃ deyaṃ miśritasya punaḥpunaḥ’ iti | vāgrahaṇena navamadivasādupari sātmyaṃ bhavati ityuktatvāt | tathāhi - ‘paraṃ navāhamūrdhvaṃ tu navāhātsātmyatāṃ vrajet’ iti || marśe doṣotkleśādvyāpado bhavanti ityata āha - marśe iti | atha tayościkitsāmāha - doṣotkleśa iti | vamanaśodhanamiti śirovirecanādirūpaṃ nasyam | yathāsvamiti yathādoṣaṃ | bṛṃhaṇamiti snaihikaṃ nasyaṃ | bṛṃhaṇanasya viṣayamāha - śira iti | śirorogādiṣu bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ yujyate || 24-31 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bṛṃhaṇanasya kalpanā - atheti sugamam | snehavyāpat cikitsāmāha - marśe śirovireke iti | vividhā vyāpādastadrogāḥ smṛtāḥ | taddoṣotkleśakṣayāt dhātukṣayāt jñeyāḥ | doṣotkleśeṣu kiṃ kartavyaṃ ? tadāha yuñjyādvamanaśodhanamiti yeṣu bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ dīyate tānāha - manyā grīvā, aṃsaḥ skandhaḥ, tadgade | snehairghṛtādyairmadhuraiḥ bṛṃhaṇaṃ yojyam || 24-31 ||
kuṅkumanasyam| saśarkaraṃ paya:piṣṭaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam || 32 || nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ | bhrūśaṅkhākṣiśiraḥkarṇasūryāvartārdhabhedakān || 33 ||
Āḍhamalla. kuṃkumanasyamāha - śarkarā sitopalā, kuṃkumaṃ keśaraṃ kāśmīrajam | ājyena ghṛtena kṛtvā ghṛtena bharjayitvā saśarkaramiti samānaśarkaram | tadanu kṣīreṇa piṣṭvā nasyaṃ deyam | tadghṛtaṃ nasyaprayogataḥ bhrūśaḍkhādirujaḥ hanyāt iti || 32 || 33 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā - saśarkaraṃ sitāsahitaṃ payaḥ dugdham, ājyena ghṛtena kuṅkumaṃ keśaraṃ piṣṭvā tannasyaprayogataḥ vātaraktādirujaḥ hanyāt || 32 || 33 ||
anyabṛṃhaṇanasyamāha - nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā | māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ || 34 ||
Āḍhamalla. athā'parāṇi bṛṃhaṇanasyādīnyāha - aṇutaileneti | aṇutailena nasyaṃ vātaraktabhavā rujo hanyādityatra saṃbandhaḥ | ‘gavāṃ śakṛt kvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ ca tailaṃ timireṣu nasyataḥ | ghṛtaṃ tathā kevalameva paittike tathāṇutailaṃ pavanāsṛgucchayo’riti | aṇutailaṃ tu vātavyādhicitsoktamanyatra jñātavyaṃ | keṣāṃcit jñāpanārthaṃ yathā ‘tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālatailaparipītā-nyaṇūni kāṇḍaśaḥ parikalpyātikuṭya ca mahākaṭāhe pānīyenāsrāvya kvāthayet | tataḥ snehamastudṛṣatsarakapāṇyoranyatareṇādāya vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ snehapākakalkena vipacet |1 etadaṇutailamupadiśanti vātarogeṣviti’ | nārāyaṇena taileneti śeṣaḥ | māṣādineti | atrā'pi tailena sambandhaḥ | nārāyaṇatailaṃ māṣatailaṃ ca vātavyādhicikitsoktaṃ jñātavyaṃ tattadbheṣajasādhitaiḥ sarpirbhiriti | yāni yāni dravyāṇi vātaraktahṛnnābhicakṣuḥśiraḥkarṇarogāṇāṃ vihitāni taistairdravyai- reva sādhitāni sarpīṃṣi tatra tatra yojyānītyabhiprāyaḥ || 34 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyadapyāha - aṇutailena atasītailena | sarpirbhirghṛtaiḥ tadroganāśakairauṣadhaiḥ sādhitaṃ tasya bṛṃhaṇaṃ syāt || 34 ||
doṣeṣu snehavyavasthā | tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasām | dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca || 35 ||
