9. atha dhūmapānavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
navamo'dhyāyaḥ | atha dhūmapānavidhiḥ | dhūmasaṃkhyā - dhūmastu1 ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā | recanaḥ kāsahā caiva vāmano ghrāṇadhūpanaḥ || 1 || śamanasya tu paryāyau madhya: prāyogikastathā | bṛṃhaṇasyāpi paryāyau snehiko mṛdureva ca || 2 || recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa eva ca |
Āḍhamalla. tatrā'yaṃ sambandhaḥ - yathā nasyena cordhvajatruroganāśastathā dhūmenā'pi | uktaṃ ca vāgbhaṭe - ‘ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣānnasyamiṣyate | jatrūrdhvaṃ kaphavātotthavikārāṇāmajanmane || ucchedāya ca vātānāṃ pibeddhūmaṃ sadātmavān’ iti | tena nasyādhyāyānantaraṃ dhūmapānādhyāyaḥ || atha evaṃ karmapariśeṣāt śuddhikaratvena nasyānte dhūmapānavidhirārabhyate | tatra tāvatpūrvaṃ dhūmasaṃkhyāmāha - ṣoḍhā dhūmapānaprakāraḥ | tatra śamana iti | duṣṭadoṣasyānirharaṇapūrvakaṃ śamanam | aduṣṭasyānudīraṇaṃ ca | vyādhiśamananena prastutavyādhiśamanam | aprastutavyādheranudīraṇaṃ | taduktaṃ vāgbhaṭe – ‘na śodhayati yaddoṣān śamānnodīrayatyapi śamīkaroti ca kruddhān tatsaṃśamanamucyata’ iti | doṣaśabdo'tra doṣeṣu doṣakāryavyādhiṣvapi vartate kārye kāraṇopacārāt | bṛṃhaṇa iti | bṛṃhaṇo balakaraḥ | dhātuvṛddhikara ityanye | tadāśrayatvāddoṣo balaṃ recana iti | śiro virecayatīti recanaḥ | kāsaheti kāsanivāraṇāya yo dīyate sa kāsahā kathitaḥ | vāmana iti | vāmayatīti vāmanaḥ | atha ghrāṇadhūpana iti | nāsikayā pīto dhūmo ghrāṇadhūpanasaṃjñaḥ | eke ghrāṇadhūpanasthāne vraṇadhūpana iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | etatsaṃgatam | atha teṣāṃ keṣāṃcitsaṃjñāntarāṇi darśayannāha - ekārthavācakāḥ śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante | prayogaḥ svasthasya satatopayogaḥ | tatra sādhuprāyogikāḥ snehā yatra bhavantīti snehikaḥ || 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasya ṣaḍvidhatvamāha - śamanādibhedena ṣaḍvidho dhūma: proktaḥ kathitaḥ | śamanabṛṃhaṇarecanaparyāyānāha - śamano doṣaśamanastasya paryāyau dvau ekaḥ madhyaḥ madhyanāmā aparaḥ prāyogikaḥ prāyogikanāmā | bṛṃhaṇasya dvau paryāyau ekaḥ snehanaḥ eko mṛdu: | recanasyā'pi dvau paryāyau ekaḥ śodhanaḥ aparastīkṣṇaḥ || 1 || 2 ||
yeṣāṃ dhūmo na vihitastānāha - adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ ||3|| dattabastirviriktaśca rātrau jāgaritastathā | pipāsitaśca dāhārtastāluśoṣī tathodarī || 4 || śiro'bhitāpī timirī chardyādhmānaprapīḍitaḥ | kṣatoraskaḥ pramehārtaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī ||5|| rūkṣaḥ kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudraghṛtāsavaḥ | bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ kṛśastathā || 6 ||
