11. atha lepanādividhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
ekādaśo'dhyāyaḥ | atha kavalādīnāṃ vidhimabhidhāya saṃpratilepamūrddhatailakarṇapūraṇavidhimārabhyate | tatra tāvatpralepanāmānyāha - ālepasya ca nāmāni lipto lepaśca lepanam | doṣaghno viṣahā varṇyo mukhalepastridhā mataḥ || 1 || tripramāṇaścaturbhāgatribhāgā'rdhāṅgulonnata: | ārdro vyādhiharaḥ sa syācchuṣko dūṣayati cchavim ||2||
Āḍhamalla. tridhā mata ityanena eko doṣaghnaḥ dvitīyo viṣahā kathitaḥ aparastu varṇya iti tridhā saṃjño'sminmate'nyatrāpi prasiddha eva | sa eva varṇyo mukhalepaḥ kathitaḥ | na tu catvāro bhedāḥ vakṣyamāṇatvāt tripramāṇa iti teṣāṃ doṣaghnādīnāṃ trayāṇāṃ traya eva parimāṇā yathā'nukrameṇa boddhavyāḥ | sa kathaṃbhūta: | caturbhāgavibhāgārdhāṅgulonnata iti | etena kimuktaṃ | doṣaghno lepaḥ aṅgulasya caturbhāgapramāṇenotsedhaḥ kuryādityabhiprāyaḥ | evaṃ viṣahālepastu tribhāgotsedhaḥ kāryaḥ | tribhāgatāṅgulasyeti saṃbandhaḥ | varṇyo lepaścārdhāṅgulonnata eva kuryāt | athārdraśuṣkayoḥ phalamāha | ārdro vyādhihara ityādi | sa pūrvokto lepo yāvadārdro bhavati tāvadvyādhiharo jñeyaḥ | yadā śuṣko bhavati tadā na vidūṣayati | chaviḥ chāyā sā ca varṇāprabhopalakṣitā | ‘ tathāca varṇaprabhāśritā yā ca chāyā sā parikīrtite’ti | nanu chāyāprabhayostu ko bhedaḥ | ucyate ‘varṇamātrapraticchāyā prabhā varṇaprakāśinī | āsannāt lakṣyate chāyā prabhā dūrācca lakṣyate’ iti | na kevalaṃ varṇaprabhācchāyānāṃ lakṣaṇabhedaḥ | saṃkhyābhedopyastīti | tadyathā caturdhā varṇaḥ gauraḥ kṛṣṇaḥ śyāmaḥ gauraśyāma iti | prabhā ca saptavidhā raktā pītā sitā śyāmā haritā pāṇḍurā siteti | chāyāpi pañcavidhā snigdhā vimalā rūkṣā malinā saṃkṣiptā iti || 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha mūrdhatailakarṇapūraṇavidhiḥ | tatrādau lepaḥ lipto lepaḥ lepanaṃ tāni trīṇi ālepasya nāmāni bhavanti | nāmakathanaṃ saṃjñārthaṃ paryāyakathanārthaṃ ca | sa lepastridhā triprakāraḥ mataḥ kathitaḥ | ekaḥ doṣaghnaḥ śothādināśakaḥ | doṣaśabdenāpi rogā ucyante | dvitīyo viṣahā bhallātādiviṣanāśakaḥ| tṛtīyo varṇyaḥ mukhavyaṅgādivarṇakaraḥ | evaṃbhūto mukhalepaḥ mukhyo lepaḥ tridhā | mukhaśabdena mukhya ucyate | tathāca viśvaḥ ‘mukhaṃ ca vadane mukhye ādau dvārābhyupāyayoḥ’ iti | punaḥ lepastripramāṇaḥ trīṇi pramāṇāni yasya saḥ | tadvidhānamāha - caturbhāgaḥ aṅgulasya catvāro bhāgā yasya saḥ pūrṇāṅgula ityarthaḥ | sa tu doṣaghnaḥ | tribhāgaḥ trīṇi aṅgulāni yasya saḥ tribhāgaḥ sa tu viṣahā | ardhāṅgulottamaḥ ardham aṅgulapramāṇam unnata uccaḥ, sa tu varṇyaḥ varṇakaraḥ | sa ārdraḥ aśuṣkaḥ chaviṃ kāntiṃ dūṣayati || 1 || 2 ||
doṣaghno lepo yathā - punarnavāṃ dāru śuṇṭhīṃ siddhārthaṃ śigrumeva ca | piṣṭvā caivāranālena pralepa: sarvaśothajit || 3 ||
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ doṣaghno viṣahā varṇyo lepastridhā | tatra tāvaddoṣaghno lepo yathā | siddhārthaṃ sarṣapāḥ śigruḥ śobhāñjanaḥ āranālaṃ kāñjikabhedaḥ tadabhāve'mlatakraṃ grāhyamiti sarvatra | ayaṃ lepaḥ sarvaśothajidityanena vātakaphaprāyaṃ śothaṃ viśeṣeṇa jayatīti pracaratīti | śotho'tra doṣajanitaḥ śopharogasaṃbhavaḥ | na tu vraṇaśothaḥ tatrāpyāgantujāpīti saṃbandhāt || 3 ||
Kāśīrāma Vaidya. punarnavā dāru devadāru śuṇṭhī siddhārthaṃ sarṣapaḥ śigruḥ śobhāñjanaḥ āranālena kāñjikena | tadabhāve gomūtreṇa vā lepaḥ kāryaḥ sa lepaḥ sarvaśothahṛdbhavati sarvaśothena ca viṣaśotha: || 3 ||
atha dāhe lepaḥ vibhītaphalamajjāyā lepo dāhārtināśanaḥ |
Āḍhamalla. athāparaḥ pittajadāhanāśano lepastamāha - atrāpi āranālena peṣaṇamiti saṃbandho jñeyaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. bibhītaphalaṃ bibhītakaphalaṃ tasya majjālepaḥ ||
atha daśāṅgalepo visarpaśothavraṇādau – (daśāṅgalepaḥ) śirīṣaṃ madhuyaṣṭī ca tagaraṃ raktacandanam || 4 || elā māṃsī niśāyugmaṃ kuṣṭhaṃ vālakameva ca | iti saṃcūrṇya lopo'yaṃ pañcamāṃśaghṛtapluta: || 5 || jalena kriyate sujñairdaśāṅga iti saṃjñitaḥ | visarpānviṣavisphoṭāñśothānduṣṭavraṇāñjayet ||6||
Āḍhamalla. atha daśāṅgalepasaṃjñakaṃ lepamapyāha - atra śirīṣaḥ śirīṣavṛkṣatvak | eke pañcāṅgaśirīṣamatra yojayanti prayogāntaradarśanāt | tathāhi - ‘śirīṣapañcāṃgatuṣodakena kalkīkṛtaṃ caiva ghṛtena yuktam | nihanti visphoṭakamugrarūpaṃ sadāhapākasrutirāgayuktam’ iti | yatra tvaṅmūlapuṣpāṇi phalānyaṅgāni pañca veti | niśāyugmamiti haridrādvayaṃ | pañcamāṃśaghṛtapluta iti | sakaladravyāṇāṃ samabhāgamilitānāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tadanu jalena saṃpiṣya paścātpañcamāṃśena ghṛtena saṃplāvya lepaḥ kāryaḥ | pañcamāṃśamatra dravyaparimāṇāt || 4-6 ||
Kāśīrāma Vaidya. śirīṣaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī, niśāyugmaṃ haridrādvayaṃ, vālakam udīcyaṃ, cūrṇātpañcamāṃśaṃ ghṛtaṃ daśāṅga iti daśa aṅgāni auṣadhāni yasya saḥ ghṛtaṃ tu prakṣepakadravyaṃ tadbhinnam || 4-6 ||
viṣaghno lepo yathā - ajādugdhatilairlepo navanītena saṃyutaḥ | śothamāruṣkaraṃ hanti lepo vā kṛṣṇamṛttikaiḥ ||7||
Āḍhamalla. atha viṣahā lepamāha - āruṣkaro bhallātakaḥ tajjanitaḥ śotha iti || 7 ||
Kāśīrāma Vaidya. āruṣkaraṃ bhallātakajanitaṃ | spaṣṭhamanyat ||7||
atha kīṭaghnalepaḥ - lāṅgalyativiṣālābujālinīmūlabījakaiḥ | lepo dhānyāmbusaṃpiṣṭa: kīṭavisphoṭanāśanaḥ || 8 ||
Āḍhamalla. aparamapyāha - lāṅgalī kalikārikā | ativiṣā ‘atīsa’ śabdavācyā | alābu kaṭutumbī jālinī ‘toraī’ śabdavācyā | mūlakaṃ prasiddhaṃ tasya bījāni | eke alābuprabhṛtīnāṃ trayāṇāṃ bījāni gṛhanti | dhānyāmbusaṃpiṣṭa iti | dhānyāmbu kāñjikabhedaḥ | kīṭavisphoṭaḥ saviṣakīṭadaṣṭajanitavisphoṭa ityarthaḥ | yathā lūtādayaḥ || 8 ||
Kāśīrāma Vaidya. lāṅgalī kalihārī, ativiṣā prasiddhā alābu tumbī jālinī kaṭutumbībījāni mūlakabījāni dhānyāmbu kāñjikam || 8 ||
varṇyo lepo yathā - raktacandanamañjiṣṭhālodhrakuṣṭhapriyaṅgavaḥ | vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ || 9 || mātuluṅgajaṭā sarpiḥ śilā gośakṛto rasaḥ | mukhakāntikaro lepaḥ piṭikāvyaṅgakālajit ||10|| lodhradhānyavacālepastāruṇyapiṭikāpahaḥ | tadvadgorocanāyuktaṃ maricaṃ mukhalepanam || 11 || siddhārthakavacālodhrasaindhavaiśca pralepanam | vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā || 12|| lepaḥ sanavatīto vā śvetāśvakhurajā maṣī | arkakṣīraharidrābhyāṃ mardayitvā vilepanāt || 13 || mukhakārṣṇyaṃ śamaṃ yāti cirakālodbhavaṃ dhruvam | vaṭasya pāṇḍupatrāṇi mālatī raktacandanam || 14 || kuṣṭhaṃ kālīyakaṃ lodhramebhirlepaṃ prayojayet | tāruṇyapiṭikāvyaṅganīlikādivināśanam || 15 ||
Āḍhamalla. atha viṣahā lepamabhidhāya samprati varṇyalepamāha - raktacandanādīni vyastāni samastāni saṃgṛhya jalenāpiṣya lepaḥ kārya iti saṃbandhaḥ | atra priyaṅgurlatāviśeṣaḥ tasyāḥ phalāni | vaṭāṅkurā iti vaṭasyābhinavāḥ patramukulāḥ | masūro'nnaviśeṣaḥ | mātuluṅgo bījapūrakaḥ tasya jaṭā mūlaṃ | śilā manaḥśilā | gośakṛto rasa iti | gośakṛt gopurīṣaṃ tasya rasa ityarthaḥ | dhānyaṃ dhānaśabdavācyam | tadvadatitāruṇyapiḍakāpahopyayaṃ lepo boddhavyaḥ | gorocanā prasiddhā siddhārthaka iti | atrāpi tāruṇyapiḍakāpaha iti saṃbandhaḥ | tena siddhārthādidravyacatuṣkairlepo yauvanapiḍakāpaho bhavatīti matāntarāt | arjuno vṛkṣaviśeṣaḥ sa ca kauhāśabdavācyaḥ tasya tvak challī | mañjiṣṭhā prasiddhā | samākṣikā dhātumākṣikasaṃyuktā | sacārjunatvak mañjiṣṭhā vā | tena vikalpatvāt tvaca eko yogaḥ mañjiṣṭhāyā dvitīyo yogaḥ | aśvakhurajanitasya kajjalasya tṛtīya iti | eke śvetā aparājiteti vyākhyānayanti | eke arkakṣīramiti bhinnapadaṃ haridrābhyāmiti dvivacanatvena haridrā dāruharidrā yojyeti vyākhyānayanti | etatsarvatra na pracarati tenārkakṣīraharidrābhyāmeva yogaḥ sādhuḥ| vaṭasya vaṭavṛkṣasya pāṇḍupatrāṇīti | pariṇatatvātteṣu pāṇḍuratvaṃ tādṛśānītyarthaḥ | mālatī jātī tasyāḥ patrāṇi kālīyakam agurubhedaṃ pītasāramiti loke | kecidvaṭaśca pāṇḍupatrāṇītī paṭhanti tatra vaṭa ityanena vaṭavṛkṣasya patrāṇi pāṇḍuḥ paṭolastasyāpi patrāṇītyarthaḥ | etanna sarvamatam | aprasiddhatvāt || 9-15 ||
Kāśīrāma Vaidya. raktacandaneti sugamaṃ | vyaṅgalepaḥ vyaṅgaśchāyā | atha tāruṇyapiḍakādau - mātuluṅgo bījapūramūlaṃ, sarpirghṛtaṃ, śilā manaḥśilā gośakṛt gopurīṣaṃ tadrasaḥ kālaṃ kālimā | atha tāruṇyapiḍakādau - dhānyaṃ prasiddham | siddhārthakaṃ sarṣapāḥ ete trayo yogāḥ piḍakādau | atha vyaṅge-arjunatvak arjunavṛkṣatvak mākṣikaṃ madhu śveto yo'śvaḥ ghoṭakastat khurajanyā maṣī bhasma mukhaśyāmatāyāṃ punaḥ - mālatī jātī kālīyakaṃ dāruharidrā || 9-15 ||
athāruṃṣikāyāṃ lepaḥ - purāṇamatha piṇyākaṃ purīṣaṃ kukkuṭasya ca | mūtrapiṣṭa: pralepo'yaṃ śīghraṃ hanyādaruṃṣikām ||16|| khādirāriṣṭajambūnāṃ tvagbhirvā mūtrasaṃyutaiḥ | kuṭajatvaksaindhavaṃ ca lepo hanyādaruṃṣikām ||17||
Āḍhamalla. piṇyākaṃ tilakalkajanitaṃ khaliśabdavācyaṃ | tacca purātanaṃ varṣoṣitaṃ grāhyaṃ | kukkuṭaḥ tāmracūḍaḥ tasya purīṣaṃ | mūtramatra gavyam || 16 || 17 ||
Kāśīrāma Vaidya. priṇyākaṃ tilakhalaḥ anyaṃ ca ariṣṭo nimba: aruṃṣikā apiṭakāḥ || 16 || 17 ||
