navamo'dhyāyaḥ | atha dhūmapānavidhiḥ | dhūmasaṃkhyā - dhūmastu1
ṣaḍvidhaḥ proktaḥ śamano bṛṃhaṇastathā | recanaḥ kāsahā caiva vāmano
ghrāṇadhūpanaḥ || 1 || śamanasya tu paryāyau
madhya: prāyogikastathā | bṛṃhaṇasyāpi paryāyau snehiko mṛdureva ca
|| 2 || recanasyāpi paryāyau śodhanastīkṣṇa
eva ca |
Āḍhamalla. tatrā'yaṃ sambandhaḥ - yathā
nasyena cordhvajatruroganāśastathā dhūmenā'pi | uktaṃ ca vāgbhaṭe -
‘ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣānnasyamiṣyate | jatrūrdhvaṃ
kaphavātotthavikārāṇāmajanmane || ucchedāya ca vātānāṃ pibeddhūmaṃ sadātmavān’
iti | tena nasyādhyāyānantaraṃ dhūmapānādhyāyaḥ || atha evaṃ karmapariśeṣāt
śuddhikaratvena nasyānte dhūmapānavidhirārabhyate | tatra tāvatpūrvaṃ
dhūmasaṃkhyāmāha - ṣoḍhā dhūmapānaprakāraḥ | tatra śamana iti |
duṣṭadoṣasyānirharaṇapūrvakaṃ śamanam | aduṣṭasyānudīraṇaṃ ca |
vyādhiśamananena prastutavyādhiśamanam | aprastutavyādheranudīraṇaṃ | taduktaṃ
vāgbhaṭe – ‘na śodhayati yaddoṣān śamānnodīrayatyapi śamīkaroti ca kruddhān
tatsaṃśamanamucyata’ iti | doṣaśabdo'tra doṣeṣu doṣakāryavyādhiṣvapi vartate
kārye kāraṇopacārāt | bṛṃhaṇa iti | bṛṃhaṇo balakaraḥ | dhātuvṛddhikara
ityanye | tadāśrayatvāddoṣo balaṃ recana iti | śiro virecayatīti recanaḥ |
kāsaheti kāsanivāraṇāya yo dīyate sa kāsahā kathitaḥ | vāmana iti | vāmayatīti
vāmanaḥ | atha ghrāṇadhūpana iti | nāsikayā pīto dhūmo ghrāṇadhūpanasaṃjñaḥ |
eke ghrāṇadhūpanasthāne vraṇadhūpana iti paṭhanti vyākhyānayanti ca |
etatsaṃgatam | atha teṣāṃ keṣāṃcitsaṃjñāntarāṇi darśayannāha - ekārthavācakāḥ
śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante | prayogaḥ svasthasya satatopayogaḥ | tatra
sādhuprāyogikāḥ snehā yatra bhavantīti snehikaḥ
|| 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. tasya ṣaḍvidhatvamāha
- śamanādibhedena ṣaḍvidho dhūma: proktaḥ kathitaḥ |
śamanabṛṃhaṇarecanaparyāyānāha - śamano doṣaśamanastasya paryāyau dvau ekaḥ
madhyaḥ madhyanāmā aparaḥ prāyogikaḥ prāyogikanāmā | bṛṃhaṇasya dvau paryāyau
ekaḥ snehanaḥ eko mṛdu: | recanasyā'pi dvau paryāyau ekaḥ śodhanaḥ
aparastīkṣṇaḥ || 1 || 2 ||
yeṣāṃ dhūmo na vihitastānāha - adhūmārhāśca khalvete śrānto bhītaśca duḥkhitaḥ
||3|| dattabastirviriktaśca rātrau
jāgaritastathā | pipāsitaśca dāhārtastāluśoṣī tathodarī
|| 4 || śiro'bhitāpī timirī
chardyādhmānaprapīḍitaḥ | kṣatoraskaḥ pramehārtaḥ pāṇḍurogī ca garbhiṇī
||5|| rūkṣaḥ
kṣīṇo'bhyavahṛtakṣīrakṣaudraghṛtāsavaḥ | bhuktānnadadhimatsyaśca bālo vṛddhaḥ
kṛśastathā || 6 ||
Āḍhamalla. idānīṃ ye dhūmapāneṣu
nārhāstānāha - adhū mārhāśca khalvete iti | ete vakṣyamāṇāḥ śrāntādayaḥ te tu
