12. atha raktamokṣavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
dvādaśo'dhyāyaḥ | atha śoṇitavisrāvavidhiradhunā vidhīyate atha śoṇitasrāvavidhiḥ | sambandhaścāyaṃ yathā lepādayo dehakāntikarāstadvacchoṇitavisrāvaṇamapi | ataḥ śoṇitasrāvaṇamāha - śoṇitaṃ srāvayejjantorāmayaṃ prasamīkṣya ca | prasthaṃ prasthārdhakaṃ vāpi prasyārdhārdhamathāpi vā || 1 || śaratkāle svabhāvena kuryādraktasrutiṃ naraḥ | tvagdoṣagranthiśothādyā na syū raktasruteryataḥ || 2 ||
Āḍhamalla. prasthamatra sārdhatrayodaśapalāni | tathācoktaṃ ‘vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇa’ iti | nanu tantrāntare prasthaṃ prasthadvayaṃ ca krameṇa raktasrāvaṃ kathitaṃ tathāhi - ‘jaghanyamadhyaprabaleṣu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau | daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā śoṇitamokṣaṇe ca’ iti | tatkkāthamatra prasthaṃ prasthārdhaṃ ca kathitaṃ, katham ? ucyate | tantrāntare yadidaṃ tadbahudoṣasyāvajinaḥ puruṣasya paraṃ pramāṇamāmananti | atra tu saśeṣadoṣaraktaṃ rakṣaṇīyamityālocyācāryeṇa prasthādisaṃgrahaḥ kṛta ityadoṣaḥ | tathāhi ‘raktaṃ svabhāvādṛtuvihitatvādanāturasyāpi raktasrutiḥ praśastā’ iti | yataḥ pittaṃ śaradi kupyatīti vacanādraktasyāpi kopo bhavatīti niyamaḥ | tathāca pittaprakopeṇaiva śoṇitaṃ ca prakupyatīti| tasmāccharadi śoṇitavisrāvaṇaṃ vihitam | tatsrāvaṇāt tvagdoṣādayo'pi na syu: | tvagdoṣā aṣṭādaśa kuṣṭhāni nyacchanīlikādayaśca | granthayo vātādimilitvā śirāgranthiśca | śothā doṣaduṣṭibhavā vraṇaśothādayaḥ | ādigrahaṇāt anye'pi śoṇitajā rogā raktagulmavidradhivisarpādayaḥ || 1 || 2 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha śoṇitasrāvavidhiṃ vyākhyāsyāma: | āmayaṃ raktajanyaṃ kuṣṭādyaṃ rogaṃ prasamīkṣya dṛṣṭvā janto: prāṇinaḥ śoṇitaṃ srāvayet | kiyatparimitaṃ srāvayedityāha - prasthaṃ mukhyaṃ prasthārdhaṃ madhyaṃ prasthārdhārdhaṃ nyūnaṃ vā kadā raktaṃ srāvayet svabhāvena raktasrāvasvabhāvena śaratkāle raktasrutiṃ srāvaṃ kuryāt, kutaḥ ? tvagdoṣā granthiśothādyā raktasruteryato na syuḥ kuṣṭhavātaraktādayaḥ | granthirvraṇādigranthiḥ || 1 || 2 ||
ādau raktasya rasavarṇaguṇādīnāha - madhuraṃ varṇato raktamaśītoṣṇaṃ tathā guru | śoṇitaṃ snigdhavisraṃ syādvidāhaścāsya pittavat ||3|| visratā dravatā rāgaścalanaṃ vilayastathā | bhūmyādipañcabhūtānāmete raktaguṇāḥ smṛtāḥ || 4 ||
