aṣṭamo'dhyāyaḥ | atha nasyavidhiḥ | nasyasya niruktimāha - nasyaṃ tatkathyate
nīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham | nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam
|| 1 ||
Āḍhamalla. atha
pañcakarmapāriśeṣyānnasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte - nasyeti |
auṣadhaṃ kvāthasvarasasnehādi, nasyamiti nāsayā dīyate iti nasyam | tasya
nasyasya nāmadvayaṃ coktam, nāvanamekaṃ dvitīyaṃ nasyamiti
|| 1||
Kāśīrāma Vaidya. atha nasyavidhiḥ |
tatra nasyalakṣaṇaṃ dhīrairyat nāsāgrāhyamauṣadhaṃ tat nasyaṃ kathyate |
nāvanaṃ nasyakarma ceti tasya nāmadvayam
|| 1 ||
nasyabhedānāha - nasyabhedo dvidhā prokto recanaḥ snehanastathā | recanaṃ
karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ matam
|| 2 ||
Āḍhamalla. nāsikayā dīyate yattat
nasyaṃ tasya bhedo dviprakāraḥ, eko recanaḥ dvitīyaḥ snehanaḥ, recanaṃ
karṣaṇaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇam, upakramyasya dvitvāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe -
‘upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ | ekaḥ saṃtarpaṇastatra
dvitīyaścāpatarpaṇaḥ’ iti | nanu vāgbhaṭena trividhaṃ nasyaṃ saviṣayamuktaṃ
tadyathā - ‘virecanaṃ śiraḥśūlaṃ jāḍyaṃ spandagalāmaye |
śophagaṇḍakrimigranthiku- ṣṭhāpasmārapīnase || bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte
svarakṣaye | nāsā'syaśoṣe vāksaṃge kṛcchrabodhe'vabāhuke | śamanaṃ
nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirājiṣu || yathāsvaṃ yaugikaiḥ snehairyathāsvaṃ ca
prasādhitaiḥ | kalkakvāthādibhiścādyaṃ madhupaṭvāsavairapi || bṛṃhaṇaṃ
dhanvamāṃsottharasāsṛksvapurairapi | śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena
ca’ iti, tatkathamatra dvividhaṃ coktam ? ucyate - śamanasya
bṛṃhaṇe'ntarbhāvāt | uktaṃ ca - ‘śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena ca’
iti | ata eva raviguptādau pañcabhedāste yathā - ‘nasyaṃ śirovirekaśca
pratimarśo'vapīḍanam | jñeyaṃ pradhamanaṃ caitannasyakarma tu pañcadhā’ iti |
dṛḍhabale tu dhūmo'dhiko'sti na ca śirovireka iti | tadyathā - ‘nāvanaṃ
cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca | pratimarśaśca vijñeyo nastakarma tu
pañcadhā’ iti | kāśmīrāstu ṣaṭprakāraṃ paṭhanti yathā - ‘avapīḍaṃ pradhamanaṃ
nasyaṃ recanatarpaṇam | pratimarśaśca dhūmaśca nasyakarma tu ṣaḍvidham’ iti |
te'pyatraivāntarbhāvanīyāḥ| te tu granthakṛtā evāgre spaṣṭatayoktāḥ | yathā -
śirorecane pradhamanāvapīḍanasaṃjñāvantarbhūtau, te tu
karṣaṇatvātkarṣaṇe'ntarbhūtau, pratimarṣamarṣau tu bṛṃhaṇentarbhūtau, evaṃ
dhūmo'pi śodhanaśamanatvāt yathā svāntarbhāvanīya iti susthitametat
||2||
Kāśīrāma Vaidya.
recanasnehananasyabhedadvayamāha - recanastathā snehana iti dvidhā nasyabhedaḥ
proktaḥ kathitaḥ | tatra yadvirecanaṃ vātakaphādīnāṃ chedanaṃ yat snehanaṃ tat
bṛṃhaṇaṃ dhātuvṛddhikaram || 2 ||
nasyakarmakālamāha - kaphapittāniladhvaṃse pūrvamadhyāparāhṇake | dine tu
gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade || 3 ||
Āḍhamalla. kaphapittānilānāṃ dhvaṃse
vṛddhilakṣaṇe kope, ‘sraṃsudhvaṃsu adhaḥpatane’ ityasya rūpaṃ | kutra kopa
ityata āha - dinasya pūrvamadhyāhne'parāhṇake, tenā'yamarthaḥ siddhaḥ -
dinasya pūrvāhṇe kaphakope, dinasya madhyāhne pittakope, dinasyāparāhṇe
vātakope iti | athavā utkaṭe gade rātrāvapi nasyaṃ deyamiti | uktaṃ ca -
‘yathā doṣodaye kāle rogiṇe nāvanaṃ bhiṣag’ | iti ata eva
svasthāsvasthaviṣayasambandhena kālā darśitāstantrāntare tadyathā -
‘śaraddhemantayoḥ svasthe pūrvāhṇe saṃprayojayet | varṣāsu śītaje grīṣme sāyaṃ
madhyaṃdine tathā’ iti ||3||
Kāśīrāma Vaidya. nasyadāne
nasyakālamāha - kaphapittavātadhvaṃse kaphapittavātanāśau krameṇa dinasya
pūrvamadhyaparāhṇeke nasyaṃ gṛhyate | kaphanāśārthaṃ dinasya pūrvabhāge,
pittanāśārthaṃ dinasya madhyabhāge, vātanāśārthaṃ dinasyāparabhāge | utkaṭe
gade rātrāvapi nasyaṃ gṛhyate || 3 ||
nasyaṃ yasminkāle tyājyaṃ yaiśca tyājyaṃ tānāha - nasyaṃ tyajedbhojanānte
durdine cāpatarpite | tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ
|| 4 || ajīrṇī dattabastiśca
pītasnehodakāsavaḥ | kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣārto vṛddhabālakau
|| 5 || vegāvarodhī snātaśca snātukāmaśca
varjavet |