Āḍhamalla. idānīṃ ye dhūmapāneṣu nārhāstānāha - adhū mārhāśca khalvete iti | ete vakṣyamāṇāḥ śrāntādayaḥ te tu na dhūmayogyā ityādi | śrānto bhārādinā | bhīto bhayayuktaḥ | duḥkhito ghanabandhanādinā | dattabastiriti kṛtabastiḥ | bastigrahaṇenānuvāsanāsthāpananirūhabastayo gṛhyante | virikta iti viśeṣeṇa recitaḥ | rātrau jāgarita iti | rātrijāgaraṇena vātavṛddhiḥ syāt | śiro'bhitāpo śirorogapīḍitaḥ | timirīti mandadṛṣṭiḥ | chardyādhmānaprapīḍita iti | chardipīḍitaḥ, ādhmānapīḍitaśca, ādhmāna udarāpūraḥ | kṣatoraska iti uraḥkṣatī | pramehārta iti pramehapīḍitaḥ | rūkṣo vātaprakṛtyā | athavā rūkṣā'hāreṇa janitavāyunā pīḍitaḥ | kṣīṇa iti kṣīṇadhātuḥ | abhyavahṛtakṣīrakṣaudraghṛtāsava iti | abhyavahṛtaṃ viśeṣeṇa bhakṣitaṃ kṣīrādikaṃ yena sa tathā | tatra kṣaudraṃ madhu ete dhūmapānaviṣaye na yogyā ityabhiprāyaḥ | tatheti grahaṇāt īdṛśā anye'pi2 boddhavyāḥ || 3-6 ||
Kāśīrāma Vaidya. ekānte śrāntādayaḥ adhūmārhā dhūmayogyāḥ na | śrāntaḥ śramayukta:, bhīrurbhayayukta:, duḥkhitaḥ duḥkhārtaḥ, kenacit duḥkhena pīḍitaḥ dhananāśādibhiḥ | kṣatoraska iti | yasya abhyavahṛtaṃ bhakṣitaṃ kṣīraṃ kṣaudram āsavo madyaṃ yena saḥ abhyavahṛtakṣīrakṣaudrāsavaḥ pumān | tathā bhuktānnadadhimatsya: bhuktam annaṃ dadhi matsyāśca yena saḥ bālaḥ vṛddhaḥ tathā kṛśo durbalaḥ || 3-6 ||
akāle dhūmapāne doṣaṃ tatpratīkāraṃ cāha - akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān3 | tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam || 7 || sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā | madhurāmlau rasau vāpi śamanāya pradāpayet || 8 ||
Āḍhamalla. atha yogyapītasya dhūmapānasya doṣamāha - akāla iti | asya kālo virecanokto boddhavyaḥ | atipīta iti | vihitaparimāṇādibhyo'nyathā pītaḥ svamānādbahupīto vā | nāsādeyastathā dhūmo yāvatā vartyavasāda ityādi | upadravānatra dhūmopahitajanitān | te tu tṛṣṇādāhajvarakṣavathusadanāghrāṇarogādhmānādayaḥ | tatpratīkāramāha - tatreti | dhūmapānātiśayajanitopadraveṣu | iṣṭaṃ vihitaṃ grāhyamityarthaḥ | nāsāgatadoṣadūrīkaraṇāt | yato ghreyamapyatra vettivetyupadravatvāt| añjanamapyatra tadvihitameva | yataḥ | rogopadravaḥ pītalohitatīkṣṇaistannirvarṇatvāt | tarpaṇaṃ santarpaṇaṃ | tṛṣṇādāhajvaropadravatvāt | yata: tṛṣṇādāhajvarādīnāṃ sparśadoṣeṇa sīdatīti | kriyāsu asamartho bhavatītyarthaḥ | ata eva tarpaṇamiti | aparāṇyāha - sārpirikṣurasamityeko yogaḥ | drākṣāṃ payo veti dvitīyaḥ | śarkarāmbu veti tṛtīyaḥ | madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ | vamanāya pradāpayediti vamanaprābalyam | tantrāntaroktaṃ yathā ‘vamanātkoṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca naśyati | vidhinā'nena śāmyanti sadanaṃ kṣavathujvarāḥ’ ityādi || 7 || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. tathā akāle asamaye pīto dhūmaḥ upadravān kuryāt | tatra dhūmopadrave kiṃ vihitaṃ, tatrāha - tatra dhūmopadrave sarpiṣaḥ pānam iṣṭam ucitaṃ nāvanaṃ nasyaṃ tathāñjanatarpaṇaṃ gaṇḍādikaṃ sarpirghṛtapānam ikṣurasaṃ pauṇḍrakādīnāṃ rasaṃ drākṣā gostanī payo dugdhaṃ gavyaṃ vā, śarkarāmbu vā sitodakaṃ vā, madhurāmlau rasau vā, śamanāya dāpayet, sarpiṣaḥ punaruktirviśeṣaghṛtaprayogārtham | drākṣādimadhudravye gṛhīte'pi punarmadhuragrahaṇaṃ tasyaiva viśeṣayogārtham || 7 || 8 ||
dhūmaḥ kadā gṛhyate ko vā guṇa ityāha - dhūmastu dvādaśādvarṣādgṛhyate'śītikānna ca | kāsaśvāsapratiśyāyānmanyāhanuśirorujaḥ || 9 || vātaśleṣmavikārāṃśca hanyāddhūmaḥ suyojitaḥ | dhūmaprayogātpuruṣaḥ prasannendriyavāṅmanāḥ || 10 || dṛḍhakeśadvijaśmaśru: sugandhivadano bhavet |
Āḍhamalla. atha dhūmasya vayobhedenopādeyatvamanupādeyatvamāha - dvādaśavarṣādupari arthādbālyāvasthāyāḥ dhūmapāno yojyaḥ | yāvadaśītivarṣāṇi bhavanti upari gṛhyate | aśītivarṣādupari dhūmapāno na vihita ityabhiprāyaḥ | etadviṣayaṃ prāyogikadhūmapāne svasthopayogitvena darśitam | yato'nyatra sarvairnibandhakārairapaṭhitatvāt | atha samyag yojitasya dhūmapānasya guṇamāha - dhūmaprayogāt iti | samyak pītaḥ | atha dhūmayogena phalamāha | indriyāṇi buddhīndriyāṇi | teṣāṃ prasannatā tadviṣayagrahaṇasāmarthyamityarthaḥ | vākvacanaprāgalbhyaṃ manaḥ indriyatvenobhayātmakatvātpunargrahaṇam | dṛḍhakeśadvijaśmaśruriti | keśāḥ śiroruhāḥ śmaśru nāsādhogatauṣṭhoparilomaviśeṣaḥ | dvijā dantāḥ | sugandhivadano bhavedityasya sthāne sugandhiviśadānana iti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca || 9 || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhūmo dvādaśādvarṣāt gṛhyate aśītikādvarṣānna gṛhyate tathā suyojito dhūmaḥ kāsādīn hanyāt | dhūmopayogāt kīdṛśaḥ puruṣo bhavedityāha - dṛḍhāḥ keśā dvijā dantāḥ śmaśruḥ mukhakeśāśca yasya saḥ || 9 || 10 ||
yayā nāḍyā dhūmo gṛhyate tadvidhānamāha - dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca triparvikā || 11 || kaniṣṭhikāparīṇāhā rājamāṣāgamāntarā | dhūmanāḍī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ || 12 || catvāriṃśanmitaistadvaddvātriṃśadbhirmṛdau matā | tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ kāsaghnī ṣoḍaśonmitaiḥ ||13|| daśāṅgulairvāmanīye tathā syādvraṇanāḍikā | kalāyamaṇḍalasthūlā kulitthāgamarandhrakā || 14 ||