dāruṇe lepaḥ - priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasaindhavaiḥ | kāryo dāruṇake mūrdhni pralepo madhusaṃyutaḥ || 18 || dugdhena khākhasaṃ bījaṃ pralepāddāruṇaṃ jayet | āmrabījasya cūrṇaṃ tu śivācūrṇasamaṃ dvayam || 19 || dugdhapiṣṭha: pralepo'yaṃ dāruṇaṃ hanti dāruṇam |
Āḍhamalla. priyālabījaṃ cirauñjīti prasiddham | madhukaṃ yaṣṭīmadhu | māṣo'nnaviśeṣaḥ | madhusaṃyuta ityanena priyālabījādiboddhavyam | jalena saṃpiṣya manāk madhunā saṃsrāvya lepaḥ kāryaḥ | dugdhamatra gavyaṃ | khākhasaṃ bījamiti dānaśabdavācyam | āmrabījasya cūrṇamiti | āmraphalamadhyasthitamajjāviśeṣaḥ | śivā harītakī | dāruṇaṃ rogaviśeṣaṃ | dvitīyaṃ dāruṇaṃ duḥsādhyamiti viśeṣaṇam || 18 || 19 ||
Kāśīrāma Vaidya. priyālabījaṃ cirauñjīti prasiddhaṃ, madhukaṃ madhuyaṣṭī māṣo'nnaviśeṣaḥ | khākhasaṃ śivā harītakī dāruṇe || 18 || 19 ||
athendralupte - rasastiktapaṭolasya patrāṇāṃ tadvilepanāt || 20 || indraluptaṃ śamaṃ yāti tribhireva dinairdhruvam | indraluptāpaho lepo madhunā bṛhatīrasaḥ || 21 || guñjāmūlaṃ phalaṃ vāpi bhallātakaraso'pi vā | gokṣurastilapuṣpāṇi tulye ca madhusarpiṣī || 22 || śiraḥpralepanaṃ tena keśasaṃvardhanaṃ param | hastidantamaṣīṃ kṛtvā chāgīdugdhaṃ rasāñjanam ||29|| romāṇyanena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi | yaṣṭīndīvaramṛdvīkātailājyakṣīralepanaiḥ || 24 || indraphalaṃ śamaṃ yāti keśāḥ syuḥ saghanā dṛḍhā: | catuṣpadānāṃ tvagromanakhaśrṛṅgāsthibhasmabhiḥ || 25 || tailena saha lepo'yaṃ romasaṃjananaḥ paraḥ |
Āḍhamalla. tiktapaṭolaḥ kaṭukapaṭolaḥ tasya patrāṇāṃ rasa ityarthaḥ | tadvilepanāditi | tattasya rasasya lepanāt | tribhireva dinairityanenāsya viśiṣṭatvaṃ darśitam | nātra tridinaireva niyatapramāṇaṃ yato bahudinasevyo'yaṃ prayogaḥ | bṛhatīrasa iti pakkabṛhatīphalajanitarasasyaiko yogaḥ | guñjāyā mūlaṃ phalaṃ vā dvitīyo yogaḥ | atrā'pi madhupracāraḥ | bhallātakaphalaṃ tṛtīyo yogaḥ | eke bhallātakarasopi vetyasya sthāne'vikṣīreṇa saṃyutamiti paṭhanti | tena bheḍīdugdhena guñjāphalaṃ saṃghṛṣya lepaḥ kārya iti saṃgataḥ | saṃpradāye tu indraluptasthānaṃ prasthayitvā tadabhāve saṃghṛṣya paścāllepaḥ kārya iti sādhuḥ | uktamanyatrāpi - ‘bṛhatīphalarasasaṃpiṣṭaṃ guñjāphalamūlamindraluptasya | kanakavighṛṣṭasya tato dātavyaṃ prasthitasya sade’ti | gokṣuraḥ prasiddhaḥ | tilapuṣpāṇi vikhyātāni | tulye sāmye gokṣure satilapuṣpe ityarthaḥ | madhusarpiṣī ca | tulye'tra grāhye | maṣīkajjalaviśeṣaṃ hastidantaṃ dagdhvā kajjalaṃ kāryam | rasāñjanaṃ dvividham ekaṃ kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravyaviśeṣam | aparaṃ dārvīkvāthasamudbhavam | tadabhāve dāruharidraiva grāhyā | ayaṃ lepaḥ keśavardhanārthamityāhuḥ | yaṣṭī madhuyaṣṭī indīvaraṃ nīlotpalaṃ tadabhāve padmabījamapi grāhyam | padmabījaṃ gaṭāśabdavācyam| mṛdvīkā gostanī drākṣā | eke mṛdvīsthāne mūrveti pāṭhāntaraṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca | tailāni prasiddhāni | ājyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ gopayaḥ | tilājyakṣīrasthāne tilājakṣīralepanairitipāṭhaḥ | tatrā'jakṣīramityarthaḥ tilājyakṣīramārkavairityapi pāṭhāntaraṃ saṃgatam | tathāhyuktaṃ ‘madhukendīvaramūrvātilājyagokṣīrabhṛṅgalepena | acirādbhavanti keśā ghanadṛḍhamūlāyatā mṛdava’ iti | catuṣpadāḥ go'śvāvyajebheṇakharoṣṭrādayaḥ | teṣāṃ tvak carma romanakhaśṛṅgāsthīni prasiddhāni | tena tvagādīnāṃ dagdhvā bhasma kāryaṃ tailaṃ tilasaṃbhavam || 20-25 ||
Kāśīrāma Vaidya. indraluptaṃ keśanāśalakṣaṇam | tiktapaṭolaṃ bṛhatī kaṇṭakārī bhallātakarasaḥ patrarasaḥ | indralupte - madhusarpirdvayaṃ tulyaṃ tulye auṣadhatulye keśaḥ saṃvardhate hastidantaṃ tanmaṣī bhasma rasāñjanaṃ kharparamañjanaṃ vā| pāṇitaleṣu hastatale'pi romāṇi jāyante | indralupte-yaṣṭī madhuyaṣṭī indīvaraṃ kamalaṃ mṛdvī drākṣā tailaṃ tilajam ājyaṃ goghṛtaṃ kṣīraṃ gavyam ājaṃ vā | indralupte catuḥpādānāṃ tvak-roma-nakha-śṛṅga-asthi eṣāṃ bhasmāni tailena lepaḥ romasañjananaḥ indralupte || 20-25 ||
palite lepāḥ indravāruṇikābījatailenābhyaṅgamācaret || 26 || pratyahaṃ tena jāyante kuntalā bhṛṅgasaṃnibhāḥ | ayorajo bhṛṅgarājastriphalā kṛṣṇamṛttikā || 27 || sthitamikṣurase māsaṃ lepanātpalitaṃ jayet | dhātrīphalatrayaṃ pathye dve tathaikaṃ bibhītakam || 28 || pañcāmramajjā lohasya karṣaikaṃ ca pradīyate | piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayeduṣitaṃ niśi ||29|| lepo'yaṃ hanti nacirādakālapalitaṃ mahat | triphalā nīlikāpatraṃ lohaṃ bhṛṅgarajaḥ samam ||30|| avimūtreṇa saṃpiṣṭaṃ lepātkṛṣṇīkaraṃ smṛtam | triphalā lohacūrṇaṃ ca dāḍimatvagbisaṃ tathā ||31|| pratyekaṃ pañcapalikaṃ cūrṇaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | bhṛṅgarājarasasyāpi prasthaṣaṭkaṃ pradāpayet || 32 || kṣisvā lohamaye pātre bhūmimadhye nidhāpayet | māsamekaṃ tataḥ kuryācchāgīdugdhena lepanam || 33 || kūrce śirasi rātrau ca saṃveṣṭyairaṇḍapatrakaiḥ | svapetprātastataḥ kuryātsnānaṃ tena ca jāyate || 34 || palitasya vināśaśca tribhirlepairna saṃśayaḥ |
Āḍhamalla. ayorajo lohacūrṇaṃ tadabhāve lohamalamityeke | ikṣurase ikṣurasapūrite bhāṇḍe māsamekaṃ yāvatsthitaṃ bhavati | ayaṃ kṛṣṇīkaraṇatvātpalitaṃ jayedityarthaḥ | kecidatra dhātrīphalādīnāmapi karṣāṇi grāhyāṇi | lohacūrṇakarṣaparimāṇadarśanāt | tena dhātrīphalānāṃ karṣadvayam | harītakī karṣadvayamitā | karṣaikaṃ bibhītakaphalam | āmrāsthimajjāḥ pañcakarṣā iti naitatsarvasaṃmatam| asmatsaṃpradāye tu dhātrīphaladvayameva grāhyam | evaṃ harītakīphaladvayam | ekaṃ vibhītakaphalam āmraphalānāṃ pañcasaṃkhyākaṃ majjā evaṃ pracarati | pralepo'tra jalena | triphalā harītakyādikaṃ | nīlikā nīlinī vikhyātā tasyāḥ patrāṇi lohaṃ lohacūrṇaṃ | bhṛṅgo mārkavaḥ samamiti sakalaṃ samamātram | ajāmūtreṇa saṃpiṣṭamityasya sthāne avimūtreṇa saṃpiṣṭam iti pāṭhaḥ | aviḥ bheḍī | dāḍimatvagityanena dāḍimaphalasya tvak valkalaṃ grāhyaṃ | bisamiti mṛṇālakamalanālamityarthaḥ | pratyekaṃ pañcapalikamityanena triphalāyāḥ pañcadaśapalāni grāhyāṇi | bhṛṅgarājarasasya ṣaṭprasthāḥ | teṣāṃ nava tilāni rasasyetyarthaḥ | etatsiddhaṃ yadā bhavati tadā ājadugdhena saha lepanaṃ deyamiti bhāvaḥ | śeṣaṃ subodham || 26-34 ||
Kāśīrāma Vaidya. keśakalpe lepaḥ pātālayantreṇa tailena | kālā atiśyāmāḥ | keśakalpe - ayorajo lohacūrṇaṃ bhṛṅgarājaḥ bhṛṅgarājacūrṇaṃ kṛṣṇamṛttikā taḍāgakardamaḥ etanmāsam ikṣurase sthitaṃ lepātpalitaṃ keśaśauklyaṃ jayet | keśakalpe-dhātrī āmalakī phalatrayaṃ pathye harītakyau dve ekaṃ vibhītakaṃ pañca āmrāṇāṃ majjā lohasya karṣaṃ piṣṭvā lohamaye bhāṇḍe sthāpayet | uṣitaṃ niśi sthāpitamacirāt śīghramevākālapalitaṃ svalpadinajanyaṃ keśaśauklyaṃ hanti | keśakalpe-nīlikāpatraṃ nīlapatraṃ bhṛṅgarājo mārkavaḥ aviḥ bheḍaḥ tanmūtreṇa | kṛṣṇīkaraṃ śyāmakaraṃ | keśakalpe-bisaṃ kamalamūlaṃ spaṣṭamanyat || 26-34 ||
atha romaśātane - śaṅkhacūrṇasya bhāgā dvau haritālaṃ ca bhāgikam ||35|| manaḥśilā cārdhabhāgā svarjikā caikabhāgikā | lepo'yaṃ vāripiṣṭastu keśānutpāṭya dīyate || 36 || anayā lepayuktyā ca saptavelaṃ prayuktayā | nirmūlaṃ keśasthānaṃ syātkṣapaṇasya śiro yathā ||37|| tālakaṃ śāṇayugmaṃ syātṣaṭśāṇaṃ śaṅkhacūrṇakam| dviśāṇikaṃ palāśasya kṣāraṃ dattvā pramardayet || 38 || kadalīdaṇḍatoyena ravipatrarasena vā | asyāpi saptabhirlepai romṇāṃ śātanamuttamam || 39 ||
śvitre lepāḥ | suvarṇapuṣpī kāsīsaṃ viḍaṅgāni manaḥśilā | rocanā saindhavaṃ caiva lepanācchvitranāśanam || 40 || vāyasyeḍagajākuṣṭhakṛṣṇābhirguṭikā kṛtā | bastamūtreṇa saṃpiṣṭā pralepācchvitranāśinī || 41 || tālakaṃ śāṇamātraṃ syāccatuḥśāṇā ca bākucī | gomūtrapiṣṭaṃ taccūrṇaṃ lepanācchvitranāśanam || 42 || bākucī vetaso lākṣā kākodumvarikā kaṇā | rasāñjanamayaścūrṇaṃ tilāḥ kṛṣṇāstadekataḥ || 43 || cūrṇayitvā gavāṃ pittaiḥ piṣṭvā ca guṭikā kṛtā | asyāḥ pralepācchvitrāṇi praṇaśyantyativegataḥ ||44||
Āḍhamalla. atha romaśātanamāha - śaṅkhacūrṇamatra bharjitaṃ deyamiti saṃpradāyaḥ | haritālasyaiko bhāgaḥ manaḥśilā cārdhabhāgeti | tena ekabhāgāpekṣayārdhabhāgā | eke svarjikā caikabhāgikā iti vā pāṭhaḥ | śeṣaṃ sugamaṃ | tālakaṃ haritālaṃ śāṇadvayaṃ grāhyaṃ | kadalīkandatoyena veti pāṭhaḥ sādhuḥ | ravipatrarasena arkapatrasvarasena vā | ayamapi śaṅkhacūrṇaṃ pracarati | anyato darśanāt | tathāhi -‘palāśabhasmākṣitalasya cūrṇaṃ raṃbhāmbumiśrairupalipya bhūyaḥ | kandarpagehe mṛgalocanānāṃ romāṇi rohanti kadāpi naiva’ | asyāpi saptanirlepādityanena pūrvavatkāryaḥ || 35-39 || gū. - śaṅkhacūrṇasyeti sugamam | anyacca - ravirarkaḥ śāṇayugmaṃ ṭaṅkadvayaṃ tālakaṃ haritālaṃ palāśasya kṣāraṃ palāśabhasma || 35-39 ||
