daśamo'dhyāyaḥ | atha gaṇḍūṣakavalapratisāraṇavidhiḥ |
ūrṣvagatadoṣaharatvasāmānyāt dhūmapānamabhidhāya saṃpratigaṇḍūṣaṃ kavalaṃ
pratisāraṇavidhimārabhyate || caturvidhaḥ1
syādgaṇḍūṣaḥ snaihikaḥ śamanastathā | śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi
tadvidhaḥ || 1 || snigdhaistu snaihiko vāte
svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe
|| 2 || kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaduṣṇo ropaṇo
vraṇe | catuṣprakāro gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpi kīrtitaḥ
|| 3 || asaṃcārī mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ
kavalaścaraḥ | tatra draveṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavalaḥ smṛtaḥ
|| 4 || dadyāddraveṣu cūrṇaṃ ca gaṇḍūṣe
kolamātrakam | karṣapramāṇaḥ kalkaśca dīyate kavale budhaiḥ
|| 5 ||
Āḍhamalla. kavalaścāpi tadvidha
ityanena kavalo'pi snehakādicaturbhedaireva boddhavyaḥ | yathā catuḥprakāro
gaṇḍūṣastathaiva kavalaścatuḥprakāro bhavatītyabhiprāyaḥ | atha
yaccatuḥprakāraṃ tatprakāravidhānamāha - snigdhaistu snaihikamityasya sthāne
suśrute snigdhoṣṇaiḥ snaihike vāta iti pāṭhaḥ sādhuḥ | snaihike
gaṇḍūṣakavalayorbhedaḥ kārya iti śeṣaḥ | svāduśītaḥ prasādanaḥ pitte praśastaḥ
| svādurmadhuraḥ śītasparśādvīryādvānnasādano gaṇḍūṣaparyāyaḥ | sa cātra
śamanabhedo jñeyaḥ | kadvamlalavaṇairiti saṃśodhanamiti
gaṇḍūṣakavalataraparyāyavācakābhidhānaṃ kaphe praśastam | kaiḥ
kaṭvāmlādibhiriti | uṣṇairityasya sthāne rūkṣairiti pāṭhāntaram |
kaṣāyatiktamadhurairiti vraṇe mukhajanitapiḍakādirūpe | ropaṇo gaṇḍūṣasaṃjña:
| kaṭvamla ityasya sthāne kaṭūṣṇa iti pāṭhaḥ pracarati | ebhiścatuḥprakāraiḥ
kṛtvā gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ | na kevalaṃ gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpīdṛśo'vagantavyaḥ |
asyānte keciditi paṭhanti | ‘evaṃ snehaḥ payaḥkṣaudrarasamūtrāmlasaṃsmṛtaḥ |
kaṣāyoṣṇodakābhyāṃ ca kavalā doṣato hitā’ iti | bahupustakeṣu na likhitaṃ |
sarvoktenaiva kṛtārthatvāt | atha gaṇḍūṣakavalayorbhinnatvapratipādanārthaṃ
vidhānamāha - pūrṇe mukhe saṃbhṛtamukhakuhare yo saṃcārī bhavati
calanādirahitaḥ sa gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ | tadviparītaḥ kavala iti | ata eva
dravadravyeṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavala ityarthaḥ | tathācoktaṃ cakradatte -
‘mukhaṃ saṃcāryate jānumātrā ca kavalena tu | asaṃcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣe sā
prakīrtitā’ iti | ayameva pāṭhaḥ suśrute | gaṇḍūṣakavalayordravyāṇāṃ
parimāṇamāha -gaṇḍūṣe gaṇḍūṣakaraṇavidhau cūrṇe vā | gaṇḍūṣe komalamātrakaṃ
karṣapramāṇakalkam akavale dīyate budhaiḥ | gaṇḍūṣe gaṇḍūṣakaraṇavidhau cūrṇaṃ
vyādhivihitadravyakṛtaṃ rajaḥ komalamātramiti karṣārdham | draveṣu
toyakṣīrādiprabhṛtiṣu saṃsrāvya dadyādityarthaḥ | dravaparimāṇamuktaṃ
yāvanmukhapūrṇaṃ bhavati tatparimāṇaṃ caikavāraṃ gaṇḍūṣānimittam | punaḥ
punararthaṃ ca bahutaradravaṃ saṃgṛhya tadanusāreṇa cūrṇamapi saṃsrāvya deyam