Āḍhamalla. atha catuḥsnehasya doṣaviśeṣeṇopādeyatvamāha - tailaṃ kaphe syādvāte ceti | atra savāte iti pāṭhāntaraṃ, kevale vāte svatantre atrāṇutailameva pradhānaṃ | yaduktaṃ ‘caturvidhastu snehasya vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ | śleṣmasthānavirodhitvātteṣu tailaṃ viśiṣyata’ iti || 35 ||
Kāśīrāma Vaidya. rogabhedena tailādīnāṃ nasyabhedamāha - tailamati | sugamam || 35 ||
māṣādinasyam | māṣā'tmaguptārāsnābhirbalārubukarohiṣaiḥ | kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ || 36 || koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam | jayedarditavātaṃ ca manyāstambhāpabāhukau || 37 ||
Āḍhamalla. athāparamapi yogamāha - ātmaguptā kapikacchū: rāsnā surabhī balā sāmaśabdavācyā rubuka eraṇḍaḥ | rohiṣo gandhatṛṇaḥ aśvagandhayā saha militvā kvāthaḥ hiṅgusaindhavayoḥ prakṣepaḥ | tadvyavahārato hiṅgu raktikādvayaṃ saindhavaṃ māṣaikaṃ prakṣepaḥ | jayedarditavātaṃ ceti cakāragrahaṇāt karṇanādarujāyāṃ praśasta iti prasiddhiḥ | yaduktaṃ - ‘māṣabalāśūkaśimbīkattṛṇarāsnorubūkāśvagandhānāṃ | kvātho nasyanipīto rāmaṭhalavaṇānvitaḥ koṣṇaḥ | apaharati pakṣāghātaṃ manyāstambhaṃ sakarṇarujam | durjayamarditavātaṃ saptāhājjayati cāvaśya’miti | iti marśavidhiḥ || 36 || 37 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pakṣavātārditādau nasyam - māṣo'nnaviśeṣaḥ, ātmaguptā kapikacchūḥ, balā prasiddhā, rubukaḥ eraṇḍaḥ, rohiṣaḥ kattṛṇaḥ, aśvagandhā hayagandhā koṣṇaḥ kkātha: sakampanaṃ kampavātaṃ hanyāt || 36 || 37 ||
atha pratimarśamāha - pratimarśasya mātrā tu dvidvibindumitā matā | pratyekaśo nastakayoḥ sneheneti viniścitam || 38 || snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ | tarjanīyaṃ sravedbinduṃ sā mātrā bindusaṃjñitā ||39|| evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭabhiḥ śāṇa ucyate | sa deyo marśanasye tu pratimarśo dvibindukaḥ ||40|| samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa | prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā ||41|| vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte | kavalānte bhojanānte divāsuptotthite tathā || 42|| vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate | īṣaducchikkanātsneho yadā vaktraṃ prapadyate || 43 || nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśaṃ pramāṇataḥ | ucchindanna pibeccaitanniṣṭhīvenmukhamāgatam || 44 || kṣīṇe tṛṣṇāsyaśoṣārte bāle vṛddhe ca yujyate | pratimarśena śāmyanti rogāścaivordhvajatrujāḥ ||45|| valīpalitanāśaśca balamindriyajaṃ bhavet |
Āḍhamalla. ‘pratyekaśo nastakayorupaiti vadanaṃ yathā | tathaitairvihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate’ iti pāṭhāntaram | etaiḥ padārthairvirahitaḥ sneho yadā bhavati tadāntaḥ na prāpnoti iti bhāvaḥ | ayaṃ pāṭhaḥ kenāpyatra paṭhitaḥ || 38-45 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pratimarśamāha - pratimarśasya nasyamātrā dvitribindumitā kathitā | pratyekaśo nāsikayoḥ snehena ghṛtena | bindumātrāmāha - evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭabhiḥ śāṇa ucyate | sneheti sugamaṃ | pratimarśanasyasamayamāha - eṣu caturdaśasamayeṣu pratimarśe nasyaṃ prayujyate | dhamanasya niṣiktalakṣaṇamāha - īṣaducchikkanāt īṣat chikkanāt yadā snehaḥ vaktraṃ mukhaṃ prapadyate nasye niṣiktaṃ dattaṃ pratimāṣaṃ pramāṇaṃ tatastadā taṃ ucchiṣṭaṃ vidyāt | tatra kiṃ kuryādityāha - ucchiṣṭaṃ na pibetpratimarśam | anyeṣu keṣu yujyate tānapyāha - kṣīṇe dhātukṣīṇe tathā tṛṣṇā āsyaṃ mukhaṃ tacchoṣārte bāle tathā vṛddhe ca yujyate pratimarśena ete śāmyanti tathā ūrdhvatrujā grīvāmūlordhvajāḥ śāmyanti tathā valīpalito yujyate valī tvakśaithilye palitaṃ keśaśauklyaṃ tathā indriyajaṃ balaṃ bhavet || 38-45 ||
atha palite nasyam | bibhītanimbakambhārī śivā śeluśca kākinī ||46|| ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam |
Kāśīrāma Vaidya. bibhītaṃ bibhītakamajjānaṃ nimbaṃ nimbabījaṃ kambhārī prasiddhā, tasyā bījaṃ, śivā harītakī majjā, śeluḥ śākhoṭakamajjā, kākinī kikaībījam eṣām ekaikatailalasyena palitaṃ naśyati || 46 ||
atha nasyagrahaṇe nasyavidhimāha -- atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave || 47 || deśe vātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam | viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā || 48 || uttānaśāyinaṃ kiṃcitpralambaśirasaṃ naram | āstīrṇahastapādaṃ ca vastrācchāditalocanam || 49 || samunnamitanāsāgraṃ vaidyo nasyena yojayet | koṣṇamacchinnadhāraṃ ca hematārādiśuktibhiḥ || 50 || śuktyā vā yatra yuktyā vā plotairvā nasyamācaret | nasyeṣvāsicyamāneṣu śiro naiva prakampayet || 51 || na kupyenna prabhāṣeta nocchidenna hasettathā | etairhi vihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate || 52 || tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasaṃbhavaḥ | śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna gileddravam || 53 ||
Kāśīrāma Vaidya. vātarajomukte deśe sthāne kṛtadantanigharṣaṇaṃ kṛtadantadhāvanaṃ, dhūmapānena viśuddhaṃ, tathā svinnabhālagalaṃ dhūmapānena | yadvā sveditabhālagalaṃ tathā uttānaśāyinaṃ naraṃ nasyena yojayet | plotaṃ plotakaṃ | spaṣṭamanyat | nasyaniṣikte kathaṃ niṣṭhīvedityāha - nocchidenna kiṃcitkṣodayet | etaiḥ kopādibhiḥ vihitaḥ kṛtaḥ nasyaḥ antarmadhye na prapadyate tataḥ kāsādayaśca bhavantītyāha - pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ | tataḥ koṣādeḥ śṛṅgāṭakādisthāpane śikṣitamāha - śṛṅgāṭakaṃ nāsāvaṃśaṃ bhrūmadhyaṃ āplāvya nasyaṃ draveṇāplutya na sthāpayet | dravaṃ na gilet, spaṣṭamanyat || 47-53 ||
atha nasyadhāraṇārthaṃ mātrāsaṃkhyāmāha - pañca sapta daśaiva syurmātrā nasyasya dhāraṇe |
Āḍhamalla. pañcasaptādisaṃkhyāgrahaṇaṃ doṣādibalābalaviṣayam | mātrāpramāṇaṃ tu vāgbhaṭe -‘yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam | nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā’ iti ||
nasyadānānantaraṃ kiṃ kartavyam ? ityata āha - upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktragataṃ dravam || 54 || vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsaṃmukhe na hi | nīte nasye manastāpaṃ rajaḥ krodhaṃ ca saṃtyajet ||55|| śayīta nidrāṃ tyaktvā ca prottāno vākśataṃ naraḥ | tathā vairecanaścānte dhūmo vā kavalo hitaḥ || 56 ||