atha śvitranāśanāyāha - suvarṇapuṣpī sonīśabdavācyo viṭapaviśeṣaḥ tadabhāve bṛhadbalā grāhyā apare ca sthūlakaṃ gṛhṇanti | śīśaṃ sīsakaṃ | sīsakasthāne kāsīsamiti pāṭhaḥ sādhuḥ | rocanā gorocanā prasiddhā | lepo'tra jalena | vāyasī kākamācī | eḍagajaḥ prapunnāṭaḥ tasya bījāni | kṛṣṇā pippalī | vatsa iti govatsaḥ | athavā chāgaḥ iti pāṭhaḥ | tālako haritālaḥ | bākucī somarājī tasyāḥ phalāni prasiddhāni śeṣaṃ sugamam | bākucī prasiddhā vetaso niculaḥ jalavetasa iti loke vṛkṣaviśeṣaḥ | lākṣā laktakajananī kākondumbarikā kaṭumariśabdavācyā | kaṇā pippalī| rasāñjanaṃ prasiddham | tadabhāve dāru haridrā grāhyā tatsaṃbhavatvāt | ayaścūrṇaṃ lohacūrṇaṃ | kṛṣṇāstilā iti | śvetatilaniṣedhārtham | gavāṃ pittairiti | goyakṛdekakhaṇḍaikadeśalagnaṃ dravarūpaṃ pittamiti vācyam | tadabhāve gomūtreṇa pracāraḥ iti sarvatra || 40-44 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śvitre anyacca - bākucī vāvacī kākodumbarikā kaṇā pippalī rasāñjanaṃ prasiddham | ayaścūrṇaṃ lohacūrṇaṃ gopittā'bhāve gomūtraṃ deyaṃ śvitre lepaḥ || 40-44||
atha sidhme lepaḥ - dhātrī sarjarasaścaiva yavakṣāraśca cūrṇitaḥ | sauvīreṇa pralepo'yaṃ prayojyaḥ sidhmanāśane || 45 || dārvī mūlabījāni tālakaṃ suradāru ca | tāmbūlapatraṃ sarvāṇi kārṣikāṇi pṛthakpṛthak ||49|| śaṅkhacūrṇaṃ śāṇamātraṃ sarvāṇyekatra kārayet | lepo'yaṃ vāriṇā piṣṭaḥ sidhmanāṃ nāśanaḥ paraḥ ||47||
Āḍhamalla. atha sidhmaroge | dhātrī āmalakīphalaṃ | sarjarasaḥ rālaḥ sauvīrakaṃ kāñjikabhedaḥ | tacca godhūmajanitamityeke | tathāca ‘sauvīrakaṃ suvīrāmlaṃ jñeyaṃ godhūmasaṃbhavamiti’ | dhātrīrasaḥ sarjarasaḥ iti pāṭhāntaram | tatra raso rasāñjanamiti vyākhyānayanti kecit naitādṛśaḥ kiṃtu pūrveṇa pracāraḥ saṃgata eva | dārvī dārūharidrā | mūlakaṃ prasiddhaṃ tadbījānīti | tālako haritālaḥ | suradāruḥ devadāruḥ | śeṣaṃ subodham || || 45-47 ||
Kāśīrāma Vaidya. āmalakī sarjaraso rālaḥ sauvīreṇa kāñjikena lepaḥ sidhma śvetarogaḥ | anyacca dāruharidrā mūlakaṃ prasiddhaṃ tadbījāni tālakaṃ haritālaṃ suradāru devadāru spaṣṭamanyat | sidhmeṣu lepaḥ ||45-47||
atha netraroge lepaḥ- harītakī saindhavaṃ ca gairikaṃ ca rasāñjanam | biḍālako jale piṣṭaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ || 48 || rasāñjanaṃ vyoṣayutaṃ saṃpiṣṭaṃ vaṭakīkṛtam | kaṇḍūpākānvitāṃ hanti lepādañjananāmikām||49||
Āḍhamalla. atha netraroge rasāñjanaṃ kṛṣṇapāṣāṇasadṛśaṃ dravyaviśeṣaṃ | tadabhāve dārvīkvāthasamudbhavaṃ grāhyam tadubhayoralābhe ca dāruharidrā grāhyeti sarvatra pracāraḥ| biḍālaka iti bahirlepasaṃjñaḥ | tenākṣṇorupari lepaḥ kārya iti tātparyārthaḥ | ayaṃ lepo'bhiṣyandādiroge prāyaśaḥ pracarati | rasāñjanaṃ prasiddhaṃ tacca dvividhaṃ vyākhyātam | vyoṣaṃ trikaṭukaṃ tacca śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñaṃ peṣaṇamatra jalenānuktatvāt || 48 || 49 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasāñjanaṃ kharparaṃ dārvīkvāthasamudbhavaṃ vā | biḍālako bahirlepaḥ dravyamagre vakṣyati anyacca rasāñjanaṃ prasiddha vyoṣaṃ trikaṭusaṃpiṣṭaṃ vaṭakīkṛtaṃ etat lepādañjananāmikāṃ kaṇḍūpākānvitāṃ hanti | añjananāmikā netraroge paṭhitā || 48 || 49 ||
atha kaṇḍvādau lepaḥ | prapunnāṭasya bījāni bākucī sarṣapāstilāḥ | kuṣṭhaṃ niśādvayaṃ mustaṃ piṣṭvā takreṇa caikataḥ || 50 || pralepādasya naśyanti dadrūkanḍūvicarcikāḥ | hemakṣīrī viḍaṅgāni daradaṃ gandhakastathā || 51 || dadrughnaḥ kuṣṭhasindūre sarvāṇyekatra mardayet | dhattūranimbatāmbūlīpatrāṇāṃ svarasaiḥ pṛthak || 52 || asya pralepamātreṇa pāmādadrūvicarcikāḥ | kaṇḍūśca rasakaścaiva praśamaṃ yānti vegataḥ || 53 || dūrvā'bhayā saindhavaṃ ca cakramardaḥ kuṭherakaḥ | ebhistakrayuto lepaḥ kaṇḍūdadrūvināśanaḥ || 54 || dūrvāniśāyuto lepaḥ kaṇḍūpāmāvināśanaḥ | kṛmidadrūharaścaiva śītapittāpahaḥ smṛtaḥ || 55 || siddhārtharajanīkuṣṭhaprapunnāṭatilaiḥ saha | kaṭutailena saṃmiśraṃ dadrughnaṃ ca pralepanam || 56 ||
Āḍhamalla. atha kaṇḍūdaduprabhṛtīnāṃ ca yogamāha - prapunnāṭaḥ cakramardakaḥ, tasya bījānyatra deyāni | bākucī somarājī prasiddhā tasyā api bījāni | niśādvayaṃ haridrādvayam | śeṣaṃ subodham | cakramardaḥ prasiddhaḥ, loke pamāḍaśabdavācyaḥ | abhayā harītakī | kuṭherako granthiparṇo nijanāmnā prasiddhaḥ | sa ca dvidhā ekaḥ kṣudraparṇaḥ, aparo vaṭapatra iti | niśā haridrā | atrāpi takrapiṣṭo boddhavyaḥ | siddhārthaḥ sarṣapaḥ | rajanī haridrā | prapunnāṭa eḍagajaḥ prasiddhaḥ | etatsakalaṃ jalenāpiṣya paścāt kaṭutailena saṃplāvyodvartanaṃ kāryamiti bhāvaḥ | eke siddhārtharajanīkalkairiti paṭhanti vyākhyānayanti ca || 50-56 ||
Kāśīrāma Vaidya. prapunnāṭaḥ prasiddhaḥ, tadbījāni, bākucī somarājī | siddhārthāḥ sarṣapāḥ, niśādvayaṃ haridrā dāruharidrā ca, mustaṃ bhadramustaṃ takreṇa ekataḥ piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ | vicarcikā kuṣṭharogaviśeṣaḥ | athapāmādau lepaḥ hemakṣīrī kharṇakṣīrī, viḍaṅgaṃ, daradaṃ hiṅgulaṃ, dadrughnaḥ prapunnāṭaḥ | etatsamaṃ dhattūrādīnāṃ rasena saṃmardya lepaḥ | rakaso'pi kṣudrakuṣṭabhedaḥ | anyacca - dūrvā, abhayā harītakī, cakramardaḥ dadrughnaḥ, kuṭherakaḥ udumbaraḥ, rāmatulasītyanye | spaṣṭamanyat | kaṇḍvādau -niśāyugmaṃ haridrādvayam | kaṇḍūśītapittādau sugamam | iti kaṇḍvādau lepaḥ ||50-56||
atha vātavisarpādau lepāḥ - rāvā nīlotpalaṃ dāru candanaṃ madhukaṃ balā | ghṛtakṣīrayuto lepo vātavīsarpanāśanaḥ || 57 || mṛṇālaṃ candanaṃ lodhramuśīraṃ kamalotpalam | sārivāmalakī pathyā lepaḥ pittavisarpanut ||58|| triphalā padmakośīraṃ samaṅgā karavīrakam | nalamūlamanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā || 59 ||
Āḍhamalla. atha visarparoge | rāsnā surabhī, nīlotpalaṃ nīlakamalam, dāru devadāru, candanaṃ raktacandanam, madhukaṃ yaṣṭī, madhukaṃ, balā prasiddhā, loke śīsamaśabdavācyā | bālasthāne vacā iti pāṭhāntaraṃ na manoharam | prasiddhatvāt | ghṛtakṣīre'tra gosaṃbhave grāhye | mṛṇālaṃ kamalanālam | candanamatra raktam | uśīraṃ gandhamūlaṃ tṛṇaviśeṣaḥ | kamalaṃ raktakamalam utpalaṃ nīlotpalaṃ | kecidutpalamiti kuṣṭhaṃ vyākhyānayanti | sārivā āsphotā sā ca gopavallīti prasiddhā | āmalakī dhātrīphalaṃ | pathyā harītakī | atrā'pi kṣīreṇa pracāraḥ | anuktatvājjaleneti sarvatra | triphalā harītakīprabhṛtikaṃ phalatrayam | padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ | padmākha iti loke | uśīraṃ prasiddhaṃ | samaṅgā lajjālukā mañjiṣṭhā vā, karavīrako hayamārakaḥ | eke karavīrajamiti paṭhanti | tatra karavīrasya mūlaṃ grāhyam | anantā yavāsakaḥ | śeṣaṃ sugamam || 57-59 ||
Kāśīrāma Vaidya. dāru devadāru, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, balā prasiddhā vātavisarpe | mṛṇālaṃ bisaṃ kamalaṃ śvetam, utpalaṃ raktakamalaṃ, sārivā anantā pittavisarpe | padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ | samaṅgā mañjiṣṭhā karavīrakaṃ hayamāraḥ nalamūlaṃ, anantā yavāsā || 57-59 ||
vātarakte pittarakte ca yogaḥ - māṃsī sarjaraso lodhraṃ madhukaṃ sahareṇukam | mūrvā nīlotpalaṃ padmaṃ śirīṣakusumaiḥ saha || 60 || pralepaḥ pittavātāsre śatadhautaghṛtaplutaḥ | āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tu piṣṭaṃ kāñjikavāribhiḥ || 61 || jayenmūrdhni pralepena raktaṃ nāsikayā sṛtam |
Āḍhamalla. atha vātarakte pittarakte ca lepānāha - māṃsī jaṭākhyā, sarjaraso rālaśabdavācyaḥ | madhukaṃ yaṣṭīmadhu | hareṇu dravyaviśeṣaṃ hareṇukā iti vācyam | tadabhāve nirguṇḍībījamiti sarvatra | pūrve corasnāyu moraharīti loke | padmamityatra raktakamalam | śatadhautaghṛtapluta iti | śatavāraṃ yāvat jalena prakṣālitaṃ ghṛtaṃ śatadhautasaṃjñam | āmalaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ piṣṭaṃ kāñjikavāribhiriti kāñjikatoyaiḥ| eke āmalakaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭamiti paṭhanti | tatra pūrvaṃ ghṛtena āmalakaṃ manāk bharjayitvā paścāt kāñjikena saha saṃpeṣya lepaḥ kāryaḥ | kāñjikā'bhāve śītalajalamiti sarvatra | atha śiroroge - kuṣṭhaṃ kāñjikena saha saṃpeṣya lepaḥ kāryaḥ kāñjikābhāve śītalajalamiti sarvatra || 60 || 61 ||
Kāśīrāma Vaidya. māṃsī jaṭāmāṃsī, sarjarasaṃ rālaḥ, madhukaṃ madhuyaṣṭī, sahareṇuḥ reṇukā, mūrvā prasiddhā, nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ, padmaṃ padmakāṣṭhaṃ, śirīṣapuṣpāṇi | pittarakte vātarakte ca lepaḥ āmalakaṃ kāñjikā'bhāve takram ||60||61||
śiroroge yogāḥ | kuṣṭhameraṇḍatailena lepātkāñjikapeṣitam || 62 || śiro'rtiṃ vātajāṃ hanyātpuṣpaṃ vā mucukundajam | devadāru nataṃ kuṣṭhaṃ naladaṃ viśvabheṣajam || 63|| sakāñjikaḥ snehayukto lepo vātaśiro'rtinut | candanośīravaṣṭyāhvabalāvyāghranakhotpalaiḥ ||64|| kṣīrapiṣṭaiḥ pralepaḥ syādraktapittaśiro'rtijit | dhātrīkaseruhrīberapadmapadmakacandanaiḥ || 65 || dūrvośīranalānāṃ ca mūlaiḥ kuryātpralepanam | śiro'rtiṃ pittajāṃ hanyādraktapittarujaṃ tathā ||66|| hareṇunataśaileyamustailāgarudārubhiḥ | māṃsīrāsnārubūkaiśca koṣṇo lepaḥ kaphārtinut ||67|| śuṇṭhīkuṣṭhaprapunnāṭadevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ | sukhoṣṇairmūtrapiṣṭaiśca lepaḥ śleṣmaśiro'rtinut ||68|| sārivākuṣṭhamadhukavacākṛṣṇotpalaistathā | lepaḥ sakāñjikasnehaḥ sūryāvartārdhabhedayoḥ || 69 || varī nīlotpalaṃ dūrvā tilāḥ kṛṣṇāḥ punarnavā | śaṅkhake'nantavāte ca lepaḥ sarvaśiro'rtijit ||70||