| evaṃ sarvaṃ prajñātavyam | tathācoktaṃ suśrute - ‘tāvacca
dhārayitavyo'nanyamanasā saṃcārayitavyaśca |
yāvaddoṣapratipūrṇagalakapolatvagnāsāsrotonayanapariplavaśca bhavati| tadā
vimoktavya: | punaścānyo gṛhītavyam’ iti | śeṣaṃ sugamam
|| 1-5 ||
Kāśīrāma Vaidya. caturvidhatvamāha -
ekaḥ snehanaḥ dvitīyaḥ śamanaḥ tṛtīyaḥ śodhanaḥ caturtho ropaṇaḥ evaṃ
caturvidhaḥ kavalaḥ | yairdravyairdoṣepu snaihikādayo bhavanti tatprakāramāha
- vāte snigdhoṣṇairdravyaiḥ snaihikaḥ svādurmadhurastathā śītaḥ pitte taiḥ
prasādanaḥ praśamano bhavati | kaṭvamlalavaṇairdravyaiḥ uṣṇaiḥ kaphe
saṃśodhanaḥ | vraṇe kīdṛśo deyastadapyāha - kaṣāyatiktamadhurairdravyaiḥ
kaṭūṣṇaḥ vraṇaropaṇa evaṃ caturvidhaścatuḥprakāro gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ,
kavalaścāpi tatprakārastadvidha eva, ato gaṇḍūṣakavalayorlakṣaṇamāha - tatra
draveṇa pūrṇe mukhe asaṃcārī asaṃcaraṇaśīlo gaṇḍūṣaḥ kalkataścaraścalanaśīlaḥ
kavalaḥ mukha eva | gaṇḍūṣakalkayorauṣadhapramāṇamāha - gaṇḍūṣadravyāt draveṣu
cūrṇaṃ kolamātrakaṃ deyaṃ kalāṣṭakadvayānāṃ kavale dravyātkalkaḥ karṣapramāṇaḥ
| karṣaṣṭaṃkacatuṣṭayānām ||1-5||
kasmin vayasi gaṇḍūṣo dhāryate kiyatparimitā gaṇḍūṣāḥ kāryā ityāha - dhāryante
pañcamādvarṣādgaṇḍūṣakavalādayaḥ | gaṇḍūṣānsusthitaḥ
kuryātsvinnabhālagalādikaḥ
||6|| manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā
doṣanāśanāt | kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet
|| 7 ||
netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam |
Āḍhamalla. atha kīdṛśo
gaṇḍūṣakavalayogyastamāha - pañcamādvarṣādupari bālyāvasthāyāmeva
gaṇḍūṣakavalādayo dhāryante | ādigrahaṇātpratisāraṇasyā'tra saṃgrahaḥ |
pañcamavarṣagrahaṇaṃ tantrāntare'pi darśitaṃ | tadyathā - ‘dhūmo
dvādaśavarṣasya kavalaḥ pañcame hitaḥ’ iti | atha
kiyatsaṃkhyābhirgaṇḍūṣaviṣayaḥ taṃ darśayannāha - gaṇḍūṣam antaḥsthitaṃ
mukhamadhyasthitaṃ yasya sa tathā; punaḥ svinnā bhālagalādayo yasya sa tathā |
bhālaḥ kapālaḥ, ādigrahaṇānnāsāsrotonayanādīnāṃ grahaṇam | īdṛśo rogī trivelaṃ
pañcavāraṃ vā gaṇḍūṣaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | athavā
doṣanāśanānmaryādīkṛtyetyarthaḥ | kecinnibandhakārā ‘gaṇḍūṣānsusthita’ ityamuṃ
ślokaṃ vakṣyamāṇaṃ ‘kaphapūrṇāsyatā’ iti yāvat ślokaṃ ca na paṭhanti |
kṣepakāviti manyamānatvāt | vakṣyamāṇo yathā ‘kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo
doṣasya vā bhavet | netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam’ | asmākaṃ mate
tu yuktārthatvena saṃgatāveva | bahupustakeṣu likhitadarśanāt
|| 6 || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. gaḍūṣakavalādayaḥ
pañcamādvarṣādvayasaḥ | gaṇḍūṣadhāraṇapramāṇamāha - susthitaḥ manuṣyaḥ trīn
tathā pañca sapta vā doṣanāśanāt gaṇḍūṣānkuryāt | susthitaḥ sukhena sthitaḥ,
kiṃbhūtaḥ ? svinnabhālagalādikaḥ svinnaḥ prasvedayukto bhālo galādikaṃ ca
yasya saḥ | anyadapi gaṇḍūṣadhāraṇe pramāṇamāha - netraghrāṇasrutistrāvo vā
