10. atha gaṇḍūṣavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
daśamo'dhyāyaḥ | atha gaṇḍūṣakavalapratisāraṇavidhiḥ | ūrṣvagatadoṣaharatvasāmānyāt dhūmapānamabhidhāya saṃpratigaṇḍūṣaṃ kavalaṃ pratisāraṇavidhimārabhyate || caturvidhaḥ1 syādgaṇḍūṣaḥ snaihikaḥ śamanastathā | śodhano ropaṇaścaiva kavalaścāpi tadvidhaḥ || 1 || snigdhaistu snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pitte kaṭvamlalavaṇairuṣṇaiḥ saṃśodhanaḥ kaphe || 2 || kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaduṣṇo ropaṇo vraṇe | catuṣprakāro gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpi kīrtitaḥ || 3 || asaṃcārī mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ kavalaścaraḥ | tatra draveṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavalaḥ smṛtaḥ || 4 || dadyāddraveṣu cūrṇaṃ ca gaṇḍūṣe kolamātrakam | karṣapramāṇaḥ kalkaśca dīyate kavale budhaiḥ || 5 ||
Āḍhamalla. kavalaścāpi tadvidha ityanena kavalo'pi snehakādicaturbhedaireva boddhavyaḥ | yathā catuḥprakāro gaṇḍūṣastathaiva kavalaścatuḥprakāro bhavatītyabhiprāyaḥ | atha yaccatuḥprakāraṃ tatprakāravidhānamāha - snigdhaistu snaihikamityasya sthāne suśrute snigdhoṣṇaiḥ snaihike vāta iti pāṭhaḥ sādhuḥ | snaihike gaṇḍūṣakavalayorbhedaḥ kārya iti śeṣaḥ | svāduśītaḥ prasādanaḥ pitte praśastaḥ | svādurmadhuraḥ śītasparśādvīryādvānnasādano gaṇḍūṣaparyāyaḥ | sa cātra śamanabhedo jñeyaḥ | kadvamlalavaṇairiti saṃśodhanamiti gaṇḍūṣakavalataraparyāyavācakābhidhānaṃ kaphe praśastam | kaiḥ kaṭvāmlādibhiriti | uṣṇairityasya sthāne rūkṣairiti pāṭhāntaram | kaṣāyatiktamadhurairiti vraṇe mukhajanitapiḍakādirūpe | ropaṇo gaṇḍūṣasaṃjña: | kaṭvamla ityasya sthāne kaṭūṣṇa iti pāṭhaḥ pracarati | ebhiścatuḥprakāraiḥ kṛtvā gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ | na kevalaṃ gaṇḍūṣaḥ kavalaścāpīdṛśo'vagantavyaḥ | asyānte keciditi paṭhanti | ‘evaṃ snehaḥ payaḥkṣaudrarasamūtrāmlasaṃsmṛtaḥ | kaṣāyoṣṇodakābhyāṃ ca kavalā doṣato hitā’ iti | bahupustakeṣu na likhitaṃ | sarvoktenaiva kṛtārthatvāt | atha gaṇḍūṣakavalayorbhinnatvapratipādanārthaṃ vidhānamāha - pūrṇe mukhe saṃbhṛtamukhakuhare yo saṃcārī bhavati calanādirahitaḥ sa gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ | tadviparītaḥ kavala iti | ata eva dravadravyeṇa gaṇḍūṣaḥ kalkena kavala ityarthaḥ | tathācoktaṃ cakradatte - ‘mukhaṃ saṃcāryate jānumātrā ca kavalena tu | asaṃcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣe sā prakīrtitā’ iti | ayameva pāṭhaḥ suśrute | gaṇḍūṣakavalayordravyāṇāṃ parimāṇamāha -gaṇḍūṣe gaṇḍūṣakaraṇavidhau cūrṇe vā | gaṇḍūṣe komalamātrakaṃ karṣapramāṇakalkam akavale dīyate budhaiḥ | gaṇḍūṣe gaṇḍūṣakaraṇavidhau cūrṇaṃ vyādhivihitadravyakṛtaṃ rajaḥ komalamātramiti karṣārdham | draveṣu toyakṣīrādiprabhṛtiṣu saṃsrāvya dadyādityarthaḥ | dravaparimāṇamuktaṃ yāvanmukhapūrṇaṃ bhavati tatparimāṇaṃ caikavāraṃ gaṇḍūṣānimittam | punaḥ punararthaṃ ca bahutaradravaṃ saṃgṛhya tadanusāreṇa cūrṇamapi saṃsrāvya deyam | evaṃ sarvaṃ prajñātavyam | tathācoktaṃ suśrute - ‘tāvacca dhārayitavyo'nanyamanasā saṃcārayitavyaśca | yāvaddoṣapratipūrṇagalakapolatvagnāsāsrotonayanapariplavaśca bhavati| tadā vimoktavya: | punaścānyo gṛhītavyam’ iti | śeṣaṃ sugamam || 1-5 ||