na dhūmayogyā ityādi | śrānto bhārādinā | bhīto bhayayuktaḥ | duḥkhito
ghanabandhanādinā | dattabastiriti kṛtabastiḥ |
bastigrahaṇenānuvāsanāsthāpananirūhabastayo gṛhyante | virikta iti viśeṣeṇa
recitaḥ | rātrau jāgarita iti | rātrijāgaraṇena vātavṛddhiḥ syāt |
śiro'bhitāpo śirorogapīḍitaḥ | timirīti mandadṛṣṭiḥ | chardyādhmānaprapīḍita
iti | chardipīḍitaḥ, ādhmānapīḍitaśca, ādhmāna udarāpūraḥ | kṣatoraska iti
uraḥkṣatī | pramehārta iti pramehapīḍitaḥ | rūkṣo vātaprakṛtyā | athavā
rūkṣā'hāreṇa janitavāyunā pīḍitaḥ | kṣīṇa iti kṣīṇadhātuḥ |
abhyavahṛtakṣīrakṣaudraghṛtāsava iti | abhyavahṛtaṃ viśeṣeṇa bhakṣitaṃ
kṣīrādikaṃ yena sa tathā | tatra kṣaudraṃ madhu ete dhūmapānaviṣaye na yogyā
ityabhiprāyaḥ | tatheti grahaṇāt īdṛśā anye'pi2
boddhavyāḥ || 3-6 ||
Kāśīrāma Vaidya. ekānte śrāntādayaḥ
adhūmārhā dhūmayogyāḥ na | śrāntaḥ śramayukta:, bhīrurbhayayukta:, duḥkhitaḥ
duḥkhārtaḥ, kenacit duḥkhena pīḍitaḥ dhananāśādibhiḥ | kṣatoraska iti | yasya
abhyavahṛtaṃ bhakṣitaṃ kṣīraṃ kṣaudram āsavo madyaṃ yena saḥ
abhyavahṛtakṣīrakṣaudrāsavaḥ pumān | tathā bhuktānnadadhimatsya: bhuktam annaṃ
dadhi matsyāśca yena saḥ bālaḥ vṛddhaḥ tathā kṛśo durbalaḥ
|| 3-6 ||
akāle dhūmapāne doṣaṃ tatpratīkāraṃ cāha - akāle cātipītaśca dhūmaḥ
kuryādupadravān3
| tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam
|| 7 || sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā
śarkarāmbu vā | madhurāmlau rasau vāpi śamanāya pradāpayet
|| 8 ||
Āḍhamalla. atha yogyapītasya
dhūmapānasya doṣamāha - akāla iti | asya kālo virecanokto boddhavyaḥ | atipīta
iti | vihitaparimāṇādibhyo'nyathā pītaḥ svamānādbahupīto vā | nāsādeyastathā
dhūmo yāvatā vartyavasāda ityādi | upadravānatra dhūmopahitajanitān | te tu
tṛṣṇādāhajvarakṣavathusadanāghrāṇarogādhmānādayaḥ | tatpratīkāramāha - tatreti
| dhūmapānātiśayajanitopadraveṣu | iṣṭaṃ vihitaṃ grāhyamityarthaḥ |
nāsāgatadoṣadūrīkaraṇāt | yato ghreyamapyatra vettivetyupadravatvāt|
añjanamapyatra tadvihitameva | yataḥ | rogopadravaḥ
pītalohitatīkṣṇaistannirvarṇatvāt | tarpaṇaṃ santarpaṇaṃ |
tṛṣṇādāhajvaropadravatvāt | yata: tṛṣṇādāhajvarādīnāṃ sparśadoṣeṇa sīdatīti |
kriyāsu asamartho bhavatītyarthaḥ | ata eva tarpaṇamiti | aparāṇyāha -
sārpirikṣurasamityeko yogaḥ | drākṣāṃ payo veti dvitīyaḥ | śarkarāmbu veti
tṛtīyaḥ | madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ | vamanāya pradāpayediti
vamanaprābalyam | tantrāntaroktaṃ yathā ‘vamanātkoṣṭhaśuddhiḥ
syāddhūmagandhaśca naśyati | vidhinā'nena śāmyanti sadanaṃ kṣavathujvarāḥ’