yāvat tāvadeva gaṇḍūṣadhāraṇam idaṃ vā pramāṇam
|| 6 || 7 ||
vāte snaihikagaṇḍūṣamāha - tilakalkodakaṃ kṣīraṃ sneho vā snaihike hitaḥ
||8|| tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā
kṣīrameva ca | sakṣaudro hanuvaktrastho gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ
|| 9 || vaiśadyaṃ janayatyāsye saṃdadhāti
mukhavraṇān | dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam
|| 10 || viṣakṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ
payo'thavā | tailasaindhavagaṇḍūṣo dantacāle praśasyate
|| 11 || śoṣaṃ mukhasya vairasyaṃ gaṇḍūṣaḥ
kāñjiko jayet | sindhutrikaṭurājībhirārdrakeṇa kaphe hitaḥ
|| 12 || triphalāmadhugaṇḍūṣaḥ
kaphāsṛkpittanāśanaḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ caturvidhayoḥ
kavalagaṇḍūṣayoḥ katipayān yogānāha - snaihike gaṇḍūṣe
tilakalkavastraniṣpīḍitamudakamiti | kṣīramatra sāmānyena goprabhṛtijanitaṃ |
snehaścāpyevam | atha kṣārādidagdhavakrasya yogamāha | tiletyādiyogo vyastaḥ
samastaśca yojyaḥ | yadāha kaścit - ‘gaṇḍūṣaḥ
śarkarākṣaudrapiṣṭamāṃsapayastilaiḥ | vyastaiḥ samastairyojyastu mukhe
kṣārāditāpita’ iti | ‘saṃdadhāti mukhe vraṇān’ ityasya sthāne ‘saṃnihanti
mukhavraṇāni’ti pāṭhaḥ sādhuḥ | dāhatṛṣṇādayo mukhasyeti viṣakṣārāgnidagdhe
mukhe iti śeṣaḥ | dhāryamityanena gaṇḍūṣaviṣayam | aparāṇyāha - tailaṃ
kāñjikayogaṃ saindhavaṃ vihāya kṣīradagdhe'pi pracarati | tathāhyuktaṃ
‘tāmbūlamadhyasthitacūrṇakena dagdhaṃ mukhaṃ yasya bhavet kathaṃcit | tailena
gaṇḍūṣamasau vidadhyādamlāranālena punaḥ punarvā’ iti | atha doṣaviśeṣeṇa
dravyaviśeṣajanitān pradarśayannāha | siṃdhutrikaṭurājībhirityanena
kavalayogamāhuḥ | saindhavādayo vyastāḥ samastāśca yojyāḥ | yadyetevāṃ
gaṇḍūṣastadā kalkaṃ kṛtvā paṭe visrāvya taddraveṇa gaṇḍūṣaḥ kārya ityarthaḥ |
triphaletyādiyogaḥ kvathito boddhavyaḥ | kalka iti kecit |
kaphāsṛkpittaprakopamukhasthitamiti bhāvaḥ
|| 8-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. snaihike gaṇḍūṣe
tilakalkaḥ udakaṃ jalaṃ kṣīraṃ dugdhaṃ sneho vā tailādikaḥ hitaḥ | vātaroge
eva vātasya prayogāt | atha pitte gaṇḍūṣaḥ śamana evocyate nīlādīnāṃ
hanuvakrastho gaṇḍūṣo dāhanāśano bhavati | dāho mukhadāhaḥ hanvāśritaṃ vaktraṃ
tatrasthaḥ | atha mukhavraṇādau madhugaṇḍūṣaḥ vaiśadyaṃ viśadatvaṃ |
nirmalateti yāvat āsye mukhe mukhavraṇān sphoṭānsaṃdadhāti saṃdhānaṃ karoti |
spaṣṭamanyat | viṣādau gaṇḍūṣānāha - sarpirghṛtaṃ, payo dugdham | atha
dantacāle gaṇḍūṣaḥ tileti spaṣṭaṃ | atha mukhaśoṣe śotheti sugamam | atha
kaphe saṃśodhanaḥ rājī prasiddhā | atha kaphāsṛkpitte triphaleti | sugamam
|| 8-12 ||
atha mukhapāke gaṇḍūṣaḥ - (pratisāraṇacūrṇam) dārvī guḍūcī triphalā drākṣā
jātyāśca pallavāḥ ||13|| yavāsaśceti
takkāthaḥ ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyutaḥ | śīto mukhe dhṛto hanyānmukhapākaṃ
tridoṣajam ||14|| yasyauṣadhasya
gaṇḍūṣastasya vai pratisāraṇam | kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra kuśalairnaraiḥ