Āḍhamalla. athaśabda ānantarye | nasyānantaraṃ nāsādidravam upaviśya niṣṭhīvet | kābhyāṃ ? vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ | kathaṃ ? sammukhaṃ nahi niṣṭhīvet | tiryak niṣṭhīvanāt samyagdravanirgamo bhavati ityarthaḥ | niṣṭhīvanānantaraṃ kartavyamāha - nīte iti | krodhaṃ ceti | caśabdastantrāntaroktagrahaṇārthaḥ | uktaṃca - ‘rajodhūmamanastāpasnānakrodhādivarjayet’ iti | vākśataṃ gurvakṣaroccāraṇaśatamātram | vairecananasyānte iti śirovirecanasyottarakālaṃ, rajo dhūliḥ, dhūmo vā kavalo hitaḥ iti | dhūmaḥ snigdhādiragre vakṣyamāṇaḥ, kavalaḥ prāguktalakṣaṇaḥ hitaḥ pathyastasmātkartavya ityarthaḥ || 54-56 ||
Kāśīrāma Vaidya. nasye nīte yatkartavyaṃ tadāha - rajo dhūli: | yathā dhūmapraveśo na bhavet | sa pītanasya uttānaḥ san vākśataṃ bhavet | virecananasyānte dhūmaḥ kavalaśca hitaḥ deyaḥ || 54-56 ||
atha nasye kati lakṣaṇāni bhavanti ? ityāha - nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ | śuddhihīnātiyogāni viśeṣācchāstracintakaiḥ ||57||
Āḍhamalla. prayogata iti nasyaprayogāt | śāstracintakaiḥ śāstraṃ vaidyakaśāstraṃ tasya cintakāḥ vicārakā iti || 57 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhyādibhedena nasye lakṣaṇamāha - nasye iti | spaṣṭam || 57 ||
nasyaśuddhilakṣaṇamāha - lāghavaṃ manasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ | cittendriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam || 58 ||
Āḍhamalla. lāghavamiti śarīrasya | śarīragrahaṇenaiva śirograhaṇe labdhe punaḥ śirograhaṇaṃ dehasyordhvamūlādapi lāghavapratipādanārtham | manasaḥ śuddhiḥ manaso hlādakatvāt manasaḥ śuddhiḥ | tathā srotasāṃ śuddhiḥ srotāṃsi prāṇadhātumalāmbho'nnavāhināṃ śuddhatā | tathā cittendriyaprasādaśca manasaḥ indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ prasannatā | tathā vyādhisaṃkṣayaḥ vyādhayo nasyasādhyā rogāḥ | tantrāntare tu - ‘prasannadṛṣṭirdṛḍhadantakeśaḥ śaśāṅkavakraḥ palitairvihīnaḥ | pikābhikaṇṭhaḥ kamalāsya gandho nasyopasevī bhavatīha martyaḥ’ iti | anyatrāpyuktam - ‘indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ kuryādāsyasugandhatām | hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balam || valīpalitakhālityaṃ vyaṅgānāmapyasaṃbhavam iti || 58 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhimāha - lāghavaṃ śirasaḥ manasaḥ śuddhirmūrcchādyasrāvatvaṃ srotasāṃ śuddhiḥ vyādhisaṃkṣayaḥ, cittaprasādaśca śirasaḥ śirorogādināśaḥ | prasannatvaṃ śirasaḥ śuddhiḥ idaṃ śuddhilakṣaṇam || 58 ||
atha hīnaśuddherlakṣaṇamāha - kaṇḍūpadehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ | mūrdhni hīnaviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrtitam || 59 ||
Āḍhamalla. atha hīnaśuddherlakṣaṇānyāha - hīnaviśuddheḥ śirasi lakṣaṇaṃ | kiṃ tat | kaṇḍūpadehāviti mukhanāsikādīnām upadehaḥ śleṣmaṇābhiliptamiva mukhaṃ bhavatīti | gurutā cātra śirasaḥ | srotasāṃ kaphādivahānāṃ kaphasaṃsrava iti pracuraśleṣmasaṃbhava iti tātparyārthaḥ || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. hīnaviśuddheḥ śirasi lakṣaṇamāha - upadeho liptatā, gurutā gurutvam, srotasāṃ nāsādīnām | kaphasaṃsrāvaḥ | hīnaśuddheḥ alpaśuddheḥ || 59 ||
atiśayaśuddhasya lakṣaṇamāha - mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindriyavibhramaḥ | śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite ||60||