ityādi || 7 || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. tathā akāle asamaye
pīto dhūmaḥ upadravān kuryāt | tatra dhūmopadrave kiṃ vihitaṃ, tatrāha - tatra
dhūmopadrave sarpiṣaḥ pānam iṣṭam ucitaṃ nāvanaṃ nasyaṃ tathāñjanatarpaṇaṃ
gaṇḍādikaṃ sarpirghṛtapānam ikṣurasaṃ pauṇḍrakādīnāṃ rasaṃ drākṣā gostanī payo
dugdhaṃ gavyaṃ vā, śarkarāmbu vā sitodakaṃ vā, madhurāmlau rasau vā, śamanāya
dāpayet, sarpiṣaḥ punaruktirviśeṣaghṛtaprayogārtham | drākṣādimadhudravye
gṛhīte'pi punarmadhuragrahaṇaṃ tasyaiva viśeṣayogārtham
|| 7 || 8 ||
dhūmaḥ kadā gṛhyate ko vā guṇa ityāha - dhūmastu
dvādaśādvarṣādgṛhyate'śītikānna ca | kāsaśvāsapratiśyāyānmanyāhanuśirorujaḥ
|| 9 || vātaśleṣmavikārāṃśca hanyāddhūmaḥ
suyojitaḥ | dhūmaprayogātpuruṣaḥ prasannendriyavāṅmanāḥ
|| 10 || dṛḍhakeśadvijaśmaśru:
sugandhivadano bhavet |
Āḍhamalla. atha dhūmasya
vayobhedenopādeyatvamanupādeyatvamāha - dvādaśavarṣādupari
arthādbālyāvasthāyāḥ dhūmapāno yojyaḥ | yāvadaśītivarṣāṇi bhavanti upari
gṛhyate | aśītivarṣādupari dhūmapāno na vihita ityabhiprāyaḥ | etadviṣayaṃ
prāyogikadhūmapāne svasthopayogitvena darśitam | yato'nyatra
sarvairnibandhakārairapaṭhitatvāt | atha samyag yojitasya dhūmapānasya
guṇamāha - dhūmaprayogāt iti | samyak pītaḥ | atha dhūmayogena phalamāha |
indriyāṇi buddhīndriyāṇi | teṣāṃ prasannatā
tadviṣayagrahaṇasāmarthyamityarthaḥ | vākvacanaprāgalbhyaṃ manaḥ
indriyatvenobhayātmakatvātpunargrahaṇam | dṛḍhakeśadvijaśmaśruriti | keśāḥ
śiroruhāḥ śmaśru nāsādhogatauṣṭhoparilomaviśeṣaḥ | dvijā dantāḥ |
sugandhivadano bhavedityasya sthāne sugandhiviśadānana iti kecitpaṭhanti
vyākhyānayanti ca || 9 || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. dhūmo dvādaśādvarṣāt
gṛhyate aśītikādvarṣānna gṛhyate tathā suyojito dhūmaḥ kāsādīn hanyāt |
dhūmopayogāt kīdṛśaḥ puruṣo bhavedityāha - dṛḍhāḥ keśā dvijā dantāḥ śmaśruḥ
mukhakeśāśca yasya saḥ || 9 || 10 ||
yayā nāḍyā dhūmo gṛhyate tadvidhānamāha - dhūmanāḍī bhavettatra trikhaṇḍā ca
triparvikā || 11 || kaniṣṭhikāparīṇāhā
rājamāṣāgamāntarā | dhūmanāḍī bhaveddīrghā śamane rogiṇo'ṅgulaiḥ
|| 12 ||
catvāriṃśanmitaistadvaddvātriṃśadbhirmṛdau matā | tīkṣṇe caturviṃśatibhiḥ
kāsaghnī ṣoḍaśonmitaiḥ
||13|| daśāṅgulairvāmanīye tathā
syādvraṇanāḍikā | kalāyamaṇḍalasthūlā kulitthāgamarandhrakā
|| 14 ||
Āḍhamalla. idānīṃ dhūmapānārthaṃ
netrasvarūpamāha - tatreti | dhūmapānaviṣaye dhūmanāḍī dhūmapānārthaṃ nāḍī
netrābhidhānā | kathaṃbhūtā trikhaṇḍā | ata eva triparvikā kathitā |
trigranthiyutetyādi | kaniṣṭhikāparīṇāhetyanena gopucchākārā kāryā |