Āḍhamalla. atha śiroroge | kuṣṭhaṃ tu kāñjikena saha kalkīkṛtya eraṇḍatailenāplāvya lepaḥ kāryaḥ | eraṇḍatailenetyasya sthāne eraṇḍamūleneti pāṭhāntaraṃ samīcīnam | vikalpena mucukundajaṃ puṣpam anenaiva vidhānena tatkāryakaraṃ bhavati | mucukundaḥ kundabhedaḥ prasiddha eva | tau tu śuklaraktapuṣpabhedena jñātavyau | natamatra tagaraṃ | naladaṃ māṃsī | uśīramiti kecit | viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī pūrvaṃ kāñjikena saha saṃpiṣya paścāt snehenāplāvya deyaḥ | sneho'trāpyeraṇḍasaṃbhavo jñeyaḥ | tadasaṃbhave tilatailamiti | candanaṃ raktacandanam | vyāghranakhaṃ nakhabhedaḥ | śuktikākāraṃ sugandhadravyaviśeṣaḥ | utpalaṃ kamalaviśeṣaḥ| kṣīramatra gavyam ājaṃ vā | dhātrī āmalakīphalaṃ kaseruḥ prasiddhaḥ | hrīberaṃ vālakaṃ padmakaṃ | candanaṃ raktam | mūrvośīranālānāṃ trayāṇāṃ mūlāni | tatra mūrvā corasnāyuḥ | uśīraṃ gandhamūla tṛṇabhedaḥ | nalaṃ prathitaṃ | tacca suṣira... ..kāṇḍaśarākāram | atra peṣaṇārthaṃ kṣīramityāhureke | saṃpradāyatastu anuktatvājjalamiti | hareṇuḥ reṇukāśabdavācyā | nataṃ tagaraṃ, śaileyaṃ śilāpuṣpaṃ hvala iti loke, agaru prasiddhaṃ, māṃsījaṭeti sugandhadravyam | rāsnā surabhī, rubūkam eraṇḍaḥ tasyā'tra sneho grāhyaḥ | kaphārtinudityanena kaphajanitaśirorogapīḍāṃ nāśayedityarthaṃ | prapunnāṭaścakramardaḥ devakāṣṭhaṃ surakāṣṭhaṃ suradāru rohiṣaṃ gandhatṛṇaṃ vikhyātaṃ, mūtramatra gavyam | śeṣaṃ subodham | sārivā gopavallīsaṃjñā āsphotā iti loke | madhukaṃ yaṣṭīmadhu | kṛṣṇotpalaṃ nīlakamalaṃ | tadabhāve kama- labījamiti | eke kṛṣṇotpalaśabdena rīṭhā(ariṣṭakaphalaṃ) śabdadravyaviśeṣaṃ vyākhyānayanti | tanna sarvamatam | lepaḥ sakāñjikaḥ sneha iti | kāñjikasnehābhyāṃ saha lepaḥ kārya ityabhiprāyaḥ | snehagrahaṇenātra sarpiḥsnehaṃ vā yathādoṣāpekṣayā deyam | uktaṃ cānyatra ‘varī nīlotpalaṃ mūrvā tilāḥ kṛṣṇāḥ punarnavā’ | varṣābhūḥ prasiddha eva | śaṅkhakamanantavātaṃ ca śiroroge paṭhitam || 62-70||
Kāśīrāma Vaidya. athavātaśirovyathāyāṃ lepaḥ - kuṣṭheti spaṣṭam | nataṃ tagaraṃ, kuṣṭhaṃ, naladam uśīraṃ, viśvabheṣajaṃ śuṇṭhī, snehaḥ eraṇḍatailaḥ pūrvoktatvāt | vātaśiroroge nakhaṃ nakhadravyaviśeṣaḥ, utpalaṃ kamalaṃ, kṣīraṃ gavyam | pittaśiroroge dhātrī āmalakī, kaseru, hrīberaṃ vālakaṃ, padmaṃ kamalaṃ, padmaṃ padmakakāṣṭhaviśeṣaṃ, candanaṃ śvetaṃ, dūrvā, uśīraṃ prasiddhaṃ nalamūlam | pittaśiroroge tathā raktapitte lepaḥ-hareṇuḥ reṇukā, nataṃ tagaraṃ, śaileyaṃ, mustaṃ bhadramustam, elā, agaru, devadāru, māṃsī, rāsnā, rubūka eraṇḍaḥ | kaphaśiroruji prapunnāṭaḥ cakramardaḥ, devakāṣṭhaṃ devadāru, rohiṣaṃ tṛṇaviśeṣaḥ | atha sūryāvartārdhabhede śleṣmaśiroroge | lepaḥ | sārivā anantamūlaṃ, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, kṛṣṇā pippalī, utpalaṃ kamalaṃ, snehaḥ eraṇḍāditailam | atha śaṅkhake anantavātādau tathā sarvarogeṣu ca lepaḥ kathyate | varī śatāvarī | varā iti pāṭhe triphalā, kṛṣṇā pippalī || 62-70 ||
athānyo lepavidhiḥ kathyate - atha lepavidhiścānyaḥ procyate sujñasaṃmataḥ | dvau tasya kathitau bhedau pralepākhyapradehakau ||71|| carmārdraṃ māhiṣaṃ yadvatpronnataṃ sā mitistayoḥ | śītastanurviśoṣī ca pralepaḥ parikīrtitaḥ || 72 || ārdro ghanastathoṣṇaḥ syātpradehaḥ śleṣmavātahā | romābhimukhamādeyau pralepākhyapradehakau || 73 || vīryaṃ samyagviśatyāśu romakūpaiḥ śirāmukhaiḥ | na rātrau lepanaṃ kuryācchuṣyamāṇaṃ na dhārayet ||74|| śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati | (tamasā1 pihito hyūṣmā romakūpamukhe sthitaḥ ||75|| vinā lepena niryāti rātrau no lepayedataḥ|) rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ || 76 || apakkaśothe gambhīre raktaśleṣmasamudbhave |
Āḍhamalla. athānyo lepavidhistamapi darśayannāha - athānyo lepavidhiriti | vraṇaśoṣaprakaraṇe prācuryamasya | tasya lepavidheḥ dvau bhedāviti | pralepapradehākhyāvityarthaḥ | atha tayorlakṣaṇānyāha | eke viśoṣītyasya sthāne nirviśoṣīti paṭhanti | nirviśoṣī aviśoṣī apīḍayato vraṇaśothaḥ | viśoṣī pīḍayitavyaḥ | yato'nyetyācāryāḥ śītastanurityādilakṣaṇaṃ pradehasyeti vadanti | tatra tanuriti pattalaḥ ghano nibiḍaḥ saghana ityarthaḥ | eṣa uṣṇaḥ śīto veti viṣayaḥ | tatra vātabahule kapha bahule voṣṇaḥ pittaraktabahule śītaḥ, uṣṇādilakṣaṇaṃ pralepasyeti kecinmanyante | yataḥ pralepapradehayoranantaraṃ bhedaḥ | atha tanutvaṃ ghanabhāvaṃ capalasya guṇaḥ | tatra kiyatpramāṇotsedhaṃ tasyādṛśyamāha - tayorityatra pralepapradehayoḥ | kvacidapi prāyeṇa pradehastu mahiṣārdracarmocchrāyāpekṣayā sthūla iti manyante ghanābhidhānāt | tanutvaṃ dehaguṇaṃ manyante teṣāṃ mate kiṃcinnyūnaṃ pradehaḥ pralepasyaitatprativyavahāraḥ | idānīṃ tatpratilomābhilimpatvena phalamāha - tau tu romābhimukhaṃ yathāvasādau limpedityabhiprāyaḥ | yatastena samyagauṣadhamavatiṣṭhate | ata evātra praviśati ca vīryamauṣadhasyetyarthaḥ | kaiḥ kṛtvetyāha | romakūpairiti svedavāhibhiḥ śirāmukhaiḥ | etena romakūpāntargataṃ pralepayediti tātparyārthaḥ | atha lepaviśeṣamāha | na tu rātrau lepanaṃ kuryādityanena śaityamapi hitoṣmaṇastannirgamādvikārapravṛttiriti | tathācoktaṃ ‘tamasā pihito hyūṣmā romakūpamukhe sthitaḥ | vinā lepena niryāti rātrau nālepayedata’ iti | lepanamityanenātra pralepasya vidhiḥ sūcyate | nanu pradehasyāyato vā ślaiṣmikapākaśothe tu rātrau pradeha upayoktavyaḥ | tathā vidahyamāne śothe pradeha eva kṣate tu kalkopi rātrau dātavya iti | yathā pittaje śothe vātapittaje ca śatadhautaghṛtābhyaṅgādi dātavyamiti | tathāhi | ‘rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryo vicakṣaṇaiḥ | apākiśothe gaṃbhīre raktaśleṣmasamudbhava’ iti | śuṣyamāṇaṃ na dhārayediti | śuṣyamāṇaṃ lepamiti śeṣaḥ | yataḥ śuṣko hyanarthako ruk jvaraśca bhavati | pradehaṃ tu pīḍanaṃ pratiśuṣyamāṇaṃ yāvadupekṣeta | pīḍanaṃ vraṇaviśeṣapīḍanadravyairmiśrakāthyāyokteryo vraṇaḥ pīḍanīyastaṃ pratītyarthaḥ | tasmādanyacchuṣyamāṇaṃ nopekṣetetyarthaḥ | asyāgre keciditi paṭhanti ‘na ca paryuṣitaṃ dadyāddattaṃ ca patitaṃ tathā | na cāpi mukhamālimpettena doṣaḥ prasicyate’ iti bahupustakeṣvadṛṣṭatvādasmābhirapi na likhitaḥ, natvasaṃgato'yaṃ ślokaḥ | granthāntareṣvapi likhitaḥ || 71-76 ||
Kāśīrāma Vaidya. athānantaraṃ sujñasaṃmataḥ anyo'pi lepavidhiḥ procyate tasya lepavidherdvau bhedau ekaḥ pralepakākhyaḥ | aparaḥ pradehakaḥ | pralepapradehayoḥ unnatatve pramāṇamāha - yadvadārdraṃ māhiṣaṃ carma pronnataṃ tāvatparimāṇaṃ tayoḥ sāmyamiti maryādā | ālepapradehayorguṇānāha - śītaḥ śītalaḥ śītavīryo vā, tanuḥ sūkṣmaḥ srotaḥpraveśī viśoṣī viśeṣeṇa śītalaḥ evaṃbhūtaḥ pralepaḥ parikīrtitaḥ kathitaḥ | ārdraḥ punaḥ uṣṇavīryaḥ uṣṇāni tāpite vā evaṃbhūtaḥ pradehaḥ śrleṣmavātahā bhavati | pralepapradehau kutra dīyete ityāha - pralepākhyapradehakau etau dvau abhimukhaṃ romasanmukhaṃ ādeyau yataḥ śirāmukhai romakūpaiḥ vīryaṃ samyagviśati | lepadhāraṇe niṣiddhamāha - rātrau lepanaṃ na kuryāt śuṣyamāṇaṃ ca na dhārayet | śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati bhavati pradehaḥ prakṛṣṭaṃ dehe pīḍayati | rātripratiṣedhe hetumāha -tamasā andhakāreṇāpihitaḥ ūṣmā romakūpe mukhe sthito bhavati punaḥ vinā lepanenaiva bahirniryāti tasmādrātrau na lepayet na lepaṃ kuryāt | yeṣāṃ rātrau lepaḥ kriyate tānāha - apākiśothe tathā gambhīre gambhīravraṇe tathā raktaśleṣmasamudbhave śothe rātrāvapi pralepādividhiḥ kāryaḥ | niṣedho nāsti || 71-76 ||
idānīṃ vraṇaviṣayakramamāha - ādau śothaharo lepo dvitīyo raktasecanaḥ || 77 || tṛtīyaścopanāhaḥ syāccaturthaḥ pāṭanakramaḥ | pañcamaḥ śodhano bhūyātṣaṣṭho ropaṇa iṣyate || 78 || saptamo varṇakaraṇo vraṇasyaite kramānmatāḥ |
Āḍhamalla. ādau śothaharo lepa ityasya sthāne ādau vimlāpanaṃ kuryāditi paṭhanti vimlāpanamityaṅgulyādimardanena śodhavilayanaṃ paramārthatastu naitatpāṭhāntaram | kiṃtu dvayorevaiko'bhiprāyaḥ | yataḥ vimlāpanaśabdo bahi: pramārjane śophavilapanakaralepapariṣekābhyaṅgasvedādau vartate | tenādau śothaharo lepa ityatra sādhuḥ dvitīya mavasecanamiti | vimlāpanānantaraṃ jalaukādibhī raktaviśrāpaṇam | vimlāpanaṃ vināpi raktamokṣaṇaṃ pracarati | apare tviti vadanti | avasecanaśabdo'tra vamanavirecanaśoṇitaviśrāvaṇādyantarbahiḥpramārjane vartate | na tu kevala eva raktaviśrāvaṇe | upanāho nibandhapācanopanāhamapi pācane vartate | caturtha: pāṭanakrama iti | pāṭanaṃ śastrādinā | pāṭanasthāne pācanamiti kecit | śodhanamavaropaṇaṃ vraṇasyetyarthaḥ | saptamo varṇakaraṇa iti | savarṇakaraṇaṃ māṃsajananaṃ vetyabhiprāyaḥ | ata eva tantrāntare saptamaṃ vaikṛtāpahamiti vacanāt || 77 || 78 ||
Kāśīrāma Vaidya. vraṇe śothaharādayaḥ saptopamāstānāha - ete śothaharādayaḥ sapta lepāḥ vraṇe śarīravraṇe kramādete kathitāḥ || 77 || 78 ||