Āḍhamalla. atha śoṇitasya prakṛtiṃ vaktumāha | madhuraṃ varṇata iti | makṣikāpipīlikādīnāṃ prācuryamupasarpaṇānmādhuryamasya pratītam | varṇato raktamiti | raktamāraktam indragopaprakāśamityeke, tadevapadmālaktaguñjāphalavarṇamapyuktam | athavā vastrādilagnaṃ satprakṣālyamānamapi na vivarṇatāṃ yātītyapare | aśītoṣṇamiti | na caikāntataḥ śītaṃ nātyuṣṇamiti | yato'gnīṣomīyādraktasya tattulyaguṇayoramlaśītayorabhilāṣo raktakṣaye bhavatīti darśanāt | athavā prakopo'sya doṣaireva tanmūlatvadoṣānurūpamanuṣṇaśītam | tathāhi - ‘yasmādraktaṃ vinā doṣairna kdācitprakupyati | tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopanam’ iti | snigdhavisraṃ syāditi | snigdhaṃ vikṣuṇṇaṃ visramāmagandhi vidāhaścāsya pittavaditi pittasya yena vastunā yathā vidāhastena vastunā tathā vidāhaḥ śoṇitasyāpītyarthaḥ | atha śoṇite pāñcabhautikatvaṃ pratipādayannāha - yasmādeti visrādaya: pṛthivyādīnāṃ guṇāḥ śoṇite dṛśyante tasmādraktaṃ pāñcamautikamiti | tatra visratā vigandho bhūmiguṇaḥ dravatā dravabhāgo'yamambuguṇaḥ | rāgo raktatā tejoguṇaḥ | calanaṃ naikatra sthitiśīlatvamayaṃ vātaguṇaḥ sādanamityapare | vilaya iti vilayanopyākāśaguṇaḥ | eke vilayasthāne laghuteti paṭhanti vyākhyānayanti ca | bhūmyādipañcabhūtānāmiti | ādiśabdena aptejovāyvākāśāni gṛhyante ||3 || 4 ||
Kāśīrāma Vaidya. raktam ādau rasato madhuraṃ, varṇato raktaṃ, guṇata aśītoṣṇaṃ, tathā gurumātrayā guru, tathā snigdhaṃ, sacikkaṇaṃ, visram āmagandhi, vidāho dāhakartṛtvaṃ ca asyāpi tadeva | rakte bhūmyādīnāṃ bhūtānāṃ guṇāśca santi tānāha - visratā āmagandhitā bhūmiguṇaḥ sacchidratā vā | ete guṇāḥ bhūmyādipañcabhūtānāṃ kramātsmṛtā: ||3||4||
duṣṭaraktalakṣaṇe kiṃ bhavatītyāha - rakte duṣṭe vedanā syātpāko dāhaśca jāyate | raktamaṇḍalatā kaṇḍūḥ śothaśca piṭikodgamaḥ || 5 || vṛddhe raktāṅganetratvaṃ sirāṇāṃ pūraṇaṃ tathā | gātrāṇāṃ gauravaṃ nidrā mado dāhaśca jāyate || 6 || kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣa mūrcchā ca tvaci rūkṣatā | śaithilyaṃ ca sirāṇāṃ syādvātādunmārgagāmitā ||7|| aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ paruṣaṃ tanu śīghragam | askandi sūcinistodi raktaṃ syādvātadūṣitam ||8|| pittena pītaṃ haritaṃ nīlaṃ śyāvaṃ ca visrakam | askandyuṣṇaṃ makṣikāṇāṃ pipīlānāmaniṣṭakam ||9|| śītalaṃ bahalaṃ snigdhaṃ gairikodakasaṃnibham | māṃsapeśīprabhaṃ skandi mandagaṃ kaphadūṣitam || 10 || dvidoṣaduṣṭaṃ saṃsṛṣṭaṃ triduṣṭaṃ pūtigandhakam | sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ ca jāyate || 11 || viṣaduṣṭaṃ bhavecchyāvaṃ nāsikonmārgagaṃ tathā | visnaṃ kāñjikasaṃkāśaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ bahu || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. idānīṃ duṣṭaraktasyā'pi lakṣaṇamāha - rakte duṣṭe iti | vātādidoṣadūṣite vedanā pīḍā pāko dāhaśca vraṇeṣveva prācuryamasyābhihitam | raktamaṇḍalateti raktavarṇamaṇḍalotpattiḥ | kaṇḍūḥ pāmāviśeṣaḥ, śotho vraṇaśothaḥ, piḍakā granthādayaḥ | atha raktātivṛddhau satyāṃ kiṃ lakṣaṇaṃ tadāha -raktāṅganetratvamiti | tena raktāṅganetratā ca