dvādaśo'dhyāyaḥ | atha śoṇitavisrāvavidhiradhunā vidhīyate atha
śoṇitasrāvavidhiḥ | sambandhaścāyaṃ yathā lepādayo
dehakāntikarāstadvacchoṇitavisrāvaṇamapi | ataḥ śoṇitasrāvaṇamāha - śoṇitaṃ
srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca | prasthaṃ prasthārdhakaṃ vāpi
prasyārdhārdhamathāpi vā || 1 || śaratkāle
svabhāvena kuryādraktasrutiṃ naraḥ | tvagdoṣagranthiśothādyā na syū
raktasruteryataḥ || 2 ||
Āḍhamalla. prasthamatra
sārdhatrayodaśapalāni | tathācoktaṃ ‘vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe |
sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇa’ iti | nanu tantrāntare prasthaṃ
prasthadvayaṃ ca krameṇa raktasrāvaṃ kathitaṃ tathāhi -
‘jaghanyamadhyaprabaleṣu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau | daśaiva te
dvitriguṇā vireke prasthastathā śoṇitamokṣaṇe ca’ iti | tatkkāthamatra
prasthaṃ prasthārdhaṃ ca kathitaṃ, katham ? ucyate | tantrāntare yadidaṃ
tadbahudoṣasyāvajinaḥ puruṣasya paraṃ pramāṇamāmananti | atra tu
saśeṣadoṣaraktaṃ rakṣaṇīyamityālocyācāryeṇa prasthādisaṃgrahaḥ kṛta ityadoṣaḥ
| tathāhi ‘raktaṃ svabhāvādṛtuvihitatvādanāturasyāpi raktasrutiḥ praśastā’ iti
| yataḥ pittaṃ śaradi kupyatīti vacanādraktasyāpi kopo bhavatīti niyamaḥ |
tathāca pittaprakopeṇaiva śoṇitaṃ ca prakupyatīti| tasmāccharadi
śoṇitavisrāvaṇaṃ vihitam | tatsrāvaṇāt tvagdoṣādayo'pi na syu: | tvagdoṣā
aṣṭādaśa kuṣṭhāni nyacchanīlikādayaśca | granthayo vātādimilitvā
śirāgranthiśca | śothā doṣaduṣṭibhavā vraṇaśothādayaḥ | ādigrahaṇāt anye'pi
śoṇitajā rogā raktagulmavidradhivisarpādayaḥ
|| 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śoṇitasrāvavidhiṃ
vyākhyāsyāma: | āmayaṃ raktajanyaṃ kuṣṭādyaṃ rogaṃ prasamīkṣya dṛṣṭvā janto:
prāṇinaḥ śoṇitaṃ srāvayet | kiyatparimitaṃ srāvayedityāha - prasthaṃ mukhyaṃ
prasthārdhaṃ madhyaṃ prasthārdhārdhaṃ nyūnaṃ vā kadā raktaṃ srāvayet
svabhāvena raktasrāvasvabhāvena śaratkāle raktasrutiṃ srāvaṃ kuryāt, kutaḥ ?
tvagdoṣā granthiśothādyā raktasruteryato na syuḥ kuṣṭhavātaraktādayaḥ |
granthirvraṇādigranthiḥ || 1 || 2 ||
ādau raktasya rasavarṇaguṇādīnāha - madhuraṃ varṇato raktamaśītoṣṇaṃ tathā
guru | śoṇitaṃ snigdhavisraṃ syādvidāhaścāsya pittavat
||3|| visratā dravatā rāgaścalanaṃ
vilayastathā | bhūmyādipañcabhūtānāmete raktaguṇāḥ smṛtāḥ
|| 4 ||
Āḍhamalla. atha śoṇitasya prakṛtiṃ
vaktumāha | madhuraṃ varṇata iti | makṣikāpipīlikādīnāṃ
prācuryamupasarpaṇānmādhuryamasya pratītam | varṇato raktamiti | raktamāraktam
indragopaprakāśamityeke, tadevapadmālaktaguñjāphalavarṇamapyuktam | athavā
vastrādilagnaṃ satprakṣālyamānamapi na vivarṇatāṃ yātītyapare | aśītoṣṇamiti |
na caikāntataḥ śītaṃ nātyuṣṇamiti | yato'gnīṣomīyādraktasya
tattulyaguṇayoramlaśītayorabhilāṣo raktakṣaye bhavatīti darśanāt | athavā
prakopo'sya doṣaireva tanmūlatvadoṣānurūpamanuṣṇaśītam | tathāhi -
‘yasmādraktaṃ vinā doṣairna kdācitprakupyati | tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ
vidyātprakopanam’ iti | snigdhavisraṃ syāditi | snigdhaṃ vikṣuṇṇaṃ
visramāmagandhi vidāhaścāsya pittavaditi pittasya yena vastunā yathā
vidāhastena vastunā tathā vidāhaḥ śoṇitasyāpītyarthaḥ | atha śoṇite
pāñcabhautikatvaṃ pratipādayannāha - yasmādeti visrādaya: pṛthivyādīnāṃ guṇāḥ
śoṇite dṛśyante tasmādraktaṃ pāñcamautikamiti | tatra visratā vigandho
bhūmiguṇaḥ dravatā dravabhāgo'yamambuguṇaḥ | rāgo raktatā tejoguṇaḥ | calanaṃ
naikatra sthitiśīlatvamayaṃ vātaguṇaḥ sādanamityapare | vilaya iti