Āḍhamalla. idānīṃ dhūmapānārthaṃ netrasvarūpamāha - tatreti | dhūmapānaviṣaye dhūmanāḍī dhūmapānārthaṃ nāḍī netrābhidhānā | kathaṃbhūtā trikhaṇḍā | ata eva triparvikā kathitā | trigranthiyutetyādi | kaniṣṭhikāparīṇāhetyanena gopucchākārā kāryā | gopucchākāratvaṃ ca trikhaṇḍānāmiti bhāvaḥ | antare suṣiraṃ tu rājamāṣavadvartulānurūpaṃ kāryamityaryaḥ | eke antaranāḍikāyāḥ prānte rājamāṣasadṛśaṃ randhraṃ vadanti | mūlamukhaṃ tu rājamāṣāt kiṃcidadhikaṃ bhavati | kaniṣṭhikāpariṇāhākāratvāt | atha nāḍīsvarūpamabhidhāya saṃprati śamanādīnāmaṅgulabhedena nāḍīvibhedamāha | daśāṅgulairvāmanīyaḥ etatpañcaprakāraṃ mukhyapānatvena nāḍīviṣayatvādvihitam | ṣoḍhā saṃjñakamavaśiṣṭaṃ yat ghrāṇadhūpanam | tasya nāḍīsvarūpaṃ vakṣyamāṇaṃ boddhavyam | ata eva nāḍībhedenaiva pañcaprakāraṃ pūrvamuktaṃ tadyathā - dhūmanāḍī | śamaneti śamanākhyadhūmapānayogyetyarthaḥ | kathaṃbhūtā | āturasya catvāriṃśadaṅgulairdīrghā | nanu tantrāntare aṣṭacatvāriṃśadaṅgulaiḥ parimitā nāḍī prāyogikābhidhāne śamanadhūmapāne praśastā tathāca ‘elādinā kuṣṭhanatoddhṛtena kṣaumaṃ vilipyāṅgulakāṣṭhamānam | prāyogike vartiriyaṃ tu netramaṣṭhāṅgulaṃ ṣaḍguṇitaṃ praśastam’ iti suśrutenoktam | apare tu ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ prāyogike netramāhuḥ | taduktaṃ ‘sārddhaṃ tryaṃśayutaḥ pūrṇo hastaḥ prāyogikādiṣu’ iti | tatkathamatra catvāriṃśadaṅgulaiḥ parimitaṃ netram ? ucyate | samalasya tu madhyaḥ | prāyogikasya tu dvau bhedau darśitau | tadbhedatvena nāḍībhedamapi jānīyānna doṣaḥ | athavā śleṣmaprakṛtau baddhadoṣe ca nare ṣaḍviṃśadaṅgulā mātrā | anyatra tvaṣṭacatvāriṃśadaṅgulaṃ tena virodhaḥ | svamate tvācāryeṇa viśeṣaṃ vicārya sāmapratipālanārthaṃ madhyabhāvaṃ netraparimāṇaṃ likhitamityadoṣaḥ | evaṃ vakṣyamāṇaparimāṇeṣu kutracidvirodheṣu boddhavyam | mṛdāviti bṛṃhaṇākhye dhūmapāne dvātriṃśadaṅgulamitaṃ netraṃ bhavati | tīkṣṇa iti recanākhye dhūmapāne caturviṃśatyaṅgulamitaṃ netramatra | kāsaghne dhūmapāne ṣoḍaśāṅgulipramitaṃ | nāḍīviṣaye vāmanīye dhūmapāne daśāṅgulaṃ netramiti | pūrvamuktaṃ vraṇadhūpanārthaṃ nāḍīsvarūpamanyatrāha dhūmanimittam | īdṛśī nāḍikā netrākhyā bhavati | kādṛśī | kalāyamaṇḍalasthūleti | nāḍikā uttaramukhaṃ vraṇalagnārtham | kalāyasadṛśaṃ maṇḍalaṃ kāryaṃ kalāyo vartulakalāyaḥ | punaḥ kathaṃbhūtā | kulatthāgamarandhraketi | kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | tadgamanaśīlo randhraḥ suṣirastena saṃyuta ityarthaḥ | nāḍikārandhraṃ tu kulatthasadṛśaṃ kāryamiti bhāvaḥ || 11-14 ||
Kāśīrāma Vaidya. sāmānyato yā dhūmanāḍī bhavetsā trikhaṇḍā trīṇi khaṇḍāni dorakāni yasyāḥ sā, triparvikā trīṇi parvāṇi granthīryasyāḥ sā triparvikā kaniṣṭhikāṅgulī | tatparimāṇamāha - sthūlā punaḥ rājamāṣāgamā antare madhye rājamāṣaḥ tadgamaṃ chidram antare bhavati | idānīṃ śamanādau dhūmanāḍīpramāṇamāha - śamane śamanadhūmapāne yā nāḍī nalikā sā rogiṇāṃ catvāriṃśadaṅgulairdīrghā matā | mṛdau mṛdudhūmapāne nāḍī sā dvātriṃśadaṅgulairdīrghā | tīkṣṇe tīkṣṇadhūmapāne caturviṃśairaṅgulairdīrghā | kāsaghne dhūmapāne yā nāḍikā sāpi daśāṅgulaireva dīrghā īdṛśī | sthūlamānamāha | kalāyo vartulakastat maṇḍalavatsthūlā punā randhre yathā kulatthāgamanaṃ bhavettadvat ||11-14 ||