bhavati, sirāṇāṃ pūrṇatā tatheti | sirāścātra raktavahā jñeyāḥ, tāsāṃ pūrṇatā raktatetyarthaḥ | medo medovṛddhiḥ prāyeṇātrāsthigatamedovṛddhiḥ syādityatra viṣayaḥ yataḥ ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu satataṃ meda ucyata’ iti | kṣīṇe'mlamadhurākāṅkṣeti | śoṇitakṣaye sati vātavṛddhau satyāṃ tatpratīkārārthatvādamlarasecchā | tathā raktasya dravatvāttatkṣaye sati tejovṛddhau satyāṃ madhuraprārthanā | eke kṣīṇe'mlaśītalākāṅkṣeti paṭhanti | tatrāpi sa evārthaḥ | tvagvirūkṣateti vātavṛddhitaḥ sirāṇāṃ raktavahānāṃ ca śaithilyaṃ bhavati | atiraktatvāt | ghātātprahārāt unmārgagamitā raktasyetyarthaḥ | idānīṃ duṣṭaraktasya vātādīnāṃ pratyekalakṣaṇānyāha | aruṇādyuktalakṣaṇai: kṛtvā vātadūṣitaṃ raktaṃ jānīyāt | tatrāruṇamīṣadraktaṃ kṛṣṇābhāvaṃ vyākhyānayanti | phenilaṃ phenayuktaṃ paruṣamapicchilaṃ, tanu acchaṃ, śīghragamāśupravṛtti ata evāvaskandādīni | askandi styānarahitam | sūcībhiriva nistodanaṃ gātreṣu pittena yadā duṣṭaṃ raktaṃ syāttadā etādṛśaṃ bhavati kiṃ tatpītamiti|| pītaṃ pītavarṇam | tacca nirāmāvasthāyāṃ bhavati | haritaṃ śyāmavatpratibhāsam | nīlaṃ haritaśyāvam | tacca sāmāvasthāyāṃ bhavati | śyāvaṃ haritakṛṣṇam | visrakamāmagandhikam | askandi ceti styānarahitam | bhakṣikāpipīlikānāniṣṭamiti | aniṣṭamapriyam | yataḥ tāsāṃ mate'nusaraṇādaniṣṭatvamavagantavyaṃ kaphadūṣitaṃ raktamīdṛśaṃ bhavati śītalaṃ sparśādvīryāt bahalaṃ dhanaṃ gairikodakasannibhamiti pāṇḍulohitaṃ kathitam | māṃsapeśīprabhamitistyānatvāt | pāṇḍulohitamiti bhāvaḥ | ata eva skandi kathitam | skanditvādevamavargatvamasyoktam | atha saṃsargasannipātānvitaraktavikṛterlakṣaṇānyāha - dvidoṣaduṣṭaṃ śoṇitamiti śeṣaḥ, yato dvābhyāṃ doṣābhyāṃ dūṣitaṃ tatsaṃsṛṣṭamiti kathitam | etena dvābhyāṃ lakṣaṇābhyāṃ militaṃ bhavatīti bhāvaḥ | triduṣṭaṃ raktaṃ sannipātadūṣitaṃ kathitaṃ tribhirdoṣairdūṣitaṃ triduṣṭam | tacca pūtigandhikaṃ bhavati | sarvalakṣaṇasaṃyuktamiti | sarveṣāṃ vātapittakaphānāṃ lakṣaṇairyuktamiti | tadeva kāñjikābhaṃ ca bhavatīti | idānīṃ viṣaduṣṭasya raktasyākṛtiṃ darśayannāha - viṣaṃ sthāvarajaṅgamaṃ tena duṣṭaṃ dūṣitamityarthaḥ | īdṛśaṃ kena lakṣitaṃ tadāha - śyāvamiti | haritakṛṣṇaṃ varṇato bhavati | nāsikonmārgagaṃ tatheti | nāsikayā unmārgagāmi bhavati | tena nādhaḥ pravartate iti tātparyārthaḥ | viṣaprabhāvāt nāsikopalakṣitatvāttena mukhunetrakarṇairapi pravartata iti bhāvaḥ | visramityāmagandhi | sarvakuṣṭhakaramiti viṣaprabhāvāt | tathāhi ‘viṣeṇa dūṣitaṃ raktaṃ sarvakuṣṭhakaraṃ matam’ iti || 5-12 ||