gopucchākāratvaṃ ca trikhaṇḍānāmiti bhāvaḥ | antare suṣiraṃ tu
rājamāṣavadvartulānurūpaṃ kāryamityaryaḥ | eke antaranāḍikāyāḥ prānte
rājamāṣasadṛśaṃ randhraṃ vadanti | mūlamukhaṃ tu rājamāṣāt kiṃcidadhikaṃ
bhavati | kaniṣṭhikāpariṇāhākāratvāt | atha nāḍīsvarūpamabhidhāya saṃprati
śamanādīnāmaṅgulabhedena nāḍīvibhedamāha | daśāṅgulairvāmanīyaḥ
etatpañcaprakāraṃ mukhyapānatvena nāḍīviṣayatvādvihitam | ṣoḍhā
saṃjñakamavaśiṣṭaṃ yat ghrāṇadhūpanam | tasya nāḍīsvarūpaṃ vakṣyamāṇaṃ
boddhavyam | ata eva nāḍībhedenaiva pañcaprakāraṃ pūrvamuktaṃ tadyathā -
dhūmanāḍī | śamaneti śamanākhyadhūmapānayogyetyarthaḥ | kathaṃbhūtā | āturasya
catvāriṃśadaṅgulairdīrghā | nanu tantrāntare aṣṭacatvāriṃśadaṅgulaiḥ parimitā
nāḍī prāyogikābhidhāne śamanadhūmapāne praśastā tathāca ‘elādinā
kuṣṭhanatoddhṛtena kṣaumaṃ vilipyāṅgulakāṣṭhamānam | prāyogike vartiriyaṃ tu
netramaṣṭhāṅgulaṃ ṣaḍguṇitaṃ praśastam’ iti suśrutenoktam | apare tu
ṣaṭtriṃśadaṅgulaṃ prāyogike netramāhuḥ | taduktaṃ ‘sārddhaṃ tryaṃśayutaḥ pūrṇo
hastaḥ prāyogikādiṣu’ iti | tatkathamatra catvāriṃśadaṅgulaiḥ parimitaṃ netram
? ucyate | samalasya tu madhyaḥ | prāyogikasya tu dvau bhedau darśitau |
tadbhedatvena nāḍībhedamapi jānīyānna doṣaḥ | athavā śleṣmaprakṛtau baddhadoṣe
ca nare ṣaḍviṃśadaṅgulā mātrā | anyatra tvaṣṭacatvāriṃśadaṅgulaṃ tena virodhaḥ
| svamate tvācāryeṇa viśeṣaṃ vicārya sāmapratipālanārthaṃ madhyabhāvaṃ
netraparimāṇaṃ likhitamityadoṣaḥ | evaṃ vakṣyamāṇaparimāṇeṣu kutracidvirodheṣu
boddhavyam | mṛdāviti bṛṃhaṇākhye dhūmapāne dvātriṃśadaṅgulamitaṃ netraṃ
bhavati | tīkṣṇa iti recanākhye dhūmapāne caturviṃśatyaṅgulamitaṃ netramatra |
kāsaghne dhūmapāne ṣoḍaśāṅgulipramitaṃ | nāḍīviṣaye vāmanīye dhūmapāne
daśāṅgulaṃ netramiti | pūrvamuktaṃ vraṇadhūpanārthaṃ nāḍīsvarūpamanyatrāha
dhūmanimittam | īdṛśī nāḍikā netrākhyā bhavati | kādṛśī |
kalāyamaṇḍalasthūleti | nāḍikā uttaramukhaṃ vraṇalagnārtham | kalāyasadṛśaṃ
maṇḍalaṃ kāryaṃ kalāyo vartulakalāyaḥ | punaḥ kathaṃbhūtā |
kulatthāgamarandhraketi | kulattho'nnaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | tadgamanaśīlo
randhraḥ suṣirastena saṃyuta ityarthaḥ | nāḍikārandhraṃ tu kulatthasadṛśaṃ
kāryamiti bhāvaḥ || 11-14 ||
Kāśīrāma Vaidya. sāmānyato yā dhūmanāḍī
bhavetsā trikhaṇḍā trīṇi khaṇḍāni dorakāni yasyāḥ sā, triparvikā trīṇi parvāṇi
granthīryasyāḥ sā triparvikā kaniṣṭhikāṅgulī | tatparimāṇamāha - sthūlā punaḥ
rājamāṣāgamā antare madhye rājamāṣaḥ tadgamaṃ chidram antare bhavati | idānīṃ
śamanādau dhūmanāḍīpramāṇamāha - śamane śamanadhūmapāne yā nāḍī nalikā sā