Āḍhamalla. durdine meghacchanne'hni,
apatarpite asantarpite puruṣe | saṃtarpaṇaṃ dhātuvṛddhikaraṇārthaṃ tena
dhātubalo nasyena vidheyamiti tātparyārthaḥ | cakārādvāgbhaṭoktāste yathā -
‘yojayennatu nāvanam | toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām ||
bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsṛjām |
navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām || śuddhānāṃ dattabastīnāṃ
tathā'nārtavadurdine| anyatrātyayikādvyādheḥ’ iti | navapratiśyāyīti navatvaṃ
dvividhanidānabhedena | ekaṃ sadyojanakaṃ dvitīyaṃ doṣacayapūrvakam | tatrādyo
yathā - ‘nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ |
saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam’ iti | dvitīyo
yathā -‘cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam |
prakupyamānā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi’ iti | tena
sadyonidānajanakaḥ pratiśyāyaḥ so'pi navaḥ pratiśyāya iti kecit | anye
tvevamāhuḥ - ‘āmapakvabhedena pratiśyāyasya navapurāṇatve kathite | tenāpi yaḥ
āmasaṃjñakaḥ pratiśyāyaḥ so'pi taruṇatvena nasyaviṣaye tyājyaḥ na tu pakva iti
bhāvaḥ | garaṃ kṛtrimaṃ viṣaṃ tena vyāptaḥ | kevalaviṣaprāpte'vapīḍasyoktatvāt
| uktaṃ ca -‘cetovikāraviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā deyam’
| anyacca - ‘viṣābhighātasaṃ- nyāsamūrcchāmohāpatantrake |
mahāpasmāraśokārticintākrodhāmayādiṣu || mānaseṣu ca rogeṣu
mūḍhavyākulacetasaḥ | saṃjñāprabodhahetvarthamavapīḍaṃ pradāpayet iti |
bālavṛddhayorapi utkaṭadoṣeṣu nasyaṃ deyam, ‘bhīrustrīkṛśabālānām’
ityādivakṣyamāṇatvāt | snātaḥ śirasnāta:, snātukāmaśca ityanena pūrvaṃ vidhāya
paścātsnānaṃ kuryādityeke vyākhyānayanti
|| 4 || 5 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasminkālai nasyaṃ
tyājyaṃ tadāha - durdine meghacchanne'hni durdinam | apatarpaṇe laṅghane,
navapratiśyāyī navapratiśyāyavān | garadūṣitaḥ viṣadūṣitaḥ |
pītasnehodakāsavaḥ pītaṃ sneham udakam āsavaṃ madyaṃ yena saḥ | vegāvarodhī
mūtrapurīṣakāvarodhī | spaṣṭamanyat
|| 4 || 5 ||
nasyārhānarhānāha -- aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret
|| 6 || aśītivarṣādūrdhvaṃ ca nāvanaṃ naiva
dīyate |
Āḍhamalla. atha
bālavṛddhayornasyagrahaṇāgrahaṇaviṣayaṃ darśayannāha - aṣṭavarṣādūrdhvaṃ
nasyaṃ deyam | aṣṭavarṣādupari nasyakarma kuryāt | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘na
nasyamūnasaptābde nātītāśītivatsare’ iti | aṣṭavarṣādarvāgapi
doṣodrekādātyayike vyādhau bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ deyam | uktaṃ ca -
‘bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyata’ iti | evaṃ vṛddhasyā'śītivarṣasyāpi jñeyam
|| 6 ||
Kāśīrāma Vaidya. yasya nasyaṃ deyaṃ
tadapyāha - nāvanaṃ nasyaṃ | sugamam || 6 ||
atha vairecanaṃ nasyamāha - atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ
sutīkṣṇakaiḥ || 7 || tīkṣṇabheṣajasiddhairvā
snehaiḥ kvāthai rasaistathā |
Āḍhamalla. tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ
sarṣapādijaiḥ tīkṣṇabheṣajasiddhaiḥ snehairvā | tīkṣṇadravyāṇi
maricapippalīśṛṅgaveraśobhāñjanādīni, taiḥ ye siddhā ye snehāḥ kvāthāśca iti
|| 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha virecanasya
vidhānamāha – sugamam ||7||
virecanasya mātrāmāha - nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ
|| 8 || pratyekaṃ recane yojyā
mukhyamadhyāntyamātrayā |
Āḍhamalla. nāsikārandhrayoriti |
dvayorapi nāsāpuṭayornasyaṃ yojanīyam | aṣṭāvityādi | mukhyamadhyāntyamātrayā
iti | aṣṭau bindavaḥ mukhyamātrā | recanasya ṣaṭbindavaḥ madhyamā | catvāraḥ
antyā mātrā hīnamātrā iti | uktaṃ ca - ‘catvāro bindavaḥ ṣaṭ vā tathāṣṭau vā
yathābalam | śirovirecane yojyā ūrdhvajatruvikāriṇām’ iti | bindulakṣaṇaṃ
vāgbhaṭe - ‘pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt | yāvatpatatyasau
bindurdaśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te || marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt
| bindudvayonāḥ kalkādeḥ’ iti || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. virecanasya
pramāṇamāha - nāsikārandhrayoḥ chidrayoḥ dvayoḥ aṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ
mukhyamadhyāntyātmamātrayā recane yojyāḥ | aṣṭau bindavaḥ mukhyā mātrā | ṣaṭ