Kāśīrāma Vaidya. duṣṭe kupite rakte vedanā pīḍā syātpākādayaśca jāyante | raktavṛddhilakṣaṇamāha - vṛddhe rakte raktāṅgādilakṣaṇaṃ bhavati raktāṅgatvaṃ raktanetratvaṃ sirāṇāṃ dhamanyādīnāṃ pūraṇaṃ raktenaiva, gātrāṇāṃ gauravaṃ gurutā, madaḥ pūgabhakṣaṇavat, dāha uṣṇatvam | kṣīṇe rakte kiṃ lakṣaṇaṃ bhavatītyāha -kṣīṇe idaṃ bhavati - amlamadhurākāṅkṣā spṛhā, mūrcchā mūrcchitaṃ kṣīṇe tvaci rūkṣatā śaithilyaṃ vātasyaiva unmārgagāmitā ca | vātaduṣṭaraktalakṣaṇamāha - vātadūṣitaṃ raktam evaṃvidhaṃ syāt | kiṃbhūtaṃ tadāha - aruṇaraktaṃ phenilaṃ phenavat, rūkṣaṃ sneharahitaṃ, tanu adhanaṃ, paruṣaṃ karkaśaṃ, śīghragamanaṃ śīlaṃ askandi, ghanatvarahitaṃ, visrāvaviśeṣaḥ srāvayuktaṃ, pittadūṣitaraktamāha - pittena dūṣitaṃ pītaharitādivarṇaṃ raktaṃ bhavati tadāha - visrakaṃ srāvagandhi askandi cāñcalyarahitaṃ makṣikādīnāṃ aniṣṭakaṃ bhakṣaṇe hitaṃ na | kaphadūṣitaraktamāha - kaphadūṣitaṃ śītalādilakṣaṇaṃ bhavatītyāha - śītalaṃ śītaguṇaṃ sparśena vā śītalaṃ, bahulaṃ bahutaraṃ, snigdhaṃ sacikkaṇaṃ, gairikodakasannibhaṃ gairikajalasadṛśaṃ, punaḥ māṃsapeśīprabhaṃ granthirūpaṃ, skandi ghanatvasadṛśaṃ, mandagaṃ mandagamanaṃ, dvidoṣatridoṣaduṣṭalakṣaṇamāha – dvidoṣaduṣṭasaṃsṛṣṭadvidoṣalakṣaṇamāha - dvidoṣaduṣṭasaṃsṛṣṭaṃ dvidoṣalakṣaṇayuktaṃ bhavati triduṣṭaṃ tridoṣaduṣṭaṃ pūtigandhaṃ durgandhaṃ tathā kāñjikābhaṃ ca jāyate | viṣaduṣṭamāha - viṣaduṣṭaṃ viṣayuktaṃ śyāmavarṇaṃ bhavet nāsikāgandhaṃ tathā unmārgagam | visram āmagandhi, kāñjikasaṃkāśaṃ kāñjikatulyaṃ tathā sarvakuṣṭhakaraṃ, tathā bahu adhikam || 5-12 ||
prakṛtistharaktalakṣaṇamāha - indragopaprabhaṃ jñeyaṃ prakṛtisthamasaṃhatam |
Āḍhamalla. atha vikṛtaraktamabhidhāya prakṛtisthaṃ darśayannāha - yaḥ prāvṛṭkālajo jantuviśeṣaḥ indravadhūriti loke | sa cānekaprakāravarṇaḥ, atra tu rakta eva gṛhyate | asaṃhatamiti nātyacchaṃ nātighanaṃ na styāyatītyanye ||
Kāśīrāma Vaidya. indragopo vīravadhūṭī tadvat raktaṃ tathā asaṃhatam astyānam evaṃbhūtaṃ prakṛtisthaṃ raktaṃ jñeyam ||
yeṣu raktasrāvo vihitastānāha - śothe dāhe'ṅgapāke ca raktavarṇe'sṛjaḥ srutau || 13|| vātarakte tathā kuṣṭhe sapīḍe durjaye'nile | pāṇiroge ślīpade pade ca viṣaduṣṭe ca śoṇite || 14 || granthyarbudāpacīkṣudrarogaraktādhimanthiṣu | vidārīstanarogeṣu gātrāṇāṃ sādagaurave || 15 || raktābhiṣyandatandrāyāṃ pūtighrāṇāsyadehake | yakṛtplīhavisarpeṣu vidradhau piṭikodgame ||16|| karṇauṣṭhaghrāṇavaktrāṇāṃ pāke dāhe śiroruji | upadaṃśe raktapitte raktasrāva: praśasyate || 17|| eṣu rogeṣu śṛṅgairvā jalaukālābukairapi | athavāpi sirāmokṣaiḥ kuryādraktasrutiṃ naraḥ || 18 ||