idānīṃ dhūmapānārthaṃ īṣikāvidhānamāha - atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ dvādaśāṅgulām | dhūmadravyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ || 15|| kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkaṃ ca kārayet | īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ vartimādarāt ||16|| aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya randhrake | vadanena pibeddhūmaṃ vadanenaiva saṃtyajet || 17 || nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vametsudhīḥ | śarāvasaṃpuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam || 18 || chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ tenaiva dhūpayet |
Āḍhamalla. idānīṃ vartividhānaṃ darśayitumāha - atha īṣikāṃ pralimpediti |4 korthaḥ piṣṭairbheṣajaiḥ karpaṭāvayavaṃ pralikhya tena śarakāṇḍamaṅgulīsamamaṣṭāṅgulamānena veṣṭayitvā tataḥ pariśoṣya vartiḥ kāryā | avaśiṣṭaṃ caturaṅgulaṃ śarakāṇḍagrahaṇārthamuktam | snehakādiṣvapi vartikaraṇam | īṣikā kāśamucyate | ‘ṣāguri’ iti loke | atha kathaṃ vartiḥ prajvālya netre dhāryā tatprakāramāha | adalāditi | dalamatra patralepaṃ | īṣikāvartividhānaṃ ca prāyogike pradhānatamaṃ | ropaṇīyā vartiriyam | ṣaḍbhāgagodhūmena netramāvartyātmānaṃ praśasyata iti | kecit snehenābhyajyedagninā dagdhvā netre niveśya dhūmaḥ peyaḥ | yadā vadanena mukhena kṛtvā dhūmaṃ pibet tadā mukhenaiva tannirgamaṃ kuryāt | nasikābhyāṃ pītamapi mukhenaivameva vamedityarthaḥ | nāsikābhyāmiti dvivacanena nāsikārandhradvayena sambandhaḥ | tata ityanena mukhapītenetarameva nāsikayā pītamityarthaḥ | tathāhi ‘mukhena taṃ vametpūrvaṃ nāsikāyāṃ punaḥ pibet’ iti | nanu tantrāntare nāsikāpītaṃ paścānmukhapītaṃ dhūmaṃ doṣakaraṃ bhavati tathāca - ‘mukhapītaṃ mukhenaiva nastaḥ pītaṃ ca nastataḥ | yo vamennastato dhūmaṃ nastapītaṃ mukhena vā | sa netrakarṇanāsāsyasaṃśrayāt labhate gadān’ iti | tatkathamatra nasikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vamet sudhīriti grahaṇam | ucyate | sudhīrityudīraṇenā'tra virodhaparihāraḥ kṛtaḥ | yato dhūmapānabhedena rogaviśeṣe'pi kutracinmukhapītaṃ kutrāpi nāsikāpītaṃ vā | mukhanāsikāpītamiti | tathācoktaṃ -‘uraḥkaṇṭhāśraye roge mukhenaiva pibennaraḥ | śiraḥkaṇṭhākṣināsauṣṭhe nāsayā satataṃ pibet | tiryaktve tu mukhenaiva nāsayā na kathaṃcana | pragāḍhaṃ pānamicchanti dhūmasyāṃśena