rogiṇāṃ catvāriṃśadaṅgulairdīrghā matā | mṛdau mṛdudhūmapāne nāḍī sā
dvātriṃśadaṅgulairdīrghā | tīkṣṇe tīkṣṇadhūmapāne caturviṃśairaṅgulairdīrghā |
kāsaghne dhūmapāne yā nāḍikā sāpi daśāṅgulaireva dīrghā īdṛśī | sthūlamānamāha
| kalāyo vartulakastat maṇḍalavatsthūlā punā randhre yathā kulatthāgamanaṃ
bhavettadvat ||11-14 ||
idānīṃ dhūmapānārthaṃ īṣikāvidhānamāha - atheṣikāṃ pralimpecca suślakṣṇāṃ
dvādaśāṅgulām | dhūmadravyasya kalkena lepaścāṣṭāṅgulaḥ smṛtaḥ
|| 15|| kalkaṃ karṣamitaṃ liptvā chāyāśuṣkaṃ
ca kārayet | īṣikāmapanīyātha snehāktāṃ vartimādarāt
||16|| aṅgārairdīpitāṃ kṛtvā dhṛtvā netrasya
randhrake | vadanena pibeddhūmaṃ vadanenaiva saṃtyajet
|| 17 || nāsikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva
vametsudhīḥ | śarāvasaṃpuṭe kṣiptvā kalkamaṅgāradīpitam
|| 18 || chidre netraṃ niveśyātha vraṇaṃ
tenaiva dhūpayet |
Āḍhamalla. idānīṃ vartividhānaṃ
darśayitumāha - atha īṣikāṃ pralimpediti |4
korthaḥ piṣṭairbheṣajaiḥ karpaṭāvayavaṃ pralikhya tena
śarakāṇḍamaṅgulīsamamaṣṭāṅgulamānena veṣṭayitvā tataḥ pariśoṣya vartiḥ kāryā |
avaśiṣṭaṃ caturaṅgulaṃ śarakāṇḍagrahaṇārthamuktam | snehakādiṣvapi
vartikaraṇam | īṣikā kāśamucyate | ‘ṣāguri’ iti loke | atha kathaṃ vartiḥ
prajvālya netre dhāryā tatprakāramāha | adalāditi | dalamatra patralepaṃ |
īṣikāvartividhānaṃ ca prāyogike pradhānatamaṃ | ropaṇīyā vartiriyam |
ṣaḍbhāgagodhūmena netramāvartyātmānaṃ praśasyata iti | kecit
snehenābhyajyedagninā dagdhvā netre niveśya dhūmaḥ peyaḥ | yadā vadanena
mukhena kṛtvā dhūmaṃ pibet tadā mukhenaiva tannirgamaṃ kuryāt | nasikābhyāṃ
pītamapi mukhenaivameva vamedityarthaḥ | nāsikābhyāmiti dvivacanena
nāsikārandhradvayena sambandhaḥ | tata ityanena mukhapītenetarameva nāsikayā
pītamityarthaḥ | tathāhi ‘mukhena taṃ vametpūrvaṃ nāsikāyāṃ punaḥ pibet’ iti |
nanu tantrāntare nāsikāpītaṃ paścānmukhapītaṃ dhūmaṃ doṣakaraṃ bhavati tathāca
- ‘mukhapītaṃ mukhenaiva nastaḥ pītaṃ ca nastataḥ | yo vamennastato dhūmaṃ
nastapītaṃ mukhena vā | sa netrakarṇanāsāsyasaṃśrayāt labhate gadān’ iti |
tatkathamatra nasikābhyāṃ tataḥ pītvā mukhenaiva vamet sudhīriti grahaṇam |
ucyate | sudhīrityudīraṇenā'tra virodhaparihāraḥ kṛtaḥ | yato dhūmapānabhedena
rogaviśeṣe'pi kutracinmukhapītaṃ kutrāpi nāsikāpītaṃ vā | mukhanāsikāpītamiti
| tathācoktaṃ -‘uraḥkaṇṭhāśraye roge mukhenaiva pibennaraḥ |
śiraḥkaṇṭhākṣināsauṣṭhe nāsayā satataṃ pibet | tiryaktve tu mukhenaiva nāsayā
na kathaṃcana | pragāḍhaṃ pānamicchanti dhūmasyāṃśena tadvida’ iti | kathaṃ
pibedityapi darśanāt yathā tatra prāyogikaṃ trīṃsnīnucchvāsānādadyāt | prāṇena