Āḍhamalla. atha raktasrāvo yeṣāṃ vihitastānāha - śothe vraṇaśothe ekāṅgaje'pi srāvyaḥ | yataḥ sarvāṅgaśotho niṣiddhaśca sa vāmlabhojananimittaḥ | pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathau, aṅgadāhe aṅgapāke ca | raktavarṇe'sṛjaḥ srutāviti kevalaraktapitte | sapīḍe durjaye'nile iti | tathāhi - ‘uṣṇāmlalavaṇādervātaharasyopayogātkupitena śoṇitenāvṛto vāto yadā vedanākārī tadā sirāvyadha iti | pāṇiroge dāhādau tena bāhurogo'pi gṛhyate | yaduktaṃ -śoṇitāvṛtavātajanitayorbāhuśoṣāpabāhukayorapyaṃśayorantare sirāvyadhaḥ | apacyāmiti | utpannamātrāyāmityarthaḥ | na tu rūḍhāyāṃ tasyām | kṣudrarogeṣu arūṃṣikādiṣu | vidradhāviti ṣaḍvidhavidradhiṣu madhye pacca visrāvyāḥ taduktaṃ - ‘srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ sarvapādata’ iti | upadaṃśe iti | upadaṃśagrahaṇāt parivartikaśūkadoṣaśukavyāpatsu ca meḍhramadhye sirāvyadhaḥ | raktapittamiti | romakūpodgatamityeke | śeṣaṃ subodham | atha śoṇitavisrāvaṃ yairvastubhiḥ kuryāttāni darśayannāha - eṣu pūrvokteṣu śothaprabhṛtiṣu rogeṣu śṛṅgādicatuḥprakārā yathāyogyānurūpato yojyā | śṛṅgaṃ tu gośṛṅgaṃ tacca saptāṅgulavistīrṇaṃ bhavati | tathāca ‘srāve tu śvetagośṛṅgaṃ vakraṃ saptāṅgulāyataṃ | kṣiptvāntaḥ picupeśīkaṃ yojyaṃ vātayute'sṛji | aṅguṣṭhamūlavanmūlaṃ chidramagre'sya mudgavat | vastrapaṭṭāvanaddhaṃ ca raktamācūṣaṇāddharet’ iti | jalaukāḥ prasiddhāḥ, tāśca dvādaśadhā bhavanti | tāsāṃ ṣaṭ saviṣā: tāvantya eva nirviṣāśca | vistāro'pi tāsāmanyatra1 jñātavyaḥ | atra granthagauravabhayānna likhitaḥ | alābukā tumbīśabdavācyā | tasyā lakṣaṇaṃ kenaciditi darśitam | tadyathā - aṅguṣṭhāṅgulapariṇāhā ca - turaṅgulā'nāśasaṃmitā sumukhā kṛṣṇamṛdāliptatanuḥ śreṣṭhā raktā ca sevane'lābūḥ | sāntardīrghamayutā tayā ca visrāvayedraktamiti | śirāmokṣairiti śirā raktavahāstāsāṃ mokṣaḥ śastreṇa kuryāditi | mokṣo rudhirasyeti || 13-18 ||
Kāśīrāma Vaidya. śothe dāheti śothādirogeṣu nṛṇāṃ raktasrāvaḥ praśasyata ityanvayaḥ | raktavarṇe dehe asṛjaḥ srutau sādisrāve sapīḍe pīḍāsahite anile durjaye jetumaśakye gātrasādo gātraśaithilyaṃ raktābhiṣyandam āraktanetraṃ, spaṣṭamanyat | eṣu rogeṣu kena raktaṃ srāvayedityāha - jalaukā nirviṣā purātanāśca ‘mahyakāṃ vājayavanayājyapautanayā (?) śubhā’ iti suśrutoktatvāt alābu tumbīśirā tadvidhānasthānaṃ taddvidhā nipuṇairvaidyairjñeyam || 13-18 ||
yeṣu sirāmokṣo niṣiddhaḥ tānāha - na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛśasyātivyavāyina:| klībasya bhīrorgarbhiṇyāḥ sūtikāpāṇḍurogiṇām ||19|| pañcakarmaviśuddhasya pītasnehasya cārśasām | sarvāṅgaśothayuktānāmudaraśvāsakāsinām ||20|| chardyatīsāraduṣṭānāmatisvinnatanorapi | ūnaṣoḍaśavarṣasya gatasaptatikasya ca || 21 || āghātasrutaraktasya sirāmokṣo na śasyate | eṣāṃ cātyayike roge jalaukābhistu nirharet ||22||