vilayanopyākāśaguṇaḥ | eke vilayasthāne laghuteti paṭhanti vyākhyānayanti ca |
bhūmyādipañcabhūtānāmiti | ādiśabdena aptejovāyvākāśāni gṛhyante
||3 || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. raktam ādau rasato
madhuraṃ, varṇato raktaṃ, guṇata aśītoṣṇaṃ, tathā gurumātrayā guru, tathā
snigdhaṃ, sacikkaṇaṃ, visram āmagandhi, vidāho dāhakartṛtvaṃ ca asyāpi tadeva
| rakte bhūmyādīnāṃ bhūtānāṃ guṇāśca santi tānāha - visratā āmagandhitā
bhūmiguṇaḥ sacchidratā vā | ete guṇāḥ bhūmyādipañcabhūtānāṃ kramātsmṛtā:
||3||4||
duṣṭaraktalakṣaṇe kiṃ bhavatītyāha - rakte duṣṭe vedanā syātpāko dāhaśca
jāyate | raktamaṇḍalatā kaṇḍūḥ śothaśca piṭikodgamaḥ
|| 5 || vṛddhe raktāṅganetratvaṃ sirāṇāṃ
pūraṇaṃ tathā | gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā mado dāhaśca jāyate
|| 6 || kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣa mūrcchā ca
tvaci rūkṣatā | śaithilyaṃ ca sirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā
||7|| aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu
śīghragam | askandi sūcinistodi raktaṃ syādvātadūṣitam
||8|| pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca
visrakam | askandyuṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlānāmaniṣṭakam
||9|| śītalaṃ bahalaṃ snigdhaṃ
gairikodakasaṃnibham | māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam
|| 10 || dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ
pūtigandhakam | sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate
|| 11 || viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ
nāsikonmārgagaṃ tathā | visnaṃ kāñjikasaṃkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ bahu
|| 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ
duṣṭaraktasyā'pi lakṣaṇamāha - rakte duṣṭe iti | vātādidoṣadūṣite vedanā pīḍā
pāko dāhaśca vraṇeṣveva prācuryamasyābhihitam | raktamaṇḍalateti
raktavarṇamaṇḍalotpattiḥ | kaṇḍūḥ pāmāviśeṣaḥ, śotho vraṇaśothaḥ, piḍakā
granthādayaḥ | atha raktātivṛddhau satyāṃ kiṃ lakṣaṇaṃ tadāha
-raktāṅganetratvamiti | tena raktāṅganetratā ca bhavati, sirāṇāṃ pūrṇatā
tatheti | sirāścātra raktavahā jñeyāḥ, tāsāṃ pūrṇatā raktatetyarthaḥ | medo
medovṛddhiḥ prāyeṇātrāsthigatamedovṛddhiḥ syādityatra viṣayaḥ yataḥ
‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu satataṃ
meda ucyata’ iti | kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣeti | śoṇitakṣaye sati vātavṛddhau
satyāṃ tatpratīkārārthatvādamlarasecchā | tathā raktasya dravatvāttatkṣaye
sati tejovṛddhau satyāṃ madhuraprārthanā | eke kṣīṇe'mlaśītalākāṅkṣeti
paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ | tvagvirūkṣateti vātavṛddhitaḥ sirāṇāṃ
raktavahānāṃ ca śaithilyaṃ bhavati | atiraktatvāt | ghātātprahārāt
unmārgagamitā raktasyetyarthaḥ | idānīṃ duṣṭaraktasya vātādīnāṃ
pratyekalakṣaṇānyāha | aruṇādyuktalakṣaṇai: kṛtvā vātadūṣitaṃ raktaṃ jānīyāt |
tatrāruṇamīṣadraktaṃ kṛṣṇābhāvaṃ vyākhyānayanti | phenilaṃ phenayuktaṃ
paruṣamapicchilaṃ, tanu acchaṃ, śīghragamāśupravṛtti ata evāvaskandādīni |
askandi styānarahitam | sūcībhiriva nistodanaṃ gātreṣu pittena yadā duṣṭaṃ
raktaṃ syāttadā etādṛśaṃ bhavati kiṃ tatpītamiti|| pītaṃ pītavarṇam | tacca
nirāmāvasthāyāṃ bhavati | haritaṃ śyāmavatpratibhāsam | nīlaṃ haritaśyāvam |
tacca sāmāvasthāyāṃ bhavati | śyāvaṃ haritakṛṣṇam | visrakamāmagandhikam |
askandi ceti styānarahitam | bhakṣikāpipīlikānāniṣṭamiti | aniṣṭamapriyam |
