ekādaśo'dhyāyaḥ | atha kavalādīnāṃ vidhimabhidhāya
saṃpratilepamūrddhatailakarṇapūraṇavidhimārabhyate | tatra
tāvatpralepanāmānyāha - ālepasya ca nāmāni lipto lepaśca lepanam | doṣaghno
viṣahā varṇyo mukhalepastridhā mataḥ
|| 1 ||
tripramāṇaścaturbhāgatribhāgā'rdhāṅgulonnata: | ārdro vyādhiharaḥ sa
syācchuṣko dūṣayati cchavim ||2||
Āḍhamalla. tridhā mata ityanena eko
doṣaghnaḥ dvitīyo viṣahā kathitaḥ aparastu varṇya iti tridhā
saṃjño'sminmate'nyatrāpi prasiddha eva | sa eva varṇyo mukhalepaḥ kathitaḥ |
na tu catvāro bhedāḥ vakṣyamāṇatvāt tripramāṇa iti teṣāṃ doṣaghnādīnāṃ
trayāṇāṃ traya eva parimāṇā yathā'nukrameṇa boddhavyāḥ | sa kathaṃbhūta: |
caturbhāgavibhāgārdhāṅgulonnata iti | etena kimuktaṃ | doṣaghno lepaḥ
aṅgulasya caturbhāgapramāṇenotsedhaḥ kuryādityabhiprāyaḥ | evaṃ viṣahālepastu
tribhāgotsedhaḥ kāryaḥ | tribhāgatāṅgulasyeti saṃbandhaḥ | varṇyo
lepaścārdhāṅgulonnata eva kuryāt | athārdraśuṣkayoḥ phalamāha | ārdro
vyādhihara ityādi | sa pūrvokto lepo yāvadārdro bhavati tāvadvyādhiharo jñeyaḥ
| yadā śuṣko bhavati tadā na vidūṣayati | chaviḥ chāyā sā ca
varṇāprabhopalakṣitā | ‘ tathāca varṇaprabhāśritā yā ca chāyā sā
parikīrtite’ti | nanu chāyāprabhayostu ko bhedaḥ | ucyate
‘varṇamātrapraticchāyā prabhā varṇaprakāśinī | āsannāt lakṣyate chāyā prabhā
dūrācca lakṣyate’ iti | na kevalaṃ varṇaprabhācchāyānāṃ lakṣaṇabhedaḥ |
saṃkhyābhedopyastīti | tadyathā caturdhā varṇaḥ gauraḥ kṛṣṇaḥ śyāmaḥ
gauraśyāma iti | prabhā ca saptavidhā raktā pītā sitā śyāmā haritā pāṇḍurā
siteti | chāyāpi pañcavidhā snigdhā vimalā rūkṣā malinā saṃkṣiptā iti
|| 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
mūrdhatailakarṇapūraṇavidhiḥ | tatrādau lepaḥ lipto lepaḥ lepanaṃ tāni trīṇi
ālepasya nāmāni bhavanti | nāmakathanaṃ saṃjñārthaṃ paryāyakathanārthaṃ ca |
sa lepastridhā triprakāraḥ mataḥ kathitaḥ | ekaḥ doṣaghnaḥ śothādināśakaḥ |
doṣaśabdenāpi rogā ucyante | dvitīyo viṣahā bhallātādiviṣanāśakaḥ| tṛtīyo
varṇyaḥ mukhavyaṅgādivarṇakaraḥ | evaṃbhūto mukhalepaḥ mukhyo lepaḥ tridhā |
mukhaśabdena mukhya ucyate | tathāca viśvaḥ ‘mukhaṃ ca vadane mukhye ādau
dvārābhyupāyayoḥ’ iti | punaḥ lepastripramāṇaḥ trīṇi pramāṇāni yasya saḥ |
tadvidhānamāha - caturbhāgaḥ aṅgulasya catvāro bhāgā yasya saḥ pūrṇāṅgula
ityarthaḥ | sa tu doṣaghnaḥ | tribhāgaḥ trīṇi aṅgulāni yasya saḥ tribhāgaḥ sa
tu viṣahā | ardhāṅgulottamaḥ ardham aṅgulapramāṇam unnata uccaḥ, sa tu varṇyaḥ
varṇakaraḥ | sa ārdraḥ aśuṣkaḥ chaviṃ kāntiṃ dūṣayati
|| 1 || 2 ||
doṣaghno lepo yathā - punarnavāṃ dāru śuṇṭhīṃ siddhārthaṃ śigrumeva ca |
piṣṭvā caivāranālena pralepa: sarvaśothajit
|| 3 ||
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ doṣaghno viṣahā
varṇyo lepastridhā | tatra tāvaddoṣaghno lepo yathā | siddhārthaṃ sarṣapāḥ
śigruḥ śobhāñjanaḥ āranālaṃ kāñjikabhedaḥ tadabhāve'mlatakraṃ grāhyamiti
sarvatra | ayaṃ lepaḥ sarvaśothajidityanena vātakaphaprāyaṃ śothaṃ viśeṣeṇa
jayatīti pracaratīti | śotho'tra doṣajanitaḥ śopharogasaṃbhavaḥ | na tu
vraṇaśothaḥ tatrāpyāgantujāpīti saṃbandhāt
|| 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. punarnavā dāru
devadāru śuṇṭhī siddhārthaṃ sarṣapaḥ śigruḥ śobhāñjanaḥ āranālena kāñjikena |
tadabhāve gomūtreṇa vā lepaḥ kāryaḥ sa lepaḥ sarvaśothahṛdbhavati sarvaśothena
ca viṣaśotha: || 3 ||
atha dāhe lepaḥ vibhītaphalamajjāyā lepo dāhārtināśanaḥ |
Āḍhamalla. athāparaḥ pittajadāhanāśano
lepastamāha - atrāpi āranālena peṣaṇamiti saṃbandho jñeyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. bibhītaphalaṃ
bibhītakaphalaṃ tasya majjālepaḥ ||
atha daśāṅgalepo visarpaśothavraṇādau – (daśāṅgalepaḥ) śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca
tagaraṃ raktacandanam || 4 || elā māṃsī
niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ vālakameva ca | iti saṃcūrṇya lopo'yaṃ
pañcamāṃśaghṛtapluta: || 5 || jalena kriyate
sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ | visarpānviṣavisphoṭāñśothānduṣṭavraṇāñjayet
||6||
Āḍhamalla. atha daśāṅgalepasaṃjñakaṃ
lepamapyāha - atra śirīṣaḥ śirīṣavṛkṣatvak | eke pañcāṅgaśirīṣamatra yojayanti
prayogāntaradarśanāt | tathāhi - ‘śirīṣapañcāṃgatuṣodakena kalkīkṛtaṃ caiva
ghṛtena yuktam | nihanti visphoṭakamugrarūpaṃ sadāhapākasrutirāgayuktam’ iti |
yatra tvaṅmūlapuṣpāṇi phalānyaṅgāni pañca veti | niśāyugmamiti haridrādvayaṃ |
pañcamāṃśaghṛtapluta iti | sakaladravyāṇāṃ samabhāgamilitānāṃ cūrṇaṃ kṛtvā
tadanu jalena saṃpiṣya paścātpañcamāṃśena ghṛtena saṃplāvya lepaḥ kāryaḥ |
pañcamāṃśamatra dravyaparimāṇāt || 4-6 ||
Kāśīrāma Vaidya. śirīṣaṃ, māṃsī
jaṭāmāṃsī, niśāyugmaṃ haridrādvayaṃ, vālakam udīcyaṃ, cūrṇātpañcamāṃśaṃ ghṛtaṃ
daśāṅga iti daśa aṅgāni auṣadhāni yasya saḥ ghṛtaṃ tu prakṣepakadravyaṃ
tadbhinnam || 4-6 ||
viṣaghno lepo yathā - ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ |
śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamṛttikaiḥ
||7||
Āḍhamalla. atha viṣahā lepamāha -
āruṣkaro bhallātakaḥ tajjanitaḥ śotha iti
|| 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. āruṣkaraṃ
bhallātakajanitaṃ | spaṣṭhamanyat ||7||
atha kīṭaghnalepaḥ - lāṅgalyativiṣālābujālinīmūlabījakaiḥ | lepo
dhānyāmbusaṃpiṣṭa: kīṭavisphoṭanāśanaḥ
|| 8 ||
Āḍhamalla. aparamapyāha - lāṅgalī
kalikārikā | ativiṣā ‘atīsa’ śabdavācyā | alābu kaṭutumbī jālinī ‘toraī’
śabdavācyā | mūlakaṃ prasiddhaṃ tasya bījāni | eke alābuprabhṛtīnāṃ trayāṇāṃ
bījāni gṛhanti | dhānyāmbusaṃpiṣṭa iti | dhānyāmbu kāñjikabhedaḥ |
kīṭavisphoṭaḥ saviṣakīṭadaṣṭajanitavisphoṭa ityarthaḥ | yathā lūtādayaḥ
|| 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. lāṅgalī kalihārī,
ativiṣā prasiddhā alābu tumbī jālinī kaṭutumbībījāni mūlakabījāni dhānyāmbu
kāñjikam || 8 ||
varṇyo lepo yathā - raktacandanamañjiṣṭhālodhrakuṣṭhapriyaṅgavaḥ | vaṭāṅkurā
masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ
|| 9 || mātuluṅgajaṭā sarpiḥ śilā gośakṛto
rasaḥ | mukhakāntikaro lepaḥ piṭikāvyaṅgakālajit
||10||
lodhradhānyavacālepastāruṇyapiṭikāpahaḥ | tadvadgorocanāyuktaṃ maricaṃ
mukhalepanam
|| 11 || siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca
pralepanam | vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā
|| 12|| lepaḥ sanavatīto vā śvetāśvakhurajā
maṣī | arkakṣīraharidrābhyāṃ mardayitvā vilepanāt
|| 13 || mukhakārṣṇyaṃ śamaṃ yāti
cirakālodbhavaṃ dhruvam | vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatī raktacandanam
|| 14 || kuṣṭhaṃ kālīyakaṃ lodhramebhirlepaṃ
prayojayet | tāruṇyapiṭikāvyaṅganīlikādivināśanam
|| 15 ||
Āḍhamalla. atha viṣahā lepamabhidhāya
samprati varṇyalepamāha - raktacandanādīni vyastāni samastāni saṃgṛhya
jalenāpiṣya lepaḥ kārya iti saṃbandhaḥ | atra priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ
phalāni | vaṭāṅkurā iti vaṭasyābhinavāḥ patramukulāḥ | masūro'nnaviśeṣaḥ |
mātuluṅgo bījapūrakaḥ tasya jaṭā mūlaṃ | śilā manaḥśilā | gośakṛto rasa iti |
gośakṛt gopurīṣaṃ tasya rasa ityarthaḥ | dhānyaṃ dhānaśabdavācyam |
tadvadatitāruṇyapiḍakāpahopyayaṃ lepo boddhavyaḥ | gorocanā prasiddhā
siddhārthaka iti | atrāpi tāruṇyapiḍakāpaha iti saṃbandhaḥ | tena
siddhārthādidravyacatuṣkairlepo yauvanapiḍakāpaho bhavatīti matāntarāt |
arjuno vṛkṣaviśeṣaḥ sa ca kauhāśabdavācyaḥ tasya tvak challī | mañjiṣṭhā
prasiddhā | samākṣikā dhātumākṣikasaṃyuktā | sacārjunatvak mañjiṣṭhā vā | tena
vikalpatvāt tvaca eko yogaḥ mañjiṣṭhāyā dvitīyo yogaḥ | aśvakhurajanitasya
kajjalasya tṛtīya iti | eke śvetā aparājiteti vyākhyānayanti | eke
arkakṣīramiti bhinnapadaṃ haridrābhyāmiti dvivacanatvena haridrā dāruharidrā
yojyeti vyākhyānayanti | etatsarvatra na pracarati tenārkakṣīraharidrābhyāmeva
yogaḥ sādhuḥ| vaṭasya vaṭavṛkṣasya pāṇḍupatrāṇīti | pariṇatatvātteṣu
pāṇḍuratvaṃ tādṛśānītyarthaḥ | mālatī jātī tasyāḥ patrāṇi kālīyakam
agurubhedaṃ pītasāramiti loke | kecidvaṭaśca pāṇḍupatrāṇītī paṭhanti tatra
vaṭa ityanena vaṭavṛkṣasya patrāṇi pāṇḍuḥ paṭolastasyāpi patrāṇītyarthaḥ |
etanna sarvamatam | aprasiddhatvāt
|| 9-15 ||
Kāśīrāma Vaidya. raktacandaneti sugamaṃ
| vyaṅgalepaḥ vyaṅgaśchāyā | atha tāruṇyapiḍakādau - mātuluṅgo bījapūramūlaṃ,
sarpirghṛtaṃ, śilā manaḥśilā gośakṛt gopurīṣaṃ tadrasaḥ kālaṃ kālimā | atha
tāruṇyapiḍakādau - dhānyaṃ prasiddham | siddhārthakaṃ sarṣapāḥ ete trayo yogāḥ
piḍakādau | atha vyaṅge-arjunatvak arjunavṛkṣatvak mākṣikaṃ madhu śveto
yo'śvaḥ ghoṭakastat khurajanyā maṣī bhasma mukhaśyāmatāyāṃ punaḥ - mālatī jātī
kālīyakaṃ dāruharidrā || 9-15 ||
athāruṃṣikāyāṃ lepaḥ - purāṇamatha piṇyākaṃ purīṣaṃ kukkuṭasya ca |
mūtrapiṣṭa: pralepo'yaṃ śīghraṃ hanyādaruṃṣikām
||16|| khādirāriṣṭajambūnāṃ tvagbhirvā
mūtrasaṃyutaiḥ | kuṭajatvaksaindhavaṃ ca lepo hanyādaruṃṣikām
||17||
Āḍhamalla. piṇyākaṃ tilakalkajanitaṃ
khaliśabdavācyaṃ | tacca purātanaṃ varṣoṣitaṃ grāhyaṃ | kukkuṭaḥ tāmracūḍaḥ
tasya purīṣaṃ | mūtramatra gavyam
|| 16 || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. priṇyākaṃ tilakhalaḥ
anyaṃ ca ariṣṭo nimba: aruṃṣikā apiṭakāḥ
|| 16 || 17 ||