Āḍhamalla. atha yeṣāṃ sirāmokṣaṇaṃ na syāttānāha - kṛśasya kṣīṇasya puṃsaḥ | klībo napuṃsakaḥ | pañcakarmeti | vamanavirecananiruhānuvāsananasyāni taiḥ śodhitasya puṃsaḥ | sarvāṅgaśothayuktānāmiti | sarvāṅgatvena vraṇaśothā ekāṅgatā api gṛhyante | āghātātprahārādinā srutaṃ raktaṃ yasya sirāmokṣo dvividhaḥ pracchannaḥ sirāvyadhaśva | ‘na kurvīta sirāmokṣaṃ kṛtasyātivyavāyina’ ityādivyākhyā pūrvaṃ pratipāditā | adhunā'pi viśeṣamāha | kṛśasya garbhiṇīnāṃ copakṣīṇadhātutvāddehabhayāt | ativyavāyino vātaprakopabhayānna vidhyet | klībasya pradhānadhātukṣaye alpasatvena ca niḥsṛtavināśāt | bhīrośca tamobahulatvāllohitadarśanena mūrcchābhayānna vidhyet | sūtikāyā garbhiṇīvat | pañcakarmaviśuddhasyetyādi | vāntaviriktayoraktasarjanayorapītasnehayorvamanavirecanānantarameva vātaprakopabhayācchirāṃ na vidhyet | āsthāpitajāgaritayormarutprakopabhayānna vidhyet | anuvāsitasya mande'gnau bhūyo'gnimāndyabhayāt | anye vyadhā anumānato nirūpaṇīyāḥ | sirāmokṣo na śasyata iti dvirukte sati viśeṣeṇa sirāniṣedhaparatvāt vācyaḥ, ātyayike tu śṛṅgālābujalaukāprabhṛtiparatvāccāvekṣya | athātyayike kṛśādīnāmapi śoṇitavisrāvaviṣayaṃ vaktumāha - eṣāmiti| pūrvoktānāṃ kṛśādīnāmapi yadi āthātyayike roge sati tadā jalaukābhirnirharet | paramasukumārayogatvānnirharedvisrāvayecchoṇitamiti śeṣaḥ | atyayo'vināśo bhavatyasmādityātyayiko vidradhyādirananyasādhyaḥ | tathā viṣajuṣṭānāṃ puruṣāṇāmapi jalaukābhistu nirharaṇaṃ kartavyam | na kevalaṃ jalaukābhiḥ sirāmokṣeṇāpi viṣaprabhāveṇa sakalaśarīradūṣitatvāt sarvaṃ raktaṃ dūṣitameva | ata eva sirāmokṣaḥ | yataḥ ‘sirāsarvāṅgaśodhinī’ iti vacanāt || 19-22 ||
Kāśīrāma Vaidya. kṛśasya durbalasya ativyavāyinaḥ atistrīsaktasya pañcakarmāṇi vamanadīni tacchuddhasya atisvinnatanoḥ atisveditasya ūnaṣoḍaśavarṣasya bālasya gatasaptatikasya ata ūrdhvaṃ vṛddhasyetyarthaḥ | āghrāṇena nāsikayā raktaṃ srutasya eṣāṃ ca ātyayike na kāryaṃ jalaukāmī raktaṃ na haret || 19-22 ||
vātādiduṣṭaṃ kena srāvayedityāha - tathā ca viṣaduṣṭānāṃ śirāmokṣo'pi śasyate | gośṛṅgeṇa jalaukābhiralābubhirapi tridhā || 23 || vātapittakaphairduṣṭaṃ śoṇitaṃ srāvayedbudhaḥ | dvidoṣābhyāṃ tu saṃduṣṭaṃ tridoṣairapi dūṣitam ||24|| śoṇitaṃ srāvayedyuktyā sirāmokṣaiḥ padaistathā | gṛhṇāti śoṇitaṃ śṛṅgaṃ daśāṅgulamitaṃ balāt ||25|| jalaukā hastamātraṃ tu tumbī ca dvādaśāṅgulam | padamaṅgulamātrasya sirā sarvāṅgaśodhinī || 26 || śīte niranne mūrcchāyāṃ tandrābhītimadaśramaiḥ | yutānāṃ na sravedraktaṃ tathā viṇmūtrasaṅginām ||27||