|| 15 || keśaraṃ mātuluṅgasya
saindhavoṣaṇasaṃyutam | hanyātkavalato jāḍyamaruciṃ kaphavātajām
||16|| kalko'valehacūrṇaṃ ca trividhaṃ
pratisāraṇam | aṅgulyagragṛhītaṃ ca yathāsvaṃ mukharogiṇam
||17|| kuṣṭhaṃ dārvī samaṅgā ca pāṭhā tiktā
ca pītikā | tejanī mukhalodhre ca cūrṇaṃ syātpratisāraṇam
||18|| raktasnutiṃ dantapīḍāṃ śothaṃ dāhaṃ
ca nāśayet |
Āḍhamalla. aparamapi mukhapākayogamāha
| dārvī dāruharidrā triphalā harītakīvibhītakāmalakasaṃjñā | jātī mālatī |
yavāsa ityasya sthāne aṃbaṣṭhā ceti tatkvāthaḥ pāṭhaḥ sādhuḥ | anyato darśanāt
| tathāhi - ‘jātīpatrāmṛtādrākṣāpāṭhādārvīphalatrikaiḥ | kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ
śīto gaṇḍūṣo mukhapākanut’ iti | ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyuta iti | kvathitajalasya
yatṣaṣṭhāṃśaṃ tena samaṃ kṣaudramiti | athavā ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyuta iti
pāṭhaḥ samīcīno jñeyaḥ | tena kkāthasya pañcabhāgāḥ ṣaṣṭho bhāgaḥ kṣaudrasyeti
vyākhyānaṃ samīcīnam | mukhe dhṛta ityanena gaṇḍūṣaviṣaya: | ‘yasyauṣadhasya
gaṇḍūṣaḥ tasyaiva pratisāraṇam | kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra
kuśalairnaraiḥ’ ayaṃ śloko bahupustakeṣu na likhitaḥ | kenacitsaṃlikhya
svīkṛtaḥ | saṃgatoyamitimanyamānairasmābhirapi na tyājyaḥ yuktārthatvāt | atha
kavalārthaṃ yogamāha - mātuluṅgo bījapūrakaḥ | tasya keśaraṃ
madhyasthitāvayavaviśeṣaṃ loke catūrīnnāmakaṃ vācyaṃ | saindhavoṣaṇacūrṇe
manāk deyam | uṣaṇaṃ maricaṃ | jāḍyamiti mukhasyeti | pūrvamuktaṃ
pratisāraṇaviṣayaṃ tadidānīṃ darśayannāha | pratisāryate ghṛṣyate aneneti
pratisāraṇam | nanu tantrāntare pratisāraṇaviṣayaṃ caturvidhaṃ tadyathā -
‘vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇaṃ | kalko rasakriyā kṣaudraṃ
cūrṇaṃ ceti caturvidham | aṃgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ mukharogiṇām | tasya
yogamayogaṃ ca kavalāktaṃ vibhāvayet’ | tatkathamatra trividham | ucyate |
atrāvalehatvena rasakriyā: kṣaudrayostadantaḥ pracāraḥ | tenāvalehagrahaṇena
dvayorapi grahaṇamityadoṣaḥ | atha pratisāraṇacūrṇaṃ darśayannāha - kuṣṭhaṃ
ruk, dārvī dāruharidrāsamaṃ gāñjalikārikā, pāṭhā ambaṣṭhā, tiktā kaṭukī,
pītikā haridrā tejanī cavikā iti cakraḥ | mūrvā iti kārtikaḥ | mustaṃ meghaḥ,
lodhraṃ prasiddham | raktasrutiratra dantamūlagatadoṣasyaiva boddhavyā |
śothadāhamapi mukhajanitameva || 13-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. dārvī dāruharidrā jātī
mālatīpatrāṇi vāsakaḥ kvāthāt ṣaṣṭhāṃśaḥ kṣaudraṃ madhu yasya gaṇḍūṣasyaiva
pratisāraṇaṃ kavalaścetyāha yasyeti sugamaṃ | kavalo yathā mātuluṅgasya
bījapūrasya keśaraṃ madhyasthaṃ saindhavaṃ maricam etatkavalo jāḍyaṃ
mukhajaḍatām aruciṃ kaphavātajāṃ kaphavātajātāṃ | pratisāraṇaṃ trividhaṃ
bhavatītyāha - kalkaḥ avalehaḥ tathā cūrṇaṃ trividhaṃ triprakāraṃ pratisāraṇaṃ
bhavati mukharogiṇāṃ yathāsukhaṃ yathādoṣaṃ trividhaṃ pratisāraṇasaṃjñaṃ