idānīṃ sa yathetyanena vraṇasya saptaviṣayakramāṇāṃ pratyekaṃ yogānāha - bījapūrajaṭā hiṃsrā devadāru mahauṣadham || 79 || rāsnāgnimantho lepo'yaṃ vātaśothavināśanaḥ | madhukaṃ candanaṃ mūrvā nalamūlaṃ ca padmakam || 80 || uśīraṃ vālakaṃ padmaṃ pittaśothe pralepanam | kṛṣṇā purāṇapiṇyākaṃ śigrutvaksikatā śivā ||81|| mūtrapiṣṭa sukhoṣṇo'yaṃ pradehaḥ śleṣmaśothahā | dve niśe candane dve ca śivā dūrvā punarnavā || 82 || uśīraṃ padmakaṃ lodhraṃ gairikaṃ ca rasāñjanam | āgantuje raktaje ca śothe kuryātpralepanam ||83|| śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ | savacaḥ kiṇvamatasī pradehaḥ pācanaḥ smṛtaḥ ||84|| dantī citrakamūlatvaksnuhyarkapayasī guḍaḥ | bhallātakāsthi kāsīsaṃ saindhavaṃ dāraṇaḥ smṛtaḥ ||85|| ciribilvo'gniko dantī citrako hayamārakaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ malaṃ lepena dāraṇam || 86 || svarjikāyāvaśūkādyā: kṣārā lepena dāraṇāḥ | hemakṣīryāṃstathā lepo vraṇe paramadāraṇaḥ || 87 || | tilasaindhavayaṣṭyāhvanimbapatraniśāyugaiḥ | trivṛddhṛtayutaiḥ piṣṭaiḥ pralepo vraṇaśodhanaḥ || 88 || nimbapatraghṛtakṣaudradārvīmadhukasaṃyutaḥ | tilaiśca saha saṃyukto lepaḥ śodhanaropaṇaḥ ||89|| karañjāriṣṭanirguṇḍī lepo hanyādvraṇakrimīn | laśunasyāthavā lepo hiṅgunimbabhavo'thavā ||90|| nimbapatraṃ tilā dantī trivṛtsaindhavamākṣikam | duṣṭavraṇapraśamano lepaḥ śodhanaropaṇaḥ || 91 ||
Āḍhamalla. ayaṃ vimlāpanavāriṇā vātaśothapratyanīkatvātpralepa iti kāryaḥ | tena tathā kāryo yathā pīḍayitavyo vraṇaśotha ityabhiprāyaḥ | atra hiṃsrā bṛhadhiṃsrā, mahauṣadhaṃ śuṇṭhī, rāsnā surabhī, agnimantho'raṇiḥ prasiddhaḥ, madhukādīnyatra prasiddhāni | candanamatra raktam | padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaṃ padmākha iti loke | padmaṃ kamalaṃ | pittaśotha iti pittajanitavraṇaśothe | asyāgre keciditi paṭhanti | ‘śītalāśca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśothahṛt |’ iti suśrutoktaḥ | ayamapi saṃgataḥ | tatra śītalagaṇaḥ kākolyādiḥ | utpalādi nyagrodhādayaḥ suśrutoktā boddhavyāḥ | kṛṣṇā pippalī | eke kṛṣṇetyanena kṛṣṇamṛdityatra pracāraḥ sādhuriti vadanti | purāṇapiṇyākameti | purāṇaṃ varṣoṣitaṃ tilakalkajanitaṃ khaliśabdavācyaṃ śigru | śobhāñjanakaḥ tasya tvak chllī | sikatā vālukā | śivā harītakī | mūtramatra gavyam | pradeha iti pralepabhedaḥ | sa ca pūrvaṃ vyākhyātam eva | athāgaṃtuje rakte ca vraṇe vimlāpanasaṃjñakaṃ pralepamāha - dve niśe haridrādvayaṃ | candane dve ceti śvetaraktabhedena | śivā harītakī | rasāñjanaṃ kvāthasamudbhavam | eke kṛṣṇapāṣāṇavaddravyaviśeṣaṃ rasāñjanamāmananti | etaddvayoralābhe dviguṇaiva dāruharidrā deyā | śotho'tra vraṇaśothaḥ, pūrvamuktam upanāhamapi pācane vartate | tadviṣayatvātpācanamapyāha - śaṇaḥ paripāke sasvanaphalaḥ prasiddhaḥ | mūlakopi vikhyātaḥ, śigraḥ śobhāñjanakaḥ | eteṣāṃ trayāṇāṃ phalāni grāhyāṇītyarthaḥ| tilasarṣape prasiddhe, kiṇvaṃ tu surābījaṃ, tacca yadbahiḥ prakṣipyate | savaca ityasya sthāne saktava iti paṭhanti | tatra saktavaḥ śītavīryatvepi saṃyogaviṣeṇa prabhāvaviśeṣāt pācanāḥ | eke saktavaḥ kiṇvamatasīdravyāṇyuktāni pācanamiti paṭhanti | tatroṣṇadravyāṇi uṣṇavīryāṇi dravyāṇi tāni kuṣṭhāguruprabhṛtīni | etenānuktapācanadravyasaṃgraha uktaḥ pācanavraṇaśothasyetyabhiprāyaḥ | atha pūrvamuktaṃ caturthaḥ pāṭanaḥ krama: sa ca śastrasādhano bhavati | tadabhāvātpralepādibhirvidāraṇaṃ kāryam | tadvidhānamāha - dantī loke dātunīvācyaṃ | mūlakaṃ prasiddhaṃ tasya mūlatvak | snuk snuhyarkayoḥ kṣīraṃ sruk sehuṇḍaḥ guḍaḥ pratītaḥ | kāsīsaṃ mṛdviśeṣaḥ bhasmavadalpamṛd | asya bhedaḥ puṣpakāsīsaḥ sa ca kiṃcitpītaḥ dāraṇa iti pralepadvāreṇa pakkavraṇasya pāṭanavadvidāraṇo bhavati | aparamapi dāraṇamāha | cirabilvo vṛkṣakarañjaḥ virahula iti loke | āgnikaḥ kalikārikākandaḥ | anye bhallātakamāhuḥ | dantī ‘dātunī’vācyaṃ, citrakaḥ prasiddhaḥ | hayamārakaḥ karavīraḥ | kapotakaṃkagṛdhrāṇāṃ malamiti | malaṃ purīṣaṃ kapoto vanavāsī pāṇḍukaśabdavācyaḥ kaṅkamalaṃ tu kākaḥ gṛdhro māṃsāśī pakṣiviśeṣaḥ | kapotakaṅkagṛdhrāṇāmiti bahuvacanatvenānyeṣāmapi purīṣeṇa dāraṇaṃ boddhavyam | yathā dṛśyate hi kukkuṭapārāvatādīnāṃ malena vidāraṇaṃ bhavati | ādigrahaṇādīdṛśānyapyanyāni deyāni | eke kṣāradravyāṇi ‘kṣāro vā dāraṇaṃ’ paripaṭhanti vyākhyānayanti ca | tatra kṣāradravyāṇi madhūkakuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrādīni | kṣāro veti | etairdravyai: saṃsiddhaḥ sa ca pratisāraṇīyasaṃjñaḥ kṣāraḥ paramiti kṛcchradāraṇamasya prabhāvāt | ata eva bālavṛddhādiṣvapi yojanīyaḥ | yataḥ dvividhaṃ hi pakvaśothadāraṇaṃ sukumāraṃ kṛcchraṃ ceti | tatra kapotapurīṣādi sukumāram | kṣuraḥ kṛcchra iti | idānīṃ dāraṇamabhidhāyānantaraṃ śodhanamāha | yaṣṭyāhvaṃ yaṣṭīmadhu niśāyugmaṃ haridrādvayaṃ trivṛnniśothaḥ ghṛtamatra gavyaṃ | peṣaṇamatra jalena boddhavyam | vraṇaśodhanaḥ duṣṭapūyasyetyarthaḥ | atha śodhanaropaṇānyāha - kṣaudraṃ madhu | dārvī dāruharidrā | śeṣaṃ sugamam | etadyogaṃ vyastaṃ samastaṃ vā yojyaṃ | tena mākṣikasaindhavaṃ śodhane prāyaśo yojyaṃ | nimbapatraṃ tilāśca ropaṇe | trivṛddantī ca ropaṇe ceti vyavahāraḥ | duṣṭavraṇaṃ nāḍīvraṇaprabhṛtikam | ata eva nimbapatrādīnāṃ kalkarase vartimāhureke | śodhanaṃ punaraṣṭavidhaṃ vraṇasyeti | tadyathā | kaṣāyavartikalkaghṛtatailarasakriyācūrṇadhūpanabhedenāṣṭavidhaṃ matam || 79-91 ||
Kāśīrāma Vaidya. te yathā - hiṃsrā prasiddhā mahauṣadhaṃ śuṇṭhī agnimantho'raṇiḥ | vātaśothe madhukaṃ yaṣṭī, mūrvā prasiddhā, padmakaṃ padmakāṣṭhaviśeṣaḥ | padmaṃ kamalam | pittaśothe kṛṣṇā pippalī purāṇī, śigru śobhāñjanaṃ tasya tvak valkalaṃ | sikatā vālukā śarkarā vā | śivā harītakī śleṣmaśothe dve niśe haridrā dāruharidrā dve candane candanaṃ raktacandanaṃ śivā harītakī mūrvā prasiddhā | punarnavā varṣābhūḥ padmakaṃ padmakāṣṭham | rasāñjanaṃ dārvī kvāthodbhūtam āgantuje prahāraje śothe tathā raktaje pralepaḥ | śaṇādīnāṃ phalāni, śaṇaṃ, mūlakaṃ mūlakabījaṃ, śigruḥ śobhāñjanabījāni | saktavaḥ yavasaktavaḥ kiṭṭaṃ lohabhavam atasībījāni | pācano vraṇapācanapākakārī pradeho lepaḥ | dantī jayapālamūlaṃ, citrakaḥ tasya mūlatvak snuk sehuṇḍa, arkaḥ prasiddhaḥ tayoḥ payasi dugdhe kāsīsaṃ(piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ) ayaṃ dāraṇavidīrṇakaraḥ dāraṇe lepaḥ cirabilvaḥ karañjaḥ agniko bhallātaḥ dantī jayapālamūlam | citrakamūlaṃ, hayamāraḥ karavīraḥ kapotaḥ pāṇḍukaḥ, kaṅkapakṣī gṛdhraḥ, eṣāṃ malaṃ purīṣaṃ, pakvavraṇadāraṇe lepaḥ yaṣṭyāhvā madhuyaṣṭī niśā haridrā trivṛt niḥsṛtā eṣāṃ ghṛtayuto lepaḥ vraṇaśodhanaropaṇo lepaḥ | kṣaudraṃ madhu | dārvī dāruharidrā madhukaṃ yaṣṭī śodhanaropaṇe ariṣṭo nimbaḥ nirguṇḍī eṣāṃ lepaḥ laśunasyaikasya vā hiṅgunimbabhavo vā lepaḥ | vraṇe kṛmayaḥ ye kīṭāstān hanyāt | vraṇakṛmiṣu lepaḥ nimbeti sugamaṃ śodhanaropaṇe || 79-91 ||
athodaraśūlādau lepaḥ - madanasya phalaṃ tiktāṃ piṣṭvā kāñjikavāriṇā | koṣṇaṃ kuryānnābhilepaṃ śūlaśāntirbhavettataḥ || 92 ||
Āḍhamalla. ayaṃ madanaphalādiyogaḥ kenāpi bhramatvādatra likhitaḥ | aprasaṃgatvāt | yadvā antargatavidradhijanitaśūlaśāntyarthaṃ kathita ityeke || 92 ||
Kāśīrāma Vaidya. madanasya phalaṃ, tiktā kaṭukī, koṣṇam īṣaduṣṇam || 92 ||
idānīṃ vraṇaropaṇakramadvāreṇa sarveṣāṃ vraṇajātīnāṃ śamanayogānāha tatra tāvatpūrvaṃ vidradhau - śigruśephālikairaṇḍayavagodhūmamudgakaiḥ | sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||93|| paittike sarpiṣā lājāmadhukaiḥ śarkarānvitaiḥ | pralimpetkṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ || 94 || iṣṭikā sikatā lohakiṭṭaṃ gośakṛtā saha | sukhoṣṇa: syātpradeho'yaṃ mūtraiḥ syācchleṣmavidradhau ||95|| raktacandanamañjiṣṭhāniśāmadhukagairikaiḥ | kṣīreṇa vidradhau lepo raktāgantunimittaje || 96 ||
Āḍhamalla. anena svedopanāhaśca kartavya iti saṃpradāyaḥ | upanāhaḥ koṣṇabahulalepaḥ | tacca sarpiḥṣu pralepo boddhavyaḥ | svedastu śālvalasvedavatkāryaḥ | teṣu śigruḥ śobhāñjanakaḥ | śephālikā nirguṇḍī | eraṇḍasya snehaḥ tadabhāve jaṭā | yavagodhūmamudgāścānnaviśeṣāḥ prasiddhāḥ | paittike iti pittajanitavidradhau sarpiṣā goghṛtena lājā bhṛṣṭadhānyodbhavā | tathā dvitīyo yogaḥ payasyośīracandanairiti | atrāpi kṣīrapiṣṭairiti sambandhaḥ | tatra payasyā kṣīravidārī tasyāḥ kandam, uśīraṃ sugandhamūlaṃ tṛṇaviśeṣam | candanaṃ raktaṃ pralepatvāt | iṣṭakā prasiddhā, sikatā vālukā, lohakiṭṭaṃ lohasiṅghāṇakam | gośakṛt gomayaṃ, mūtrairityatra gomūtraiḥ iṣṭakāsikatālohagośakṛttuṣapāṃśubhiriti pāṭhāntaraṃ tanna | lohaṃ lohacūrṇaṃ tuṣayavagodhūmajanitaṃ tvagviśeṣaṃ vyavahāratastu yavagodhūmā eva deyāḥ | pāṃśubhirityanena mṛdgrāhyā | sā cātra pītā kṛṣṇā vā | eke tuṣapāṃśubhirityanena tuṣadagdhabhasmabhiriti vyākhyānayanti | niśā haridrā madhukaṃ yaṣṭīmadhu kṣīraṃ gavyam | āgantujaḥ śastralaguḍādiprahārajanita: ||93-96||
Kāśīrāma Vaidya. atha vātavidradhau lepaḥ | śigruḥ śobhāñjanam, nirguṇḍī eraṇḍajaṭāyavagodhūmamudgaiḥ sukhoṣṇo bahulepanaḥ eṣāṃ lepaḥ vātasya yā vidradhiḥ vraṇamedaḥ vadha iti prasiddhaḥ iti vātavidradhau lepaḥ | paittikajanye vidradhau lepaḥ sarṣapāḥ siddhārthāḥ lājā bhṛṣṭadhānyāni madhukaṃ yaṣṭī, śarkarā sitopalā ityekaprakāraḥ kṣīrapiṣṭairdugdhapeṣitaiḥ | pittavidradhau iṣṭikāsikatāvālukālohakiṭṭaṃ gośakṛtpurīṣaṃ śleṣmavidradhau lepaḥ niśā haridrā madhukaṃ yaṣṭī gairikaraktāgantujavidradhau || 93-96 ||
atha galagaṇḍe - niculaḥ śigrubījāni daśamūlamathāpi vā | pradeho vātagaṇḍeṣu sukhoṣṇaḥ saṃpradīyate || 97 || devadāru viśālā ca kaphagaṇḍe pradehakaḥ | sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhvā bhallātakaiḥ saha || 98 || chāgamūtreṇa saṃpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanam | sarṣapāḥ śigrubījāni śaṇabījātasīyavā: || 99 || mūlakasya ca bījāni takreṇāmlena peṣayet | gaṇḍamālārbudaṃ gaṇḍaṃ lepenānena śāmyati ||100||