Āḍhamalla. atha doṣaviśeṣeṇa śṛṅgādiviṣayaṃ vibhajannāha - bhiṣagiti grahaṇāddṛṣṭakramo jñeyaḥ | tena vātaduṣṭaṃ śṛṅgeṇa, yataḥ ‘uṣṇaṃ samadhuraṃ śṛṅgaṃ gavyaṃ snigdhaṃ prakīrtitam | tasmādvātopasṛṣṭeṣu hitaṃ tadavasecane’ iti | pittaduṣṭaṃ tu rudhiraṃ jalaukābhirnirharet | tathāhi ‘śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā | tasmātpittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane’ iti | kaphaduṣṭaṃ tu - alābubhiriti | athātivyastamabhidhāya pittadoṣaduṣṭasya raktasyāvasecanopāyamāha - dvidoṣābhyāmityādipadaiḥ krūrapradhānaiḥ yuktetyanena yathāyogyānurūpaṃ yojyam | tena padopalakṣitatvācchṛṅgālābupracāro'vagantavyaḥ | yaduktaṃ ‘sarvāṇi vātapittakaphaduṣṭāni śoṇitāni’ | sarvairiti śṛṅgādibhiryathāyogyamityabhiprāyaḥ | atha śṛṅgādīnāṃ kiyaddūre pracārastaṃ darśayannāha - daśāṅgulamityubhayataḥ | tena caturdikṣu daśāṅgulamiti bhāvaḥ | evaṃ sarvatra viṣayapadaṃ pracchannam | ata evāha kaścit - ‘avagāḍhe jalaukā syātpracchannaṃ piṇḍite hitam | sirā ca vyāpake rakte śṛṅgālābu tvaci sthite’ iti | atha śoṇitaṃ na srāvayettānāha - śīte iti | śīte śītārdite deśe puruṣe ca niranne iti laṅghite | atitandrā nidrānāśaḥ | yaduktaṃ ‘madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṅginām | nidrā'bhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nā'sṛk pravartate’ iti | viṇmūtrasaṃgināmiti | viṇmūtrādīnāṃ saṃgo pravṛttistadyuktānāmityarthaḥ | viṇmūtragrahaṇenaiva vātasaṃgasyāpyavarodhaḥ || 23-27 ||
Kāśīrāma Vaidya. śṛṅgādīnāṃ śoṇitagrahaṇe pramāṇamāha - sugamam | yeṣāṃ raktaṃ na srāvayet tānāha - śīte śītakāle viṇmūtrasaṃgināṃ apravartinām || 23-27 ||
rakte vidhānamāha - apravartitarakte ca kuṣṭhatrikaṭusaindhavaiḥ | mardayedvraṇavaktraṃ ca tena samyakpravartate || 28 ||
Āḍhamalla. idānīmapravartitasya śoṇitasya cikitsāyogaṃ vaktumāha - yadā śītādihetubhirna sravettadā trikaṭukādicūrṇaṃ kṛtvā vraṇaṃ gharṣayet | trikaṭukaṃ śuṇṭhīmaricapippalīsaṃjñaṃ, kuṣṭhaṃ prasiddhaṃ, saindhavaṃ ca, śeṣaṃ sugamam || 28 ||
Kāśīrāma Vaidya. vraṇavaktraṃ vraṇamukhaṃ, śoṇitasamayavidhānaṃ cāha, sugamam || 28 ||
idānīṃ sukhavisrāvaṇārthaṃ hitopadeśamāha - tasmānna śīte nātyuṣṇe na svinne nātitāpite | pītvā yavāgūṃ tṛptasya srāvayecchoṇitaṃ budhaḥ ||29||
Āḍhamalla. tasmāditi pūrvoktāpravartitaraktaviṣayadarśanāt | na śīte nātyuṣṇeti sādhāraṇakāle | ata evoktaṃ suśrute - ‘vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāle tu śītale | hemantakāle madhyāhne śastrakālāstrayo matā’ iti | na svinne iti svedite | nātitāpite iti śramādibhiḥ saṃtapte | sūryatāpādityanye | pītvā yavāgūṃ tṛptasyeti | yavāgūratra tilayavāgū: tasyāḥ sadyaḥ snehanīyatvāt | raktotkleśakāritvācca | anye tu yavāgūrviraladraveti bahusṛtām | tṛptasyeti kathanāt || 29 ||