dāruṇe lepaḥ - priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ | kāryo dāruṇake
mūrdhni pralepo madhusaṃyutaḥ
|| 18 || dugdhena khākhasaṃ bījaṃ
pralepāddāruṇaṃ jayet | āmrabījasya cūrṇaṃ tu śivācūrṇasamaṃ dvayam
|| 19 || dugdhapiṣṭha: pralepo'yaṃ dāruṇaṃ
hanti dāruṇam |
Āḍhamalla. priyālabījaṃ cirauñjīti
prasiddham | madhukaṃ yaṣṭīmadhu | māṣo'nnaviśeṣaḥ | madhusaṃyuta ityanena
priyālabījādiboddhavyam | jalena saṃpiṣya manāk madhunā saṃsrāvya lepaḥ kāryaḥ
| dugdhamatra gavyaṃ | khākhasaṃ bījamiti dānaśabdavācyam | āmrabījasya
cūrṇamiti | āmraphalamadhyasthitamajjāviśeṣaḥ | śivā harītakī | dāruṇaṃ
rogaviśeṣaṃ | dvitīyaṃ dāruṇaṃ duḥsādhyamiti viśeṣaṇam
|| 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. priyālabījaṃ
cirauñjīti prasiddhaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī māṣo'nnaviśeṣaḥ | khākhasaṃ śivā
harītakī dāruṇe || 18 || 19 ||
athendralupte - rasastiktapaṭolasya patrāṇāṃ tadvilepanāt
|| 20 || indraluptaṃ śamaṃ yāti tribhireva
dinairdhruvam | indraluptāpaho lepo madhunā bṛhatīrasaḥ
|| 21 || guñjāmūlaṃ phalaṃ vāpi
bhallātakaraso'pi vā | gokṣurastilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣī
|| 22 || śiraḥpralepanaṃ tena
keśasaṃvardhanaṃ param | hastidantamaṣīṃ kṛtvā chāgīdugdhaṃ rasāñjanam
||29|| romāṇyanena jāyante
lepātpāṇitaleṣvapi | yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ
|| 24 || indraphalaṃ śamaṃ yāti keśāḥ syuḥ
saghanā dṛḍhā: | catuṣpadānāṃ tvagromanakhaśrṛṅgāsthibhasmabhiḥ
|| 25 || tailena saha lepo'yaṃ
romasaṃjananaḥ paraḥ |
Āḍhamalla. tiktapaṭolaḥ kaṭukapaṭolaḥ
tasya patrāṇāṃ rasa ityarthaḥ | tadvilepanāditi | tattasya rasasya lepanāt |
tribhireva dinairityanenāsya viśiṣṭatvaṃ darśitam | nātra tridinaireva
niyatapramāṇaṃ yato bahudinasevyo'yaṃ prayogaḥ | bṛhatīrasa iti
pakkabṛhatīphalajanitarasasyaiko yogaḥ | guñjāyā mūlaṃ phalaṃ vā dvitīyo yogaḥ
| atrā'pi madhupracāraḥ | bhallātakaphalaṃ tṛtīyo yogaḥ | eke bhallātakarasopi
vetyasya sthāne'vikṣīreṇa saṃyutamiti paṭhanti | tena bheḍīdugdhena
guñjāphalaṃ saṃghṛṣya lepaḥ kārya iti saṃgataḥ | saṃpradāye tu
indraluptasthānaṃ prasthayitvā tadabhāve saṃghṛṣya paścāllepaḥ kārya iti
sādhuḥ | uktamanyatrāpi - ‘bṛhatīphalarasasaṃpiṣṭaṃ
guñjāphalamūlamindraluptasya | kanakavighṛṣṭasya tato dātavyaṃ prasthitasya
sade’ti | gokṣuraḥ prasiddhaḥ | tilapuṣpāṇi vikhyātāni | tulye sāmye gokṣure
satilapuṣpe ityarthaḥ | madhusarpiṣī ca | tulye'tra grāhye |
maṣīkajjalaviśeṣaṃ hastidantaṃ dagdhvā kajjalaṃ kāryam | rasāñjanaṃ dvividham
ekaṃ kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravyaviśeṣam | aparaṃ dārvīkvāthasamudbhavam |
tadabhāve dāruharidraiva grāhyā | ayaṃ lepaḥ keśavardhanārthamityāhuḥ | yaṣṭī
madhuyaṣṭī indīvaraṃ nīlotpalaṃ tadabhāve padmabījamapi grāhyam | padmabījaṃ
gaṭāśabdavācyam| mṛdvīkā gostanī drākṣā | eke mṛdvīsthāne mūrveti pāṭhāntaraṃ
paṭhanti vyākhyānayanti ca | tailāni prasiddhāni | ājyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ gopayaḥ
| tilājyakṣīrasthāne tilājakṣīralepanairitipāṭhaḥ | tatrā'jakṣīramityarthaḥ
tilājyakṣīramārkavairityapi pāṭhāntaraṃ saṃgatam | tathāhyuktaṃ
‘madhukendīvaramūrvātilājyagokṣīrabhṛṅgalepena | acirādbhavanti keśā
ghanadṛḍhamūlāyatā mṛdava’ iti | catuṣpadāḥ go'śvāvyajebheṇakharoṣṭrādayaḥ |
teṣāṃ tvak carma romanakhaśṛṅgāsthīni prasiddhāni | tena tvagādīnāṃ dagdhvā
bhasma kāryaṃ tailaṃ tilasaṃbhavam
|| 20-25 ||
Kāśīrāma Vaidya. indraluptaṃ
keśanāśalakṣaṇam | tiktapaṭolaṃ bṛhatī kaṇṭakārī bhallātakarasaḥ patrarasaḥ |
indralupte - madhusarpirdvayaṃ tulyaṃ tulye auṣadhatulye keśaḥ saṃvardhate
hastidantaṃ tanmaṣī bhasma rasāñjanaṃ kharparamañjanaṃ vā| pāṇitaleṣu
hastatale'pi romāṇi jāyante | indralupte-yaṣṭī madhuyaṣṭī indīvaraṃ kamalaṃ
mṛdvī drākṣā tailaṃ tilajam ājyaṃ goghṛtaṃ kṣīraṃ gavyam ājaṃ vā | indralupte
catuḥpādānāṃ tvak-roma-nakha-śṛṅga-asthi eṣāṃ bhasmāni tailena lepaḥ
romasañjananaḥ indralupte || 20-25 ||
palite lepāḥ indravāruṇikābījatailenābhyaṅgamācaret
|| 26 || pratyahaṃ tena jāyante kuntalā
bhṛṅgasaṃnibhāḥ | ayorajo bhṛṅgarājastriphalā kṛṣṇamṛttikā
|| 27 || sthitamikṣurase māsaṃ
lepanātpalitaṃ jayet | dhātrīphalatrayaṃ pathye dve tathaikaṃ bibhītakam
|| 28 || pañcāmramajjā lohasya karṣaikaṃ ca
pradīyate | piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayeduṣitaṃ niśi
||29|| lepo'yaṃ hanti nacirādakālapalitaṃ
mahat | triphalā nīlikāpatraṃ lohaṃ bhṛṅgarajaḥ samam
||30|| avimūtreṇa saṃpiṣṭaṃ lepātkṛṣṇīkaraṃ
smṛtam | triphalā lohacūrṇaṃ ca dāḍimatvagbisaṃ tathā
||31|| pratyekaṃ pañcapalikaṃ cūrṇaṃ
kuryādvicakṣaṇaḥ | bhṛṅgarājarasasyāpi prasthaṣaṭkaṃ pradāpayet
|| 32 || kṣisvā lohamaye pātre bhūmimadhye
nidhāpayet | māsamekaṃ tataḥ kuryācchāgīdugdhena lepanam
|| 33 || kūrce śirasi rātrau ca
saṃveṣṭyairaṇḍapatrakaiḥ | svapetprātastataḥ kuryātsnānaṃ tena ca jāyate
|| 34 || palitasya vināśaśca tribhirlepairna
saṃśayaḥ |
Āḍhamalla. ayorajo lohacūrṇaṃ tadabhāve
lohamalamityeke | ikṣurase ikṣurasapūrite bhāṇḍe māsamekaṃ yāvatsthitaṃ
bhavati | ayaṃ kṛṣṇīkaraṇatvātpalitaṃ jayedityarthaḥ | kecidatra
dhātrīphalādīnāmapi karṣāṇi grāhyāṇi | lohacūrṇakarṣaparimāṇadarśanāt | tena
dhātrīphalānāṃ karṣadvayam | harītakī karṣadvayamitā | karṣaikaṃ
bibhītakaphalam | āmrāsthimajjāḥ pañcakarṣā iti naitatsarvasaṃmatam|
asmatsaṃpradāye tu dhātrīphaladvayameva grāhyam | evaṃ harītakīphaladvayam |
ekaṃ vibhītakaphalam āmraphalānāṃ pañcasaṃkhyākaṃ majjā evaṃ pracarati |
pralepo'tra jalena | triphalā harītakyādikaṃ | nīlikā nīlinī vikhyātā tasyāḥ
patrāṇi lohaṃ lohacūrṇaṃ | bhṛṅgo mārkavaḥ samamiti sakalaṃ samamātram |
ajāmūtreṇa saṃpiṣṭamityasya sthāne avimūtreṇa saṃpiṣṭam iti pāṭhaḥ | aviḥ
bheḍī | dāḍimatvagityanena dāḍimaphalasya tvak valkalaṃ grāhyaṃ | bisamiti
mṛṇālakamalanālamityarthaḥ | pratyekaṃ pañcapalikamityanena triphalāyāḥ
pañcadaśapalāni grāhyāṇi | bhṛṅgarājarasasya ṣaṭprasthāḥ | teṣāṃ nava tilāni
rasasyetyarthaḥ | etatsiddhaṃ yadā bhavati tadā ājadugdhena saha lepanaṃ
deyamiti bhāvaḥ | śeṣaṃ subodham || 26-34 ||
Kāśīrāma Vaidya. keśakalpe lepaḥ
pātālayantreṇa tailena | kālā atiśyāmāḥ | keśakalpe - ayorajo lohacūrṇaṃ
bhṛṅgarājaḥ bhṛṅgarājacūrṇaṃ kṛṣṇamṛttikā taḍāgakardamaḥ etanmāsam ikṣurase
sthitaṃ lepātpalitaṃ keśaśauklyaṃ jayet | keśakalpe-dhātrī āmalakī phalatrayaṃ
pathye harītakyau dve ekaṃ vibhītakaṃ pañca āmrāṇāṃ majjā lohasya karṣaṃ
piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayet | uṣitaṃ niśi sthāpitamacirāt
śīghramevākālapalitaṃ svalpadinajanyaṃ keśaśauklyaṃ hanti |
keśakalpe-nīlikāpatraṃ nīlapatraṃ bhṛṅgarājo mārkavaḥ aviḥ bheḍaḥ tanmūtreṇa |
kṛṣṇīkaraṃ śyāmakaraṃ | keśakalpe-bisaṃ kamalamūlaṃ spaṣṭamanyat
|| 26-34 ||
atha romaśātane - śaṅkhacūrṇasya bhāgā dvau haritālaṃ ca bhāgikam
||35|| manaḥśilā cārdhabhāgā svarjikā
caikabhāgikā | lepo'yaṃ vāripiṣṭastu keśānutpāṭya dīyate
|| 36 || anayā lepayuktyā ca saptavelaṃ
prayuktayā | nirmūlaṃ keśasthānaṃ syātkṣapaṇasya śiro yathā
||37|| tālakaṃ śāṇayugmaṃ syātṣaṭśāṇaṃ
śaṅkhacūrṇakam| dviśāṇikaṃ palāśasya kṣāraṃ dattvā pramardayet
|| 38 || kadalīdaṇḍatoyena ravipatrarasena
vā | asyāpi saptabhirlepai romṇāṃ śātanamuttamam
|| 39 ||
śvitre lepāḥ | suvarṇapuṣpī kāsīsaṃ viḍaṅgāni manaḥśilā | rocanā saindhavaṃ
caiva lepanācchvitranāśanam
|| 40 || vāyasyeḍagajākuṣṭhakṛṣṇābhirguṭikā
kṛtā | bastamūtreṇa saṃpiṣṭā pralepācchvitranāśinī
|| 41 || tālakaṃ śāṇamātraṃ syāccatuḥśāṇā ca
bākucī | gomūtrapiṣṭaṃ taccūrṇaṃ lepanācchvitranāśanam
|| 42 || bākucī vetaso lākṣā kākodumvarikā
kaṇā | rasāñjanamayaścūrṇaṃ tilāḥ kṛṣṇāstadekataḥ
|| 43 || cūrṇayitvā gavāṃ pittaiḥ piṣṭvā ca
guṭikā kṛtā | asyāḥ pralepācchvitrāṇi praṇaśyantyativegataḥ
||44||
Āḍhamalla. atha romaśātanamāha -
śaṅkhacūrṇamatra bharjitaṃ deyamiti saṃpradāyaḥ | haritālasyaiko bhāgaḥ
manaḥśilā cārdhabhāgeti | tena ekabhāgāpekṣayārdhabhāgā | eke svarjikā
caikabhāgikā iti vā pāṭhaḥ | śeṣaṃ sugamaṃ | tālakaṃ haritālaṃ śāṇadvayaṃ
grāhyaṃ | kadalīkandatoyena veti pāṭhaḥ sādhuḥ | ravipatrarasena
arkapatrasvarasena vā | ayamapi śaṅkhacūrṇaṃ pracarati | anyato darśanāt |
tathāhi -‘palāśabhasmākṣitalasya cūrṇaṃ raṃbhāmbumiśrairupalipya bhūyaḥ |
kandarpagehe mṛgalocanānāṃ romāṇi rohanti kadāpi naiva’ | asyāpi
saptanirlepādityanena pūrvavatkāryaḥ
|| 35-39 || gū. - śaṅkhacūrṇasyeti sugamam |
anyacca - ravirarkaḥ śāṇayugmaṃ ṭaṅkadvayaṃ tālakaṃ haritālaṃ palāśasya kṣāraṃ
palāśabhasma || 35-39 ||
atha śvitranāśanāyāha - suvarṇapuṣpī sonīśabdavācyo viṭapaviśeṣaḥ tadabhāve
bṛhadbalā grāhyā apare ca sthūlakaṃ gṛhṇanti | śīśaṃ sīsakaṃ | sīsakasthāne
kāsīsamiti pāṭhaḥ sādhuḥ | rocanā gorocanā prasiddhā | lepo'tra jalena |
vāyasī kākamācī | eḍagajaḥ prapunnāṭaḥ tasya bījāni | kṛṣṇā pippalī | vatsa
iti govatsaḥ | athavā chāgaḥ iti pāṭhaḥ | tālako haritālaḥ | bākucī somarājī
tasyāḥ phalāni prasiddhāni śeṣaṃ sugamam | bākucī prasiddhā vetaso niculaḥ
jalavetasa iti loke vṛkṣaviśeṣaḥ | lākṣā laktakajananī kākondumbarikā