bhavati | kiṃbhūtam aṃgulyagragṛhītaṃ kalkādyaṃ pratisāraṇaṃ yathā kuṣṭhaṃ,
dārvī, dāruharidrā, samaṅgā mañjiṣṭhā, pāṭhā tiktā kaṭukī, pītikā haridrā,
tejanī tejohvā, mustaṃ bhadramustaṃ, lodhram etatpratisāraṇaṃ cūrṇam
aṅgulyagreṇa gharṣayet | raktasrāvādīn nāśayet
|| 13-18 ||
hīnayogamāha - hīnayogātkaphotkleśo rasājñānārucī tathā
||19|| atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇā klamo
bhavet |
Āḍhamalla. idānīṃ hīnātiyogatvena
gaṇḍūṣādīnāṃ doṣamāha - hīnayogāt kaphotkleśa iti | kaphādhikacetotkleśa
upasthitavamanonmukhatā rasājñānāruciḥ | tatheti rasānāṃ madhurādīnām ajñānaṃ
rasanendriyaviṣayahānirityabhiprāyaḥ | arucistrividhaḥ |
aruciranannābhinandanam | bhaktadveṣa iti | tadyathā satyāṃ
bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamityaruciḥ | anabhilaṣitamapyannaṃ
dīyamānamabhyavaharatītyannābhinandanam | annasya
śravaṇasmaraṇadarśanasparśanairyatrodvejite sa bhaktadveṣa iti | atiyogāditi |
gaṇḍūṣakavalādīnāmeva | eke hīnātiyogaviṣayaṃ śodhanākhyagaṇḍūṣaṃ mānayanti |
tathācoktaṃ ‘śodhanīye viśeṣeṇa bhavatyetattu lakṣaṇam’ iti
|| 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. gaṇḍūṣādīnāṃ hīnayogāt
hīnamātrākaraṇāt kaphokleśaḥ kaphādhikyaṃ rasājñānārucī rasānāṃ madhurādīnām
ajñānaṃ yathārthasvādalābhaḥ tathā arucirasāruci atrārucirvā ete bhavataḥ |
atiyogāt gaṇḍūṣādīnāmatikaraṇāt mukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇāklamo glāniḥ etadbhavet
|| 19 ||
śuddhagaṇḍūṣalakṣaṇamāha - vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam
|| 20 || indriyāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe
śuddhilakṣaṇam | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe gaṇḍūṣādi- vidhirnāma daśamo'dhyāyaḥ
|| 10 ||
Āḍhamalla. atha samyak śīlitasya
gaṇḍūṣasya śuddhilakṣaṇaṃ | vyādherapacayo vināśa: | tuṣṭiḥ saṃtoṣaḥ |
vaiśadyaṃ mukhasyeti | indriyāṇāṃ śravaṇanayanaghrāṇarasanādīnāṃ prasādaḥ
svaviṣayagrahaṇasāmarthyam | eke apacayasthāne apanayaḥ, gaṇḍūṣasthāne kavala
iti paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ
|| 20 || iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena
viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe kavalādhyāyaḥ
|| 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. gaṇḍūṣe satataṃ
śuddhalakṣaṇaṃ samyak kṛtaṃ gaṇḍūṣalakṣaṇaṃ yadvā mukhaśuddhilakṣaṇaṃ kiṃ
tallakṣaṇamityāha - vyādherapacayo nāśaḥ vyādheḥ mukhe kaphaliptatājyādeḥ
tuṣṭisaṃtoṣaḥ vaiśadyaṃ viśadatā vaktralāghavaṃ gurutānāśaḥ indriyāṇāṃ
rasādīnāṃ prasādaḥ prasannatā etallakṣaṇaṃ bhavati
|| 20 || iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ
śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne gaṇḍūṣādividhi- radhyāya:
|| 10 ||
Editor's notes
- 1 suśrute - snehī, prasādī, saṃśodhanaropaṇāvityanyathā caturvidhatvamuktam | tathā tantrāntare vairecanasaṃśamanābhyāṃ ṣadvidhatvamuktaṃ tathāpyatra saṃśodhane vairecanasya prasādane śamanasyāntarbhāvānna virodhaḥ | ↩