tadvida’ iti | kathaṃ pibedityapi darśanāt yathā tatra prāyogikaṃ trīṃsnīnucchvāsānādadyāt | prāṇena prīṇayet trīṃścaturoveti | ‘snehikaṃ mukhanāsābhyāṃ yāvadaśru pravartanam’ | nāsikābhyāṃ vairecanikamādoṣadarśanāt | mukhenaiva kāsaharaṃ śvāsaśuddhirlāghavaṃ śirasi samaḥ evaṃ vicārya mukhapītaṃ mukhenaiva vamet | nāsāpītaṃ ca nāsikayaiva | ubhābhyāṃ pītaṃ mukhenaiva vamedityadoṣaḥ | ata eva sudhīpadanirūpaṇamatra virodhaparihārāya boddhavyam | idānīṃ dhūmapānaviṣayatvena ghrāṇadhūpanamapyāha - kalkamatra nimbavacādīnāṃ vihitam | yataḥ ‘vraṇe nimbavacādīnāṃ dhūpanaṃ saṃpraśasyata’ iti | chidre iti śarāvasaṃpuṭarandhre | netramiti nāḍīviśeṣaḥ | sā dhūmapānārthe kathitaiva tadvadatrāpi jñeyam | vraṇadhūpanaṃ tu vedanāsrāvaśāntaye iti | athavā pūrvamuktaṃ śamanādidhūmabhedaṃ vihitam | athavā - ‘śarāvasaṃpuṭayutaṃ vraṇadhūmaṃ nayedvraṇe | dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye’ iti || 15-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. īṣikā śaratṛṇaviśeṣajanyā yā daśāṅgulānāṃ dhūmadravyakalkena limpet punaḥ śuṣke vartisnehoktaṃ kṛtvā īṣikām apanīya dūrīkṛtya netrasya nalikārandhre dhṛtvā dīpitāṃ kṛtvā vadanena dhūmaṃ pibet | vadanenaiva tyajet | tataḥ nāsikābhyām evaṃ kṛtvā vadanenaiva vamet | vraṇadhūmastu dīpanakalkaśarāve dhṛtvā chidre netraṃ niveśya vraṇaṃ dhūmayet ayaṃ dhūmapānavidhiḥ ||15-18||
śamanadhūmādau yaddravyakalko dhūmārthaṃ deyastadāha - elādikalkaṃ śamane snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau || 19 || recane tīkṣṇakalkaṃ ca kāsaghnaṃ kṣudrikoṣaṇam | vāmane snāyucarmādyaṃ dadyāddhūmasya pānakam || 20 || vraṇe nimbavacādyaṃ ca dhūpanaṃ saṃpraśasyate |
Āḍhamalla. atha pūrvamuktaṃ śamanādidhūmabhedaṃ ṣaṭprakāraṃ tadarthaṃ katipayāni dravyāṇyāha - śamane prāyogike elādikalkaṃ dhūmapānārthamāhuḥ | elādigaṇamatra suśrutoktaṃ tadyathā -‘elātagarakuṣṭhamāṃsījaladhāmakāṃ tvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghrīnakhaśukticaṇḍāghauṇeyaka-śrīveṣṭakacorakabālakaguggulusarjaturuṣkapuṇḍarīkāgaruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni purāṇakesaraṃ ce’ti | tatra prāyogikanimittatvena kuṣṭha: tayoḥ parityāgaḥ kāryaḥ mastiṣkasrāvabhayāt | yaduktaṃ ‘natakuṣṭhe snāvayato dhūmavartiprayojite | mastuluṅgaprabhāvena tasmāttaṃ na prayojayet’ iti | mṛdāviti bṛṃhaṇākhye | snigdhamityeraṇḍādiphalamajjāprāyam | athavā snigdhamityanena samastadhūmavidhānaṃ sasnehaṃ kāryamiti pūrvoktatvāt | sārjarasamiti | sarjarasaprāyaṃ prāyogikamityarthaḥ | taduktaṃ -‘snigdhabhajjamadhūcchiṣṭasnehaguggulusarjakaiḥ | snehikā bastirebhistu netraṃ dvātriṃśadaṅgulam’ iti | recanatīkṣṇakalkamiti | recanamiti