madhyā mātrā | catvāro bindavaḥ antyā kaniṣṭhā mātrā
|| 8 ||
nasyārthaṃ dravyāṇāṃ parimāṇamāha - nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ
tīkṣṇamauṣadham || 9 || hiṅgu syādyavamātraṃ
tu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam | kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyaṃ ca trikārṣikam
||10|| kārṣikaṃ madhuraṃ dravyaṃ
nasyakarmaṇi yojayet |
Āḍhamalla. tīkṣṇamiti |
maricapippalīhiṃguśṛṅgavera-śobhāñjanatṛvṛtādikam | madhuraṃ dravyaṃ
sitāprabhṛtikam | śeṣaṃ sugamam ||9|| 10||
Kāśīrāma Vaidya. nasyakarmaṇi
auṣadhapramāṇamāha - nasyakarmaṇīti spaṣṭam
|| 9 || 10 ||
atha śirovirecanabhedānāha - bhavapīḍapradhamanau dvau bhedāvaparau smṛtau
|| 11 || śirovirecanasyātra tau tu deyaṃ
yathāyatham |
Āḍhamalla. atha śirovirecanasya yau
dvau avapīḍapradhamanasaṃjñau tāvāha - yathāyathaṃ yathādoṣaṃ yathāmātraṃ vā
deyau | tayorvidhānaṃ cāgre vakṣyamāṇaṃ jñeyam
|| 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. virecanasya dvau
bhedāvaparāvapyāha - avapīḍaḥ, pradhamanam, etau dvau virecanasya bhedau tau
śirovirecanasthāne deyau || 11 ||
athāvapīḍapradhamanayoḥ svarūpamāha - kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto
rasaḥ || 12|| so'vapīḍaḥ
samuddiṣṭastīkṣṇadravyasamudbhavaḥ | ṣaḍaṅgulā dvivaktrā yā nāḍī cūrṇaṃ tathā
dhamet ||13|| tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vakravātaiḥ
pradhamanaṃ hi tat |
Āḍhamalla. kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ raso
niḥsṛtaḥ so'vapīḍaḥ, kiṃviśiṣṭaḥ ? pīḍitaḥ āturanāsāpuṭe iti śeṣaḥ |
pradhamanaṃ tat, yat dvivakrā nāḍī ṣaḍaṅgulapramāṇā tayā cūrṇaṃ pradhamet |
kiṃbhūtam ? tīkṣṇaṃ tīkṣṇadravyakṛtam | kolaṃ kolamātram | vakravātairiti
vaidyamukhotthaiḥ kṛtvā pradhamedityarthaḥ
|| 12 || 13 ||
Kāśīrāma Vaidya. avapīḍalakṣaṇamāha -
kalkīkṛtāditi sugamam || 12 || 13 ||
ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye
|| 14 || arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca
pīnase | śophā'pasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam
|| 15 ||
Āḍhamalla. ūrdhvajatrugate virecanaṃ
hitamiti | te ca grīvāgalādirogā dṛḍhabale'pi - ‘stambhāntāḥ suptirudrādyāḥ
śleṣmikā ye śirogadāḥ | śirovirecanaṃ teṣu nasyakarma praśasyate’ iti |
kapharoge iti | kāsaśvāsādyāḥ | pratiśyāye nāsāsrāve pīnase purāṇe iti
ratnaprabhākāraḥ | cakradatte'pi -‘śirovirecanaṃ dadyāt rogeṣveteṣu buddhimān
| gaurave śirasaḥ śūle jāḍye spande galāmaye ||
śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase’ iti | anyatrā'pyuktaṃ -
‘śirovirecanamapi śleṣmaṇā'bhivyāptatālugalaśirasāṃ
tathā'rocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedakakṛmipratiśyāyā-pasmārāghrāṇājñāneṣu
cordhvajatrugadeṣu śirovirecanadravyasiddhena snehena’ iti
|| 14 || 15 ||
atha bṛṃhaṇanasyaviṣayamāha - bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena śasyate |
Āḍhamalla. snehena nasyamiti |
bṛṃhaṇākhyam | yadā recananasyadāne pratipāditarogairabhibhūtānāṃ
bhīruprabhṛtīnāṃ recanaṃ dātavyaṃ tadā snehakṛtaśirovirecanaṃ deyamityapi
dvitīyo'rthaḥ sāmpradāyikaḥ ||
yeṣu avapīḍanaṃ yujyate tānāha - galaroge sannipāte nidrāyāṃ viṣamajvare
|| 16 || manovikāre kṛmiṣu yujyate
cāvapīḍanam |
Āḍhamalla. avapīḍananasyasya viṣayamāha
- manovikāre iti | madamūrcchā'pasmārasaṃnyāsonmādabhūtonmādādiṣu |
kṛmiśabdenātra kṛmijā rogā api grāhyāḥ
||16||
Kāśīrāma Vaidya. sugamam
|| 16 ||
yeṣu pradhamanaṃ yujyate tānāha -- atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate
|| 17 || cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi
tīkṣṇataraṃ yataḥ |
Āḍhamalla. pradhamananasyaviṣayamāha -
atyantotkaṭadoṣeṣu cetovikāraviṣābhipanneṣvityarthaḥ | evaṃvidheṣvanyeṣvapi
visaṃjñeṣu madāpasmārādiṣu | yatastīkṣṇataram atyantatīkṣṇadravyakṛtaṃ |
dhīrairiti vaidyaiḥ | dhīratvaṃ dṛḍhaśāstrābhyāsakarmatvena jñeyam |
tīkṣṇadravyato yathā -- ’pippalyaḥ śigrubījāni viḍaṅgamaricāni ca | avapīḍaḥ
praśasto'yaṃ garacetovikāriṇām’ iti || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. atyantotkaṭadoṣeṣu
mūrcchāpasmārādivisaṃjñeṣu saṃnyāsādiṣu
|| 17 ||
idānīmavapīḍanapradhamanayoḥ katipayayogānāha - guḍādinasyam | nasyaṃ
syādguḍaśuṇṭhībhyāṃ -