yataḥ tāsāṃ mate'nusaraṇādaniṣṭatvamavagantavyaṃ kaphadūṣitaṃ raktamīdṛśaṃ
bhavati śītalaṃ sparśādvīryāt bahalaṃ dhanaṃ gairikodakasannibhamiti
pāṇḍulohitaṃ kathitam | māṃsapeśīprabhamitistyānatvāt | pāṇḍulohitamiti bhāvaḥ
| ata eva skandi kathitam | skanditvādevamavargatvamasyoktam | atha
saṃsargasannipātānvitaraktavikṛterlakṣaṇānyāha - dvidoṣaduṣṭaṃ śoṇitamiti
śeṣaḥ, yato dvābhyāṃ doṣābhyāṃ dūṣitaṃ tatsaṃsṛṣṭamiti kathitam | etena
dvābhyāṃ lakṣaṇābhyāṃ militaṃ bhavatīti bhāvaḥ | triduṣṭaṃ raktaṃ
sannipātadūṣitaṃ kathitaṃ tribhirdoṣairdūṣitaṃ triduṣṭam | tacca pūtigandhikaṃ
bhavati | sarvalakṣaṇasaṃyuktamiti | sarveṣāṃ vātapittakaphānāṃ
lakṣaṇairyuktamiti | tadeva kāñjikābhaṃ ca bhavatīti | idānīṃ viṣaduṣṭasya
raktasyākṛtiṃ darśayannāha - viṣaṃ sthāvarajaṅgamaṃ tena duṣṭaṃ
dūṣitamityarthaḥ | īdṛśaṃ kena lakṣitaṃ tadāha - śyāvamiti | haritakṛṣṇaṃ
varṇato bhavati | nāsikonmārgagaṃ tatheti | nāsikayā unmārgagāmi bhavati |
tena nādhaḥ pravartate iti tātparyārthaḥ | viṣaprabhāvāt
nāsikopalakṣitatvāttena mukhunetrakarṇairapi pravartata iti bhāvaḥ |
visramityāmagandhi | sarvakuṣṭhakaramiti viṣaprabhāvāt | tathāhi ‘viṣeṇa
dūṣitaṃ raktaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ matam’ iti
|| 5-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. duṣṭe kupite rakte
vedanā pīḍā syātpākādayaśca jāyante | raktavṛddhilakṣaṇamāha - vṛddhe rakte
raktāṅgādilakṣaṇaṃ bhavati raktāṅgatvaṃ raktanetratvaṃ sirāṇāṃ dhamanyādīnāṃ
pūraṇaṃ raktenaiva, gātrāṇāṃ gauravaṃ gurutā, madaḥ pūgabhakṣaṇavat, dāha
uṣṇatvam | kṣīṇe rakte kiṃ lakṣaṇaṃ bhavatītyāha -kṣīṇe idaṃ bhavati -
amlamadhurākāṅkṣā spṛhā, mūrcchā mūrcchitaṃ kṣīṇe tvaci rūkṣatā śaithilyaṃ
vātasyaiva unmārgagāmitā ca | vātaduṣṭaraktalakṣaṇamāha - vātadūṣitaṃ raktam
evaṃvidhaṃ syāt | kiṃbhūtaṃ tadāha - aruṇaraktaṃ phenilaṃ phenavat, rūkṣaṃ
sneharahitaṃ, tanu adhanaṃ, paruṣaṃ karkaśaṃ, śīghragamanaṃ śīlaṃ askandi,
ghanatvarahitaṃ, visrāvaviśeṣaḥ srāvayuktaṃ, pittadūṣitaraktamāha - pittena
dūṣitaṃ pītaharitādivarṇaṃ raktaṃ bhavati tadāha - visrakaṃ srāvagandhi
askandi cāñcalyarahitaṃ makṣikādīnāṃ aniṣṭakaṃ bhakṣaṇe hitaṃ na |
kaphadūṣitaraktamāha - kaphadūṣitaṃ śītalādilakṣaṇaṃ bhavatītyāha - śītalaṃ
śītaguṇaṃ sparśena vā śītalaṃ, bahulaṃ bahutaraṃ, snigdhaṃ sacikkaṇaṃ,
gairikodakasannibhaṃ gairikajalasadṛśaṃ, punaḥ māṃsapeśīprabhaṃ granthirūpaṃ,
skandi ghanatvasadṛśaṃ, mandagaṃ mandagamanaṃ, dvidoṣatridoṣaduṣṭalakṣaṇamāha
– dvidoṣaduṣṭasaṃsṛṣṭadvidoṣalakṣaṇamāha - dvidoṣaduṣṭasaṃsṛṣṭaṃ
dvidoṣalakṣaṇayuktaṃ bhavati triduṣṭaṃ tridoṣaduṣṭaṃ pūtigandhaṃ durgandhaṃ
tathā kāñjikābhaṃ ca jāyate | viṣaduṣṭamāha - viṣaduṣṭaṃ viṣayuktaṃ
śyāmavarṇaṃ bhavet nāsikāgandhaṃ tathā unmārgagam | visram āmagandhi,
kāñjikasaṃkāśaṃ kāñjikatulyaṃ tathā sarvakuṣṭhakaraṃ, tathā bahu adhikam
|| 5-12 ||
prakṛtistharaktalakṣaṇamāha - indragopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam |
Āḍhamalla. atha vikṛtaraktamabhidhāya
prakṛtisthaṃ darśayannāha - yaḥ prāvṛṭkālajo jantuviśeṣaḥ indravadhūriti loke
| sa cānekaprakāravarṇaḥ, atra tu rakta eva gṛhyate | asaṃhatamiti nātyacchaṃ
nātighanaṃ na styāyatītyanye ||
Kāśīrāma Vaidya. indragopo vīravadhūṭī
tadvat raktaṃ tathā asaṃhatam astyānam evaṃbhūtaṃ prakṛtisthaṃ raktaṃ jñeyam
||
yeṣu raktasrāvo vihitastānāha - śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau
|| 13|| vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe
durjaye'nile | pāṇiroge ślīpade pade ca viṣaduṣṭe ca śoṇite
|| 14 ||
granthyarbudāpacīkṣudrarogaraktādhimanthiṣu | vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ
sādagaurave || 15 || raktābhiṣyandatandrāyāṃ
pūtighrāṇāsyadehake | yakṛtplīhavisarpeṣu vidradhau piṭikodgame
||16|| karṇauṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe
śiroruji | upadaṃśe raktapitte raktasrāva: praśasyate
|| 17|| eṣu rogeṣu śṛṅgairvā
jalaukālābukairapi | athavāpi sirāmokṣaiḥ kuryādraktasrutiṃ naraḥ
|| 18 ||
Āḍhamalla. atha raktasrāvo yeṣāṃ
vihitastānāha - śothe vraṇaśothe ekāṅgaje'pi srāvyaḥ | yataḥ sarvāṅgaśotho
niṣiddhaśca sa vāmlabhojananimittaḥ | pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca
śvayathau, aṅgadāhe aṅgapāke ca | raktavarṇe'sṛjaḥ srutāviti kevalaraktapitte
| sapīḍe durjaye'nile iti | tathāhi -
‘uṣṇāmlalavaṇādervātaharasyopayogātkupitena śoṇitenāvṛto vāto yadā vedanākārī
tadā sirāvyadha iti | pāṇiroge dāhādau tena bāhurogo'pi gṛhyate | yaduktaṃ
-śoṇitāvṛtavātajanitayorbāhuśoṣāpabāhukayorapyaṃśayorantare sirāvyadhaḥ |
apacyāmiti | utpannamātrāyāmityarthaḥ | na tu rūḍhāyāṃ tasyām | kṣudrarogeṣu
arūṃṣikādiṣu | vidradhāviti ṣaḍvidhavidradhiṣu madhye pacca visrāvyāḥ taduktaṃ
- ‘srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvapādata’ iti | upadaṃśe iti |
upadaṃśagrahaṇāt parivartikaśūkadoṣaśukavyāpatsu ca meḍhramadhye sirāvyadhaḥ |
raktapittamiti | romakūpodgatamityeke | śeṣaṃ subodham | atha śoṇitavisrāvaṃ
yairvastubhiḥ kuryāttāni darśayannāha - eṣu pūrvokteṣu śothaprabhṛtiṣu rogeṣu
śṛṅgādicatuḥprakārā yathāyogyānurūpato yojyā | śṛṅgaṃ tu gośṛṅgaṃ tacca
saptāṅgulavistīrṇaṃ bhavati | tathāca ‘srāve tu śvetagośṛṅgaṃ vakraṃ
saptāṅgulāyataṃ | kṣiptvāntaḥ picupeśīkaṃ yojyaṃ vātayute'sṛji |
aṅguṣṭhamūlavanmūlaṃ chidramagre'sya mudgavat | vastrapaṭṭāvanaddhaṃ ca
raktamācūṣaṇāddharet’ iti | jalaukāḥ prasiddhāḥ, tāśca dvādaśadhā bhavanti |
tāsāṃ ṣaṭ saviṣā: tāvantya eva nirviṣāśca | vistāro'pi tāsāmanyatra1
jñātavyaḥ | atra granthagauravabhayānna likhitaḥ | alābukā tumbīśabdavācyā |
tasyā lakṣaṇaṃ kenaciditi darśitam | tadyathā - aṅguṣṭhāṅgulapariṇāhā ca -
turaṅgulā'nāśasaṃmitā sumukhā kṛṣṇamṛdāliptatanuḥ śreṣṭhā raktā ca
sevane'lābūḥ | sāntardīrghamayutā tayā ca visrāvayedraktamiti | śirāmokṣairiti
śirā raktavahāstāsāṃ mokṣaḥ śastreṇa kuryāditi | mokṣo rudhirasyeti
|| 13-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. śothe dāheti
śothādirogeṣu nṛṇāṃ raktasrāvaḥ praśasyata ityanvayaḥ | raktavarṇe dehe asṛjaḥ
srutau sādisrāve sapīḍe pīḍāsahite anile durjaye jetumaśakye gātrasādo
gātraśaithilyaṃ raktābhiṣyandam āraktanetraṃ, spaṣṭamanyat | eṣu rogeṣu kena
raktaṃ srāvayedityāha - jalaukā nirviṣā purātanāśca ‘mahyakāṃ
vājayavanayājyapautanayā (?) śubhā’ iti suśrutoktatvāt alābu tumbīśirā
tadvidhānasthānaṃ taddvidhā nipuṇairvaidyairjñeyam
|| 13-18 ||
yeṣu sirāmokṣo niṣiddhaḥ tānāha - na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyina:|
klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtikāpāṇḍurogiṇām
||19|| pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya
cārśasām | sarvāṅgaśothayuktānāmudaraśvāsakāsinām
||20||
chardyatīsāraduṣṭānāmatisvinnatanorapi | ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca
|| 21 || āghātasrutaraktasya sirāmokṣo na
śasyate | eṣāṃ cātyayike roge jalaukābhistu nirharet
||22||
Āḍhamalla. atha yeṣāṃ sirāmokṣaṇaṃ na