prīṇayet trīṃścaturoveti | ‘snehikaṃ mukhanāsābhyāṃ yāvadaśru pravartanam’ |
nāsikābhyāṃ vairecanikamādoṣadarśanāt | mukhenaiva kāsaharaṃ
śvāsaśuddhirlāghavaṃ śirasi samaḥ evaṃ vicārya mukhapītaṃ mukhenaiva vamet |
nāsāpītaṃ ca nāsikayaiva | ubhābhyāṃ pītaṃ mukhenaiva vamedityadoṣaḥ | ata eva
sudhīpadanirūpaṇamatra virodhaparihārāya boddhavyam | idānīṃ
dhūmapānaviṣayatvena ghrāṇadhūpanamapyāha - kalkamatra nimbavacādīnāṃ vihitam
| yataḥ ‘vraṇe nimbavacādīnāṃ dhūpanaṃ saṃpraśasyata’ iti | chidre iti
śarāvasaṃpuṭarandhre | netramiti nāḍīviśeṣaḥ | sā dhūmapānārthe kathitaiva
tadvadatrāpi jñeyam | vraṇadhūpanaṃ tu vedanāsrāvaśāntaye iti | athavā
pūrvamuktaṃ śamanādidhūmabhedaṃ vihitam | athavā - ‘śarāvasaṃpuṭayutaṃ
vraṇadhūmaṃ nayedvraṇe | dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye’ iti
|| 15-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. īṣikā
śaratṛṇaviśeṣajanyā yā daśāṅgulānāṃ dhūmadravyakalkena limpet punaḥ śuṣke
vartisnehoktaṃ kṛtvā īṣikām apanīya dūrīkṛtya netrasya nalikārandhre dhṛtvā
dīpitāṃ kṛtvā vadanena dhūmaṃ pibet | vadanenaiva tyajet | tataḥ nāsikābhyām
evaṃ kṛtvā vadanenaiva vamet | vraṇadhūmastu dīpanakalkaśarāve dhṛtvā chidre
netraṃ niveśya vraṇaṃ dhūmayet ayaṃ dhūmapānavidhiḥ
||15-18||
śamanadhūmādau yaddravyakalko dhūmārthaṃ deyastadāha - elādikalkaṃ śamane
snigdhaṃ sarjarasaṃ mṛdau || 19 || recane
tīkṣṇakalkaṃ ca kāsaghnaṃ kṣudrikoṣaṇam | vāmane snāyucarmādyaṃ dadyāddhūmasya
pānakam || 20 || vraṇe nimbavacādyaṃ ca
dhūpanaṃ saṃpraśasyate |
Āḍhamalla. atha pūrvamuktaṃ
śamanādidhūmabhedaṃ ṣaṭprakāraṃ tadarthaṃ katipayāni dravyāṇyāha - śamane
prāyogike elādikalkaṃ dhūmapānārthamāhuḥ | elādigaṇamatra suśrutoktaṃ tadyathā
-‘elātagarakuṣṭhamāṃsījaladhāmakāṃ
tvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghrīnakhaśukticaṇḍāghauṇeyaka-śrīveṣṭakacorakabālakaguggulusarjaturuṣkapuṇḍarīkāgaruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni
purāṇakesaraṃ ce’ti | tatra prāyogikanimittatvena kuṣṭha: tayoḥ parityāgaḥ
kāryaḥ mastiṣkasrāvabhayāt | yaduktaṃ ‘natakuṣṭhe snāvayato
dhūmavartiprayojite | mastuluṅgaprabhāvena tasmāttaṃ na prayojayet’ iti |
mṛdāviti bṛṃhaṇākhye | snigdhamityeraṇḍādiphalamajjāprāyam | athavā
snigdhamityanena samastadhūmavidhānaṃ sasnehaṃ kāryamiti pūrvoktatvāt |
sārjarasamiti | sarjarasaprāyaṃ prāyogikamityarthaḥ | taduktaṃ
-‘snigdhabhajjamadhūcchiṣṭasnehaguggulusarjakaiḥ | snehikā bastirebhistu
netraṃ dvātriṃśadaṅgulam’ iti | recanatīkṣṇakalkamiti | recanamiti
śodhanākhyadhūmapāne | tīkṣṇakalkamiti śirovirecanadravyakṛtavartirityartha: |