Āḍhamalla. atha gaṇḍamālāyāṃ | niculo jalavetasaḥ | śigruḥ śobhāñjanaḥ tasya bījāni | etaddvayena eko yogaḥ | daśamūlena kṛtvā dvitīyaḥ | daśamūlaṃ prasiddham | daśadravyāṇi mūlairmilitaṃ daśamūlam | tadyathā ‘śāliparṇī pṛṣṭhiparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā | tathā gokṣurako bilvaḥ syonākaḥ pāṭalastathā | agnimanthaśca kumbhārī daśamūlamiti smṛta’miti | atra peṣaṇārthaṃ chāgamūtraṃ deyam | vyādhisādharmyatvena vakṣyamāṇatvāt | asyāgre ‘devadāru viśālaṃ ca kaphagaṇḍe pradehaka’ iti paṭhanti kecit | ‘vātagaṇḍe pradehārthamauṣadhaṃ yadudīritam’ ityasya sthāne ‘chāgamūtreṇa tatpiṣṭamapacīghnaṃ pralepanāt’ | vātagaṇḍe dravyaṃ niculaśigrubījāni daśamūlakaṃ | tadatrāpi yojyam | anayorbhedastu pradehapralepaviṣayatvāt | eko vātagaṇḍe pradehārthamauṣadham | yadudīritamityasya sthāne ‘sarṣapāriṣṭapatrāṇi dagdhabhallātakaiḥ saha’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | ayaṃ lepo granthiṣvapi yojyaḥ | sarṣapādayo vikhyātā eva || 97-100 ||
Kāśīrāma Vaidya. niculo jalavetasaḥ, śigrubījāniśobhāñjanabījāni, daśamūlaṃ prasiddham | vātagalagaṇḍe viśālā indravāruṇījaṭā | kaphagalagaṇḍe pradehako lepaḥ | athāpacyāṃ lepaḥ sarṣapādīni dagdhvā chāgamūtreṇa lepaḥ | apacīgaṇḍamālābhedaḥ | athā'rbudādau lepaḥ | atasī prasiddhā | spaṣṭamanyat || 97-100 ||
atha gṛdhrasyādiṣu lepaḥ - takṣayitvā kṣureṇāṅgaṃ kevalānilapīḍitam | tatra pradehaṃ dadyācca piṣṭaṃ guñjāphalaiḥ kṛtam ||101|| tenāpabāhujā pīḍā viśvācī gṛdhrasī tathā | anyāpi vātajā pīḍā praśamaṃ yāti vegataḥ ||102||
Kāśīrāma Vaidya. apabāhuko viśvācī bāhurogo nidānoktaḥ | gṛdhrasī jaṅghārogaḥ | kecitkevalaviṣeṇaiva śītāṅgādau pradehaṃ kurvanti || 101 || 102 ||
atha ślīpade - dhattūrairaṇḍanirguṇḍīvarṣābhūśigrusarṣapaiḥ | pralepaḥ śrīpadaṃ hanti cirotthamapi dāruṇam || 103||
Āḍhamalla. atha ślīpade | varṣābhūḥ punarnavāśavdavācyā | pralepo'tra gomūtreṇa vyavahārāt | tadabhāve jalena pracāraḥ || 103 ||
Kāśīrāma Vaidya. varṣābhūḥ punarnavā śigruḥ śobhāñjanaṃ sarṣapaṃ siddhārthaḥ | nirguṇḍī lepaḥ | ślīpado rogaḥ karakarṇādau bhavati | etairdhattūrādibhirlepaḥ || 103 ||
atha aṇḍavṛddhau lepaḥ | ajājīhapuṣākuṣṭhameraṇḍabadarānvitam | kāñjikena tu saṃpiṣṭaṃ kuraṇḍaghnaṃ pralepanam || 104 ||
Āḍhamalla. atha kuraṇḍe | ajājī kṛṣṇajīrakaḥ | hapuṣaṃ dravyaviśeṣaṃ viṭapasaṃjñaṃ | hanuśabdavācyam vadantyeke badarānvitamiti badaraphalānvitaṃ | ayamapi lepo bradhnaroge praśastaḥ || 104 ||
Kāśīrāma Vaidya. ajājī hapuṣā badarī | kuraṇḍo'ṇḍavṛddhiḥ || 104 ||
athopadaṃśe - karavīrasya mūlena paripiṣṭena vāriṇā | asādhyāpi vrajatyastaṃ liṅgotthā rukpralepanāt ||105|| dahetkaṭāhe triphalāṃ sā maṣī madhusaṃyutā | upadaṃśe pralepo'yaṃ sadyo ropayati vraṇam || 106 || rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā ca samanvitam | sakṣaudraṃ lepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham || 107 ||
Āḍhamalla. athopadaṃśe | etenopadaśādijanitavyathā astaṃ vrajanti nāśaṃ yāntītyarthaḥ | asau yogo'pi liṅgalepāt vīryastambhakaratvena darśitaḥ | drāvaṇayogo'pi kathitaḥ | kaṭāhe lohapātre triphalāharītakīprabhṛtikam | eke tāṃ maṣīmityasya sthāne samāṣāmiti vadanti vyākhyānayanti ca | yathācoktaṃ ‘samāṣāṃ triphalāṃ lohapātre mṛṣṭaṃ vicūrṇayet | hanti kṣaudreṇa lepo'sya liṅgadoṣānaśeṣataḥ | rasāñjanaṃ śirīṣeṇa pathyayā ca samanvitam | sakṣaudralepanaṃ yojyamupadaṃśagadāpaham’ | rasāñjanamatra dārvīkvāthodbhavaṃ grāhyaṃ tadabhāve dāruharidraiva | śirīṣeṇeti śirīṣavṛkṣasya tvacā pathyā harītakī tayā saha | śeṣaṃ subodham ||150-107||
Kāśīrāma Vaidya. karavīrāṃ hayamāraṃ tasya mūlaṃ vāriṇā piṣṭvā lepaḥ kāryaḥ liṅgotthā ruk upadaṃśaḥ | anyacca triphalābibhītakyāmalakaharītakyādikaṃ kaṭāhe dahenmadhunā lepaḥ | anyacca rasāñjanaṃ’ dārvī kvāthodbhavaṃ, śirīṣaṃ, harītakī, etadapi cūrṇitaṃ sakṣaudraṃ madhuyutaṃ vraṇān upadaṃśavraṇān sadyo ropayati | anyacca ciṃciṇī amlikā tasyāstvacā cūrṇaṃ madhuyuktamapi upadaṃśe ||105-107 ||
athāgnidagdhe - agnidagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ | sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayedbhiṣak || 108|| tindukītvakkaṣāyairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet | yavāndagdhvā maṣī kāryā tailena yutayā tayā ||109|| dadyātsarvāgnidagdheṣu pralepo vraṇaropaṇaḥ |
Āḍhamalla. athāgnidagdhe | tugākṣīrī vāṃsī | plakṣaḥ kṣīravṛkṣaḥ pilukhani iti loke | sāmṛtairiti | amṛtā guḍūcī tayā saha | nanūṣṇavīryā guḍūcī dāhanivāraṇāya kathaṃ samarthā ? | ucyate guḍūcīvyavahārāduṣṇavīryā | sparśāt suśītalaiva | tarhi śītasparśakāñjikādau vidyamānaguḍūcyaiva carakagrāhyeti na vācyam | yataḥ svabhāvādiyaṃ śītasparśeṣu viśeṣeṇa dāhaśamana eva | eṣa bhaṭṭārakahariścandrābhiprāyaḥ | guḍūcyā dāhanirvāpakatvam, iti | cakrastu uṣṇavīryā grāhyāpi guḍūcī ācāryapāṭhānurodhena dravyāntarasaṃyogamahimnā na doṣaḥ | tindukaḥ prasiddhaḥ, tasya tvak challī tajjanitakaṣāyairiti | kaṣāyaśabdenātra pañcaprakāraṃ sūcayati | tadyathā | svarasakkāthaphāṇṭahimakalkasvarūpaṃ | ghṛtamiśrairiti pañcaprakāreṣvapi ghṛtapracāraḥ | dvitīyayogamāha -yavānityādi | yavo'nnaviśeṣaḥ, tān dagdhvā maṣī kajjalaṃ kāryaṃ, tilaiḥ tilatailaṃ | tayā maṣīkṛtayā | dagdhayavā maṣījanitapralepenetyarthaḥ | sarvāgnidagdheṣviti | caturvidheṣvagnidagdheṣvityarthaḥ | yataḥ pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhamityeṣāṃ vistaronyatra2 jñātavyaḥ || 108 || 109 ||
Kāśīrāma Vaidya. tugākṣīryādyairlepaṃ kārayet | tugākṣīrī vaṃśarocanā, plakṣaḥ pīlukhani, amṛtā guḍūcī | āmalakaṃ vā taṇḍulīyakaṃ, tvak tajaḥ, tayoḥ kaṣāyaiḥ | yadvā taṇḍulīyatvakkaṣāyairityekaṃ padam | anyacca yavāniti sugamam || 108 || 109 ||
idānīṃ lepaprakaraṇatvādanyānapi lepānāha tatrādau bhagasaṃkocaḥ - palāśodumbaraphalaistilatailasamanvitaiḥ || 110 || madhunā yonimālimpedgāḍhīkaraṇamuttamam | mākandaphalasaṃyuktamadhukarpūralepanāt || 111 || gate'pi yauvane strīṇāṃ yonirgāḍhā'tijāyate |
Āḍhamalla. palāśodumbarau prasiddhau | tayoḥ phalāni | śeṣaṃ subodhaṃ | mākandaḥ sahakāraḥ tasya mūlaṃ jaṭā | āmrajaṭetyarthaḥ | madhuko vṛkṣaviśeṣaḥ3 , pūralepanādbahalalepanāttu bhagasaṅkocanaḥ || 110 || 111 ||
Kāśīrāma Vaidya. palāśaḥ prasiddhaḥ udumbaraṃ yonidārḍhye mākandaṃ madhu karpūraṃ ca lepaḥ; yadvā mājūphalacūrṇena yonisaṃkocaḥ || 110 || 111 ||
atha liṅgavṛddhau yonisaṃkoce - maricaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā tagaraṃ bṛhatīphalam || 112 || apāmārgastilāḥ kuṣṭhaṃ yavā māṣāśca sarṣapāḥ | aśvagandhā ca taccūrṇaṃ madhunā saha yojayet || 113|| asya saṃtatalepena mardanācca prajāyate | liṅgavṛddhiḥ stanotsedhaḥ saṃhatirbhujakarṇayoḥ || 114|| sitāśvagandhāsindhūtthachāgakṣīrairghṛtaṃ pacet | tallepānmardanālliṅgavṛddhiḥ saṃjāyate parā || 115 || indravāruṇikāpatrarasaiḥ sūtaṃ vimardayet | raktasya karavīrasya kāṣṭhena ca muhurmuhuḥ || 116 || talliptaliṅgasaṃyogādyonidrāvo'bhijāyate | tāmbūlapatracūrṇaṃ tu cūrṇaṃ kuṣṭhaśivābhavam || 117 || vāriṇā lepanaṃ kuryādgātradaurgandhyanāśanam | kulitthasaktavaḥ kuṣṭhaṃ māṃsī candanajaṃ rajaḥ ||118|| saktavaścaṇakasyaiva tvakcaivaikatra kārayet | svedadaurgandhyanāśaśca jāyate'syāvadhūlanāt || 119|| vacā sauvarcalaṃ kuṣṭhaṃ rajanyau maricāni ca | etallepaprabhāveṇa vaśīkaraṇamuttamam || 120 ||
Āḍhamalla. liṅgalepamāhureke | ayaṃ ślokaḥ kṣepaka iti manyamānairasmābhirapi na svīkṛtaḥ | bahupustakeṣvadṛṣṭatvāt ||112-120||
Kāśīrāma Vaidya. kṛṣṇā pippalī, bṛhatī kaṇṭakārikā, apāmārgaḥ prasiddhaḥ māṣo'nnaviśeṣaḥ sarṣapāḥ siddhārthakā:, spaṣṭamanyat | stanotsedhaḥ stanavṛddhiḥ tathā bhujakarṇayoḥ saṃhatirvṛddhiḥ | atha liṅgavṛddhau sitāśvagandhā śvetapuṣpā'śvagandhā sindhūtthacchāgakṣīraṃ ghṛtāccaturguṇam etairghṛtaṃ pacet liṅgavṛddhirbhavati | atha yonidrāve sūtaṃ pāradam indravāruṇikāpatrarasaiḥ raktakaravīrakāṣṭhena mardayet talliptaliṅgasaṃyogāt | atha gātradaurgandhye tāmbūlaṃ nāgavalliḥ tatpatracūrṇaṃ, kuṣṭhaṃ śivā harītakī vāriṇā jalena lepaḥ gātradaurgandhyanāśanaṃ bhavati | atha svedadaurgandhye kulatthānāṃ saktavaḥ, kuṣṭhaṃ, māṃsī jaṭāmāṃsī candanajo rajaḥ cūrṇaṃ, caṇakasya bharjitasya saktavaḥ, tvak tajaḥ, asyāvadhūlanātsvedadaurgandhyanāśaḥ jāyate | atha vaśīkaraṇe rajanyau dve haridrā dāruharidrā ||112-120||
atha mūrdhatailam - abhyaṅgapariṣekaśca picurbastiriti kramāt | mūrdhatailaṃ caturdhā syādbalavacca yathottaram || 121 || trayo'bhyaṅgādayaḥ pūrve prasiddhāḥ sarvataḥ smṛtāḥ |
Āḍhamalla. atha mūrdhatailasya vidhānamāha - abhyaṅgeti | abhyaṅgādicatuḥprakāraiḥ kṛtvā mūrdhatailamāhuḥ | tacca yathottaraṃ balavadboddhavyaṃ yo yasmāduttaro yathottaraḥ | tenābhyaṅgātpariṣeko balavattaro bhavati | pariṣekaḥ picuḥ picorbastiriti | abhyaṅgaścapaṭanamātraḥ śirasyeva | pariṣekodarādibhiḥ secanarūpaḥ picuḥ plotaḥ sa ca taile tūlapaṭalaṃ niṣicya śirasi deya iti picusaṃjñaḥ | bastiṃrvakṣyamāṇavidhānatvātpragaṭa eva || 121 ||