syāttānāha - kṛśasya kṣīṇasya puṃsaḥ | klībo napuṃsakaḥ | pañcakarmeti |
vamanavirecananiruhānuvāsananasyāni taiḥ śodhitasya puṃsaḥ |
sarvāṅgaśothayuktānāmiti | sarvāṅgatvena vraṇaśothā ekāṅgatā api gṛhyante |
āghātātprahārādinā srutaṃ raktaṃ yasya sirāmokṣo dvividhaḥ pracchannaḥ
sirāvyadhaśva | ‘na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛtasyātivyavāyina’ ityādivyākhyā
pūrvaṃ pratipāditā | adhunā'pi viśeṣamāha | kṛśasya garbhiṇīnāṃ
copakṣīṇadhātutvāddehabhayāt | ativyavāyino vātaprakopabhayānna vidhyet |
klībasya pradhānadhātukṣaye alpasatvena ca niḥsṛtavināśāt | bhīrośca
tamobahulatvāllohitadarśanena mūrcchābhayānna vidhyet | sūtikāyā garbhiṇīvat |
pañcakarmaviśuddhasyetyādi |
vāntaviriktayoraktasarjanayorapītasnehayorvamanavirecanānantarameva
vātaprakopabhayācchirāṃ na vidhyet | āsthāpitajāgaritayormarutprakopabhayānna
vidhyet | anuvāsitasya mande'gnau bhūyo'gnimāndyabhayāt | anye vyadhā
anumānato nirūpaṇīyāḥ | sirāmokṣo na śasyata iti dvirukte sati viśeṣeṇa
sirāniṣedhaparatvāt vācyaḥ, ātyayike tu
śṛṅgālābujalaukāprabhṛtiparatvāccāvekṣya | athātyayike kṛśādīnāmapi
śoṇitavisrāvaviṣayaṃ vaktumāha - eṣāmiti| pūrvoktānāṃ kṛśādīnāmapi yadi
āthātyayike roge sati tadā jalaukābhirnirharet |
paramasukumārayogatvānnirharedvisrāvayecchoṇitamiti śeṣaḥ | atyayo'vināśo
bhavatyasmādityātyayiko vidradhyādirananyasādhyaḥ | tathā viṣajuṣṭānāṃ
puruṣāṇāmapi jalaukābhistu nirharaṇaṃ kartavyam | na kevalaṃ jalaukābhiḥ
sirāmokṣeṇāpi viṣaprabhāveṇa sakalaśarīradūṣitatvāt sarvaṃ raktaṃ dūṣitameva |
ata eva sirāmokṣaḥ | yataḥ ‘sirāsarvāṅgaśodhinī’ iti vacanāt
|| 19-22 ||
Kāśīrāma Vaidya. kṛśasya durbalasya
ativyavāyinaḥ atistrīsaktasya pañcakarmāṇi vamanadīni tacchuddhasya
atisvinnatanoḥ atisveditasya ūnaṣoḍaśavarṣasya bālasya gatasaptatikasya ata
ūrdhvaṃ vṛddhasyetyarthaḥ | āghrāṇena nāsikayā raktaṃ srutasya eṣāṃ ca
ātyayike na kāryaṃ jalaukāmī raktaṃ na haret
|| 19-22 ||
vātādiduṣṭaṃ kena srāvayedityāha - tathā ca viṣaduṣṭānāṃ śirāmokṣo'pi śasyate
| gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābubhirapi tridhā
|| 23 || vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ
srāvayedbudhaḥ | dvidoṣābhyāṃ tu saṃduṣṭaṃ tridoṣairapi dūṣitam
||24|| śoṇitaṃ srāvayedyuktyā sirāmokṣaiḥ
padaistathā | gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt
||25|| jalaukā hastamātraṃ tu tumbī ca
dvādaśāṅgulam | padamaṅgulamātrasya sirā sarvāṅgaśodhinī
|| 26 || śīte niranne mūrcchāyāṃ
tandrābhītimadaśramaiḥ | yutānāṃ na sravedraktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām
||27||
Āḍhamalla. atha doṣaviśeṣeṇa
śṛṅgādiviṣayaṃ vibhajannāha - bhiṣagiti grahaṇāddṛṣṭakramo jñeyaḥ | tena
vātaduṣṭaṃ śṛṅgeṇa, yataḥ ‘uṣṇaṃ samadhuraṃ śṛṅgaṃ gavyaṃ snigdhaṃ prakīrtitam
| tasmādvātopasṛṣṭeṣu hitaṃ tadavasecane’ iti | pittaduṣṭaṃ tu rudhiraṃ
jalaukābhirnirharet | tathāhi ‘śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
tasmātpittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane’ iti | kaphaduṣṭaṃ tu - alābubhiriti
| athātivyastamabhidhāya pittadoṣaduṣṭasya raktasyāvasecanopāyamāha -
dvidoṣābhyāmityādipadaiḥ krūrapradhānaiḥ yuktetyanena yathāyogyānurūpaṃ yojyam
| tena padopalakṣitatvācchṛṅgālābupracāro'vagantavyaḥ | yaduktaṃ ‘sarvāṇi
vātapittakaphaduṣṭāni śoṇitāni’ | sarvairiti
śṛṅgādibhiryathāyogyamityabhiprāyaḥ | atha śṛṅgādīnāṃ kiyaddūre pracārastaṃ
darśayannāha - daśāṅgulamityubhayataḥ | tena caturdikṣu daśāṅgulamiti bhāvaḥ |