śirovirecanairvartirnetraṃ hastamitamityuktatvāt |
śirovirecanairityapāmārgabījādibhiḥ | hastamitamiti caturviśadaṅgulaṃ |
kāsaghre kṣudrikoṣaṇamiti kāsaghne dhūmapāne | kṣudrikā kaṇṭakārikā |
ūṣaṇamatra trikaṭukaṃ grāhyaṃ tantrāntaradarśanāt | tadyathā bṛhattryūṣaṇaṃ
bṛhatī śṛṅgī ceṅgudītvagmanaḥśilā | eṣā kāsaharā vartirnetraṃ ṣoḍaśakāṃgulam’
iti | vāmane snāyucarmādyamiti | vāmane dhūmapāne | snāyucarmādyaṃ vartyai
dadyādityarthaḥ | ādigrahaṇāt asthikhuravallūramapi gṛhyate | taduktaṃ
‘vāmanīye tu ballūrasnāyvasthikhuravarmabhiḥ| vartirdaśāṅgule netraṃ dhūmaḥ
pañcavidho mata’ iti | vallūraṃ śuṣkamāṃsamiti | eke dhūmasya pānakamityanena
ghrāṇadhūpanasya vyākhyānaṃ kurvanti tatra dhūmasya ghrāṇadhūpanasya
pānakamiti tadvihitadravyamityarthaḥ | iti na sarvamataṃ | ‘dhūmaḥ pañcavidho
mata’ ityādivacanāt || 19 || 20 ||
Kāśīrāma Vaidya. śamane elādikalkaṃ
deyam | elādirelādigaṇaḥ tatrailādinā kuṣṭhavarjeneti suśrutaḥ | tathā
elādigaṇo vāgbhaṭe - ‘elāyugmarukkuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ,
spṛkkācorakacocapatrasugurusthauleyajātīrasāḥ |
śaktivyāghrinakhomarahvamagaruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ,
caṇḍāgugguludevadhūparavapunnāganāgāhvayāḥ | elādiko vātakaphau viṣaṃ ca
viniyacchati | varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṣṭhanāśanaḥ’ | eṣā vartiḥ
prāyogike prāyogikaṃ tu tri:triśvāsenādadīta viśeṣatastu prāyogikaṃ
ghrāṇenādadīta mṛdau snigdhaṃ sarjarasaṃ
snehaphalāsāradhūmocchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ srehamiśraiḥ sneheneti
suśrutaḥ | kāsaghne kṣudrikoṣaṇaṃ kṣudrā kaṇṭakārī vyoṣaṇaṃ maricaṃ bṛhatī
kaṇṭakārikā trikaṭukāsamardaka iṅgudītvagmanaḥśilā chinnaruhā
karkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghnairvāmanaiḥ snāyucarmādyaṃ dadyāt
| snāyucarmakhuraṃ
śṛṅgakakarāsthiśuṣkamatsyavallūrakamiśraprabhṛtibhirvāmanīyaiḥ iti suśrutaḥ |
snāyunāḍī suśrute ‘dhūmaḥ pañcavidho bhavatī’tyuktaṃ tadyathā prāyogikaḥ
snehano virecanaḥ kāsaghno vāmanīyaśceti śamanadhūmastu bhinnaprayoktastena
śārṅgadhareṇa ṣaḍvidho likhitaḥ || 19 || 20
||
bālagrahādau dhūmapānamāha - aparājito dhūpaḥ anye'pi dhūmā geheṣu kartavyā
rogaśāntaye ||21|| mayūrapicchaṃ nimbasya
patrāṇi bṛhatīphalam | maricaṃ hiṅgu māṃsī ca bījaṃ kārpāsasaṃbhavam
||22|| chāgaromāhinirmokaṃ viṣṭhā vaiḍālikī
tathā | gajadantaśca taccūrṇaṃ kiṃciddhṛtavimiśritam
||23|| geheṣu dhūpanaṃ dattaṃ
sarvānbālagrahāñjayet | piśācānrākṣasāñjitvā sarvajvaraharaṃ bhavet
|| 24 ||
Āḍhamalla. athānye gṛhadhūmāḥ santi