Āḍhamalla. guḍaśuṇṭhībhyāmeko yogaḥ |
pippalyādinasyam | pippalyāḥ saindhavena vā
|| 18 || jalapiṣṭena
tenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ | manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ
|| 19 ||
Āḍhamalla. pippalīsaindhavābhyāṃ
dvitīyaḥ | tena nasyenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ naśyanti | gadaśabdo'tra
pratyekamabhisambadhyate | tathā manyāhanugalodbhūtā rogā iti śeṣaḥ |
bhujapṛṣṭhajā iti | bhujajāśca bāhukāsaśoṣādayaḥ, pṛṣṭhajāḥ kubjabahirāmādayaḥ
| kecidvirecanabhedameva yogadvayamicchanti
tadbhedādavapīḍapradhamanayoruktatvāt
|| 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. atitīkṣṇataraṃ
virecanamāha - nasyamiti sugamam || 18 || 19
||
madhūkasārādinasyam - madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ | nasyaṃ
koṣṇajale piṣṭaṃ dadyātsaṃjñāprabodhanam
||20|| apasmāre tathonmāde
saṃnipāte'patantrake |
Āḍhamalla. madhūkasārakṛṣṇābhyāmeko
yogaḥ | madhūko vṛkṣaviśeṣaḥ, tasya sāraṃ madhyasthitakāṣṭhaviśeṣam |
vacāmaricasaindhavaiḥ kṛtvā paraḥ sakaladravyakṛto vā eka eva yogo vyavahārāt
| śeṣaṃ sugamam || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. madhūkasāraḥ
guḍapuṣpaḥ || 20 ||
tandrāyāṃ saindhavādinasyam - saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca
|| 21 || bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ
tandrānivāraṇam |
Āḍhamalla. tandrāyāṃ nasyamāha -
śvetamaricamatra śigrubījaṃ tatsaṃjñatvāt | bastaḥ chāgaḥ | piṣṭānīti
pūrvoktadravyāṇi iti śeṣaḥ | teṣāṃ tandrānivāraṇaṃ bhavati
||21 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tandrāyāṃ nasyam
- śvetamaricaṃ prasiddham, yadvā śigrubījam | bastamūtreṇa
|| 21 ||
maricādinasyam - rohitamatsyapittena bhāvitaṃ saindhavaṃ vacā
|| 22 || maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṅkolaṃ
laśunaṃ puram | kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ
|| 23 ||
Āḍhamalla. pradhamanamāha - kaṭphalaṃ
vacā ca samatvena pūrvaṃ maricacūrṇaṃ kṛtvā paścādrohitamatsyapittena bhāvanā
deyā, paścāccūrṇaṃ kāryaṃ taccūrṇaṃ pradhamanaṃ deyam | budhairityanena
paribhāṣoktarītyā pracārayedityabhiprāyaḥ
|| 22 || 23 ||
Kāśīrāma Vaidya. pradhamananasyamāha -
kaṅkolaṃ, maricaṃ, puro gugguluḥ, kaṭphalam etatpradhamanacūrṇaṃ tandrādau
deyamiti pūrveṇa saṃbandhaḥ ||22|| 23||
iti virecananasyakalpanā | atha bṛṃhaṇanasyakalpanāmāha – atha bṛṃhaṇanasyasya
kalpanā kathyate'dhunā | marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehanī matau
|| 24 || marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā
śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ | madhyamā ca catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā smṛtā
||25|| ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe
budhaiḥ | marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam
|| 26 || ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ
dadyādvicakṣaṇaḥ | tryahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃ vā suyantritam
|| 27 || marśe śirovireke ca vyāpado
vividhāḥ smṛtāḥ | doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam
||28|| doṣotkleśanimittāsu
yuñjyādvamanaśodhanam | atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam
|| 29 || śironāsākṣirogeṣu
sūryāvartārdhabhedake | dantaroge bale hīne manyābahvaṃsaje gade
|| 30 || mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade
tathā | akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane
|| 31 || yujyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā
madhuradravaiḥ |
Āḍhamalla. atha virecananasyasya
vidhānādikamabhidhāya saṃprati bṛṃhaṇanasyasya bhedaprabhṛtikaṃ darśayannāha -
sugamam | tasya bhedānāha - marśaśceti | snehane bṛṃhaṇākhye nasye dvau
bhedāviti | ekaḥ marśaḥ, dvitīyaḥ pratimarśaḥ | atha marśasya
bhedamātrādikamāha - marśasya tarpaṇasnehasya yā mātrā sā aṣṭabhiḥ
śāṇairmukhyā smṛtā | madhyamā caturbhiḥ śāṇairhīnā śāṇapramāṇā | cakradatte -
‘nasyasya snaihikasyātha deyāstvaṣṭau tu bindavaḥ | pratyekaśo
nastakayornṛṇāmiti viniścayaḥ || śuktiśca pāṇiśuktiśca deyā'tra
kuśalairnaraiḥ’ iti | binduparimāṇamuktaṃ vāgbhaṭe
-‘pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt | yāvatpatatyasau bindurdaśāṣṭau