Kāśīrāma Vaidya. caturvidhatvamāha - ekaḥ snehanaḥ dvitīyaḥ śamanaḥ tṛtīyaḥ śodhanaḥ caturtho ropaṇaḥ evaṃ caturvidhaḥ kavalaḥ | yairdravyairdoṣepu snaihikādayo bhavanti tatprakāramāha - vāte snigdhoṣṇairdravyaiḥ snaihikaḥ svādurmadhurastathā śītaḥ pitte taiḥ prasādanaḥ praśamano bhavati | kaṭvamlalavaṇairdravyaiḥ uṣṇaiḥ kaphe saṃśodhanaḥ | vraṇe kīdṛśo deyastadapyāha - kaṣāyatiktamadhurairdravyaiḥ kaṭūṣṇaḥ vraṇaropaṇa evaṃ caturvidhaścatuḥprakāro gaṇḍūṣaḥ kathitaḥ, kavalaścāpi tatprakārastadvidha eva, ato gaṇḍūṣakavalayorlakṣaṇamāha - tatra draveṇa pūrṇe mukhe asaṃcārī asaṃcaraṇaśīlo gaṇḍūṣaḥ kalkataścaraścalanaśīlaḥ kavalaḥ mukha eva | gaṇḍūṣakalkayorauṣadhapramāṇamāha - gaṇḍūṣadravyāt draveṣu cūrṇaṃ kolamātrakaṃ deyaṃ kalāṣṭakadvayānāṃ kavale dravyātkalkaḥ karṣapramāṇaḥ | karṣaṣṭaṃkacatuṣṭayānām ||1-5||
kasmin vayasi gaṇḍūṣo dhāryate kiyatparimitā gaṇḍūṣāḥ kāryā ityāha - dhāryante pañcamādvarṣādgaṇḍūṣakavalādayaḥ | gaṇḍūṣānsusthitaḥ kuryātsvinnabhālagalādikaḥ ||6|| manuṣyastrīṃstathā pañca sapta vā doṣanāśanāt | kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet || 7 || netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam |
Āḍhamalla. atha kīdṛśo gaṇḍūṣakavalayogyastamāha - pañcamādvarṣādupari bālyāvasthāyāmeva gaṇḍūṣakavalādayo dhāryante | ādigrahaṇātpratisāraṇasyā'tra saṃgrahaḥ | pañcamavarṣagrahaṇaṃ tantrāntare'pi darśitaṃ | tadyathā - ‘dhūmo dvādaśavarṣasya kavalaḥ pañcame hitaḥ’ iti | atha kiyatsaṃkhyābhirgaṇḍūṣaviṣayaḥ taṃ darśayannāha - gaṇḍūṣam antaḥsthitaṃ mukhamadhyasthitaṃ yasya sa tathā; punaḥ svinnā bhālagalādayo yasya sa tathā | bhālaḥ kapālaḥ, ādigrahaṇānnāsāsrotonayanādīnāṃ grahaṇam | īdṛśo rogī trivelaṃ pañcavāraṃ vā gaṇḍūṣaṃ kuryādityabhiprāyaḥ | athavā doṣanāśanānmaryādīkṛtyetyarthaḥ | kecinnibandhakārā ‘gaṇḍūṣānsusthita’ ityamuṃ ślokaṃ vakṣyamāṇaṃ ‘kaphapūrṇāsyatā’ iti yāvat ślokaṃ ca na paṭhanti | kṣepakāviti manyamānatvāt | vakṣyamāṇo yathā ‘kaphapūrṇāsyatā yāvacchedo doṣasya vā bhavet | netraghrāṇasrutiryāvattāvadgaṇḍūṣadhāraṇam’ | asmākaṃ mate tu yuktārthatvena saṃgatāveva | bahupustakeṣu likhitadarśanāt || 6 || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. gaḍūṣakavalādayaḥ pañcamādvarṣādvayasaḥ | gaṇḍūṣadhāraṇapramāṇamāha - susthitaḥ manuṣyaḥ trīn tathā pañca sapta vā doṣanāśanāt gaṇḍūṣānkuryāt | susthitaḥ sukhena sthitaḥ, kiṃbhūtaḥ ? svinnabhālagalādikaḥ svinnaḥ prasvedayukto bhālo galādikaṃ ca yasya saḥ | anyadapi gaṇḍūṣadhāraṇe pramāṇamāha - netraghrāṇasrutistrāvo vā yāvat tāvadeva gaṇḍūṣadhāraṇam idaṃ vā pramāṇam || 6 || 7 ||