kaṭumariśabdavācyā | kaṇā pippalī| rasāñjanaṃ prasiddham | tadabhāve dāru
haridrā grāhyā tatsaṃbhavatvāt | ayaścūrṇaṃ lohacūrṇaṃ | kṛṣṇāstilā iti |
śvetatilaniṣedhārtham | gavāṃ pittairiti | goyakṛdekakhaṇḍaikadeśalagnaṃ
dravarūpaṃ pittamiti vācyam | tadabhāve gomūtreṇa pracāraḥ iti sarvatra
|| 40-44 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śvitre anyacca -
bākucī vāvacī kākodumbarikā kaṇā pippalī rasāñjanaṃ prasiddham | ayaścūrṇaṃ
lohacūrṇaṃ gopittā'bhāve gomūtraṃ deyaṃ śvitre lepaḥ
|| 40-44||
atha sidhme lepaḥ - dhātrī sarjarasaścaiva yavakṣāraśca cūrṇitaḥ | sauvīreṇa
pralepo'yaṃ prayojyaḥ sidhmanāśane
|| 45 || dārvī mūlabījāni tālakaṃ suradāru
ca | tāmbūlapatraṃ sarvāṇi kārṣikāṇi pṛthakpṛthak
||49|| śaṅkhacūrṇaṃ śāṇamātraṃ sarvāṇyekatra
kārayet | lepo'yaṃ vāriṇā piṣṭaḥ sidhmanāṃ nāśanaḥ paraḥ
||47||
Āḍhamalla. atha sidhmaroge | dhātrī
āmalakīphalaṃ | sarjarasaḥ rālaḥ sauvīrakaṃ kāñjikabhedaḥ | tacca
godhūmajanitamityeke | tathāca ‘sauvīrakaṃ suvīrāmlaṃ jñeyaṃ
godhūmasaṃbhavamiti’ | dhātrīrasaḥ sarjarasaḥ iti pāṭhāntaram | tatra raso
rasāñjanamiti vyākhyānayanti kecit naitādṛśaḥ kiṃtu pūrveṇa pracāraḥ saṃgata
eva | dārvī dārūharidrā | mūlakaṃ prasiddhaṃ tadbījānīti | tālako haritālaḥ |
suradāruḥ devadāruḥ | śeṣaṃ subodham ||
|| 45-47 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmalakī sarjaraso
rālaḥ sauvīreṇa kāñjikena lepaḥ sidhma śvetarogaḥ | anyacca dāruharidrā
mūlakaṃ prasiddhaṃ tadbījāni tālakaṃ haritālaṃ suradāru devadāru spaṣṭamanyat
| sidhmeṣu lepaḥ ||45-47||
atha netraroge lepaḥ- harītakī saindhavaṃ ca gairikaṃ ca rasāñjanam | biḍālako
jale piṣṭaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ
|| 48 || rasāñjanaṃ vyoṣayutaṃ saṃpiṣṭaṃ
vaṭakīkṛtam | kaṇḍūpākānvitāṃ hanti lepādañjananāmikām||49||
Āḍhamalla. atha netraroge rasāñjanaṃ
kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravyaviśeṣaṃ | tadabhāve dārvīkvāthasamudbhavaṃ grāhyam
tadubhayoralābhe ca dāruharidrā grāhyeti sarvatra pracāraḥ| biḍālaka iti
bahirlepasaṃjñaḥ | tenākṣṇorupari lepaḥ kārya iti tātparyārthaḥ | ayaṃ
lepo'bhiṣyandādiroge prāyaśaḥ pracarati | rasāñjanaṃ prasiddhaṃ tacca
dvividhaṃ vyākhyātam | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ tacca śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñaṃ
peṣaṇamatra jalenānuktatvāt || 48 || 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasāñjanaṃ kharparaṃ
dārvīkvāthasamudbhavaṃ vā | biḍālako bahirlepaḥ dravyamagre vakṣyati anyacca
rasāñjanaṃ prasiddha vyoṣaṃ trikaṭusaṃpiṣṭaṃ vaṭakīkṛtaṃ etat
lepādañjananāmikāṃ kaṇḍūpākānvitāṃ hanti | añjananāmikā netraroge paṭhitā
|| 48 || 49 ||
atha kaṇḍvādau lepaḥ | prapunnāṭasya bījāni bākucī sarṣapāstilāḥ | kuṣṭhaṃ
niśādvayaṃ mustaṃ piṣṭvā takreṇa caikataḥ
|| 50 || pralepādasya naśyanti
dadrūkanḍūvicarcikāḥ | hemakṣīrī viḍaṅgāni daradaṃ gandhakastathā
|| 51 || dadrughnaḥ kuṣṭhasindūre
sarvāṇyekatra mardayet | dhattūranimbatāmbūlīpatrāṇāṃ svarasaiḥ pṛthak
|| 52 || asya pralepamātreṇa
pāmādadrūvicarcikāḥ | kaṇḍūśca rasakaścaiva praśamaṃ yānti vegataḥ
|| 53 || dūrvā'bhayā saindhavaṃ ca
cakramardaḥ kuṭherakaḥ | ebhistakrayuto lepaḥ kaṇḍūdadrūvināśanaḥ
|| 54 || dūrvāniśāyuto lepaḥ
kaṇḍūpāmāvināśanaḥ | kṛmidadrūharaścaiva śītapittāpahaḥ smṛtaḥ
|| 55 ||
siddhārtharajanīkuṣṭhaprapunnāṭatilaiḥ saha | kaṭutailena saṃmiśraṃ dadrughnaṃ
ca pralepanam || 56 ||
Āḍhamalla. atha kaṇḍūdaduprabhṛtīnāṃ ca
yogamāha - prapunnāṭaḥ cakramardakaḥ, tasya bījānyatra deyāni | bākucī
somarājī prasiddhā tasyā api bījāni | niśādvayaṃ haridrādvayam | śeṣaṃ
subodham | cakramardaḥ prasiddhaḥ, loke pamāḍaśabdavācyaḥ | abhayā harītakī |
kuṭherako granthiparṇo nijanāmnā prasiddhaḥ | sa ca dvidhā ekaḥ kṣudraparṇaḥ,
aparo vaṭapatra iti | niśā haridrā | atrāpi takrapiṣṭo boddhavyaḥ |
siddhārthaḥ sarṣapaḥ | rajanī haridrā | prapunnāṭa eḍagajaḥ prasiddhaḥ |
etatsakalaṃ jalenāpiṣya paścāt kaṭutailena saṃplāvyodvartanaṃ kāryamiti bhāvaḥ
| eke siddhārtharajanīkalkairiti paṭhanti vyākhyānayanti ca
|| 50-56 ||
Kāśīrāma Vaidya. prapunnāṭaḥ
prasiddhaḥ, tadbījāni, bākucī somarājī | siddhārthāḥ sarṣapāḥ, niśādvayaṃ
haridrā dāruharidrā ca, mustaṃ bhadramustaṃ takreṇa ekataḥ piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ
| vicarcikā kuṣṭharogaviśeṣaḥ | athapāmādau lepaḥ hemakṣīrī kharṇakṣīrī,
viḍaṅgaṃ, daradaṃ hiṅgulaṃ, dadrughnaḥ prapunnāṭaḥ | etatsamaṃ dhattūrādīnāṃ
rasena saṃmardya lepaḥ | rakaso'pi kṣudrakuṣṭabhedaḥ | anyacca - dūrvā, abhayā
harītakī, cakramardaḥ dadrughnaḥ, kuṭherakaḥ udumbaraḥ, rāmatulasītyanye |
spaṣṭamanyat | kaṇḍvādau -niśāyugmaṃ haridrādvayam | kaṇḍūśītapittādau sugamam
| iti kaṇḍvādau lepaḥ ||50-56||
atha vātavisarpādau lepāḥ - rāvā nīlotpalaṃ dāru candanaṃ madhukaṃ balā |
ghṛtakṣīrayuto lepo vātavīsarpanāśanaḥ
|| 57 || mṛṇālaṃ candanaṃ lodhramuśīraṃ
kamalotpalam | sārivāmalakī pathyā lepaḥ pittavisarpanut
||58|| triphalā padmakośīraṃ samaṅgā
karavīrakam | nalamūlamanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā
|| 59 ||
Āḍhamalla. atha visarparoge | rāsnā
surabhī, nīlotpalaṃ nīlakamalam, dāru devadāru, candanaṃ raktacandanam,
madhukaṃ yaṣṭī, madhukaṃ, balā prasiddhā, loke śīsamaśabdavācyā | bālasthāne
vacā iti pāṭhāntaraṃ na manoharam | prasiddhatvāt | ghṛtakṣīre'tra gosaṃbhave
grāhye | mṛṇālaṃ kamalanālam | candanamatra raktam | uśīraṃ gandhamūlaṃ
tṛṇaviśeṣaḥ | kamalaṃ raktakamalam utpalaṃ nīlotpalaṃ | kecidutpalamiti
kuṣṭhaṃ vyākhyānayanti | sārivā āsphotā sā ca gopavallīti prasiddhā | āmalakī
dhātrīphalaṃ | pathyā harītakī | atrā'pi kṣīreṇa pracāraḥ | anuktatvājjaleneti
sarvatra | triphalā harītakīprabhṛtikaṃ phalatrayam | padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ |
padmākha iti loke | uśīraṃ prasiddhaṃ | samaṅgā lajjālukā mañjiṣṭhā vā,
karavīrako hayamārakaḥ | eke karavīrajamiti paṭhanti | tatra karavīrasya mūlaṃ
grāhyam | anantā yavāsakaḥ | śeṣaṃ sugamam
|| 57-59 ||
Kāśīrāma Vaidya. dāru devadāru,
madhukaṃ yaṣṭīmadhu, balā prasiddhā vātavisarpe | mṛṇālaṃ bisaṃ kamalaṃ
śvetam, utpalaṃ raktakamalaṃ, sārivā anantā pittavisarpe | padmakaṃ
kāṣṭhaviśeṣaḥ | samaṅgā mañjiṣṭhā karavīrakaṃ hayamāraḥ nalamūlaṃ, anantā
yavāsā || 57-59 ||
vātarakte pittarakte ca yogaḥ - māṃsī sarjaraso lodhraṃ madhukaṃ sahareṇukam |
mūrvā nīlotpalaṃ padmaṃ śirīṣakusumaiḥ saha
|| 60 || pralepaḥ pittavātāsre
śatadhautaghṛtaplutaḥ | āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tu piṣṭaṃ kāñjikavāribhiḥ
|| 61 || jayenmūrdhni pralepena raktaṃ
nāsikayā sṛtam |
Āḍhamalla. atha vātarakte pittarakte ca
lepānāha - māṃsī jaṭākhyā, sarjaraso rālaśabdavācyaḥ | madhukaṃ yaṣṭīmadhu |
hareṇu dravyaviśeṣaṃ hareṇukā iti vācyam | tadabhāve nirguṇḍībījamiti sarvatra
| pūrve corasnāyu moraharīti loke | padmamityatra raktakamalam |
śatadhautaghṛtapluta iti | śatavāraṃ yāvat jalena prakṣālitaṃ ghṛtaṃ
śatadhautasaṃjñam | āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ piṣṭaṃ kāñjikavāribhiriti
kāñjikatoyaiḥ| eke āmalakaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭamiti paṭhanti | tatra pūrvaṃ ghṛtena
āmalakaṃ manāk bharjayitvā paścāt kāñjikena saha saṃpeṣya lepaḥ kāryaḥ |
kāñjikā'bhāve śītalajalamiti sarvatra | atha śiroroge - kuṣṭhaṃ kāñjikena saha
saṃpeṣya lepaḥ kāryaḥ kāñjikābhāve śītalajalamiti sarvatra
|| 60 || 61 ||
Kāśīrāma Vaidya. māṃsī jaṭāmāṃsī,
sarjarasaṃ rālaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, sahareṇuḥ reṇukā, mūrvā prasiddhā,
nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, padmaṃ padmakāṣṭhaṃ, śirīṣapuṣpāṇi | pittarakte
vātarakte ca lepaḥ āmalakaṃ kāñjikā'bhāve takram
||60||61||
śiroroge yogāḥ | kuṣṭhameraṇḍatailena lepātkāñjikapeṣitam
|| 62 || śiro'rtiṃ vātajāṃ hanyātpuṣpaṃ vā
mucukundajam | devadāru nataṃ kuṣṭhaṃ naladaṃ viśvabheṣajam
|| 63|| sakāñjikaḥ snehayukto lepo
vātaśiro'rtinut | candanośīravaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ
||64|| kṣīrapiṣṭaiḥ pralepaḥ
syādraktapittaśiro'rtijit | dhātrīkaseruhrīberapadmapadmakacandanaiḥ
|| 65 || dūrvośīranalānāṃ ca mūlaiḥ
kuryātpralepanam | śiro'rtiṃ pittajāṃ hanyādraktapittarujaṃ tathā
||66|| hareṇunataśaileyamustailāgarudārubhiḥ
| māṃsīrāsnārubūkaiśca koṣṇo lepaḥ kaphārtinut
||67|| śuṇṭhīkuṣṭhaprapunnāṭadevakāṣṭhaiḥ
sarohiṣaiḥ | sukhoṣṇairmūtrapiṣṭaiśca lepaḥ śleṣmaśiro'rtinut
||68||
sārivākuṣṭhamadhukavacākṛṣṇotpalaistathā | lepaḥ sakāñjikasnehaḥ
sūryāvartārdhabhedayoḥ || 69 || varī
nīlotpalaṃ dūrvā tilāḥ kṛṣṇāḥ punarnavā | śaṅkhake'nantavāte ca lepaḥ
sarvaśiro'rtijit ||70||
Āḍhamalla. atha śiroroge | kuṣṭhaṃ tu
kāñjikena saha kalkīkṛtya eraṇḍatailenāplāvya lepaḥ kāryaḥ |
eraṇḍatailenetyasya sthāne eraṇḍamūleneti pāṭhāntaraṃ samīcīnam | vikalpena
mucukundajaṃ puṣpam anenaiva vidhānena tatkāryakaraṃ bhavati | mucukundaḥ
kundabhedaḥ prasiddha eva | tau tu śuklaraktapuṣpabhedena jñātavyau |
natamatra tagaraṃ | naladaṃ māṃsī | uśīramiti kecit | viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī
pūrvaṃ kāñjikena saha saṃpiṣya paścāt snehenāplāvya deyaḥ |
sneho'trāpyeraṇḍasaṃbhavo jñeyaḥ | tadasaṃbhave tilatailamiti | candanaṃ
raktacandanam | vyāghranakhaṃ nakhabhedaḥ | śuktikākāraṃ sugandhadravyaviśeṣaḥ
| utpalaṃ kamalaviśeṣaḥ| kṣīramatra gavyam ājaṃ vā | dhātrī āmalakīphalaṃ
kaseruḥ prasiddhaḥ | hrīberaṃ vālakaṃ padmakaṃ | candanaṃ raktam |
mūrvośīranālānāṃ trayāṇāṃ mūlāni | tatra mūrvā corasnāyuḥ | uśīraṃ gandhamūla
tṛṇabhedaḥ | nalaṃ prathitaṃ | tacca suṣira... ..kāṇḍaśarākāram | atra
peṣaṇārthaṃ kṣīramityāhureke | saṃpradāyatastu anuktatvājjalamiti | hareṇuḥ
reṇukāśabdavācyā | nataṃ tagaraṃ, śaileyaṃ śilāpuṣpaṃ hvala iti loke, agaru
prasiddhaṃ, māṃsījaṭeti sugandhadravyam | rāsnā surabhī, rubūkam eraṇḍaḥ
tasyā'tra sneho grāhyaḥ | kaphārtinudityanena kaphajanitaśirorogapīḍāṃ
nāśayedityarthaṃ | prapunnāṭaścakramardaḥ devakāṣṭhaṃ surakāṣṭhaṃ suradāru
rohiṣaṃ gandhatṛṇaṃ vikhyātaṃ, mūtramatra gavyam | śeṣaṃ subodham | sārivā
gopavallīsaṃjñā āsphotā iti loke | madhukaṃ yaṣṭīmadhu | kṛṣṇotpalaṃ
nīlakamalaṃ | tadabhāve kama- labījamiti | eke kṛṣṇotpalaśabdena
rīṭhā(ariṣṭakaphalaṃ) śabdadravyaviśeṣaṃ vyākhyānayanti | tanna sarvamatam |
lepaḥ sakāñjikaḥ sneha iti | kāñjikasnehābhyāṃ saha lepaḥ kārya ityabhiprāyaḥ
| snehagrahaṇenātra sarpiḥsnehaṃ vā yathādoṣāpekṣayā deyam | uktaṃ cānyatra
‘varī nīlotpalaṃ mūrvā tilāḥ kṛṣṇāḥ punarnavā’ | varṣābhūḥ prasiddha eva |
śaṅkhakamanantavātaṃ ca śiroroge paṭhitam
|| 62-70||
Kāśīrāma Vaidya. athavātaśirovyathāyāṃ
lepaḥ - kuṣṭheti spaṣṭam | nataṃ tagaraṃ, kuṣṭhaṃ, naladam uśīraṃ,
viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī, snehaḥ eraṇḍatailaḥ pūrvoktatvāt | vātaśiroroge nakhaṃ
nakhadravyaviśeṣaḥ, utpalaṃ kamalaṃ, kṣīraṃ gavyam | pittaśiroroge dhātrī
āmalakī, kaseru, hrīberaṃ vālakaṃ, padmaṃ kamalaṃ, padmaṃ
padmakakāṣṭhaviśeṣaṃ, candanaṃ śvetaṃ, dūrvā, uśīraṃ prasiddhaṃ nalamūlam |
pittaśiroroge tathā raktapitte lepaḥ-hareṇuḥ reṇukā, nataṃ tagaraṃ, śaileyaṃ,
mustaṃ bhadramustam, elā, agaru, devadāru, māṃsī, rāsnā, rubūka eraṇḍaḥ |
kaphaśiroruji prapunnāṭaḥ cakramardaḥ, devakāṣṭhaṃ devadāru, rohiṣaṃ
tṛṇaviśeṣaḥ | atha sūryāvartārdhabhede śleṣmaśiroroge | lepaḥ | sārivā
anantamūlaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, kṛṣṇā pippalī, utpalaṃ kamalaṃ, snehaḥ
eraṇḍāditailam | atha śaṅkhake anantavātādau tathā sarvarogeṣu ca lepaḥ
kathyate | varī śatāvarī | varā iti pāṭhe triphalā, kṛṣṇā pippalī
|| 62-70 ||
athānyo lepavidhiḥ kathyate - atha lepavidhiścānyaḥ procyate sujñasaṃmataḥ |
dvau tasya kathitau bhedau pralepākhyapradehakau
||71|| carmārdraṃ māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā
mitistayoḥ | śītastanurviśoṣī ca pralepaḥ parikīrtitaḥ
|| 72 || ārdro ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ
śleṣmavātahā | romābhimukhamādeyau pralepākhyapradehakau
|| 73 || vīryaṃ samyagviśatyāśu romakūpaiḥ
śirāmukhaiḥ | na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet
||74|| śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ
prati | (tamasā1
pihito hyūṣmā romakūpamukhe sthitaḥ
||75|| vinā lepena niryāti rātrau no
lepayedataḥ|) rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ
|| 76 || apakkaśothe gambhīre
raktaśleṣmasamudbhave |
Āḍhamalla. athānyo lepavidhistamapi
darśayannāha - athānyo lepavidhiriti | vraṇaśoṣaprakaraṇe prācuryamasya |
tasya lepavidheḥ dvau bhedāviti | pralepapradehākhyāvityarthaḥ | atha
tayorlakṣaṇānyāha | eke viśoṣītyasya sthāne nirviśoṣīti paṭhanti | nirviśoṣī
aviśoṣī apīḍayato vraṇaśothaḥ | viśoṣī pīḍayitavyaḥ | yato'nyetyācāryāḥ
śītastanurityādilakṣaṇaṃ pradehasyeti vadanti | tatra tanuriti pattalaḥ ghano
nibiḍaḥ saghana ityarthaḥ | eṣa uṣṇaḥ śīto veti viṣayaḥ | tatra vātabahule
kapha bahule voṣṇaḥ pittaraktabahule śītaḥ, uṣṇādilakṣaṇaṃ pralepasyeti
kecinmanyante | yataḥ pralepapradehayoranantaraṃ bhedaḥ | atha tanutvaṃ
ghanabhāvaṃ capalasya guṇaḥ | tatra kiyatpramāṇotsedhaṃ tasyādṛśyamāha -
tayorityatra pralepapradehayoḥ | kvacidapi prāyeṇa pradehastu
mahiṣārdracarmocchrāyāpekṣayā sthūla iti manyante ghanābhidhānāt | tanutvaṃ
dehaguṇaṃ manyante teṣāṃ mate kiṃcinnyūnaṃ pradehaḥ
pralepasyaitatprativyavahāraḥ | idānīṃ tatpratilomābhilimpatvena phalamāha -
tau tu romābhimukhaṃ yathāvasādau limpedityabhiprāyaḥ | yatastena
samyagauṣadhamavatiṣṭhate | ata evātra praviśati ca vīryamauṣadhasyetyarthaḥ |
kaiḥ kṛtvetyāha | romakūpairiti svedavāhibhiḥ śirāmukhaiḥ | etena
romakūpāntargataṃ pralepayediti tātparyārthaḥ | atha lepaviśeṣamāha | na tu
rātrau lepanaṃ kuryādityanena śaityamapi
hitoṣmaṇastannirgamādvikārapravṛttiriti | tathācoktaṃ ‘tamasā pihito hyūṣmā
romakūpamukhe sthitaḥ | vinā lepena niryāti rātrau nālepayedata’ iti |
lepanamityanenātra pralepasya vidhiḥ sūcyate | nanu pradehasyāyato vā
ślaiṣmikapākaśothe tu rātrau pradeha upayoktavyaḥ | tathā vidahyamāne śothe
pradeha eva kṣate tu kalkopi rātrau dātavya iti | yathā pittaje śothe
vātapittaje ca śatadhautaghṛtābhyaṅgādi dātavyamiti | tathāhi | ‘rātrāvapi
pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ | apākiśothe gaṃbhīre raktaśleṣmasamudbhava’
iti | śuṣyamāṇaṃ na dhārayediti | śuṣyamāṇaṃ lepamiti śeṣaḥ | yataḥ śuṣko
hyanarthako ruk jvaraśca bhavati | pradehaṃ tu pīḍanaṃ pratiśuṣyamāṇaṃ
yāvadupekṣeta | pīḍanaṃ vraṇaviśeṣapīḍanadravyairmiśrakāthyāyokteryo vraṇaḥ
pīḍanīyastaṃ pratītyarthaḥ | tasmādanyacchuṣyamāṇaṃ nopekṣetetyarthaḥ |
asyāgre keciditi paṭhanti ‘na ca paryuṣitaṃ dadyāddattaṃ ca patitaṃ tathā | na
cāpi mukhamālimpettena doṣaḥ prasicyate’ iti
bahupustakeṣvadṛṣṭatvādasmābhirapi na likhitaḥ, natvasaṃgato'yaṃ ślokaḥ |
granthāntareṣvapi likhitaḥ || 71-76 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānantaraṃ
sujñasaṃmataḥ anyo'pi lepavidhiḥ procyate tasya lepavidherdvau bhedau ekaḥ
pralepakākhyaḥ | aparaḥ pradehakaḥ | pralepapradehayoḥ unnatatve pramāṇamāha -
yadvadārdraṃ māhiṣaṃ carma pronnataṃ tāvatparimāṇaṃ tayoḥ sāmyamiti maryādā |
ālepapradehayorguṇānāha - śītaḥ śītalaḥ śītavīryo vā, tanuḥ sūkṣmaḥ
srotaḥpraveśī viśoṣī viśeṣeṇa śītalaḥ evaṃbhūtaḥ pralepaḥ parikīrtitaḥ
kathitaḥ | ārdraḥ punaḥ uṣṇavīryaḥ uṣṇāni tāpite vā evaṃbhūtaḥ pradehaḥ
śrleṣmavātahā bhavati | pralepapradehau kutra dīyete ityāha -
pralepākhyapradehakau etau dvau abhimukhaṃ romasanmukhaṃ ādeyau yataḥ
śirāmukhai romakūpaiḥ vīryaṃ samyagviśati | lepadhāraṇe niṣiddhamāha - rātrau
lepanaṃ na kuryāt śuṣyamāṇaṃ ca na dhārayet | śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ
pīḍanaṃ prati bhavati pradehaḥ prakṛṣṭaṃ dehe pīḍayati | rātripratiṣedhe
hetumāha -tamasā andhakāreṇāpihitaḥ ūṣmā romakūpe mukhe sthito bhavati punaḥ
vinā lepanenaiva bahirniryāti tasmādrātrau na lepayet na lepaṃ kuryāt | yeṣāṃ
rātrau lepaḥ kriyate tānāha - apākiśothe tathā gambhīre gambhīravraṇe tathā
raktaśleṣmasamudbhave śothe rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryaḥ | niṣedho nāsti
|| 71-76 ||
idānīṃ vraṇaviṣayakramamāha - ādau śothaharo lepo dvitīyo raktasecanaḥ
|| 77 || tṛtīyaścopanāhaḥ syāccaturthaḥ
pāṭanakramaḥ | pañcamaḥ śodhano bhūyātṣaṣṭho ropaṇa iṣyate
|| 78 || saptamo varṇakaraṇo vraṇasyaite
kramānmatāḥ |
Āḍhamalla. ādau śothaharo lepa ityasya
sthāne ādau vimlāpanaṃ kuryāditi paṭhanti vimlāpanamityaṅgulyādimardanena
śodhavilayanaṃ paramārthatastu naitatpāṭhāntaram | kiṃtu
dvayorevaiko'bhiprāyaḥ | yataḥ vimlāpanaśabdo bahi: pramārjane
śophavilapanakaralepapariṣekābhyaṅgasvedādau vartate | tenādau śothaharo lepa
ityatra sādhuḥ dvitīya mavasecanamiti | vimlāpanānantaraṃ jalaukādibhī
raktaviśrāpaṇam | vimlāpanaṃ vināpi raktamokṣaṇaṃ pracarati | apare tviti
vadanti | avasecanaśabdo'tra
vamanavirecanaśoṇitaviśrāvaṇādyantarbahiḥpramārjane vartate | na tu kevala eva
raktaviśrāvaṇe | upanāho nibandhapācanopanāhamapi pācane vartate | caturtha:
pāṭanakrama iti | pāṭanaṃ śastrādinā | pāṭanasthāne pācanamiti kecit |
śodhanamavaropaṇaṃ vraṇasyetyarthaḥ | saptamo varṇakaraṇa iti | savarṇakaraṇaṃ
māṃsajananaṃ vetyabhiprāyaḥ | ata eva tantrāntare saptamaṃ vaikṛtāpahamiti
vacanāt || 77 || 78 ||
Kāśīrāma Vaidya. vraṇe śothaharādayaḥ
saptopamāstānāha - ete śothaharādayaḥ sapta lepāḥ vraṇe śarīravraṇe kramādete
kathitāḥ || 77 || 78 ||
idānīṃ sa yathetyanena vraṇasya saptaviṣayakramāṇāṃ pratyekaṃ yogānāha -
bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham
|| 79 || rāsnāgnimantho lepo'yaṃ
vātaśothavināśanaḥ | madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlaṃ ca padmakam
|| 80 || uśīraṃ vālakaṃ padmaṃ pittaśothe
pralepanam | kṛṣṇā purāṇapiṇyākaṃ śigrutvaksikatā śivā
||81|| mūtrapiṣṭa sukhoṣṇo'yaṃ pradehaḥ
śleṣmaśothahā | dve niśe candane dve ca śivā dūrvā punarnavā
|| 82 || uśīraṃ padmakaṃ lodhraṃ gairikaṃ ca
rasāñjanam | āgantuje raktaje ca śothe kuryātpralepanam
||83|| śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni
tilasarṣapāḥ | savacaḥ kiṇvamatasī pradehaḥ pācanaḥ smṛtaḥ
||84|| dantī citrakamūlatvaksnuhyarkapayasī