śodhanākhyadhūmapāne | tīkṣṇakalkamiti śirovirecanadravyakṛtavartirityartha: | śirovirecanairvartirnetraṃ hastamitamityuktatvāt | śirovirecanairityapāmārgabījādibhiḥ | hastamitamiti caturviśadaṅgulaṃ | kāsaghre kṣudrikoṣaṇamiti kāsaghne dhūmapāne | kṣudrikā kaṇṭakārikā | ūṣaṇamatra trikaṭukaṃ grāhyaṃ tantrāntaradarśanāt | tadyathā bṛhattryūṣaṇaṃ bṛhatī śṛṅgī ceṅgudītvagmanaḥśilā | eṣā kāsaharā vartirnetraṃ ṣoḍaśakāṃgulam’ iti | vāmane snāyucarmādyamiti | vāmane dhūmapāne | snāyucarmādyaṃ vartyai dadyādityarthaḥ | ādigrahaṇāt asthikhuravallūramapi gṛhyate | taduktaṃ ‘vāmanīye tu ballūrasnāyvasthikhuravarmabhiḥ| vartirdaśāṅgule netraṃ dhūmaḥ pañcavidho mata’ iti | vallūraṃ śuṣkamāṃsamiti | eke dhūmasya pānakamityanena ghrāṇadhūpanasya vyākhyānaṃ kurvanti tatra dhūmasya ghrāṇadhūpanasya pānakamiti tadvihitadravyamityarthaḥ | iti na sarvamataṃ | ‘dhūmaḥ pañcavidho mata’ ityādivacanāt || 19 || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. śamane elādikalkaṃ deyam | elādirelādigaṇaḥ tatrailādinā kuṣṭhavarjeneti suśrutaḥ | tathā elādigaṇo vāgbhaṭe - ‘elāyugmarukkuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ, spṛkkācorakacocapatrasugurusthauleyajātīrasāḥ | śaktivyāghrinakhomarahvamagaruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ, caṇḍāgugguludevadhūparavapunnāganāgāhvayāḥ | elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati | varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṣṭhanāśanaḥ’ | eṣā vartiḥ prāyogike prāyogikaṃ tu tri:triśvāsenādadīta viśeṣatastu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta mṛdau snigdhaṃ sarjarasaṃ snehaphalāsāradhūmocchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ srehamiśraiḥ sneheneti suśrutaḥ | kāsaghne kṣudrikoṣaṇaṃ kṣudrā kaṇṭakārī vyoṣaṇaṃ maricaṃ bṛhatī kaṇṭakārikā trikaṭukāsamardaka iṅgudītvagmanaḥśilā chinnaruhā karkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghnairvāmanaiḥ snāyucarmādyaṃ dadyāt | snāyucarmakhuraṃ śṛṅgakakarāsthiśuṣkamatsyavallūrakamiśraprabhṛtibhirvāmanīyaiḥ iti suśrutaḥ | snāyunāḍī suśrute ‘dhūmaḥ pañcavidho bhavatī’tyuktaṃ tadyathā prāyogikaḥ snehano virecanaḥ kāsaghno vāmanīyaśceti śamanadhūmastu bhinnaprayoktastena śārṅgadhareṇa ṣaḍvidho likhitaḥ || 19 || 20 ||
bālagrahādau dhūmapānamāha - aparājito dhūpaḥ anye'pi dhūmā geheṣu kartavyā rogaśāntaye ||21|| mayūrapicchaṃ nimbasya patrāṇi bṛhatīphalam | maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasaṃbhavam ||22|| chāgaromāhinirmokaṃ viṣṭhā vaiḍālikī tathā | gajadantaśca taccūrṇaṃ kiṃciddhṛtavimiśritam ||23|| geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ sarvānbālagrahāñjayet | piśācānrākṣasāñjitvā sarvajvaraharaṃ bhavet || 24 ||