evaṃ sarvatra viṣayapadaṃ pracchannam | ata evāha kaścit - ‘avagāḍhe jalaukā
syātpracchannaṃ piṇḍite hitam | sirā ca vyāpake rakte śṛṅgālābu tvaci sthite’
iti | atha śoṇitaṃ na srāvayettānāha - śīte iti | śīte śītārdite deśe puruṣe
ca niranne iti laṅghite | atitandrā nidrānāśaḥ | yaduktaṃ
‘madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṅginām | nidrā'bhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ
nā'sṛk pravartate’ iti | viṇmūtrasaṃgināmiti | viṇmūtrādīnāṃ saṃgo
pravṛttistadyuktānāmityarthaḥ | viṇmūtragrahaṇenaiva vātasaṃgasyāpyavarodhaḥ
|| 23-27 ||
Kāśīrāma Vaidya. śṛṅgādīnāṃ
śoṇitagrahaṇe pramāṇamāha - sugamam | yeṣāṃ raktaṃ na srāvayet tānāha - śīte
śītakāle viṇmūtrasaṃgināṃ apravartinām
|| 23-27 ||
rakte vidhānamāha - apravartitarakte ca kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ |
mardayedvraṇavaktraṃ ca tena samyakpravartate
|| 28 ||
Āḍhamalla. idānīmapravartitasya
śoṇitasya cikitsāyogaṃ vaktumāha - yadā śītādihetubhirna sravettadā
trikaṭukādicūrṇaṃ kṛtvā vraṇaṃ gharṣayet | trikaṭukaṃ
śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñaṃ, kuṣṭhaṃ prasiddhaṃ, saindhavaṃ ca, śeṣaṃ sugamam
|| 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. vraṇavaktraṃ
vraṇamukhaṃ, śoṇitasamayavidhānaṃ cāha, sugamam
|| 28 ||
idānīṃ sukhavisrāvaṇārthaṃ hitopadeśamāha - tasmānna śīte nātyuṣṇe na svinne
nātitāpite | pītvā yavāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ
||29||
Āḍhamalla. tasmāditi
pūrvoktāpravartitaraktaviṣayadarśanāt | na śīte nātyuṣṇeti sādhāraṇakāle | ata
evoktaṃ suśrute - ‘vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāle tu śītale | hemantakāle
madhyāhne śastrakālāstrayo matā’ iti | na svinne iti svedite | nātitāpite iti
śramādibhiḥ saṃtapte | sūryatāpādityanye | pītvā yavāgūṃ tṛptasyeti |
yavāgūratra tilayavāgū: tasyāḥ sadyaḥ snehanīyatvāt | raktotkleśakāritvācca |
anye tu yavāgūrviraladraveti bahusṛtām | tṛptasyeti kathanāt
|| 29 ||
atha kena hetunā raktātipravṛttistaddarśayannāha - atisvinnasyoṣṇakāle
tathaivātisirāvyadhāt | atipravartate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām
|| 30|| atipravṛtte rakte ca
lodhrasarjarasāñjanaiḥ | yavagodhūmacūrṇairvā dhavadhanvanagairikaiḥ
|| 31 || sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā
kṣaumavastrayoḥ | mukhaṃ vraṇasya baddhvā ca śītaiścopacaredvraṇam
|| 324|| vidhyedūrdhvaṃ sirāṃ tāṃ ca
dahetkṣāreṇa vāgninā | vraṇaṃ kaṣāyaḥ saṃdhatte raktaṃ skandayate himam
||23|| vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ
saṃkocayetsirām | vāmāṇḍaśothe dakṣasya karasyāṅguṣṭhamūlajām
|| 34 || dahetsirāṃ vyatyaye tu
vāmāṅguṣṭhasirāṃ dahet | sirādāhaprabhāveṇa muṣkaśothaḥ praṇaśyati
|| 35 || viṣūcyāṃ pārṣṇidāhena jāyate'gneḥ
pradīpanam | saṃkucanti yatastena rasaśleṣmavahāḥ sirāḥ
|| 36 || yadā vṛddhiryakṛtplīhnoḥ śiśoḥ
saṃjāyate'sṛjaḥ | tadā tatsthānadāhena saṃkucantyasṛjaḥ sirāḥ
||37|| rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva
prakupyati | ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ raktaṃ nātikramo hitaḥ
||38|| āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ
śiraso rujam | pakṣaghātaṃ śvāsakāsau hikkāṃ dāhaṃ ca pāṇḍutām
||39|| kurute'tisṛtaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā
karoti ca | dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate
|| 40 || vinā tena vrajejjīvo
rakṣedraktamato budhaḥ |