guḍaḥ | bhallātakāsthi kāsīsaṃ saindhavaṃ dāraṇaḥ smṛtaḥ
||85|| ciribilvo'gniko dantī citrako
hayamārakaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ malaṃ lepena dāraṇam
|| 86 || svarjikāyāvaśūkādyā: kṣārā lepena
dāraṇāḥ | hemakṣīryāṃstathā lepo vraṇe paramadāraṇaḥ
|| 87 || |
tilasaindhavayaṣṭyāhvanimbapatraniśāyugaiḥ | trivṛddhṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo
vraṇaśodhanaḥ
|| 88 ||
nimbapatraghṛtakṣaudradārvīmadhukasaṃyutaḥ | tilaiśca saha saṃyukto lepaḥ
śodhanaropaṇaḥ ||89|| karañjāriṣṭanirguṇḍī
lepo hanyādvraṇakrimīn | laśunasyāthavā lepo hiṅgunimbabhavo'thavā
||90|| nimbapatraṃ tilā dantī
trivṛtsaindhavamākṣikam | duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanaropaṇaḥ
|| 91 ||
Āḍhamalla. ayaṃ vimlāpanavāriṇā
vātaśothapratyanīkatvātpralepa iti kāryaḥ | tena tathā kāryo yathā pīḍayitavyo
vraṇaśotha ityabhiprāyaḥ | atra hiṃsrā bṛhadhiṃsrā, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, rāsnā
surabhī, agnimantho'raṇiḥ prasiddhaḥ, madhukādīnyatra prasiddhāni |
candanamatra raktam | padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ padmākha iti loke | padmaṃ
kamalaṃ | pittaśotha iti pittajanitavraṇaśothe | asyāgre keciditi paṭhanti |
‘śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśothahṛt |’ iti suśrutoktaḥ | ayamapi
saṃgataḥ | tatra śītalagaṇaḥ kākolyādiḥ | utpalādi nyagrodhādayaḥ suśrutoktā
boddhavyāḥ | kṛṣṇā pippalī | eke kṛṣṇetyanena kṛṣṇamṛdityatra pracāraḥ
sādhuriti vadanti | purāṇapiṇyākameti | purāṇaṃ varṣoṣitaṃ tilakalkajanitaṃ
khaliśabdavācyaṃ śigru | śobhāñjanakaḥ tasya tvak chllī | sikatā vālukā | śivā
harītakī | mūtramatra gavyam | pradeha iti pralepabhedaḥ | sa ca pūrvaṃ
vyākhyātam eva | athāgaṃtuje rakte ca vraṇe vimlāpanasaṃjñakaṃ pralepamāha -
dve niśe haridrādvayaṃ | candane dve ceti śvetaraktabhedena | śivā harītakī |
rasāñjanaṃ kvāthasamudbhavam | eke kṛṣṇapāṣāṇavaddravyaviśeṣaṃ
rasāñjanamāmananti | etaddvayoralābhe dviguṇaiva dāruharidrā deyā | śotho'tra
vraṇaśothaḥ, pūrvamuktam upanāhamapi pācane vartate |
tadviṣayatvātpācanamapyāha - śaṇaḥ paripāke sasvanaphalaḥ prasiddhaḥ |
mūlakopi vikhyātaḥ, śigraḥ śobhāñjanakaḥ | eteṣāṃ trayāṇāṃ phalāni
grāhyāṇītyarthaḥ| tilasarṣape prasiddhe, kiṇvaṃ tu surābījaṃ, tacca yadbahiḥ
prakṣipyate | savaca ityasya sthāne saktava iti paṭhanti | tatra saktavaḥ
śītavīryatvepi saṃyogaviṣeṇa prabhāvaviśeṣāt pācanāḥ | eke saktavaḥ
kiṇvamatasīdravyāṇyuktāni pācanamiti paṭhanti | tatroṣṇadravyāṇi uṣṇavīryāṇi
dravyāṇi tāni kuṣṭhāguruprabhṛtīni | etenānuktapācanadravyasaṃgraha uktaḥ
pācanavraṇaśothasyetyabhiprāyaḥ | atha pūrvamuktaṃ caturthaḥ pāṭanaḥ krama: sa
ca śastrasādhano bhavati | tadabhāvātpralepādibhirvidāraṇaṃ kāryam |
tadvidhānamāha - dantī loke dātunīvācyaṃ | mūlakaṃ prasiddhaṃ tasya mūlatvak |
snuk snuhyarkayoḥ kṣīraṃ sruk sehuṇḍaḥ guḍaḥ pratītaḥ | kāsīsaṃ mṛdviśeṣaḥ
bhasmavadalpamṛd | asya bhedaḥ puṣpakāsīsaḥ sa ca kiṃcitpītaḥ dāraṇa iti
pralepadvāreṇa pakkavraṇasya pāṭanavadvidāraṇo bhavati | aparamapi dāraṇamāha
| cirabilvo vṛkṣakarañjaḥ virahula iti loke | āgnikaḥ kalikārikākandaḥ | anye
bhallātakamāhuḥ | dantī ‘dātunī’vācyaṃ, citrakaḥ prasiddhaḥ | hayamārakaḥ
karavīraḥ | kapotakaṃkagṛdhrāṇāṃ malamiti | malaṃ purīṣaṃ kapoto vanavāsī
pāṇḍukaśabdavācyaḥ kaṅkamalaṃ tu kākaḥ gṛdhro māṃsāśī pakṣiviśeṣaḥ |
kapotakaṅkagṛdhrāṇāmiti bahuvacanatvenānyeṣāmapi purīṣeṇa dāraṇaṃ boddhavyam |
yathā dṛśyate hi kukkuṭapārāvatādīnāṃ malena vidāraṇaṃ bhavati |
ādigrahaṇādīdṛśānyapyanyāni deyāni | eke kṣāradravyāṇi ‘kṣāro vā dāraṇaṃ’
paripaṭhanti vyākhyānayanti ca | tatra kṣāradravyāṇi
madhūkakuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrādīni | kṣāro veti | etairdravyai:
saṃsiddhaḥ sa ca pratisāraṇīyasaṃjñaḥ kṣāraḥ paramiti kṛcchradāraṇamasya
prabhāvāt | ata eva bālavṛddhādiṣvapi yojanīyaḥ | yataḥ dvividhaṃ hi
pakvaśothadāraṇaṃ sukumāraṃ kṛcchraṃ ceti | tatra kapotapurīṣādi sukumāram |
kṣuraḥ kṛcchra iti | idānīṃ dāraṇamabhidhāyānantaraṃ śodhanamāha | yaṣṭyāhvaṃ
yaṣṭīmadhu niśāyugmaṃ haridrādvayaṃ trivṛnniśothaḥ ghṛtamatra gavyaṃ |
peṣaṇamatra jalena boddhavyam | vraṇaśodhanaḥ duṣṭapūyasyetyarthaḥ | atha
śodhanaropaṇānyāha - kṣaudraṃ madhu | dārvī dāruharidrā | śeṣaṃ sugamam |
etadyogaṃ vyastaṃ samastaṃ vā yojyaṃ | tena mākṣikasaindhavaṃ śodhane prāyaśo
yojyaṃ | nimbapatraṃ tilāśca ropaṇe | trivṛddantī ca ropaṇe ceti vyavahāraḥ |
duṣṭavraṇaṃ nāḍīvraṇaprabhṛtikam | ata eva nimbapatrādīnāṃ kalkarase
vartimāhureke | śodhanaṃ punaraṣṭavidhaṃ vraṇasyeti | tadyathā |
kaṣāyavartikalkaghṛtatailarasakriyācūrṇadhūpanabhedenāṣṭavidhaṃ matam
|| 79-91 ||
Kāśīrāma Vaidya. te yathā - hiṃsrā
prasiddhā mahauṣadhaṃ śuṇṭhī agnimantho'raṇiḥ | vātaśothe madhukaṃ yaṣṭī,
mūrvā prasiddhā, padmakaṃ padmakāṣṭhaviśeṣaḥ | padmaṃ kamalam | pittaśothe
kṛṣṇā pippalī purāṇī, śigru śobhāñjanaṃ tasya tvak valkalaṃ | sikatā vālukā
śarkarā vā | śivā harītakī śleṣmaśothe dve niśe haridrā dāruharidrā dve
candane candanaṃ raktacandanaṃ śivā harītakī mūrvā prasiddhā | punarnavā
varṣābhūḥ padmakaṃ padmakāṣṭham | rasāñjanaṃ dārvī kvāthodbhūtam āgantuje
prahāraje śothe tathā raktaje pralepaḥ | śaṇādīnāṃ phalāni, śaṇaṃ, mūlakaṃ
mūlakabījaṃ, śigruḥ śobhāñjanabījāni | saktavaḥ yavasaktavaḥ kiṭṭaṃ lohabhavam
atasībījāni | pācano vraṇapācanapākakārī pradeho lepaḥ | dantī jayapālamūlaṃ,
citrakaḥ tasya mūlatvak snuk sehuṇḍa, arkaḥ prasiddhaḥ tayoḥ payasi dugdhe
kāsīsaṃ(piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ) ayaṃ dāraṇavidīrṇakaraḥ dāraṇe lepaḥ cirabilvaḥ
karañjaḥ agniko bhallātaḥ dantī jayapālamūlam | citrakamūlaṃ, hayamāraḥ
karavīraḥ kapotaḥ pāṇḍukaḥ, kaṅkapakṣī gṛdhraḥ, eṣāṃ malaṃ purīṣaṃ,
pakvavraṇadāraṇe lepaḥ yaṣṭyāhvā madhuyaṣṭī niśā haridrā trivṛt niḥsṛtā eṣāṃ
ghṛtayuto lepaḥ vraṇaśodhanaropaṇo lepaḥ | kṣaudraṃ madhu | dārvī dāruharidrā
madhukaṃ yaṣṭī śodhanaropaṇe ariṣṭo nimbaḥ nirguṇḍī eṣāṃ lepaḥ laśunasyaikasya
vā hiṅgunimbabhavo vā lepaḥ | vraṇe kṛmayaḥ ye kīṭāstān hanyāt | vraṇakṛmiṣu
lepaḥ nimbeti sugamaṃ śodhanaropaṇe
|| 79-91 ||
athodaraśūlādau lepaḥ - madanasya phalaṃ tiktāṃ piṣṭvā kāñjikavāriṇā | koṣṇaṃ
kuryānnābhilepaṃ śūlaśāntirbhavettataḥ
|| 92 ||
Āḍhamalla. ayaṃ madanaphalādiyogaḥ
kenāpi bhramatvādatra likhitaḥ | aprasaṃgatvāt | yadvā
antargatavidradhijanitaśūlaśāntyarthaṃ kathita ityeke
|| 92 ||
Kāśīrāma Vaidya. madanasya phalaṃ,
tiktā kaṭukī, koṣṇam īṣaduṣṇam || 92 ||
idānīṃ vraṇaropaṇakramadvāreṇa sarveṣāṃ vraṇajātīnāṃ śamanayogānāha tatra
tāvatpūrvaṃ vidradhau - śigruśephālikairaṇḍayavagodhūmamudgakaiḥ | sukhoṣṇo
bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau
||93|| paittike sarpiṣā lājāmadhukaiḥ
śarkarānvitaiḥ | pralimpetkṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ
|| 94 || iṣṭikā sikatā lohakiṭṭaṃ gośakṛtā
saha | sukhoṣṇa: syātpradeho'yaṃ mūtraiḥ syācchleṣmavidradhau
||95||
raktacandanamañjiṣṭhāniśāmadhukagairikaiḥ | kṣīreṇa vidradhau lepo
raktāgantunimittaje || 96 ||
Āḍhamalla. anena svedopanāhaśca
kartavya iti saṃpradāyaḥ | upanāhaḥ koṣṇabahulalepaḥ | tacca sarpiḥṣu pralepo
boddhavyaḥ | svedastu śālvalasvedavatkāryaḥ | teṣu śigruḥ śobhāñjanakaḥ |
śephālikā nirguṇḍī | eraṇḍasya snehaḥ tadabhāve jaṭā |
yavagodhūmamudgāścānnaviśeṣāḥ prasiddhāḥ | paittike iti pittajanitavidradhau
sarpiṣā goghṛtena lājā bhṛṣṭadhānyodbhavā | tathā dvitīyo yogaḥ
payasyośīracandanairiti | atrāpi kṣīrapiṣṭairiti sambandhaḥ | tatra payasyā
kṣīravidārī tasyāḥ kandam, uśīraṃ sugandhamūlaṃ tṛṇaviśeṣam | candanaṃ raktaṃ
pralepatvāt | iṣṭakā prasiddhā, sikatā vālukā, lohakiṭṭaṃ lohasiṅghāṇakam |
gośakṛt gomayaṃ, mūtrairityatra gomūtraiḥ
iṣṭakāsikatālohagośakṛttuṣapāṃśubhiriti pāṭhāntaraṃ tanna | lohaṃ lohacūrṇaṃ
tuṣayavagodhūmajanitaṃ tvagviśeṣaṃ vyavahāratastu yavagodhūmā eva deyāḥ |
pāṃśubhirityanena mṛdgrāhyā | sā cātra pītā kṛṣṇā vā | eke
tuṣapāṃśubhirityanena tuṣadagdhabhasmabhiriti vyākhyānayanti | niśā haridrā
madhukaṃ yaṣṭīmadhu kṣīraṃ gavyam | āgantujaḥ śastralaguḍādiprahārajanita:
||93-96||
Kāśīrāma Vaidya. atha vātavidradhau
lepaḥ | śigruḥ śobhāñjanam, nirguṇḍī eraṇḍajaṭāyavagodhūmamudgaiḥ sukhoṣṇo
bahulepanaḥ eṣāṃ lepaḥ vātasya yā vidradhiḥ vraṇamedaḥ vadha iti prasiddhaḥ
iti vātavidradhau lepaḥ | paittikajanye vidradhau lepaḥ sarṣapāḥ siddhārthāḥ
lājā bhṛṣṭadhānyāni madhukaṃ yaṣṭī, śarkarā sitopalā ityekaprakāraḥ
kṣīrapiṣṭairdugdhapeṣitaiḥ | pittavidradhau iṣṭikāsikatāvālukālohakiṭṭaṃ
gośakṛtpurīṣaṃ śleṣmavidradhau lepaḥ niśā haridrā madhukaṃ yaṣṭī
gairikaraktāgantujavidradhau || 93-96 ||
atha galagaṇḍe - niculaḥ śigrubījāni daśamūlamathāpi vā | pradeho vātagaṇḍeṣu
sukhoṣṇaḥ saṃpradīyate || 97 || devadāru
viśālā ca kaphagaṇḍe pradehakaḥ | sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhvā bhallātakaiḥ
saha || 98 || chāgamūtreṇa
saṃpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanam | sarṣapāḥ śigrubījāni śaṇabījātasīyavā:
|| 99 || mūlakasya ca bījāni takreṇāmlena
peṣayet | gaṇḍamālārbudaṃ gaṇḍaṃ lepenānena śāmyati