ṣaṭkrameṇa te | marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt | bindurdvayonāḥ
kalpādeḥ’ iti | suśrute'pi nasyapramāṇaṃ tu ‘aṣṭau bindavaḥ
pradeśinīparvadvayaparisrāvo binduḥ, eṣātra prathamā mātrā, dvitīyātra śuktiḥ,
tṛtīyā pāṇiśuktiḥ etāstisro mātrā yathābalaṃ prayojyā bhavanti’ iti |
śuktiparimāṇaṃ tu ‘dvātriṃśadbiṃdavaścāpi śuktirityabhidhīyate | dve śuktī
pāṇiśuktiśca deyā'tra kuśalairnaraiḥ’ iti | snehanasyaṃ na gilet kiṃtu
tyajedeva | tathāhi suśrutaḥ - ‘snehanasyaṃ na copagiletkathaṃcit’ iti |
athaitatparimāṇamekavāraṃ bahuvāraṃ vā deyamiti śaṅkāyāṃ samādhānamāha -
ekaiketi | marśasya iyaṃ mātrā pūrvoktā ekaikasminnāsāpuṭe deyā |
etenaikavāraviṣayaṃ darśitam | yaduktaṃ - pratyekaśo nastakayornṛṇāmiti
viniścayaḥ’ iti |‘vā’ athavā doṣabalābalaṃ dṛṣṭvā dvivāraṃ trivāraṃ vā saiva
mātrā deyā iti || nasyadānakālamaryādāmāha -- ekāntaramiti | vicakṣaṇo vaidyaḥ
| ekāntaram ekadivasāntaraṃ vā prayojya saptāhaṃ yāvat paramadānena
sātmībhavati | atrā'pi punaḥpunariti śeṣaḥ | yaduktaṃ - ‘saptāhaṃ tu paraṃ
deyaṃ miśritasya punaḥpunaḥ’ iti | vāgrahaṇena navamadivasādupari sātmyaṃ
bhavati ityuktatvāt | tathāhi - ‘paraṃ navāhamūrdhvaṃ tu navāhātsātmyatāṃ
vrajet’ iti || marśe doṣotkleśādvyāpado bhavanti ityata āha - marśe iti | atha
tayościkitsāmāha - doṣotkleśa iti | vamanaśodhanamiti śirovirecanādirūpaṃ
nasyam | yathāsvamiti yathādoṣaṃ | bṛṃhaṇamiti snaihikaṃ nasyaṃ | bṛṃhaṇanasya
viṣayamāha - śira iti | śirorogādiṣu bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ yujyate
|| 24-31 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha bṛṃhaṇanasya
kalpanā - atheti sugamam | snehavyāpat cikitsāmāha - marśe śirovireke iti |
vividhā vyāpādastadrogāḥ smṛtāḥ | taddoṣotkleśakṣayāt dhātukṣayāt jñeyāḥ |
doṣotkleśeṣu kiṃ kartavyaṃ ? tadāha yuñjyādvamanaśodhanamiti yeṣu bṛṃhaṇaṃ
nasyaṃ dīyate tānāha - manyā grīvā, aṃsaḥ skandhaḥ, tadgade |
snehairghṛtādyairmadhuraiḥ bṛṃhaṇaṃ yojyam
|| 24-31 ||
kuṅkumanasyam| saśarkaraṃ paya:piṣṭaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam
|| 32 || nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā
rujaḥ | bhrūśaṅkhākṣiśiraḥkarṇasūryāvartārdhabhedakān
|| 33 ||
Āḍhamalla. kuṃkumanasyamāha - śarkarā
sitopalā, kuṃkumaṃ keśaraṃ kāśmīrajam | ājyena ghṛtena kṛtvā ghṛtena
bharjayitvā saśarkaramiti samānaśarkaram | tadanu kṣīreṇa piṣṭvā nasyaṃ deyam
| tadghṛtaṃ nasyaprayogataḥ bhrūśaḍkhādirujaḥ hanyāt iti
|| 32 || 33 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā - saśarkaraṃ
sitāsahitaṃ payaḥ dugdham, ājyena ghṛtena kuṅkumaṃ keśaraṃ piṣṭvā
tannasyaprayogataḥ vātaraktādirujaḥ hanyāt
|| 32 || 33 ||
anyabṛṃhaṇanasyamāha - nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā | māṣādinā vā
sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ || 34 ||
Āḍhamalla. athā'parāṇi
bṛṃhaṇanasyādīnyāha - aṇutaileneti | aṇutailena nasyaṃ vātaraktabhavā rujo
hanyādityatra saṃbandhaḥ | ‘gavāṃ śakṛt kvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ ca tailaṃ
timireṣu nasyataḥ | ghṛtaṃ tathā kevalameva paittike tathāṇutailaṃ
pavanāsṛgucchayo’riti | aṇutailaṃ tu vātavyādhicitsoktamanyatra jñātavyaṃ |
keṣāṃcit jñāpanārthaṃ yathā
‘tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālatailaparipītā-nyaṇūni kāṇḍaśaḥ
parikalpyātikuṭya ca mahākaṭāhe pānīyenāsrāvya kvāthayet | tataḥ
snehamastudṛṣatsarakapāṇyoranyatareṇādāya vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ
snehapākakalkena vipacet |1
etadaṇutailamupadiśanti vātarogeṣviti’ | nārāyaṇena taileneti śeṣaḥ |
māṣādineti | atrā'pi tailena sambandhaḥ | nārāyaṇatailaṃ māṣatailaṃ ca
vātavyādhicikitsoktaṃ jñātavyaṃ tattadbheṣajasādhitaiḥ sarpirbhiriti | yāni
yāni dravyāṇi vātaraktahṛnnābhicakṣuḥśiraḥkarṇarogāṇāṃ vihitāni
taistairdravyai- reva sādhitāni sarpīṃṣi tatra tatra yojyānītyabhiprāyaḥ
|| 34 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyadapyāha -
aṇutailena atasītailena | sarpirbhirghṛtaiḥ tadroganāśakairauṣadhaiḥ sādhitaṃ
tasya bṛṃhaṇaṃ syāt || 34 ||
doṣeṣu snehavyavasthā | tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasām |
dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca
|| 35 ||
Āḍhamalla. atha catuḥsnehasya
doṣaviśeṣeṇopādeyatvamāha - tailaṃ kaphe syādvāte ceti | atra savāte iti
pāṭhāntaraṃ, kevale vāte svatantre atrāṇutailameva pradhānaṃ | yaduktaṃ
‘caturvidhastu snehasya vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ | śleṣmasthānavirodhitvātteṣu
tailaṃ viśiṣyata’ iti || 35 ||
Kāśīrāma Vaidya. rogabhedena tailādīnāṃ
nasyabhedamāha - tailamati | sugamam
|| 35 ||
māṣādinasyam | māṣā'tmaguptārāsnābhirbalārubukarohiṣaiḥ | kṛto'śvagandhayā
kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ || 36 || koṣṇo
nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam | jayedarditavātaṃ ca
manyāstambhāpabāhukau || 37 ||
Āḍhamalla. athāparamapi yogamāha -
ātmaguptā kapikacchū: rāsnā surabhī balā sāmaśabdavācyā rubuka eraṇḍaḥ |
rohiṣo gandhatṛṇaḥ aśvagandhayā saha militvā kvāthaḥ hiṅgusaindhavayoḥ
prakṣepaḥ | tadvyavahārato hiṅgu raktikādvayaṃ saindhavaṃ māṣaikaṃ prakṣepaḥ |
jayedarditavātaṃ ceti cakāragrahaṇāt karṇanādarujāyāṃ praśasta iti prasiddhiḥ
| yaduktaṃ - ‘māṣabalāśūkaśimbīkattṛṇarāsnorubūkāśvagandhānāṃ | kvātho
nasyanipīto rāmaṭhalavaṇānvitaḥ koṣṇaḥ | apaharati pakṣāghātaṃ manyāstambhaṃ
sakarṇarujam | durjayamarditavātaṃ saptāhājjayati cāvaśya’miti | iti
marśavidhiḥ || 36 || 37 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pakṣavātārditādau
nasyam - māṣo'nnaviśeṣaḥ, ātmaguptā kapikacchūḥ, balā prasiddhā, rubukaḥ
eraṇḍaḥ, rohiṣaḥ kattṛṇaḥ, aśvagandhā hayagandhā koṣṇaḥ kkātha: sakampanaṃ
kampavātaṃ hanyāt || 36 || 37 ||
atha pratimarśamāha - pratimarśasya mātrā tu dvidvibindumitā matā | pratyekaśo
nastakayoḥ sneheneti viniścitam
|| 38 || snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā
coddhṛtā tataḥ | tarjanīyaṃ sravedbinduṃ sā mātrā bindusaṃjñitā
||39|| evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭabhiḥ śāṇa
ucyate | sa deyo marśanasye tu pratimarśo dvibindukaḥ
||40|| samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ
proktāścaturdaśa | prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā
||41|| vyāyāmādhvavyavāyānte
viṇmūtrānte'ñjane kṛte | kavalānte bhojanānte divāsuptotthite tathā
|| 42|| vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ
prayujyate | īṣaducchikkanātsneho yadā vaktraṃ prapadyate
|| 43 || nasye niṣiktaṃ taṃ
vidyātpratimarśaṃ pramāṇataḥ | ucchindanna pibeccaitanniṣṭhīvenmukhamāgatam
|| 44 || kṣīṇe tṛṣṇāsyaśoṣārte bāle vṛddhe
ca yujyate | pratimarśena śāmyanti rogāścaivordhvajatrujāḥ
||45|| valīpalitanāśaśca balamindriyajaṃ
bhavet |
Āḍhamalla. ‘pratyekaśo nastakayorupaiti
vadanaṃ yathā | tathaitairvihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate’ iti
pāṭhāntaram | etaiḥ padārthairvirahitaḥ sneho yadā bhavati tadāntaḥ na
prāpnoti iti bhāvaḥ | ayaṃ pāṭhaḥ kenāpyatra paṭhitaḥ
|| 38-45 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pratimarśamāha -
pratimarśasya nasyamātrā dvitribindumitā kathitā | pratyekaśo nāsikayoḥ
snehena ghṛtena | bindumātrāmāha - evaṃvidhairbindusaṃjñairaṣṭabhiḥ śāṇa
ucyate | sneheti sugamaṃ | pratimarśanasyasamayamāha - eṣu caturdaśasamayeṣu
pratimarśe nasyaṃ prayujyate | dhamanasya niṣiktalakṣaṇamāha - īṣaducchikkanāt
īṣat chikkanāt yadā snehaḥ vaktraṃ mukhaṃ prapadyate nasye niṣiktaṃ dattaṃ
pratimāṣaṃ pramāṇaṃ tatastadā taṃ ucchiṣṭaṃ vidyāt | tatra kiṃ kuryādityāha -
ucchiṣṭaṃ na pibetpratimarśam | anyeṣu keṣu yujyate tānapyāha - kṣīṇe
dhātukṣīṇe tathā tṛṣṇā āsyaṃ mukhaṃ tacchoṣārte bāle tathā vṛddhe ca yujyate
pratimarśena ete śāmyanti tathā ūrdhvatrujā grīvāmūlordhvajāḥ śāmyanti tathā
valīpalito yujyate valī tvakśaithilye palitaṃ keśaśauklyaṃ tathā indriyajaṃ
balaṃ bhavet || 38-45 ||
atha palite nasyam | bibhītanimbakambhārī śivā śeluśca kākinī
||46|| ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati
dhruvam |
Kāśīrāma Vaidya. bibhītaṃ
bibhītakamajjānaṃ nimbaṃ nimbabījaṃ kambhārī prasiddhā, tasyā bījaṃ, śivā
harītakī majjā, śeluḥ śākhoṭakamajjā, kākinī kikaībījam eṣām
ekaikatailalasyena palitaṃ naśyati || 46 ||
atha nasyagrahaṇe nasyavidhimāha -- atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave
|| 47 || deśe vātarajomukte