vāte snaihikagaṇḍūṣamāha - tilakalkodakaṃ kṣīraṃ sneho vā snaihike hitaḥ ||8|| tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīrameva ca | sakṣaudro hanuvaktrastho gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ || 9 || vaiśadyaṃ janayatyāsye saṃdadhāti mukhavraṇān | dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam || 10 || viṣakṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo'thavā | tailasaindhavagaṇḍūṣo dantacāle praśasyate || 11 || śoṣaṃ mukhasya vairasyaṃ gaṇḍūṣaḥ kāñjiko jayet | sindhutrikaṭurājībhirārdrakeṇa kaphe hitaḥ || 12 || triphalāmadhugaṇḍūṣaḥ kaphāsṛkpittanāśanaḥ |
Āḍhamalla. idānīṃ caturvidhayoḥ kavalagaṇḍūṣayoḥ katipayān yogānāha - snaihike gaṇḍūṣe tilakalkavastraniṣpīḍitamudakamiti | kṣīramatra sāmānyena goprabhṛtijanitaṃ | snehaścāpyevam | atha kṣārādidagdhavakrasya yogamāha | tiletyādiyogo vyastaḥ samastaśca yojyaḥ | yadāha kaścit - ‘gaṇḍūṣaḥ śarkarākṣaudrapiṣṭamāṃsapayastilaiḥ | vyastaiḥ samastairyojyastu mukhe kṣārāditāpita’ iti | ‘saṃdadhāti mukhe vraṇān’ ityasya sthāne ‘saṃnihanti mukhavraṇāni’ti pāṭhaḥ sādhuḥ | dāhatṛṣṇādayo mukhasyeti viṣakṣārāgnidagdhe mukhe iti śeṣaḥ | dhāryamityanena gaṇḍūṣaviṣayam | aparāṇyāha - tailaṃ kāñjikayogaṃ saindhavaṃ vihāya kṣīradagdhe'pi pracarati | tathāhyuktaṃ ‘tāmbūlamadhyasthitacūrṇakena dagdhaṃ mukhaṃ yasya bhavet kathaṃcit | tailena gaṇḍūṣamasau vidadhyādamlāranālena punaḥ punarvā’ iti | atha doṣaviśeṣeṇa dravyaviśeṣajanitān pradarśayannāha | siṃdhutrikaṭurājībhirityanena kavalayogamāhuḥ | saindhavādayo vyastāḥ samastāśca yojyāḥ | yadyetevāṃ gaṇḍūṣastadā kalkaṃ kṛtvā paṭe visrāvya taddraveṇa gaṇḍūṣaḥ kārya ityarthaḥ | triphaletyādiyogaḥ kvathito boddhavyaḥ | kalka iti kecit | kaphāsṛkpittaprakopamukhasthitamiti bhāvaḥ || 8-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. snaihike gaṇḍūṣe tilakalkaḥ udakaṃ jalaṃ kṣīraṃ dugdhaṃ sneho vā tailādikaḥ hitaḥ | vātaroge eva vātasya prayogāt | atha pitte gaṇḍūṣaḥ śamana evocyate nīlādīnāṃ hanuvakrastho gaṇḍūṣo dāhanāśano bhavati | dāho mukhadāhaḥ hanvāśritaṃ vaktraṃ tatrasthaḥ | atha mukhavraṇādau madhugaṇḍūṣaḥ vaiśadyaṃ viśadatvaṃ | nirmalateti yāvat āsye mukhe mukhavraṇān sphoṭānsaṃdadhāti saṃdhānaṃ karoti | spaṣṭamanyat | viṣādau gaṇḍūṣānāha - sarpirghṛtaṃ, payo dugdham | atha dantacāle gaṇḍūṣaḥ tileti spaṣṭaṃ | atha mukhaśoṣe śotheti sugamam | atha kaphe saṃśodhanaḥ rājī prasiddhā | atha kaphāsṛkpitte triphaleti | sugamam || 8-12 ||