||100||
Āḍhamalla. atha gaṇḍamālāyāṃ | niculo
jalavetasaḥ | śigruḥ śobhāñjanaḥ tasya bījāni | etaddvayena eko yogaḥ |
daśamūlena kṛtvā dvitīyaḥ | daśamūlaṃ prasiddham | daśadravyāṇi mūlairmilitaṃ
daśamūlam | tadyathā ‘śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | tathā
gokṣurako bilvaḥ syonākaḥ pāṭalastathā | agnimanthaśca kumbhārī daśamūlamiti
smṛta’miti | atra peṣaṇārthaṃ chāgamūtraṃ deyam | vyādhisādharmyatvena
vakṣyamāṇatvāt | asyāgre ‘devadāru viśālaṃ ca kaphagaṇḍe pradehaka’ iti
paṭhanti kecit | ‘vātagaṇḍe pradehārthamauṣadhaṃ yadudīritam’ ityasya sthāne
‘chāgamūtreṇa tatpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanāt’ | vātagaṇḍe dravyaṃ
niculaśigrubījāni daśamūlakaṃ | tadatrāpi yojyam | anayorbhedastu
pradehapralepaviṣayatvāt | eko vātagaṇḍe pradehārthamauṣadham |
yadudīritamityasya sthāne ‘sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhabhallātakaiḥ saha’ iti
paṭhanti vyākhyānayanti ca | ayaṃ lepo granthiṣvapi yojyaḥ | sarṣapādayo
vikhyātā eva || 97-100 ||
Kāśīrāma Vaidya. niculo jalavetasaḥ,
śigrubījāniśobhāñjanabījāni, daśamūlaṃ prasiddham | vātagalagaṇḍe viśālā
indravāruṇījaṭā | kaphagalagaṇḍe pradehako lepaḥ | athāpacyāṃ lepaḥ
sarṣapādīni dagdhvā chāgamūtreṇa lepaḥ | apacīgaṇḍamālābhedaḥ | athā'rbudādau
lepaḥ | atasī prasiddhā | spaṣṭamanyat
|| 97-100 ||
atha gṛdhrasyādiṣu lepaḥ - takṣayitvā kṣureṇāṅgaṃ kevalānilapīḍitam | tatra
pradehaṃ dadyācca piṣṭaṃ guñjāphalaiḥ kṛtam
||101|| tenāpabāhujā pīḍā viśvācī gṛdhrasī
tathā | anyāpi vātajā pīḍā praśamaṃ yāti vegataḥ
||102||
Kāśīrāma Vaidya. apabāhuko viśvācī
bāhurogo nidānoktaḥ | gṛdhrasī jaṅghārogaḥ | kecitkevalaviṣeṇaiva śītāṅgādau
pradehaṃ kurvanti || 101 || 102 ||
atha ślīpade - dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ | pralepaḥ
śrīpadaṃ hanti cirotthamapi dāruṇam || 103||
Āḍhamalla. atha ślīpade | varṣābhūḥ
punarnavāśavdavācyā | pralepo'tra gomūtreṇa vyavahārāt | tadabhāve jalena
pracāraḥ || 103 ||
Kāśīrāma Vaidya. varṣābhūḥ punarnavā
śigruḥ śobhāñjanaṃ sarṣapaṃ siddhārthaḥ | nirguṇḍī lepaḥ | ślīpado rogaḥ
karakarṇādau bhavati | etairdhattūrādibhirlepaḥ
|| 103 ||
atha aṇḍavṛddhau lepaḥ | ajājīhapuṣākuṣṭhameraṇḍabadarānvitam | kāñjikena tu
saṃpiṣṭaṃ kuraṇḍaghnaṃ pralepanam || 104 ||
Āḍhamalla. atha kuraṇḍe | ajājī
kṛṣṇajīrakaḥ | hapuṣaṃ dravyaviśeṣaṃ viṭapasaṃjñaṃ | hanuśabdavācyam
vadantyeke badarānvitamiti badaraphalānvitaṃ | ayamapi lepo bradhnaroge
praśastaḥ || 104 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajājī hapuṣā badarī |
kuraṇḍo'ṇḍavṛddhiḥ || 104 ||
athopadaṃśe - karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā | asādhyāpi vrajatyastaṃ
liṅgotthā rukpralepanāt ||105|| dahetkaṭāhe
triphalāṃ sā maṣī madhusaṃyutā | upadaṃśe pralepo'yaṃ sadyo ropayati vraṇam
|| 106 || rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā ca
samanvitam | sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham
|| 107 ||
Āḍhamalla. athopadaṃśe |
etenopadaśādijanitavyathā astaṃ vrajanti nāśaṃ yāntītyarthaḥ | asau yogo'pi
liṅgalepāt vīryastambhakaratvena darśitaḥ | drāvaṇayogo'pi kathitaḥ | kaṭāhe
lohapātre triphalāharītakīprabhṛtikam | eke tāṃ maṣīmityasya sthāne samāṣāmiti
vadanti vyākhyānayanti ca | yathācoktaṃ ‘samāṣāṃ triphalāṃ lohapātre mṛṣṭaṃ
vicūrṇayet | hanti kṣaudreṇa lepo'sya liṅgadoṣānaśeṣataḥ | rasāñjanaṃ śirīṣeṇa
pathyayā ca samanvitam | sakṣaudralepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham’ |
rasāñjanamatra dārvīkvāthodbhavaṃ grāhyaṃ tadabhāve dāruharidraiva |
śirīṣeṇeti śirīṣavṛkṣasya tvacā pathyā harītakī tayā saha | śeṣaṃ subodham
||150-107||
Kāśīrāma Vaidya. karavīrāṃ hayamāraṃ
tasya mūlaṃ vāriṇā piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ liṅgotthā ruk upadaṃśaḥ | anyacca
triphalābibhītakyāmalakaharītakyādikaṃ kaṭāhe dahenmadhunā lepaḥ | anyacca
rasāñjanaṃ’ dārvī kvāthodbhavaṃ, śirīṣaṃ, harītakī, etadapi cūrṇitaṃ
sakṣaudraṃ madhuyutaṃ vraṇān upadaṃśavraṇān sadyo ropayati | anyacca ciṃciṇī
amlikā tasyāstvacā cūrṇaṃ madhuyuktamapi upadaṃśe
||105-107 ||
athāgnidagdhe - agnidagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | sāmṛtaiḥ sarpiṣā
snigdhairālepaṃ kārayedbhiṣak
|| 108|| tindukītvakkaṣāyairvā ghṛtamiśraiḥ
pralepayet | yavāndagdhvā maṣī kāryā tailena yutayā tayā
||109|| dadyātsarvāgnidagdheṣu pralepo
vraṇaropaṇaḥ |
Āḍhamalla. athāgnidagdhe | tugākṣīrī
vāṃsī | plakṣaḥ kṣīravṛkṣaḥ pilukhani iti loke | sāmṛtairiti | amṛtā guḍūcī
tayā saha | nanūṣṇavīryā guḍūcī dāhanivāraṇāya kathaṃ samarthā ? | ucyate
guḍūcīvyavahārāduṣṇavīryā | sparśāt suśītalaiva | tarhi śītasparśakāñjikādau
vidyamānaguḍūcyaiva carakagrāhyeti na vācyam | yataḥ svabhāvādiyaṃ
śītasparśeṣu viśeṣeṇa dāhaśamana eva | eṣa bhaṭṭārakahariścandrābhiprāyaḥ |
guḍūcyā dāhanirvāpakatvam, iti | cakrastu uṣṇavīryā grāhyāpi guḍūcī
ācāryapāṭhānurodhena dravyāntarasaṃyogamahimnā na doṣaḥ | tindukaḥ prasiddhaḥ,
tasya tvak challī tajjanitakaṣāyairiti | kaṣāyaśabdenātra pañcaprakāraṃ
sūcayati | tadyathā | svarasakkāthaphāṇṭahimakalkasvarūpaṃ | ghṛtamiśrairiti
pañcaprakāreṣvapi ghṛtapracāraḥ | dvitīyayogamāha -yavānityādi |
yavo'nnaviśeṣaḥ, tān dagdhvā maṣī kajjalaṃ kāryaṃ, tilaiḥ tilatailaṃ | tayā
maṣīkṛtayā | dagdhayavā maṣījanitapralepenetyarthaḥ | sarvāgnidagdheṣviti |
caturvidheṣvagnidagdheṣvityarthaḥ | yataḥ pluṣṭaṃ durdagdhaṃ
samyagdagdhamatidagdhamityeṣāṃ vistaronyatra2
jñātavyaḥ || 108 || 109 ||
Kāśīrāma Vaidya. tugākṣīryādyairlepaṃ
kārayet | tugākṣīrī vaṃśarocanā, plakṣaḥ pīlukhani, amṛtā guḍūcī | āmalakaṃ vā
taṇḍulīyakaṃ, tvak tajaḥ, tayoḥ kaṣāyaiḥ | yadvā taṇḍulīyatvakkaṣāyairityekaṃ
padam | anyacca yavāniti sugamam
|| 108 || 109 ||
idānīṃ lepaprakaraṇatvādanyānapi lepānāha tatrādau bhagasaṃkocaḥ -
palāśodumbaraphalaistilatailasamanvitaiḥ
|| 110 || madhunā
yonimālimpedgāḍhīkaraṇamuttamam | mākandaphalasaṃyuktamadhukarpūralepanāt
|| 111 || gate'pi yauvane strīṇāṃ
yonirgāḍhā'tijāyate |
Āḍhamalla. palāśodumbarau prasiddhau |
tayoḥ phalāni | śeṣaṃ subodhaṃ | mākandaḥ sahakāraḥ tasya mūlaṃ jaṭā |
āmrajaṭetyarthaḥ | madhuko vṛkṣaviśeṣaḥ3
, pūralepanādbahalalepanāttu bhagasaṅkocanaḥ
|| 110 || 111 ||
Kāśīrāma Vaidya. palāśaḥ prasiddhaḥ
udumbaraṃ yonidārḍhye mākandaṃ madhu karpūraṃ ca lepaḥ; yadvā mājūphalacūrṇena
yonisaṃkocaḥ || 110 || 111 ||
atha liṅgavṛddhau yonisaṃkoce - maricaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā tagaraṃ bṛhatīphalam
|| 112 || apāmārgastilāḥ kuṣṭhaṃ yavā
māṣāśca sarṣapāḥ | aśvagandhā ca taccūrṇaṃ madhunā saha yojayet
|| 113|| asya saṃtatalepena mardanācca
prajāyate | liṅgavṛddhiḥ stanotsedhaḥ saṃhatirbhujakarṇayoḥ
|| 114||
sitāśvagandhāsindhūtthachāgakṣīrairghṛtaṃ pacet | tallepānmardanālliṅgavṛddhiḥ
saṃjāyate parā
|| 115 || indravāruṇikāpatrarasaiḥ sūtaṃ
vimardayet | raktasya karavīrasya kāṣṭhena ca muhurmuhuḥ
|| 116 ||
talliptaliṅgasaṃyogādyonidrāvo'bhijāyate | tāmbūlapatracūrṇaṃ tu cūrṇaṃ
kuṣṭhaśivābhavam || 117 || vāriṇā lepanaṃ
kuryādgātradaurgandhyanāśanam | kulitthasaktavaḥ kuṣṭhaṃ māṃsī candanajaṃ
rajaḥ ||118|| saktavaścaṇakasyaiva
tvakcaivaikatra kārayet | svedadaurgandhyanāśaśca jāyate'syāvadhūlanāt
|| 119|| vacā sauvarcalaṃ kuṣṭhaṃ rajanyau
maricāni ca | etallepaprabhāveṇa vaśīkaraṇamuttamam
|| 120 ||
Āḍhamalla. liṅgalepamāhureke | ayaṃ
ślokaḥ kṣepaka iti manyamānairasmābhirapi na svīkṛtaḥ |
bahupustakeṣvadṛṣṭatvāt ||112-120||
Kāśīrāma Vaidya. kṛṣṇā pippalī, bṛhatī
kaṇṭakārikā, apāmārgaḥ prasiddhaḥ māṣo'nnaviśeṣaḥ sarṣapāḥ siddhārthakā:,
spaṣṭamanyat | stanotsedhaḥ stanavṛddhiḥ tathā bhujakarṇayoḥ saṃhatirvṛddhiḥ |
atha liṅgavṛddhau sitāśvagandhā śvetapuṣpā'śvagandhā sindhūtthacchāgakṣīraṃ
ghṛtāccaturguṇam etairghṛtaṃ pacet liṅgavṛddhirbhavati | atha yonidrāve sūtaṃ
pāradam indravāruṇikāpatrarasaiḥ raktakaravīrakāṣṭhena mardayet
talliptaliṅgasaṃyogāt | atha gātradaurgandhye tāmbūlaṃ nāgavalliḥ
tatpatracūrṇaṃ, kuṣṭhaṃ śivā harītakī vāriṇā jalena lepaḥ
gātradaurgandhyanāśanaṃ bhavati | atha svedadaurgandhye kulatthānāṃ saktavaḥ,
kuṣṭhaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī candanajo rajaḥ cūrṇaṃ, caṇakasya bharjitasya
saktavaḥ, tvak tajaḥ, asyāvadhūlanātsvedadaurgandhyanāśaḥ jāyate | atha
vaśīkaraṇe rajanyau dve haridrā dāruharidrā
||112-120||
atha mūrdhatailam - abhyaṅgapariṣekaśca picurbastiriti kramāt | mūrdhatailaṃ
caturdhā syādbalavacca yathottaram
|| 121 || trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve
prasiddhāḥ sarvataḥ smṛtāḥ |
Āḍhamalla. atha mūrdhatailasya
vidhānamāha - abhyaṅgeti | abhyaṅgādicatuḥprakāraiḥ kṛtvā mūrdhatailamāhuḥ |
tacca yathottaraṃ balavadboddhavyaṃ yo yasmāduttaro yathottaraḥ |
tenābhyaṅgātpariṣeko balavattaro bhavati | pariṣekaḥ picuḥ picorbastiriti |
abhyaṅgaścapaṭanamātraḥ śirasyeva | pariṣekodarādibhiḥ secanarūpaḥ picuḥ
plotaḥ sa ca taile tūlapaṭalaṃ niṣicya śirasi deya iti picusaṃjñaḥ |
bastiṃrvakṣyamāṇavidhānatvātpragaṭa eva
|| 121 ||