Āḍhamalla. athānye gṛhadhūmāḥ santi tānapi prasaṅgato darśayannāha - ayamaparājitasaṃjño dhūpaḥ prasiddha eva | tatra bṛhatīphalaṃ kaṇṭakārikāphalaṃ | māṃsī jaṭākhyā | ahinirmokaṃ sarpakañculikaṃ | viṣṭhā baiḍālikī mārjārapurīṣam | nanu tantrāntare māheśvaradhūpasaṃjño'yaṃ kathamatrāparājitasaṃjñaḥ | ucyate - tatra māheśvarasaṃjñatvena rudranirmālyābhidhānatvādadoṣaḥ | taduktaṃ - ‘rudrajaṭāgośṛṅgaviḍālaviṣṭhoragasya nirmokaḥ | madanaphalabhūtakeśīvaṃśatvag iti nirmālyam | yavamasūracandrakacchāgalaromāṇi sarṣapāḥ savacāḥ | hiṅgugajadvijamaricāḥ samabhāgā chāgamūtrasaṃpiṣṭāḥ | dhūpanavidhinā śamayantyete sarvajvarānniyatam | grahaḍākinīpiśācapretavikārāpaho dhūpa’ iti bahudravyoktakalpanādvā na doṣaḥ || 21-24 ||
Kāśīrāma Vaidya. mayūrapicchaṃ mayūrapakṣam | ahinirmokaṃ sarpakaṃcukam || 21-24 ||
dhūmapāne pathyaṃ, netradravyāṇyāha - parihārastu dhūmeṣu kāryo recananasyavat | netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi || 25 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe dhūmapānavidhirnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||
Āḍhamalla. atha dhūmapānapariharaṃ netrārthaṃ dravyaṃ ca darśayannāha - dhūmeṣviti | ṣaḍvidhadhūmapānaviṣayeṣu parihārastyājyābhidhaḥ | sa ca virecananasyavat kāryaḥ | tattathaiva jñātavyam | athavā parihārastu dhūmeṣu kāryo recanavattatheti pāṭhāntaram | yathā virecanokte sati pravātasevāmbusnehāsaṃgamajīrṇatāmityādikaṃ seveta tathā dhūmapānake sati tatra vātasevādiparityāga ityabhiprāyaḥ | netrāṇīti | dhūmapānārthaṃ nāḍīyantrāṇi tānyanuktatvāddaśadhātujāni nalavaṃśādijānyapi boddhavyāni | dhātavo'tra suvarṇādyāḥ | ādigrahaṇādanyakāṣṭhadantaśṛṅgaghaṭitānītyarthaḥ || 25 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe dhūmapānādhyāyaḥ || iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadipikāyāṃ cikitsāsthāne dhūmapāna- nāmādhyāyaḥ ||

Editor's notes

  1. 1 anyatra trividhaḥ proktaḥ | tathāhi carake - ‘prāyogikaḥ snehikaḥ doṣavairecanika:’ iti | tatra prāyogike kāsaharaṃ, vairecanike vāmanīyamantarbhāvyam | vāgbhaṭe'pi snigdho madhyastīkṣṇaśceti | atrā'pi snigdhe śamanavraṇadhūpanabṛṃhaṇānāmantarbhāvaḥ | tīkṣṇe recanavāmayoriti virodhaparihāraḥ || ↩
  2. 2 tantrāntaroktā viṣāśīraktapittīprabhṛtaya:| ↩
  3. 3 taduktaṃ vāgbhaṭe - ‘raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrcchāmadamehakṛt’ iti | ↩
  4. 4 cakradatte tu - ’oṣadhairvartikāṃ kṛtvā śaragarbhāntaśocitām’ iti śaragrahaṇaṃ, carake'pi -’piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ vartiṃ yavajasannibhām’ iti dṛśyate | tasmādīṣikāṇāmalābhe jharakāṇḍena pibet || ↩