kṛtadantanigharṣaṇam | viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā
|| 48 || uttānaśāyinaṃ kiṃcitpralambaśirasaṃ
naram | āstīrṇahastapādaṃ ca vastrācchāditalocanam
|| 49 || samunnamitanāsāgraṃ vaidyo nasyena
yojayet | koṣṇamacchinnadhāraṃ ca hematārādiśuktibhiḥ
|| 50 || śuktyā vā yatra yuktyā vā plotairvā
nasyamācaret | nasyeṣvāsicyamāneṣu śiro naiva prakampayet
|| 51 || na kupyenna prabhāṣeta nocchidenna
hasettathā | etairhi vihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate
|| 52 || tataḥ
kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasaṃbhavaḥ | śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna
gileddravam || 53 ||
Kāśīrāma Vaidya. vātarajomukte deśe
sthāne kṛtadantanigharṣaṇaṃ kṛtadantadhāvanaṃ, dhūmapānena viśuddhaṃ, tathā
svinnabhālagalaṃ dhūmapānena | yadvā sveditabhālagalaṃ tathā uttānaśāyinaṃ
naraṃ nasyena yojayet | plotaṃ plotakaṃ | spaṣṭamanyat | nasyaniṣikte kathaṃ
niṣṭhīvedityāha - nocchidenna kiṃcitkṣodayet | etaiḥ kopādibhiḥ vihitaḥ kṛtaḥ
nasyaḥ antarmadhye na prapadyate tataḥ kāsādayaśca bhavantītyāha - pratiśyāyo
nāsāsrāvaḥ | tataḥ koṣādeḥ śṛṅgāṭakādisthāpane śikṣitamāha - śṛṅgāṭakaṃ
nāsāvaṃśaṃ bhrūmadhyaṃ āplāvya nasyaṃ draveṇāplutya na sthāpayet | dravaṃ na
gilet, spaṣṭamanyat || 47-53 ||
atha nasyadhāraṇārthaṃ mātrāsaṃkhyāmāha - pañca sapta daśaiva syurmātrā
nasyasya dhāraṇe |
Āḍhamalla. pañcasaptādisaṃkhyāgrahaṇaṃ
doṣādibalābalaviṣayam | mātrāpramāṇaṃ tu vāgbhaṭe -‘yāvatparyeti hastāgraṃ
dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam | nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā’ iti ||
nasyadānānantaraṃ kiṃ kartavyam ? ityata āha - upaviśyātha
niṣṭhīvennāsāvaktragataṃ dravam
|| 54 || vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ
niṣṭhīvetsaṃmukhe na hi | nīte nasye manastāpaṃ rajaḥ krodhaṃ ca saṃtyajet
||55|| śayīta nidrāṃ tyaktvā ca prottāno
vākśataṃ naraḥ | tathā vairecanaścānte dhūmo vā kavalo hitaḥ
|| 56 ||
Āḍhamalla. athaśabda ānantarye |
nasyānantaraṃ nāsādidravam upaviśya niṣṭhīvet | kābhyāṃ ?
vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ | kathaṃ ? sammukhaṃ nahi niṣṭhīvet | tiryak
niṣṭhīvanāt samyagdravanirgamo bhavati ityarthaḥ | niṣṭhīvanānantaraṃ
kartavyamāha - nīte iti | krodhaṃ ceti | caśabdastantrāntaroktagrahaṇārthaḥ |
uktaṃca - ‘rajodhūmamanastāpasnānakrodhādivarjayet’ iti | vākśataṃ
gurvakṣaroccāraṇaśatamātram | vairecananasyānte iti śirovirecanasyottarakālaṃ,
rajo dhūliḥ, dhūmo vā kavalo hitaḥ iti | dhūmaḥ snigdhādiragre vakṣyamāṇaḥ,
kavalaḥ prāguktalakṣaṇaḥ hitaḥ pathyastasmātkartavya ityarthaḥ
|| 54-56 ||
Kāśīrāma Vaidya. nasye nīte
yatkartavyaṃ tadāha - rajo dhūli: | yathā dhūmapraveśo na bhavet | sa
pītanasya uttānaḥ san vākśataṃ bhavet | virecananasyānte dhūmaḥ kavalaśca
hitaḥ deyaḥ || 54-56 ||
atha nasye kati lakṣaṇāni bhavanti ? ityāha - nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni
prayogataḥ | śuddhihīnātiyogāni viśeṣācchāstracintakaiḥ
||57||
Āḍhamalla. prayogata iti nasyaprayogāt
| śāstracintakaiḥ śāstraṃ vaidyakaśāstraṃ tasya cintakāḥ vicārakā iti
|| 57 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhyādibhedena nasye
lakṣaṇamāha - nasye iti | spaṣṭam || 57 ||
nasyaśuddhilakṣaṇamāha - lāghavaṃ manasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ |
cittendriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam
|| 58 ||
Āḍhamalla. lāghavamiti śarīrasya |
śarīragrahaṇenaiva śirograhaṇe labdhe punaḥ śirograhaṇaṃ dehasyordhvamūlādapi
lāghavapratipādanārtham | manasaḥ śuddhiḥ manaso hlādakatvāt manasaḥ śuddhiḥ |
tathā srotasāṃ śuddhiḥ srotāṃsi prāṇadhātumalāmbho'nnavāhināṃ śuddhatā | tathā
cittendriyaprasādaśca manasaḥ indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ prasannatā | tathā
vyādhisaṃkṣayaḥ vyādhayo nasyasādhyā rogāḥ | tantrāntare tu -
‘prasannadṛṣṭirdṛḍhadantakeśaḥ śaśāṅkavakraḥ palitairvihīnaḥ | pikābhikaṇṭhaḥ
kamalāsya gandho nasyopasevī bhavatīha martyaḥ’ iti | anyatrāpyuktam -
‘indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ kuryādāsyasugandhatām |
hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balam || valīpalitakhālityaṃ
vyaṅgānāmapyasaṃbhavam iti || 58 ||