Kāśīrāma Vaidya. abhyaṅgaḥ mardanaṃ,
pariṣekaḥ tailāvagāhanaṃ, picuḥ plotaḥ tūlavastrādi tailāktadhāraṇaṃ,
basticarmajanyā tadvakṣyati mūrdhatailaṃ mastakadhāraṇatailaṃ caturdhā
syādbhavet | tacca yathottaraṃ balavat balakāri mūrdhaprayogāt abhyaṅgaḥ
pariṣekādervaktavyaḥ || 121 ||
athābhyaṅgabastiprakāramāha - śirobastividhiścātra procyate sujñasaṃmataḥ
||122|| śirobastiścarmaṇaḥ syāddvimukho
dvādaśāṅgulaḥ | śiraḥpramāṇaṃ taṃ badhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ
|| 126|| sandhirodhaṃ vidhāyāśu snehaiḥ
koṣṇaiḥ prapūrayet | tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsākarṇamukhasrutiḥ
||124|| vedanopaśamo vāpi mātrāṇāṃ vā
sahasrakam | vinā bhojanamevātra śirobastiḥ praśasyate
||225|| prayojyastu śirobastiḥ
pañcasaptāhameva vā | vimocya śiraso bastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ
||126|| ūrdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇanīraiḥ snānaṃ
ca kārayet | anena durjayā rogā vātajā yānti saṃkṣayam
||127|| śiraḥkampādayastena sarvakāleṣu
yujyate |
Āḍhamalla. atha caturbhedeṣu
bastividhiradhunocyate | śirobastividhiriti śirobastiḥ kartavyavidhānaṃ
śirasaścarmanirmitaḥ pātrākāro bastirityucyate | sujñasaṃmatetyanena
svabuddhyā na likhitetyabhiprāyaḥ | tadidānīṃ basteḥ svarūpamāha - dvimukha
iti ubhayato mukhaḥ| dvādaśāṅgula ityaunnatyena | śiraḥpramāṇamiti
vistārabhedena | nanu tantrāntare śirobastipramāṇaṃ ṣoḍaśāṅgulotsedhaṃ
darśitam | tathāhi - ‘āśiro vyāyataṃ carma prayojyaṃ ṣoḍaśāṅgulam’ iti
tatkathaṃ dvādaśāṅgulamuktam | ucyate, taccarma tryaṅgulavastrapaṭṭena śirasi
badhvā tadadho māṣakalkena lepayet | uparibhāgaṃ tvekāṅgulaparimitaṃ carma
tailahīnaṃ kāryamiti vyavahāraḥ | tena dvādaśāṅgulaṃ carma tailena pūryate iti
bhāvaḥ | yataḥ ‘carmādhastryaṅgulairhīnaṃ kṛtvordhvaṃ cāṅgulonmitam |
ṣoḍaśāṅgulaṃ yaccheṣaṃ tattailena prapūrayet’ iti saṃpradāyoktatvāt |
tasmādatrācāryeṇa tailapūraṇārthameva dvādaśāṅgulaṃ svīkṛtam | śeṣaṃ tu
vyavahārato dṛṣṭvā caturaṅgulaṃ kāryamityadoṣaḥ | āśu ityanena tatkālameva
tailanikṣepaṇaṃ kuryādyāvanmāṣapiṣṭaṃ śuṣkaṃ na bhavatītyāśupadābhiprāyaḥ |
yataḥ śuṣkeṇa māṣapiṣṭena tailakṣaraṇaṃ bhavati ārdreṇa tanna bhavatītyarthaḥ
| snehairiti yathāvyādhi taistailaiḥ| atha kiyatkālaṃ bastidhāraṇaṃ tamāha -
etadbastidhāraṇasaṃketatrayaṃ doṣakālādiviṣayaṃ | nāsākarṇamukhasrutirityanena
tanmalasravaṇaṃ | kutaḥ śiraḥsthitaromakūpagatailaprabhāvāt | doṣasaṃvalanādvā
| athavā vedanayā yāvadupaśamaḥ śītastāvacchirobastirdhārya ityarthaḥ |
etaddvitayasya kadācidaniyatatvāt tṛtīyaṃ niyatakālamāha - mātrāṇāṃ vā
sahasrakamiti yāvat sahasramātrāṇi bhavanti tāvadeva dhāryaḥ |
vāgrahaṇenātrāpi pañcaśatamātrāṣṭaśataṃ vā doṣāpekṣayā'vagantavyā iti pracāraḥ
| asyāgne keciditi paṭhanti ‘dhārayedarujaḥ śānte yāmaṃ yāmārdhameva vā iti |
ayaṃ tantrāntarādatra kenacillikhitaḥ | na svamataṃ | pūrveṇaiva kṛtārthatvāt
| asya vyākhyā - ā rujaḥ śānterdhārayedvāte pitte yāmaṃ, yāmārdhaṃ kaphe iti |
mātrālakṣaṇaṃ ca yathā vāgbhaṭe - ‘yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ
jānumaṇḍalam | nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā'sya sā smṛtā’ iti | atha kasmin
kāle śirobasti: kāryastamāha -vinā bhojanaṃ vinetyanena pūrvāhṇe'sya pracāraḥ
samīcīnaḥ | atreti caturdhā mūrdhataile | tena kevalabastireva bhojanādau
kāryaḥ | nābhyaṅgāditritayamityabhiprāyaḥ | atha yāvaddinaparyantaṃ bastiyogo
vidheyaḥ tāvaddinasaṃkhyāṃ darśayitumāha - pañcāhaṃ saptāhaṃ
yāvaddoṣādibalāpekṣayāvagantavyaṃ | pañcasaptadinagrahaṇamatra sāmānyam |
vyavahārastvekadinamārabhya yāvadrogasaṃkṣayastāvaddinaparyantaṃ kārya
ityasmadīyasaṃpradāyasyābhiprāyaḥ | atha kena prakāreṇa bastyapanayanaṃ tamāha
| śiraso mastakāt basticarmapuṭakaṃ vimocya yatnena dūrīkṛtya samantataḥ
parito gṛhṇīyāt tailamiti śeṣaḥ | arthātpūrvaṃ tadbhṛtatailaśeṣeṇāpi
niyatabastiṃ vimocayediti bhāvaḥ | paścātkāryamāha - ūrdhvakāyamityādi |
ūrdhvakāyaṃ mastakaṃ koṣṇanīrairitīṣaduṣṇaiḥ | nanūṣṇajalaiḥ śirapariṣeko na
pathyatamaḥ | tathāca ‘uṣṇāmbunādha:kāyasya pariṣeko balāvahaḥ | tenaiva
tūttamāṅgasya balahṛtkeśacakṣuṣāṃ’miti | tatkathamatra vihitam ? ucyate, atra
koṣṇairityanena kiṃciduṣṇajalena sakṛdeva snānaṃ, na tu
bahaloṣṇajalenetyarthaḥ | idānīṃ bastividhānena kṛte sati tadguṇaviśeṣamāha -
anena bastividhānena durjayā vātajā rogāḥ śiraḥkampādayaḥ
mahārogatvādvātajanitā durjayā eva | vātagrahaṇenaiva pittakaphagatā api rogā
veditavyāḥ | tatpradhānatvāt | yataḥ ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva
prakopayet’ iti vacanāt | ata eva sarvakāleṣu yujyata iti | sarvakālaṃ
śītoṣṇavarṣālakṣaṇaṃ | tena ṣaḍṛtuṣu śirobastiḥ kārya iti tātparyārthaḥ
|| 122-127 ||
Kāśīrāma Vaidya. pūrvaṃ ye uktā
abhyaṅgādayaste suprasiddhā lokavihitāḥ | sujñasaṃmataḥ śirobastividhi: | atra
procyate tatprakāramāha - śirobasti sugamam | ekaṃ sukhaṃ svalpam upari
tailapātanārtham adhomukhaṃ mastakapramāṇam | vastre dhāraṇapramāṇamāha -
yāvannāsānetramukhastrutiḥ jalasrāvaḥ syāt tāvadbastidhāraṇaṃ; vā pakṣāntare
yāvadvedanenopaśamaḥ śirorogādināśanaṃ; tāvaddhāraṇaṃ; yāvanmātrāṇāṃ
sahasraikaṃ tāvaddhāraṇaṃ; mātrālakṣaṇaṃ tu pūrvoktaṃ ‘yā tu
maṇḍalamāvṛtye’tyādi | atha bastidhāraṇakālamāha pañcāhaṃ pañcadinaṃ vā
prayogaḥ śirobasteḥ | uktakriyāmāha - sugamam | atha bastidāne ke rogā
yāntītyāha - aneneti sugamam | iti bastikarma
|| 122-127 ||
pūrvamuktaṃ lepamūrdhatailakarṇapūraṇaṃ tadidānīṃ karṇapūraṇamāha -
svedayetkarṇadeśaṃ tu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ
||128|| mūtraiḥ snehai rasaiḥ koṣṇaistataḥ
śrotraṃ prapūrayet | karṇaṃ ca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañca śatāni vā
|| 129 || sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ
śrotrakaṇṭhaśirogade | svajānunaḥ karāvartaṃ kuryācchoṭikayā yutam
|| 130|| eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa
niścayaḥ || rasādyai: pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate
||131|| tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe
bhāskare'stamupāgate |
Āḍhamalla. mūtrairiti |
bahuvacanatvenātrāṣṭānāṃ mūtrāṇāṃ madhye'nyatamena kaduṣṇena karṇapūra: kāryaḥ
| tathāca tantrāntare ‘aṣṭānāmapi mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena vā | koṣṇena
pūrayetkarṇaṃ karṇamūlopaśāṃtaya’ iti | mūtrāṣṭakaṃ yathā - ‘mūtraṃ
gonāgamahiṣīhayājāvikharoṣṭraka’miti | snehairiti | ghṛtatailādibhiḥ
pakvairapakvairveti pracāraḥ | atrāpi koṣṇairiti saṃbandhaḥ | rasairiti
svarasaiḥ | tena sadyorasaiḥ kvathitarasairveti vyavahāraḥ | yatastrividho
raso'tra rasakalpanāyāṃ pratipāditaḥ tattatraiva jñātavyaṃ atrāpi
īṣaduṣṇairiti yojyam | atha yāvatkālaṃ karṇapūraṇaṃ dhāryaṃ
tāvatkālapramāṇamāha - pūraṇamatra tailamūtrādibhiḥ | śataṃ pañcaśatāni ceti
mātrāviṣayaṃ | mātrālakṣaṇaṃ tu ‘yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇe jānumaṇḍalam |
nimeṣonmeṣakālena, samaṃ mātrāsya sā smṛtā’ iti | śrotrakaṇṭhaśirogada iti |
śrotragade kaṇṭhagade śirogade iti | etena kimuktaṃ śrotragade śatamātraṃ |
kaṇṭhagade pañjaśatamātraṃ | śirogade sahasramātramityabhiprāyaḥ | hadānīṃ
karṇapūraṇasya tailarasaviṣayatvātkālavibhāgamāha - rasādyairityādigrahaṇāt
kvāthakalkapuṭapākādibhiḥ | bhojanātprāk prātaḥkālādyairiti
ādiśabdānmūtraghṛtakṣīrādibhiḥ | bhāskarestamupāgate iti sāyaṃkāle
|| 128-131 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha karṇapūraṇam |
kiṃcitpārśvaśāyinaḥ nuḥ manuṣyasya kīṭadeśaṃ svedayet, tataḥ śrotraṃ karṇaṃ
mūtrādyaiḥ prapūrayet | nuriti nṛśabdasya ṣaṣṭhī | mūtraiḥ gomūtrādyaiḥ
snehaiḥ tailādyai rasaiḥ auṣadharasaiḥ koṣṇairīṣaduṣṇaiḥ karṇapūritaṃ
kiyatkālam ityāha - śrotraṃ karṇaṃ, kaṇṭho galaḥ, śiraḥ prasiddhaṃ tadroge
mātrāṇāṃ śataṃ pañcaśatāni vā sahasraṃ vā pūritaṃ karṇaṃ rakṣayet |
mātrālakṣaṇamāha - svajānutaḥ kareṇa sparśanācchoṭikayā lakṣaṇayā karāvartaṃ
hastasaṃkocaṃ kuryāt | eṣā mātrā ekā bhavet | idaṃ bastikarma ādau
tailāvagāhanādau pramāṇam uktaṃ īdṛśī śatamātrā'vadhārayet | rasādinā
pūrṇakālamāha - rasādyaiḥ auṣadharasādyaiḥ bhojanātprāk prathamaṃ
tailādyairbhāskare sūrye astaṃ gate prāpte sati praśasyate
|| 128-131 ||
karṇaśūle yogāḥ - pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet
|| 132|| tadrasaḥ śravaṇe kṣiptaḥ
karṇaśūlaharaḥ paraḥ | karṇaśūlāture koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam
|| 133 || nikṣipettena śāmyanti śūlapākādikā
rujaḥ | śṛṅgaberaṃ ca madhukaṃ madhu saindhavamāmalam
|| 134 || tilaparṇīrasastailaṃ ṭaṅkaṇaṃ
nimbukadravam | kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham
|| 135 ||
kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaberarasaiḥ śubhaiḥ | sukhoṣṇaiḥ pūrayetkarṇaṃ
karṇaśūlopaśāntaye
|| 136 ||
arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān | saṃnidadhyātsnuhīkāṇḍe korite
tacchadāvṛte || 137 || puṭapākakramaṃ kṛtvā
rasaistacca prapūrayet | sukhoṣṇaistena śāmyanti karṇapīḍāḥ sudāruṇāḥ
||138||
Āḍhamalla. saṃprati karṇapūraṇārthaṃ
yogavarānāha - pītaṃ pītavarṇaṃ yadarkasya patraṃ tat ājyena ghṛtena liptvā