Āḍhamalla. atisvinnetyatyarthaṃ svedite
puruṣe deśe vā | soṣṇakāle grīṣmartau śaradṛtau vā | atisirāvyadhāditi
ajñaprayuktena śastreṇāvagāḍhavyadhanādraktātisrutirbhavati | pūrvamuktaṃ
tatra kuryātpratikriyāmityataḥ tāṃ pratikriyāṃ darśayannāha - atra sarjaraso
rālaḥ| rasāñjanaṃ prasiddhaṃ | yacca dārvīkvāthasamudbhavaṃ rasāñjanasaṃjñaṃ
keciditi vyākhyānayanti | sarjaḥ śālabhedaḥ | rasāñjanaṃ tadeva | dhavo
vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | dhanvano dhāmana iti prasiddhaḥ |
lodhrādibhiścūrṇīkṛtābhirvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayediti pracāraḥ
| sarpanirmokaḥ sarpakañculikā | kṣaumavastrayorbhasmeti |
paṭāmbaradagdhabhasma kṣaumam atasībhavam | taddagdhvā bhasmakāryam evaṃ
vastrasya vastragrahaṇāt kārpāsasaṃbhavaṃ bhasmāpi mukhavraṇasya | badhveti
yathoktavraṇabandhanadravyairgāḍhaṃ badhnīyādityarthaḥ | śītaiścopacaredvraṇaṃ
śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiśca vraṇaṃ śastrādijanitaṃ
yadyupacaret | vā pakṣāntaraprakāramāha - vidhyedūrdhvamityādi |
prāktanavyaktāt parasthāne tāmeva pūrvaviddhāṃ sirāṃ vidhyet |
raktagaticchedanārtham kṣāreṇāgninā vā dahediti vastrādipadābhiprāyaḥ | atha
lodhrādīnāṃ śoṇitātipravṛttau prayuktānāṃ pratyekaphalamāha -kaṣāyo'tra
lodhrasarjarasāñjanaprabhṛtikaḥ | sa ca vraṇagharṣaṇārthaṃ pūrvamevātra
darśitaḥ | anye tu harītakyādiḥ pañcavalkalādikaḥ | etena kimuktam, ayaṃ
kaṣāyaḥ vraṇaṃ śastrāghātajaṃ rudhiraṃ saṃdhatte nivārayedityarthaḥ |
vraṇagrahaṇena jalaukāmukhakṣatajamapi grāhyam | himaṃ śītalam |
raktamityatipravartitaṃ skandayedastyānībhūtaṃ karotītyarthaḥ | kṣāro'tra
vihito'pāmārgādijanitaḥ kṣaumādijanito vetyatra vihitaḥ, sa ca vraṇāsyaṃ
vraṇamukhaṃ pācayet | tenātipravartitaraktaṃ saṃsthāpya
samyakprarohayedityabhiprāyaḥ | dāho'gnikṛtaḥ śalākāpravṛttibhiḥ sa ca śirāṃ
raktavahāṃ saṃkocayet | tenātipravartitaṃ samyagavatiṣṭhate | idānīṃ
raktātisrāve upadeśaṃ darśayannāha | ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ iti | sāvaśeṣaṃ
doṣaraktaṃ punaḥ saṃśamanādibhirjayedityabhiprāyaḥ | yathātiyoganiḥsṛtasya
raktasya vyāpadaṃ darśayannāha | āndhyamandhatām | atrordhvajatrugatarogaṃ
śirasyatipravṛttaṃ raktaṃ karoti | śeṣaṃ subodham | atha raktasrāvaṇe
bhūyobhūyotikramo na karaṇīya ityāha | utpattiriti | upasthitipralayeṣu
śoṇitameva hetuḥ śoṇitena | etenaiva dhāryate sthāpyate | śeṣaṃ sugamam
|| 30-40 ||
Kāśīrāma Vaidya. atisvinnasyeti sugamam
| atipravṛtte kriyāmāha - atipravṛtte rakte evaṃ kuryāttadāha -lodhraṃ, sarjo
rālaḥ, rajāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, yava kāṣṭhadhanvanaḥ | sarpanirmokaṃ
sarpakaṃcukaṃ vastraṃ cīraṃ kṣaumaṃ paṭṭavastram | śītaiḥ śītopacāraiḥ tāṃ
śirāṃ bāhu ūrdhvaṃ vidhyet | ūrdhvaṃ tasmāt śirābandhāt ūrdhvam | tathāca
vāgbhaṭe ‘tāmeva vā śirāṃ vidhyedbandhāttasmādanantaram’ iti | kṣāreṇa dahet
lipetkṣāreṇa ṭaṅkaṇādinā kṣāreṇa vahninā vā daheddāhaṃ kuryāt | kaṣāyaḥ
kaṣāyadravyaṃ rodhrādi vraṇaṃ saṃdhatte saṃnahanaṃ saṃkurute| himaṃ śītalaṃ
candanādidravyaṃ raktaṃ skandayate śoṣayati sthāpayati vā, kṣāraḥ vraṇaṃ
pācayati, dāhaḥ śirāḥ saṃkocayet dāho yathā sugamam | visūcyāmiti sugamam |
duṣṭe rakte niḥsṛte kiṃcidavaśiṣṭe'pi vyādhirna kupyati ataḥ sāvaśeṣaṃ srāvyam
| atikramo na hitaḥ | raktasya niśe:ṣasrāve doṣasrāvaṇāttadāha - atisrutaṃ
atiniḥsṛtaṃ raktasya jīvasya sāmye | taddehasyotpātādīnāha - sugamam
|| 30-40 ||
srute rakte'pi doṣakope pratīkāramāha - śītopacāraiḥ kupite srutaraktasya