Kāśīrāma Vaidya. abhyaṅgaḥ mardanaṃ, pariṣekaḥ tailāvagāhanaṃ, picuḥ plotaḥ tūlavastrādi tailāktadhāraṇaṃ, basticarmajanyā tadvakṣyati mūrdhatailaṃ mastakadhāraṇatailaṃ caturdhā syādbhavet | tacca yathottaraṃ balavat balakāri mūrdhaprayogāt abhyaṅgaḥ pariṣekādervaktavyaḥ || 121 ||
athābhyaṅgabastiprakāramāha - śirobastividhiścātra procyate sujñasaṃmataḥ ||122|| śirobastiścarmaṇaḥ syāddvimukho dvādaśāṅgulaḥ | śiraḥpramāṇaṃ taṃ badhvā mastake māṣapiṣṭakaiḥ || 126|| sandhirodhaṃ vidhāyāśu snehaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet | tāvaddhāryastu yāvatsyānnāsākarṇamukhasrutiḥ ||124|| vedanopaśamo vāpi mātrāṇāṃ vā sahasrakam | vinā bhojanamevātra śirobastiḥ praśasyate ||225|| prayojyastu śirobastiḥ pañcasaptāhameva vā | vimocya śiraso bastiṃ gṛhṇīyācca samantataḥ ||126|| ūrdhvakāyaṃ tataḥ koṣṇanīraiḥ snānaṃ ca kārayet | anena durjayā rogā vātajā yānti saṃkṣayam ||127|| śiraḥkampādayastena sarvakāleṣu yujyate |
Āḍhamalla. atha caturbhedeṣu bastividhiradhunocyate | śirobastividhiriti śirobastiḥ kartavyavidhānaṃ śirasaścarmanirmitaḥ pātrākāro bastirityucyate | sujñasaṃmatetyanena svabuddhyā na likhitetyabhiprāyaḥ | tadidānīṃ basteḥ svarūpamāha - dvimukha iti ubhayato mukhaḥ| dvādaśāṅgula ityaunnatyena | śiraḥpramāṇamiti vistārabhedena | nanu tantrāntare śirobastipramāṇaṃ ṣoḍaśāṅgulotsedhaṃ darśitam | tathāhi - ‘āśiro vyāyataṃ carma prayojyaṃ ṣoḍaśāṅgulam’ iti tatkathaṃ dvādaśāṅgulamuktam | ucyate, taccarma tryaṅgulavastrapaṭṭena śirasi badhvā tadadho māṣakalkena lepayet | uparibhāgaṃ tvekāṅgulaparimitaṃ carma tailahīnaṃ kāryamiti vyavahāraḥ | tena dvādaśāṅgulaṃ carma tailena pūryate iti bhāvaḥ | yataḥ ‘carmādhastryaṅgulairhīnaṃ kṛtvordhvaṃ cāṅgulonmitam | ṣoḍaśāṅgulaṃ yaccheṣaṃ tattailena prapūrayet’ iti saṃpradāyoktatvāt | tasmādatrācāryeṇa tailapūraṇārthameva dvādaśāṅgulaṃ svīkṛtam | śeṣaṃ tu vyavahārato dṛṣṭvā caturaṅgulaṃ kāryamityadoṣaḥ | āśu ityanena tatkālameva tailanikṣepaṇaṃ kuryādyāvanmāṣapiṣṭaṃ śuṣkaṃ na bhavatītyāśupadābhiprāyaḥ | yataḥ śuṣkeṇa māṣapiṣṭena tailakṣaraṇaṃ bhavati ārdreṇa tanna bhavatītyarthaḥ | snehairiti yathāvyādhi taistailaiḥ| atha kiyatkālaṃ bastidhāraṇaṃ tamāha - etadbastidhāraṇasaṃketatrayaṃ doṣakālādiviṣayaṃ | nāsākarṇamukhasrutirityanena tanmalasravaṇaṃ | kutaḥ śiraḥsthitaromakūpagatailaprabhāvāt | doṣasaṃvalanādvā | athavā vedanayā yāvadupaśamaḥ śītastāvacchirobastirdhārya ityarthaḥ | etaddvitayasya kadācidaniyatatvāt tṛtīyaṃ niyatakālamāha - mātrāṇāṃ vā sahasrakamiti yāvat sahasramātrāṇi bhavanti tāvadeva dhāryaḥ | vāgrahaṇenātrāpi pañcaśatamātrāṣṭaśataṃ vā doṣāpekṣayā'vagantavyā iti pracāraḥ | asyāgne keciditi paṭhanti ‘dhārayedarujaḥ śānte yāmaṃ yāmārdhameva vā iti | ayaṃ tantrāntarādatra kenacillikhitaḥ | na svamataṃ | pūrveṇaiva kṛtārthatvāt | asya vyākhyā - ā rujaḥ śānterdhārayedvāte pitte yāmaṃ, yāmārdhaṃ kaphe iti | mātrālakṣaṇaṃ ca yathā vāgbhaṭe - ‘yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam | nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā'sya sā smṛtā’ iti | atha kasmin kāle śirobasti: kāryastamāha -vinā bhojanaṃ vinetyanena pūrvāhṇe'sya pracāraḥ samīcīnaḥ | atreti caturdhā mūrdhataile | tena kevalabastireva bhojanādau kāryaḥ | nābhyaṅgāditritayamityabhiprāyaḥ | atha yāvaddinaparyantaṃ bastiyogo vidheyaḥ tāvaddinasaṃkhyāṃ darśayitumāha - pañcāhaṃ saptāhaṃ yāvaddoṣādibalāpekṣayāvagantavyaṃ | pañcasaptadinagrahaṇamatra sāmānyam | vyavahārastvekadinamārabhya yāvadrogasaṃkṣayastāvaddinaparyantaṃ kārya ityasmadīyasaṃpradāyasyābhiprāyaḥ | atha kena prakāreṇa bastyapanayanaṃ tamāha | śiraso mastakāt basticarmapuṭakaṃ vimocya yatnena dūrīkṛtya samantataḥ parito gṛhṇīyāt tailamiti śeṣaḥ | arthātpūrvaṃ tadbhṛtatailaśeṣeṇāpi niyatabastiṃ vimocayediti bhāvaḥ | paścātkāryamāha - ūrdhvakāyamityādi | ūrdhvakāyaṃ mastakaṃ koṣṇanīrairitīṣaduṣṇaiḥ | nanūṣṇajalaiḥ śirapariṣeko na pathyatamaḥ | tathāca ‘uṣṇāmbunādha:kāyasya pariṣeko balāvahaḥ | tenaiva tūttamāṅgasya balahṛtkeśacakṣuṣāṃ’miti | tatkathamatra vihitam ? ucyate, atra koṣṇairityanena kiṃciduṣṇajalena sakṛdeva snānaṃ, na tu bahaloṣṇajalenetyarthaḥ | idānīṃ bastividhānena kṛte sati tadguṇaviśeṣamāha - anena bastividhānena durjayā vātajā rogāḥ śiraḥkampādayaḥ mahārogatvādvātajanitā durjayā eva | vātagrahaṇenaiva pittakaphagatā api rogā veditavyāḥ | tatpradhānatvāt | yataḥ ‘ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet’ iti vacanāt | ata eva sarvakāleṣu yujyata iti | sarvakālaṃ śītoṣṇavarṣālakṣaṇaṃ | tena ṣaḍṛtuṣu śirobastiḥ kārya iti tātparyārthaḥ || 122-127 ||
Kāśīrāma Vaidya. pūrvaṃ ye uktā abhyaṅgādayaste suprasiddhā lokavihitāḥ | sujñasaṃmataḥ śirobastividhi: | atra procyate tatprakāramāha - śirobasti sugamam | ekaṃ sukhaṃ svalpam upari tailapātanārtham adhomukhaṃ mastakapramāṇam | vastre dhāraṇapramāṇamāha - yāvannāsānetramukhastrutiḥ jalasrāvaḥ syāt tāvadbastidhāraṇaṃ; vā pakṣāntare yāvadvedanenopaśamaḥ śirorogādināśanaṃ; tāvaddhāraṇaṃ; yāvanmātrāṇāṃ sahasraikaṃ tāvaddhāraṇaṃ; mātrālakṣaṇaṃ tu pūrvoktaṃ ‘yā tu maṇḍalamāvṛtye’tyādi | atha bastidhāraṇakālamāha pañcāhaṃ pañcadinaṃ vā prayogaḥ śirobasteḥ | uktakriyāmāha - sugamam | atha bastidāne ke rogā yāntītyāha - aneneti sugamam | iti bastikarma || 122-127 ||
pūrvamuktaṃ lepamūrdhatailakarṇapūraṇaṃ tadidānīṃ karṇapūraṇamāha - svedayetkarṇadeśaṃ tu kiñcinnuḥ pārśvaśāyinaḥ ||128|| mūtraiḥ snehai rasaiḥ koṣṇaistataḥ śrotraṃ prapūrayet | karṇaṃ ca pūritaṃ rakṣecchataṃ pañca śatāni vā || 129 || sahasraṃ vāpi mātrāṇāṃ śrotrakaṇṭhaśirogade | svajānunaḥ karāvartaṃ kuryācchoṭikayā yutam || 130|| eṣā mātrā bhavedekā sarvatraivaiṣa niścayaḥ || rasādyai: pūraṇaṃ karṇe bhojanātprākpraśasyate ||131|| tailādyaiḥ pūraṇaṃ karṇe bhāskare'stamupāgate |
Āḍhamalla. mūtrairiti | bahuvacanatvenātrāṣṭānāṃ mūtrāṇāṃ madhye'nyatamena kaduṣṇena karṇapūra: kāryaḥ | tathāca tantrāntare ‘aṣṭānāmapi mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena vā | koṣṇena pūrayetkarṇaṃ karṇamūlopaśāṃtaya’ iti | mūtrāṣṭakaṃ yathā - ‘mūtraṃ gonāgamahiṣīhayājāvikharoṣṭraka’miti | snehairiti | ghṛtatailādibhiḥ pakvairapakvairveti pracāraḥ | atrāpi koṣṇairiti saṃbandhaḥ | rasairiti svarasaiḥ | tena sadyorasaiḥ kvathitarasairveti vyavahāraḥ | yatastrividho raso'tra rasakalpanāyāṃ pratipāditaḥ tattatraiva jñātavyaṃ atrāpi īṣaduṣṇairiti yojyam | atha yāvatkālaṃ karṇapūraṇaṃ dhāryaṃ tāvatkālapramāṇamāha - pūraṇamatra tailamūtrādibhiḥ | śataṃ pañcaśatāni ceti mātrāviṣayaṃ | mātrālakṣaṇaṃ tu ‘yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇe jānumaṇḍalam | nimeṣonmeṣakālena, samaṃ mātrāsya sā smṛtā’ iti | śrotrakaṇṭhaśirogada iti | śrotragade kaṇṭhagade śirogade iti | etena kimuktaṃ śrotragade śatamātraṃ | kaṇṭhagade pañjaśatamātraṃ | śirogade sahasramātramityabhiprāyaḥ | hadānīṃ karṇapūraṇasya tailarasaviṣayatvātkālavibhāgamāha - rasādyairityādigrahaṇāt kvāthakalkapuṭapākādibhiḥ | bhojanātprāk prātaḥkālādyairiti ādiśabdānmūtraghṛtakṣīrādibhiḥ | bhāskarestamupāgate iti sāyaṃkāle || 128-131 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha karṇapūraṇam | kiṃcitpārśvaśāyinaḥ nuḥ manuṣyasya kīṭadeśaṃ svedayet, tataḥ śrotraṃ karṇaṃ mūtrādyaiḥ prapūrayet | nuriti nṛśabdasya ṣaṣṭhī | mūtraiḥ gomūtrādyaiḥ snehaiḥ tailādyai rasaiḥ auṣadharasaiḥ koṣṇairīṣaduṣṇaiḥ karṇapūritaṃ kiyatkālam ityāha - śrotraṃ karṇaṃ, kaṇṭho galaḥ, śiraḥ prasiddhaṃ tadroge mātrāṇāṃ śataṃ pañcaśatāni vā sahasraṃ vā pūritaṃ karṇaṃ rakṣayet | mātrālakṣaṇamāha - svajānutaḥ kareṇa sparśanācchoṭikayā lakṣaṇayā karāvartaṃ hastasaṃkocaṃ kuryāt | eṣā mātrā ekā bhavet | idaṃ bastikarma ādau tailāvagāhanādau pramāṇam uktaṃ īdṛśī śatamātrā'vadhārayet | rasādinā pūrṇakālamāha - rasādyaiḥ auṣadharasādyaiḥ bhojanātprāk prathamaṃ tailādyairbhāskare sūrye astaṃ gate prāpte sati praśasyate || 128-131 ||
karṇaśūle yogāḥ - pītārkapatramājyena liptaṃ vahnau pratāpayet || 132|| tadrasaḥ śravaṇe kṣiptaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ | karṇaśūlāture koṣṇaṃ bastamūtraṃ sasaindhavam || 133 || nikṣipettena śāmyanti śūlapākādikā rujaḥ | śṛṅgaberaṃ ca madhukaṃ madhu saindhavamāmalam || 134 || tilaparṇīrasastailaṃ ṭaṅkaṇaṃ nimbukadravam | kaduṣṇaṃ karṇayordeyametadvā vedanāpaham || 135 || kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaberarasaiḥ śubhaiḥ | sukhoṣṇaiḥ pūrayetkarṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye || 136 || arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān | saṃnidadhyātsnuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte || 137 || puṭapākakramaṃ kṛtvā rasaistacca prapūrayet | sukhoṣṇaistena śāmyanti karṇapīḍāḥ sudāruṇāḥ ||138||