atha mukhapāke gaṇḍūṣaḥ - (pratisāraṇacūrṇam) dārvī guḍūcī triphalā drākṣā jātyāśca pallavāḥ ||13|| yavāsaśceti takkāthaḥ ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyutaḥ | śīto mukhe dhṛto hanyānmukhapākaṃ tridoṣajam ||14|| yasyauṣadhasya gaṇḍūṣastasya vai pratisāraṇam | kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra kuśalairnaraiḥ || 15 || keśaraṃ mātuluṅgasya saindhavoṣaṇasaṃyutam | hanyātkavalato jāḍyamaruciṃ kaphavātajām ||16|| kalko'valehacūrṇaṃ ca trividhaṃ pratisāraṇam | aṅgulyagragṛhītaṃ ca yathāsvaṃ mukharogiṇam ||17|| kuṣṭhaṃ dārvī samaṅgā ca pāṭhā tiktā ca pītikā | tejanī mukhalodhre ca cūrṇaṃ syātpratisāraṇam ||18|| raktasnutiṃ dantapīḍāṃ śothaṃ dāhaṃ ca nāśayet |
Āḍhamalla. aparamapi mukhapākayogamāha | dārvī dāruharidrā triphalā harītakīvibhītakāmalakasaṃjñā | jātī mālatī | yavāsa ityasya sthāne aṃbaṣṭhā ceti tatkvāthaḥ pāṭhaḥ sādhuḥ | anyato darśanāt | tathāhi - ‘jātīpatrāmṛtādrākṣāpāṭhādārvīphalatrikaiḥ | kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śīto gaṇḍūṣo mukhapākanut’ iti | ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyuta iti | kvathitajalasya yatṣaṣṭhāṃśaṃ tena samaṃ kṣaudramiti | athavā ṣaṣṭhāṃśakṣaudrasaṃyuta iti pāṭhaḥ samīcīno jñeyaḥ | tena kkāthasya pañcabhāgāḥ ṣaṣṭho bhāgaḥ kṣaudrasyeti vyākhyānaṃ samīcīnam | mukhe dhṛta ityanena gaṇḍūṣaviṣaya: | ‘yasyauṣadhasya gaṇḍūṣaḥ tasyaiva pratisāraṇam | kavalaścāpi tasyaiva jñeyo'tra kuśalairnaraiḥ’ ayaṃ śloko bahupustakeṣu na likhitaḥ | kenacitsaṃlikhya svīkṛtaḥ | saṃgatoyamitimanyamānairasmābhirapi na tyājyaḥ yuktārthatvāt | atha kavalārthaṃ yogamāha - mātuluṅgo bījapūrakaḥ | tasya keśaraṃ madhyasthitāvayavaviśeṣaṃ loke catūrīnnāmakaṃ vācyaṃ | saindhavoṣaṇacūrṇe manāk deyam | uṣaṇaṃ maricaṃ | jāḍyamiti mukhasyeti | pūrvamuktaṃ pratisāraṇaviṣayaṃ tadidānīṃ darśayannāha | pratisāryate ghṛṣyate aneneti pratisāraṇam | nanu tantrāntare pratisāraṇaviṣayaṃ caturvidhaṃ tadyathā - ‘vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇaṃ | kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇaṃ ceti caturvidham | aṃgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ mukharogiṇām | tasya yogamayogaṃ ca kavalāktaṃ vibhāvayet’ | tatkathamatra trividham | ucyate | atrāvalehatvena rasakriyā: kṣaudrayostadantaḥ pracāraḥ | tenāvalehagrahaṇena dvayorapi grahaṇamityadoṣaḥ | atha pratisāraṇacūrṇaṃ darśayannāha - kuṣṭhaṃ ruk, dārvī dāruharidrāsamaṃ gāñjalikārikā, pāṭhā ambaṣṭhā, tiktā kaṭukī, pītikā haridrā tejanī cavikā iti cakraḥ | mūrvā iti kārtikaḥ | mustaṃ meghaḥ, lodhraṃ prasiddham | raktasrutiratra dantamūlagatadoṣasyaiva boddhavyā | śothadāhamapi mukhajanitameva || 13-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. dārvī dāruharidrā jātī mālatīpatrāṇi vāsakaḥ kvāthāt ṣaṣṭhāṃśaḥ kṣaudraṃ madhu yasya gaṇḍūṣasyaiva pratisāraṇaṃ kavalaścetyāha yasyeti sugamaṃ | kavalo yathā mātuluṅgasya bījapūrasya keśaraṃ madhyasthaṃ saindhavaṃ maricam etatkavalo jāḍyaṃ mukhajaḍatām aruciṃ kaphavātajāṃ kaphavātajātāṃ | pratisāraṇaṃ trividhaṃ bhavatītyāha - kalkaḥ avalehaḥ tathā cūrṇaṃ trividhaṃ triprakāraṃ pratisāraṇaṃ bhavati mukharogiṇāṃ yathāsukhaṃ yathādoṣaṃ trividhaṃ pratisāraṇasaṃjñaṃ bhavati | kiṃbhūtam aṃgulyagragṛhītaṃ kalkādyaṃ pratisāraṇaṃ yathā kuṣṭhaṃ, dārvī, dāruharidrā, samaṅgā mañjiṣṭhā, pāṭhā tiktā kaṭukī, pītikā haridrā, tejanī tejohvā, mustaṃ bhadramustaṃ, lodhram etatpratisāraṇaṃ cūrṇam aṅgulyagreṇa gharṣayet | raktasrāvādīn nāśayet || 13-18 ||