mārute || 41 || koṣṇena sarpiṣā śothaṃ
savyathaṃ pariṣecayet | kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahīraṇacchāgamāṃsajaḥ
|| 42 || rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraṃ vā
ṣaṣṭhikā hitāḥ |
Āḍhamalla. atha śoṇitāvaśeke paścāt
karma darśayannāha | śītopacārāḥ sekādyāḥ | etena kimuktaṃ, anatiśītādikaṃ
prayatnataḥ upācaraṇīyamiti subodham| ata eva koṣṇena sarpiṣeti | īṣaduṣṇena
sarpiṣetyarthaḥ | atha raktātikrameṇa kṣīṇasya puruṣasyānantaraṃ bheṣajamāha -
kṣīṇasyeti | raktakṣīṇapuruṣasyetyarthaḥ | eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ | urabhro meṣaḥ |
hariṇastāmravarṇo mṛgaḥ | eṣāṃ māṃsaiḥ saṃsruto rasa iti| eke
hariṇacchāgasaṃbhavaḥ raktaḥ samucita iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kṣīraṃ
vā ṣaṣṭhikā hitā iti | kṣīrādisiktamodanaṃ bhuñjītetyabhiprāyaḥ
|| 41 || 42 ||
Kāśīrāma Vaidya. srute rakte
vraṇasthāne kupite dāhāditvāt śītopacāraiḥ upacaretsrutaraktasya mārute kupite
savyathaṃ śothaṃ koṣṇena sarpiṣā secayet | rakte kṣīṇe kriyāmāha - kṣīṇasya
raktasrāvaṇakṣīṇasya puruṣasya eṇādīnāṃ māṃsarasaḥ hitaḥ | ṣaṣṭhikāyuktaṃ
kṣīraṃ vā hitam | eṇo hariṇaḥ, śaśaḥ, urabhro meṣaḥ, hariṇaḥ kṛṣṇavarṇo mṛgaḥ,
eṇo raktavarṇaḥ chāgaḥ || 41 || 42 ||
atha raktasrāvaṇāt samyak śuddhilakṣaṇānyāha - pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca
vyādherudrekasaṃkṣayaḥ
|| 43 || manaḥsvāsthyaṃ bhaveccihnaṃ
samyagvisrāvite'sṛji |
Āḍhamalla. pīḍāśāṃtirvedanāvyapagamaḥ |
laghutvaṃ śarīrasyeti | etacchārīraṃ visrāvitaliṅgam | manaḥsvāsthyamiti
manasaḥ prasādaḥ | etena mānasaṃ liṅgaṃ śeṣaṃ sugamam
||43||
Kāśīrāma Vaidya. samyak
srutaraktalakṣaṇamāha - asṛji rakte samyakvisrāvite sati pīḍāśāntyādilakṣaṇaṃ
bhavatīti yojanā | pīḍā vyathā tacchānti: laghutvaṃ dehasya vyādheḥ rogasya
punaḥ udreka ādhikyaṃ tasya saṃkṣayaḥ samyak nāśaḥ manaḥsvāsthyam
|| 43 || raktamokṣe niṣedhavargamāha -
vyāyāmamaithunakrodhaśītasrānapravātakān
|| 44 || ekāśanaṃ divāsvapnaṃ
kṣārāmlakaṭubhojanam | śokaṃ vādamajīrṇaṃ ca tyajedābaladarśanāt
|| 45 || iti śrīdāmodarasūnunā
śārṅgadharācāryeṇa viracitaśārṅga- dharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe
śoṇitasrāvavidhi- rnāma dvādaśo'dhyāyaḥ
|| 12 ||
Āḍhamalla. idānīṃ raktasrute: kiṃ
tyājyaṃ taddarśayannāha - atrātiśayaṃ niṣiddhaṃ na tu sakṛdeva | śokaṃ
dhanabandhunāśādijanitam | vādamityatibhāṣaṇam | ābaladarśanāditi |
raktasrutasya yāvadbalo na bhavati tāvadvyāyāmādayo niṣiddhā ityabhiprāyaḥ
|| 44 || 45 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe śoṇitavisrāvavidhiradhyāyaḥ
|| 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. vyāyāmaṃ śramaṃ,
maithunaṃ strīsevāṃ, śītaṃ jalaṃ, tena snānaṃ, pravāto bahuvātasevanam,
ekāsanam, ekabhojanam, amlo amlarasaḥ, kaṭu kaṭurasaḥ; kṣāro yavakṣārādiḥ, na
saindhavaniṣedhaḥ tasya kṣārābhāvāt vādaṃ vāgvādam ajīrṇaṃ bahubhojanajanyaṃ
yāvat balādhikyaṃ bhavati tāvat etān tyajet
|| 44 || 45 || iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ
śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne raktamokṣavidhi- rnāmādhyāyaḥ
||12||
Editor's notes
- 1 saviṣalakṣaṇaṃ vāgbhaṭe - ‘indrāyudhavicitrordhvarājayo romaśāśca yāḥ| saviṣā varjayettābhiḥ kaṇḍūpākajvarabhramaḥ’ iti | jalamokaḥ sthānaṃ yāsāṃ tāḥ | dvividhā striyaḥ puruṣāśca | tanvaṅgyo'tyantamṛdavaḥ striyo viparītāḥ puruṣā | striya: sukumāreṣu asukumāreṣu puruṣā yojyāḥ | ↩