Āḍhamalla. ativirecitalakṣaṇamāha - mūrdhni śirasi | ativirecite sati mastuluṅgāgamādayo bhavanti | mastuluṅgaṃ mastiṣkam, vātavṛddhirityatra vātaduṣṭiriti vā pāṭhaḥ | indriyavibhramaḥ indriyanāśaḥ, śirasaḥ śūnyatā mastakaśūnyatā | ‘śūnyatā manasaścā'pi’ iti pāṭhāntaram || 60 ||
Kāśīrāma Vaidya. mastuluṅgāgamo mastikābhyantarāt luṅgo mātuluṅgaḥ tajjalasadṛśo niḥsāraḥ vātavṛddhiḥ, indriyavibhramaḥ, śirasaḥ śūnyatā, idaṃ gāḍhavirecitaśiraso lakṣaṇām ||60 ||
hīnātiśuddhau cikitsāmāha - hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret | samyak viśuddhe śirasi sarpirnasye niṣecayet ||61||
Āḍhamalla. hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnaṃ kramādācarediti jñeyam | hīnaśuddhe śirasi kaphaghnam, atiśuddhe vātaghnaṃ, samyakśuddhe śirasi, nasyena samyak śuddhe sarpiryojayedityarthaḥ || 61 ||
Kāśīrāma Vaidya. hīnātiśuddhyādau kriyāmāha - kaphavātaghnaṃ nasyamācaret || 61 ||
atisnigdhalakṣaṇacikitsāmāha - kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet || 62 || bhojayeccānabhiṣyandi tasyācārikamādiśet |
Āḍhamalla. atisnigdhe etallakṣaṇam | tatkim ? kaphaprasekādi kaphaprasekaḥ srāvaḥ, śirasaḥ gurutā śirojāḍyam, indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ vibhramaḥ | rūkṣam annaṃ pradāpayet | anabhiṣyandi srotasāṃ yallepakaraṃ na bhavati etamācārikam ādiśet | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān || pravātapānayānādhvabhāṣyābhyāsanasaṃsthitiḥ | nīcātyuccopadhānāhasvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti || 62 ||
Kāśīrāma Vaidya. atisnigdhe lakṣaṇamāha - indriyavibhramaḥ bhrāntitvam ayathārthaśaktiḥ, atisnigdhe idaṃ lakṣaṇam | tatra rūkṣamavacārayet | nasye'varukṣaṃ dāpayet | nasye bhojanācāramāha - anabhiṣyandi mahiṣīdadhyādi nasyācārikaṃ nasye ye śiṣṭā ācaranti tadācaret || 62 ||
prakaraṇārthamupasaṃharati - vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam | etāni pañca karmāṇi kathitāni munīśvaraiḥ ||63|| iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nasyavidhi- rnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. tāni kāni vamanadīni || 63 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe nasyavidhirnāmā- ṣṭamo'dhyāyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. pañcakarmasaṃkhyāmāha - recanaṃ virekaḥ, nirūhaṃ nirūhaṇabastiḥ | anuvāsanabastiḥ | nanu bastikarma ekavidhaṃ bhavati tatkathaṃ dvividham ? ucyate - anuvāsanasya nirūhasya ca pṛthakkaraṇāt || 63 || iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūrtha- dīpikāyāmuttarakhaṇḍe nasya- varṇanīyo'dhyāyaḥ ||

Editor's notes

  1. 1 vāgbhaṭe tu - ‘jīvantī-jala-devarārujalada-tvak-sevyagopīhimam | dārvītvak-madhuka-plavā-guruvarī puṇḍrāhva- bilvotpalam|| dhāvanyau surabhiḥ sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ śeṇukam | kiñjalkaṃ kamalādbalāṃ śataguṇe divye'mbhasi kvāthayet || tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśoṣya tena tailaṃ pacet salilakena daśaiva vārān | pāke kṣipecca daśame samabhāgadugdhaṃ vaidyā mahāguṇamuśantyaṇutailametat’ iti varṇitam | ↩