vahnau pratāpya tadraso grāhyaḥ | pītatvamatra paripākādbhavati |
karṇaśūlāture śate | atrādipadaṃ luptaṃ jñeyaṃ tena ityādiśabdāt saśabde |
karṇaroge'sya pracāraḥ | śṛṅgaberamārdrakaṃ, tadabhāve śuṇḍīti sarvatra |
madhu cetyasya sthāne madhukapāṭhaḥ saṃgataḥ | tatra madhuyaṣṭī śuṇṭhyādīnāṃ
pratyekaḥ prayogaḥ kāryaḥ | kecittu śṛṅgaberaprabhṛtīnāṃ kalkena tailaṃ
saṃpācya deyamiti vyākhyānayanti | kapitthādīnāṃ svarasena karṇapūraṇaṃ kāryaṃ
taccātra vyastaṃ samastaṃ vā grāhyam | kapittho dadhiphalaḥ | mātuluṅgo
bījapūrakaḥ | amlo'mlavetasaḥ | śṛṅgaveramārdrakam | śubhairityanena teṣāṃ
sadyorasaiḥ na tu śṛtapīḍanādijanitaiḥ | arkāṅkuro'tra komalapallavaḥ
tatsaṃbhavatvāt | amlapiṣṭāniti | amlaḥ kāñjikaḥ | tailaṃ tilasaṃbhavam |
lavaṇaḥ saindhavaḥ, snuhī sehuṇḍaḥ tacchadāḥ sehuṇḍapatrāṇi | puṭapākakramaṃ
puṭapākavidhānena boddhavyam | śeṣaṃ sugamam
|| 132-138 ||
Kāśīrāma Vaidya. pītārkapatraṃ
pītavarṇamarkapatram ājyena lepayettalliptaṃ punaḥ vahnau agnau taptaṃ kārayet
punastadrasaṃ niṣkāsayet tadrasaḥ śravaṇe karṇe kṣiptaḥ śūlaharo bhavati,
bastaḥ chāgaḥ karṇasya śūle pāke ca, śṛṅgaberaṃ śuṇṭhī ārdrakaṃ vā, madhu
kṣaudraṃ saindhavaṃ lavaṇam āmalam āmalakaṃ tilaparṇī śākavarge, tailaṃ
kaṭutailaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ, nimbukadravaḥ nimbūrasaḥ, kaduṣṇam īṣaduṣṇaṃ
karṇayoḥ pūraṇe deyam etadvedanāśūlaharam | karṇaśūle mātuluṅgaḥ amlo
amlavetasaḥ, śṛṅgaberamārdrakaṃ, spaṣṭamanyat | karṇaśūle - arkāṅkurān
amlapiṣṭān amlaṃ nimbukādi, punaḥ lavaṇānvitān prāptān kṛtvā korite chidrite
snuhīkāṇḍe sehuṇḍakāṇḍe tat chadā ghṛte tatpatrāvṛte mṛllipte puṭapākakramaṃ
kuryāt tadrasaḥ karṇe pūrayet | iti karṇe rasapūraṇam
|| 132-138||
dīpikātailam | mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍānyaṣṭāṅgulāni ca | kṣaumeṇāveṣṭya
saṃsicya tailenādīpayettataḥ
|| 139 || yattailaṃ cyavate tebhyaḥ
sukhoṣṇaṃ tena pūrayet | jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām
||140|| evaṃ syāddīpikātailaṃ kuṣṭhe
devatarau tathā |
Āḍhamalla. mahatpañcamūlasya pratyekam
aṣṭāṅgulamitāni kāṣṭhāni | mahatpañcamūlaṃ yathā ‘bilvo'gnimanthaḥ syonākaḥ
kāśmaryaḥ pāṭalā mahat’ iti | devatarurdevadāruḥ
|| 139 || 140 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṇaśūle - mahataḥ
bṛhataḥ bilvādeḥ pañcamūlasya kāṇḍāni aṣṭāṅgulāni kṣaumeṇa veṣṭayetkāryasamaye
vā punaḥ tailenā'sicya punardīpayet jvālayet | tataḥ yattailaṃ cyavate
taddīpikātailaṃ tena pūrayet ||139|| 140||
syonākatailam | tailaṃ syonākamūlena mande'gnau paripācitam
||141|| haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūlaṃ
prapūraṇāt |
Āḍhamalla. syonākamūlasya
kalkakvāthenetyarthaḥ ||141||
Kāśīrāma Vaidya. syonākaḥ araluvṛkṣaḥ
tanmūlakalkena tailaṃ pacet iti karṇaśūle syonākatailam
|| 141 ||
yaṣṭīvasā | kalkakvāthena yaṣṭyāhvakākolīmāṣadhānyakaiḥ
||142|| śūkarasya vasāṃ paktvā
karṇanādārtināśinī |
Āḍhamalla. kalkakvāthenetyādi yogaḥ,
sugamam ||142||
Kāśīrāma Vaidya. atha karṇanāde
yaṣṭyādikalkakvāthena kalkena paktvā śūkaravasā snehaḥ karṇanādaharo bhavati |
dhānyakaṃ prasiddham | māṣo māṣānnam
|| 142 ||
svarjikātailam | svarjikā mūlakaṃ śuṣkaṃ hiṅgu kṛṣṇāsamanvitam
||143|| śatapuṣpā ca taistailaṃ pakkaṃ
sūktacaturguṇam | praṇādaṃ śūlabādhiryaṃ srāvaṃ karṇasya nāśayet
||144||
Āḍhamalla. svarjiketyādi | svarjikā
kṣāraviśeṣaḥ, mūlakaṃ prasiddhaṃ tacca śuṣkaṃ grāhyaṃ, kṛṣṇā pippalī, hiṅgu
rāmaṭhaṃ, mūlakaṃ śuṣkaṃ śuktaṃ kāñjikā sā ca caturguṇā grāhyā |
svarjikādīnāmatra jalena kalkamāhuḥ | eke hiṅgukṛṣṇāsamanvitamityasya sthāne
hiṅgukṛṣṇāmahauṣadhamiti paṭhanti | mahauṣadhaṃ śuṇṭhīti pracāro'sādhuḥ
|| 143 || 144 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṇanāde -
svarjikākṣāraḥ, mūlakaṃ śuṣkaṃ grāhyam | hiṅgu, kṛṣṇā pippalī, śatapuṣpā |
idaṃ kalkadravyaṃ tailāccaturthāṃśaṃ, śuktam amlaviśeṣa āsavoktaḥ | etattailaṃ
vrāṇādīn nāśayet | iti svarjikādyaṃ tailaṃ karṇanādādau | apāmārgabhasmajalaṃ
caturguṇaṃ dattvā vastrapūtaṃ kārayet tajjalena kṣārameva kalkitaṃ kākarūpaṃ
kṣipet tena pakvaṃ tailaṃ bādhiryaṃ jayet
|| 143||144 ||
apāmārgakṣāratailaṃ bādhirye - apāmārgakṣārajale tatkṣāraṃ kalkitaṃ kṣipet |
tena pakvaṃ jayettailaṃ bādhiryaṃ karṇanādakam
|| 145 ||
Āḍhamalla. apāmārgaḥ prasiddhaḥ tasya
kṣārodake kalkitaṃ tatkṣāramiti | apāmārgapañcāṅgakalkaṃ tatra gholayitvā tena
tailaṃ vipācya deyamityarthaḥ | tantrāntare'pi apāmārgakṣārajalena
tatkṛtakalkena sādhitaṃ tilajamityādi paribhāṣoktatvāt | kṣārodakaṃ
tailāccaturguṇaṃ deyam | kalkaṃ tu caturthāṃśamiti
|| 145 ||
śambūkatailam - śambūkasya tu māṃsena pacettailaṃ tu sārṣapam | tasya
pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati || 146 ||
Āḍhamalla. śambūko jalaśuktiḥ
syāttanmadhyagatamāṃsaviśeṣeṇa tailāccaturguṇena māṃsakvāthajalenetyartha: |
māṃsaṃ tu tailasāmyamiti vyavahārāt
|| 146 ||
Kāśīrāma Vaidya. śambūko jalaśuktiḥ,
tanmāṃsena tailaṃ pacet tailāccaturthāṃśaṃ māṃsam iti | śambukatailaṃ
karṇanāḍīṣu || 146 ||
karṇasrāve yogāḥ - cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ kapittharasameva ca | karṇasrāve
praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha
|| 147 || tindukānyabhayā lodhraḥ samaṅgā
cāmalakyapi | jñeyāḥ pañca kaṣāyāstu karmaṇyasminbhiṣagvaraiḥ
||148||
Āḍhamalla. cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāmiti |
cūrṇamityeko yogaḥ | kapittharasena madhuyuktena dvitīyaḥ | eke
pañcakaṣāyāṇāmeva cūrṇaṃ kapittharasenāloḍya madhuyuktaṃ ca karṇapūraṇamāhuḥ |
pañcakaṣāyāṇi yathā - tinduketi | eke āragvadhaśirīṣajambūaśvatthasarjānāṃ
pañcakaṣāyatvaṃ kathayanti || 147 || 148 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṇasrāve | tindukaṃ
vṛkṣaviśeṣaḥ abhayā harītakī lodhraḥ samaṅgā mañjiṣṭhā āmalakī ete
kaṣāyavṛkṣāḥ eṣāṃ cūrṇam asminkarmaṇi karṇapūraṇe
|| 147 ||
|| 148 ||
svarjikārasayogaḥ - svarjikācūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet |
karṇastrāvarujādāhāḥ praṇaśyanti na saṃśaya:
|| 149||
Āḍhamalla. bījapūraphalasvarasaṃ, tatra
manāk svarjikākṣāraprakṣiptaṃ deyam
|| 149 ||
Kāśīrāma Vaidya. svarjikākṣāraḥ,
taccūrṇaṃ tathā bījapūrarasam || 149 ||
āmrāditailam | āmrajambūpravālāni madhukasya vaṭasya ca | ebhiḥ saṃsādhitaṃ
tailaṃ pūtikarṇopaśāntikṛt ||150||
Āḍhamalla. atra jambūpatrāṇi
jambvāmrayostaruṇapatrāṇītyartha: | evaṃ madhukasya vaṭasya ceti | tailamatra
nimbakarañjasarṣapajanitamapi deyam | tathāca - ‘etaiḥ śṛtaṃ
nimbakarañjatailaṃ sasārṣapaṃ srāvaharaṃ pradiṣṭam’ iti | nimbādīnāṃ tailaṃ
jalena sādhyaṃ militatvāt ||150||
Kāśīrāma Vaidya. karṇasrāve -
āmrajambūnāṃ patrāṇi madhukasya vaṭasya ca pallavāni ebhiḥ sādhitaṃ kṛtaṃ
tailaṃ pūtikarṇarogaśāntikṛt | pūtikarṇe pūraṇamiti sugamam
|| 150 ||
karṇakīṭe hīratālādiyogaḥ - pūraṇaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca athavā
sārṣapaṃ tailaṃ karṇakīṭaharaṃ param
|| 151 ||
Āḍhamalla. mūtrayutena haritālenaiko
yogaḥ | kevalasārṣapatailena dvitīyaḥ | asmatsaṃpradāye tu gomūtreṇa haritālaṃ
saṃpiṣya tena kaṭutailaṃ vipācya tattailaṃ grāhyamiti pracarati | ‘athavā
sārṣapaṃ tailaṃ karṇakaṭiharaṃ param’ ityasya sthāne ‘dhūpanaṃ
karṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyata’ iti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca
|| 151 ||
karṇakīṭe – śigrusvarasādiyogaḥ - svarasaṃ śigrumūlasya sūryāvartarasaṃ tathā
| tryūṣaṇaṃ cūrṇitaṃ caiva kapikacchūjaṭārasam
|| 152 || kṛtvaikatra kṣipetkarṇe
karṇakaṭiharaṃ param | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ
śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe lepādividhirnāmai- kādaśo'dhyāyaḥ
|| 11 ||
Āḍhamalla. sūryāvartā suvarcalā | sā
dvidhā ekā mocalīśabdavācyā | aparā brahmasauvarcalīti | tryūṣaṇaṃ trikaṭukam
| kapikacchū vānarī | śeṣaṃ subodham
|| 152 || iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena
viracite śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe lepamūrdhatailakarṇa- pūraṇā'dhyāyaḥ
|| 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṇakīṭe - śigru:
śobhāñjanam, tasya svarasaḥ sūryāvartā suvarcalā tasyā vā svarasaḥ, tryūṣaṇaṃ
trikaṭucūrṇaṃ tathā kapikacchū vānarī | sadyoniḥsṛtasvarasaṃ | sudāruṇaṃ
karṇakīṭaharaṃ karṇapūraṇāt || 152 || iti
śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthapikāyāṃ cikitsāsthāne lepanādi- vidhirapyāyaḥ
||11||
Editor's notes
- 1 dīpikāsammataḥ | ↩
- 2 tathāhi suśrute - ‘tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate'timātraṃ tat pluṣṭam, yatra uttiṣṭhanti sphoṭāstīvrāścoṣadāharāgapākavedanāścirācca upaśāmyanti taddurdagdham; samyagdagdhamanavagāḍhaṃ tālaphalavarṇaṃ susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca; atidagdhe māṃsā'valambanaṃ, gātraviśleṣaḥ, sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāśca upadravā bhavanti; vraṇaśca asya cireṇa rohati rūḍhaśca vivarṇo bhavati’ iti su. sū 12 | ↩
- 3 idaṃ tvasaṅgatam | madhu mākṣikaṃ, karpūraṃ prasiddham etairlepanam | ityevābhiprāyo granthakartu: | ↩