Āḍhamalla. saṃprati karṇapūraṇārthaṃ yogavarānāha - pītaṃ pītavarṇaṃ yadarkasya patraṃ tat ājyena ghṛtena liptvā vahnau pratāpya tadraso grāhyaḥ | pītatvamatra paripākādbhavati | karṇaśūlāture śate | atrādipadaṃ luptaṃ jñeyaṃ tena ityādiśabdāt saśabde | karṇaroge'sya pracāraḥ | śṛṅgaberamārdrakaṃ, tadabhāve śuṇḍīti sarvatra | madhu cetyasya sthāne madhukapāṭhaḥ saṃgataḥ | tatra madhuyaṣṭī śuṇṭhyādīnāṃ pratyekaḥ prayogaḥ kāryaḥ | kecittu śṛṅgaberaprabhṛtīnāṃ kalkena tailaṃ saṃpācya deyamiti vyākhyānayanti | kapitthādīnāṃ svarasena karṇapūraṇaṃ kāryaṃ taccātra vyastaṃ samastaṃ vā grāhyam | kapittho dadhiphalaḥ | mātuluṅgo bījapūrakaḥ | amlo'mlavetasaḥ | śṛṅgaveramārdrakam | śubhairityanena teṣāṃ sadyorasaiḥ na tu śṛtapīḍanādijanitaiḥ | arkāṅkuro'tra komalapallavaḥ tatsaṃbhavatvāt | amlapiṣṭāniti | amlaḥ kāñjikaḥ | tailaṃ tilasaṃbhavam | lavaṇaḥ saindhavaḥ, snuhī sehuṇḍaḥ tacchadāḥ sehuṇḍapatrāṇi | puṭapākakramaṃ puṭapākavidhānena boddhavyam | śeṣaṃ sugamam || 132-138 ||
Kāśīrāma Vaidya. pītārkapatraṃ pītavarṇamarkapatram ājyena lepayettalliptaṃ punaḥ vahnau agnau taptaṃ kārayet punastadrasaṃ niṣkāsayet tadrasaḥ śravaṇe karṇe kṣiptaḥ śūlaharo bhavati, bastaḥ chāgaḥ karṇasya śūle pāke ca, śṛṅgaberaṃ śuṇṭhī ārdrakaṃ vā, madhu kṣaudraṃ saindhavaṃ lavaṇam āmalam āmalakaṃ tilaparṇī śākavarge, tailaṃ kaṭutailaṃ, ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ, nimbukadravaḥ nimbūrasaḥ, kaduṣṇam īṣaduṣṇaṃ karṇayoḥ pūraṇe deyam etadvedanāśūlaharam | karṇaśūle mātuluṅgaḥ amlo amlavetasaḥ, śṛṅgaberamārdrakaṃ, spaṣṭamanyat | karṇaśūle - arkāṅkurān amlapiṣṭān amlaṃ nimbukādi, punaḥ lavaṇānvitān prāptān kṛtvā korite chidrite snuhīkāṇḍe sehuṇḍakāṇḍe tat chadā ghṛte tatpatrāvṛte mṛllipte puṭapākakramaṃ kuryāt tadrasaḥ karṇe pūrayet | iti karṇe rasapūraṇam || 132-138||
dīpikātailam | mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍānyaṣṭāṅgulāni ca | kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayettataḥ || 139 || yattailaṃ cyavate tebhyaḥ sukhoṣṇaṃ tena pūrayet | jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām ||140|| evaṃ syāddīpikātailaṃ kuṣṭhe devatarau tathā |
Āḍhamalla. mahatpañcamūlasya pratyekam aṣṭāṅgulamitāni kāṣṭhāni | mahatpañcamūlaṃ yathā ‘bilvo'gnimanthaḥ syonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalā mahat’ iti | devatarurdevadāruḥ || 139 || 140 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṇaśūle - mahataḥ bṛhataḥ bilvādeḥ pañcamūlasya kāṇḍāni aṣṭāṅgulāni kṣaumeṇa veṣṭayetkāryasamaye vā punaḥ tailenā'sicya punardīpayet jvālayet | tataḥ yattailaṃ cyavate taddīpikātailaṃ tena pūrayet ||139|| 140||
syonākatailam | tailaṃ syonākamūlena mande'gnau paripācitam ||141|| haredāśu tridoṣotthaṃ karṇaśūlaṃ prapūraṇāt |
Āḍhamalla. syonākamūlasya kalkakvāthenetyarthaḥ ||141||
Kāśīrāma Vaidya. syonākaḥ araluvṛkṣaḥ tanmūlakalkena tailaṃ pacet iti karṇaśūle syonākatailam || 141 ||
yaṣṭīvasā | kalkakvāthena yaṣṭyāhvakākolīmāṣadhānyakaiḥ ||142|| śūkarasya vasāṃ paktvā karṇanādārtināśinī |
Āḍhamalla. kalkakvāthenetyādi yogaḥ, sugamam ||142||
Kāśīrāma Vaidya. atha karṇanāde yaṣṭyādikalkakvāthena kalkena paktvā śūkaravasā snehaḥ karṇanādaharo bhavati | dhānyakaṃ prasiddham | māṣo māṣānnam || 142 ||
svarjikātailam | svarjikā mūlakaṃ śuṣkaṃ hiṅgu kṛṣṇāsamanvitam ||143|| śatapuṣpā ca taistailaṃ pakkaṃ sūktacaturguṇam | praṇādaṃ śūlabādhiryaṃ srāvaṃ karṇasya nāśayet ||144||
Āḍhamalla. svarjiketyādi | svarjikā kṣāraviśeṣaḥ, mūlakaṃ prasiddhaṃ tacca śuṣkaṃ grāhyaṃ, kṛṣṇā pippalī, hiṅgu rāmaṭhaṃ, mūlakaṃ śuṣkaṃ śuktaṃ kāñjikā sā ca caturguṇā grāhyā | svarjikādīnāmatra jalena kalkamāhuḥ | eke hiṅgukṛṣṇāsamanvitamityasya sthāne hiṅgukṛṣṇāmahauṣadhamiti paṭhanti | mahauṣadhaṃ śuṇṭhīti pracāro'sādhuḥ || 143 || 144 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṇanāde - svarjikākṣāraḥ, mūlakaṃ śuṣkaṃ grāhyam | hiṅgu, kṛṣṇā pippalī, śatapuṣpā | idaṃ kalkadravyaṃ tailāccaturthāṃśaṃ, śuktam amlaviśeṣa āsavoktaḥ | etattailaṃ vrāṇādīn nāśayet | iti svarjikādyaṃ tailaṃ karṇanādādau | apāmārgabhasmajalaṃ caturguṇaṃ dattvā vastrapūtaṃ kārayet tajjalena kṣārameva kalkitaṃ kākarūpaṃ kṣipet tena pakvaṃ tailaṃ bādhiryaṃ jayet || 143||144 ||
apāmārgakṣāratailaṃ bādhirye - apāmārgakṣārajale tatkṣāraṃ kalkitaṃ kṣipet | tena pakvaṃ jayettailaṃ bādhiryaṃ karṇanādakam || 145 ||
Āḍhamalla. apāmārgaḥ prasiddhaḥ tasya kṣārodake kalkitaṃ tatkṣāramiti | apāmārgapañcāṅgakalkaṃ tatra gholayitvā tena tailaṃ vipācya deyamityarthaḥ | tantrāntare'pi apāmārgakṣārajalena tatkṛtakalkena sādhitaṃ tilajamityādi paribhāṣoktatvāt | kṣārodakaṃ tailāccaturguṇaṃ deyam | kalkaṃ tu caturthāṃśamiti || 145 ||
śambūkatailam - śambūkasya tu māṃsena pacettailaṃ tu sārṣapam | tasya pūraṇamātreṇa karṇanāḍī praśāmyati || 146 ||
Āḍhamalla. śambūko jalaśuktiḥ syāttanmadhyagatamāṃsaviśeṣeṇa tailāccaturguṇena māṃsakvāthajalenetyartha: | māṃsaṃ tu tailasāmyamiti vyavahārāt || 146 ||
Kāśīrāma Vaidya. śambūko jalaśuktiḥ, tanmāṃsena tailaṃ pacet tailāccaturthāṃśaṃ māṃsam iti | śambukatailaṃ karṇanāḍīṣu || 146 ||
karṇasrāve yogāḥ - cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāṃ kapittharasameva ca | karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha || 147 || tindukānyabhayā lodhraḥ samaṅgā cāmalakyapi | jñeyāḥ pañca kaṣāyāstu karmaṇyasminbhiṣagvaraiḥ ||148||
Āḍhamalla. cūrṇaṃ pañcakaṣāyāṇāmiti | cūrṇamityeko yogaḥ | kapittharasena madhuyuktena dvitīyaḥ | eke pañcakaṣāyāṇāmeva cūrṇaṃ kapittharasenāloḍya madhuyuktaṃ ca karṇapūraṇamāhuḥ | pañcakaṣāyāṇi yathā - tinduketi | eke āragvadhaśirīṣajambūaśvatthasarjānāṃ pañcakaṣāyatvaṃ kathayanti || 147 || 148 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṇasrāve | tindukaṃ vṛkṣaviśeṣaḥ abhayā harītakī lodhraḥ samaṅgā mañjiṣṭhā āmalakī ete kaṣāyavṛkṣāḥ eṣāṃ cūrṇam asminkarmaṇi karṇapūraṇe || 147 || || 148 ||
svarjikārasayogaḥ - svarjikācūrṇasaṃyuktaṃ bījapūrarasaṃ kṣipet | karṇastrāvarujādāhāḥ praṇaśyanti na saṃśaya: || 149||
Āḍhamalla. bījapūraphalasvarasaṃ, tatra manāk svarjikākṣāraprakṣiptaṃ deyam || 149 ||
Kāśīrāma Vaidya. svarjikākṣāraḥ, taccūrṇaṃ tathā bījapūrarasam || 149 ||
āmrāditailam | āmrajambūpravālāni madhukasya vaṭasya ca | ebhiḥ saṃsādhitaṃ tailaṃ pūtikarṇopaśāntikṛt ||150||
Āḍhamalla. atra jambūpatrāṇi jambvāmrayostaruṇapatrāṇītyartha: | evaṃ madhukasya vaṭasya ceti | tailamatra nimbakarañjasarṣapajanitamapi deyam | tathāca - ‘etaiḥ śṛtaṃ nimbakarañjatailaṃ sasārṣapaṃ srāvaharaṃ pradiṣṭam’ iti | nimbādīnāṃ tailaṃ jalena sādhyaṃ militatvāt ||150||
Kāśīrāma Vaidya. karṇasrāve - āmrajambūnāṃ patrāṇi madhukasya vaṭasya ca pallavāni ebhiḥ sādhitaṃ kṛtaṃ tailaṃ pūtikarṇarogaśāntikṛt | pūtikarṇe pūraṇamiti sugamam || 150 ||
karṇakīṭe hīratālādiyogaḥ - pūraṇaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca athavā sārṣapaṃ tailaṃ karṇakīṭaharaṃ param || 151 ||
Āḍhamalla. mūtrayutena haritālenaiko yogaḥ | kevalasārṣapatailena dvitīyaḥ | asmatsaṃpradāye tu gomūtreṇa haritālaṃ saṃpiṣya tena kaṭutailaṃ vipācya tattailaṃ grāhyamiti pracarati | ‘athavā sārṣapaṃ tailaṃ karṇakaṭiharaṃ param’ ityasya sthāne ‘dhūpanaṃ karṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyata’ iti kecitpaṭhanti vyākhyānayanti ca || 151 ||
karṇakīṭe – śigrusvarasādiyogaḥ - svarasaṃ śigrumūlasya sūryāvartarasaṃ tathā | tryūṣaṇaṃ cūrṇitaṃ caiva kapikacchūjaṭārasam || 152 || kṛtvaikatra kṣipetkarṇe karṇakaṭiharaṃ param | iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe lepādividhirnāmai- kādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||
Āḍhamalla. sūryāvartā suvarcalā | sā dvidhā ekā mocalīśabdavācyā | aparā brahmasauvarcalīti | tryūṣaṇaṃ trikaṭukam | kapikacchū vānarī | śeṣaṃ subodham || 152 || iti śrībhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracite śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe lepamūrdhatailakarṇa- pūraṇā'dhyāyaḥ || 11 ||
Kāśīrāma Vaidya. karṇakīṭe - śigru: śobhāñjanam, tasya svarasaḥ sūryāvartā suvarcalā tasyā vā svarasaḥ, tryūṣaṇaṃ trikaṭucūrṇaṃ tathā kapikacchū vānarī | sadyoniḥsṛtasvarasaṃ | sudāruṇaṃ karṇakīṭaharaṃ karṇapūraṇāt || 152 || iti śrīkāśīrāmamiśrakṛtāyāṃ gūḍhārthapikāyāṃ cikitsāsthāne lepanādi- vidhirapyāyaḥ ||11||

Editor's notes

  1. 1 dīpikāsammataḥ | ↩
  2. 2 tathāhi suśrute - ‘tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate'timātraṃ tat pluṣṭam, yatra uttiṣṭhanti sphoṭāstīvrāścoṣadāharāgapākavedanāścirācca upaśāmyanti taddurdagdham; samyagdagdhamanavagāḍhaṃ tālaphalavarṇaṃ susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca; atidagdhe māṃsā'valambanaṃ, gātraviśleṣaḥ, sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāśca upadravā bhavanti; vraṇaśca asya cireṇa rohati rūḍhaśca vivarṇo bhavati’ iti su. sū 12 | ↩
  3. 3 idaṃ tvasaṅgatam | madhu mākṣikaṃ, karpūraṃ prasiddham etairlepanam | ityevābhiprāyo granthakartu: | ↩