tānapi prasaṅgato darśayannāha - ayamaparājitasaṃjño dhūpaḥ prasiddha eva |
tatra bṛhatīphalaṃ kaṇṭakārikāphalaṃ | māṃsī jaṭākhyā | ahinirmokaṃ
sarpakañculikaṃ | viṣṭhā baiḍālikī mārjārapurīṣam | nanu tantrāntare
māheśvaradhūpasaṃjño'yaṃ kathamatrāparājitasaṃjñaḥ | ucyate - tatra
māheśvarasaṃjñatvena rudranirmālyābhidhānatvādadoṣaḥ | taduktaṃ -
‘rudrajaṭāgośṛṅgaviḍālaviṣṭhoragasya nirmokaḥ | madanaphalabhūtakeśīvaṃśatvag
iti nirmālyam | yavamasūracandrakacchāgalaromāṇi sarṣapāḥ savacāḥ |
hiṅgugajadvijamaricāḥ samabhāgā chāgamūtrasaṃpiṣṭāḥ | dhūpanavidhinā
śamayantyete sarvajvarānniyatam | grahaḍākinīpiśācapretavikārāpaho dhūpa’ iti
bahudravyoktakalpanādvā na doṣaḥ || 21-24 ||
Kāśīrāma Vaidya. mayūrapicchaṃ
mayūrapakṣam | ahinirmokaṃ sarpakaṃcukam
|| 21-24 ||
dhūmapāne pathyaṃ, netradravyāṇyāha - parihārastu dhūmeṣu kāryo recananasyavat
| netrāṇi dhātujānyāhurnalavaṃśādijānyapi
|| 25 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa
viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe dhūmapānavidhirnāma
navamo'dhyāyaḥ || 9 ||
Āḍhamalla. atha dhūmapānapariharaṃ
netrārthaṃ dravyaṃ ca darśayannāha - dhūmeṣviti | ṣaḍvidhadhūmapānaviṣayeṣu
parihārastyājyābhidhaḥ | sa ca virecananasyavat kāryaḥ | tattathaiva jñātavyam
| athavā parihārastu dhūmeṣu kāryo recanavattatheti pāṭhāntaram | yathā
virecanokte sati pravātasevāmbusnehāsaṃgamajīrṇatāmityādikaṃ seveta tathā
dhūmapānake sati tatra vātasevādiparityāga ityabhiprāyaḥ | netrāṇīti |
dhūmapānārthaṃ nāḍīyantrāṇi tānyanuktatvāddaśadhātujāni nalavaṃśādijānyapi
boddhavyāni | dhātavo'tra suvarṇādyāḥ |
ādigrahaṇādanyakāṣṭhadantaśṛṅgaghaṭitānītyarthaḥ
|| 25 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe dhūmapānādhyāyaḥ || iti
śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadipikāyāṃ cikitsāsthāne dhūmapāna-
nāmādhyāyaḥ ||
Editor's notes
- 1 anyatra trividhaḥ proktaḥ | tathāhi carake - ‘prāyogikaḥ snehikaḥ doṣavairecanika:’ iti | tatra prāyogike kāsaharaṃ, vairecanike vāmanīyamantarbhāvyam | vāgbhaṭe'pi snigdho madhyastīkṣṇaśceti | atrā'pi snigdhe śamanavraṇadhūpanabṛṃhaṇānāmantarbhāvaḥ | tīkṣṇe recanavāmayoriti virodhaparihāraḥ || ↩
- 2 tantrāntaroktā viṣāśīraktapittīprabhṛtaya:| ↩
- 3 taduktaṃ vāgbhaṭe - ‘raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrcchāmadamehakṛt’ iti | ↩
- 4 cakradatte tu - ’oṣadhairvartikāṃ kṛtvā śaragarbhāntaśocitām’ iti śaragrahaṇaṃ, carake'pi -’piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ vartiṃ yavajasannibhām’ iti dṛśyate | tasmādīṣikāṇāmalābhe jharakāṇḍena pibet || ↩