Kāśīrāma Vaidya. śuddhimāha - lāghavaṃ
śirasaḥ manasaḥ śuddhirmūrcchādyasrāvatvaṃ srotasāṃ śuddhiḥ vyādhisaṃkṣayaḥ,
cittaprasādaśca śirasaḥ śirorogādināśaḥ | prasannatvaṃ śirasaḥ śuddhiḥ idaṃ
śuddhilakṣaṇam || 58 ||
atha hīnaśuddherlakṣaṇamāha - kaṇḍūpadehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ |
mūrdhni hīnaviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrtitam
|| 59 ||
Āḍhamalla. atha hīnaśuddherlakṣaṇānyāha
- hīnaviśuddheḥ śirasi lakṣaṇaṃ | kiṃ tat | kaṇḍūpadehāviti mukhanāsikādīnām
upadehaḥ śleṣmaṇābhiliptamiva mukhaṃ bhavatīti | gurutā cātra śirasaḥ |
srotasāṃ kaphādivahānāṃ kaphasaṃsrava iti pracuraśleṣmasaṃbhava iti
tātparyārthaḥ || 59 ||
Kāśīrāma Vaidya. hīnaviśuddheḥ śirasi
lakṣaṇamāha - upadeho liptatā, gurutā gurutvam, srotasāṃ nāsādīnām |
kaphasaṃsrāvaḥ | hīnaśuddheḥ alpaśuddheḥ
|| 59 ||
atiśayaśuddhasya lakṣaṇamāha - mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindriyavibhramaḥ |
śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite
||60||
Āḍhamalla. ativirecitalakṣaṇamāha -
mūrdhni śirasi | ativirecite sati mastuluṅgāgamādayo bhavanti | mastuluṅgaṃ
mastiṣkam, vātavṛddhirityatra vātaduṣṭiriti vā pāṭhaḥ | indriyavibhramaḥ
indriyanāśaḥ, śirasaḥ śūnyatā mastakaśūnyatā | ‘śūnyatā manasaścā'pi’ iti
pāṭhāntaram || 60 ||
Kāśīrāma Vaidya. mastuluṅgāgamo
mastikābhyantarāt luṅgo mātuluṅgaḥ tajjalasadṛśo niḥsāraḥ vātavṛddhiḥ,
indriyavibhramaḥ, śirasaḥ śūnyatā, idaṃ gāḍhavirecitaśiraso lakṣaṇām
||60 ||
hīnātiśuddhau cikitsāmāha - hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret | samyak
viśuddhe śirasi sarpirnasye niṣecayet ||61||
Āḍhamalla. hīnātiśuddhe śirasi
kaphavātaghnaṃ kramādācarediti jñeyam | hīnaśuddhe śirasi kaphaghnam,
atiśuddhe vātaghnaṃ, samyakśuddhe śirasi, nasyena samyak śuddhe
sarpiryojayedityarthaḥ || 61 ||
Kāśīrāma Vaidya. hīnātiśuddhyādau
kriyāmāha - kaphavātaghnaṃ nasyamācaret
|| 61 ||
atisnigdhalakṣaṇacikitsāmāha - kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ |
lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet
|| 62 || bhojayeccānabhiṣyandi
tasyācārikamādiśet |
Āḍhamalla. atisnigdhe etallakṣaṇam |
tatkim ? kaphaprasekādi kaphaprasekaḥ srāvaḥ, śirasaḥ gurutā śirojāḍyam,
indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ vibhramaḥ | rūkṣam annaṃ pradāpayet | anabhiṣyandi
srotasāṃ yallepakaraṃ na bhavati etamācārikam ādiśet | uktaṃ ca vāgbhaṭe -
‘uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ | na vegarodhī
vyāyāmakrodhaśokahimātapān || pravātapānayānādhvabhāṣyābhyāsanasaṃsthitiḥ |
nīcātyuccopadhānāhasvapnadhūmarajāṃsi ca’ iti
|| 62 ||
Kāśīrāma Vaidya. atisnigdhe lakṣaṇamāha
- indriyavibhramaḥ bhrāntitvam ayathārthaśaktiḥ, atisnigdhe idaṃ lakṣaṇam |
tatra rūkṣamavacārayet | nasye'varukṣaṃ dāpayet | nasye bhojanācāramāha -
anabhiṣyandi mahiṣīdadhyādi nasyācārikaṃ nasye ye śiṣṭā ācaranti tadācaret
|| 62 ||
prakaraṇārthamupasaṃharati - vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam | etāni
pañca karmāṇi kathitāni munīśvaraiḥ
||63|| iti śrīdāmodarasūnunā
śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nasyavidhi-
rnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||
Āḍhamalla. tāni kāni vamanadīni
|| 63 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe nasyavidhirnāmā- ṣṭamo'dhyāyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. pañcakarmasaṃkhyāmāha
- recanaṃ virekaḥ, nirūhaṃ nirūhaṇabastiḥ | anuvāsanabastiḥ | nanu bastikarma
ekavidhaṃ bhavati tatkathaṃ dvividham ? ucyate - anuvāsanasya nirūhasya ca
pṛthakkaraṇāt || 63 || iti
śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūrtha- dīpikāyāmuttarakhaṇḍe nasya-
varṇanīyo'dhyāyaḥ ||
Editor's notes
- 1 vāgbhaṭe tu - ‘jīvantī-jala-devarārujalada-tvak-sevyagopīhimam | dārvītvak-madhuka-plavā-guruvarī puṇḍrāhva- bilvotpalam|| dhāvanyau surabhiḥ sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ śeṇukam | kiñjalkaṃ kamalādbalāṃ śataguṇe divye'mbhasi kvāthayet || tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśoṣya tena tailaṃ pacet salilakena daśaiva vārān | pāke kṣipecca daśame samabhāgadugdhaṃ vaidyā mahāguṇamuśantyaṇutailametat’ iti varṇitam | ↩