hīnayogamāha - hīnayogātkaphotkleśo rasājñānārucī tathā ||19|| atiyogānmukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇā klamo bhavet |
Āḍhamalla. idānīṃ hīnātiyogatvena gaṇḍūṣādīnāṃ doṣamāha - hīnayogāt kaphotkleśa iti | kaphādhikacetotkleśa upasthitavamanonmukhatā rasājñānāruciḥ | tatheti rasānāṃ madhurādīnām ajñānaṃ rasanendriyaviṣayahānirityabhiprāyaḥ | arucistrividhaḥ | aruciranannābhinandanam | bhaktadveṣa iti | tadyathā satyāṃ bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamityaruciḥ | anabhilaṣitamapyannaṃ dīyamānamabhyavaharatītyannābhinandanam | annasya śravaṇasmaraṇadarśanasparśanairyatrodvejite sa bhaktadveṣa iti | atiyogāditi | gaṇḍūṣakavalādīnāmeva | eke hīnātiyogaviṣayaṃ śodhanākhyagaṇḍūṣaṃ mānayanti | tathācoktaṃ ‘śodhanīye viśeṣeṇa bhavatyetattu lakṣaṇam’ iti || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. gaṇḍūṣādīnāṃ hīnayogāt hīnamātrākaraṇāt kaphokleśaḥ kaphādhikyaṃ rasājñānārucī rasānāṃ madhurādīnām ajñānaṃ yathārthasvādalābhaḥ tathā arucirasāruci atrārucirvā ete bhavataḥ | atiyogāt gaṇḍūṣādīnāmatikaraṇāt mukhe pākaḥ śoṣastṛṣṇāklamo glāniḥ etadbhavet || 19 ||
śuddhagaṇḍūṣalakṣaṇamāha - vyādherapacayastuṣṭirvaiśadyaṃ vaktralāghavam || 20 || indriyāṇāṃ prasādaśca gaṇḍūṣe śuddhilakṣaṇam | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadhareṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe gaṇḍūṣādi- vidhirnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||
Āḍhamalla. atha samyak śīlitasya gaṇḍūṣasya śuddhilakṣaṇaṃ | vyādherapacayo vināśa: | tuṣṭiḥ saṃtoṣaḥ | vaiśadyaṃ mukhasyeti | indriyāṇāṃ śravaṇanayanaghrāṇarasanādīnāṃ prasādaḥ svaviṣayagrahaṇasāmarthyam | eke apacayasthāne apanayaḥ, gaṇḍūṣasthāne kavala iti paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ || 20 || iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe kavalādhyāyaḥ || 10 ||
Kāśīrāma Vaidya. gaṇḍūṣe satataṃ śuddhalakṣaṇaṃ samyak kṛtaṃ gaṇḍūṣalakṣaṇaṃ yadvā mukhaśuddhilakṣaṇaṃ kiṃ tallakṣaṇamityāha - vyādherapacayo nāśaḥ vyādheḥ mukhe kaphaliptatājyādeḥ tuṣṭisaṃtoṣaḥ vaiśadyaṃ viśadatā vaktralāghavaṃ gurutānāśaḥ indriyāṇāṃ rasādīnāṃ prasādaḥ prasannatā etallakṣaṇaṃ bhavati || 20 || iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne gaṇḍūṣādividhi- radhyāya: || 10 ||

Editor's notes

  1. 1 suśrute - snehī, prasādī, saṃśodhanaropaṇāvityanyathā caturvidhatvamuktam | tathā tantrāntare vairecanasaṃśamanābhyāṃ ṣadvidhatvamuktaṃ tathāpyatra saṃśodhane vairecanasya prasādane śamanasyāntarbhāvānna virodhaḥ | ↩