atha kena hetunā raktātipravṛttistaddarśayannāha - atisvinnasyoṣṇakāle tathaivātisirāvyadhāt | atipravartate raktaṃ tatra kuryātpratikriyām || 30|| atipravṛtte rakte ca lodhrasarjarasāñjanaiḥ | yavagodhūmacūrṇairvā dhavadhanvanagairikaiḥ || 31 || sarpanirmokacūrṇairvā bhasmanā kṣaumavastrayoḥ | mukhaṃ vraṇasya baddhvā ca śītaiścopacaredvraṇam || 324|| vidhyedūrdhvaṃ sirāṃ tāṃ ca dahetkṣāreṇa vāgninā | vraṇaṃ kaṣāyaḥ saṃdhatte raktaṃ skandayate himam ||23|| vraṇāsyaṃ pācayetkṣāro dāhaḥ saṃkocayetsirām | vāmāṇḍaśothe dakṣasya karasyāṅguṣṭhamūlajām || 34 || dahetsirāṃ vyatyaye tu vāmāṅguṣṭhasirāṃ dahet | sirādāhaprabhāveṇa muṣkaśothaḥ praṇaśyati || 35 || viṣūcyāṃ pārṣṇidāhena jāyate'gneḥ pradīpanam | saṃkucanti yatastena rasaśleṣmavahāḥ sirāḥ || 36 || yadā vṛddhiryakṛtplīhnoḥ śiśoḥ saṃjāyate'sṛjaḥ | tadā tatsthānadāhena saṃkucantyasṛjaḥ sirāḥ ||37|| rakte duṣṭe'vaśiṣṭe'pi vyādhirnaiva prakupyati | ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ raktaṃ nātikramo hitaḥ ||38|| āndhyamākṣepakaṃ tṛṣṇāṃ timiraṃ śiraso rujam | pakṣaghātaṃ śvāsakāsau hikkāṃ dāhaṃ ca pāṇḍutām ||39|| kurute'tisṛtaṃ raktaṃ maraṇaṃ vā karoti ca | dehasyotpattirasṛjā dehastenaiva dhāryate || 40 || vinā tena vrajejjīvo rakṣedraktamato budhaḥ |
Āḍhamalla. atisvinnetyatyarthaṃ svedite puruṣe deśe vā | soṣṇakāle grīṣmartau śaradṛtau vā | atisirāvyadhāditi ajñaprayuktena śastreṇāvagāḍhavyadhanādraktātisrutirbhavati | pūrvamuktaṃ tatra kuryātpratikriyāmityataḥ tāṃ pratikriyāṃ darśayannāha - atra sarjaraso rālaḥ| rasāñjanaṃ prasiddhaṃ | yacca dārvīkvāthasamudbhavaṃ rasāñjanasaṃjñaṃ keciditi vyākhyānayanti | sarjaḥ śālabhedaḥ | rasāñjanaṃ tadeva | dhavo vṛkṣaviśeṣaḥ prasiddhaḥ | dhanvano dhāmana iti prasiddhaḥ | lodhrādibhiścūrṇīkṛtābhirvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayediti pracāraḥ | sarpanirmokaḥ sarpakañculikā | kṣaumavastrayorbhasmeti | paṭāmbaradagdhabhasma kṣaumam atasībhavam | taddagdhvā bhasmakāryam evaṃ vastrasya vastragrahaṇāt kārpāsasaṃbhavaṃ bhasmāpi mukhavraṇasya | badhveti yathoktavraṇabandhanadravyairgāḍhaṃ badhnīyādityarthaḥ | śītaiścopacaredvraṇaṃ śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiśca vraṇaṃ śastrādijanitaṃ yadyupacaret | vā pakṣāntaraprakāramāha - vidhyedūrdhvamityādi | prāktanavyaktāt parasthāne tāmeva pūrvaviddhāṃ sirāṃ vidhyet | raktagaticchedanārtham kṣāreṇāgninā vā dahediti vastrādipadābhiprāyaḥ | atha lodhrādīnāṃ śoṇitātipravṛttau prayuktānāṃ pratyekaphalamāha -kaṣāyo'tra lodhrasarjarasāñjanaprabhṛtikaḥ | sa ca vraṇagharṣaṇārthaṃ pūrvamevātra darśitaḥ | anye tu harītakyādiḥ pañcavalkalādikaḥ | etena kimuktam, ayaṃ kaṣāyaḥ vraṇaṃ śastrāghātajaṃ rudhiraṃ saṃdhatte nivārayedityarthaḥ | vraṇagrahaṇena jalaukāmukhakṣatajamapi grāhyam | himaṃ śītalam | raktamityatipravartitaṃ skandayedastyānībhūtaṃ karotītyarthaḥ | kṣāro'tra vihito'pāmārgādijanitaḥ kṣaumādijanito vetyatra vihitaḥ, sa ca vraṇāsyaṃ vraṇamukhaṃ pācayet | tenātipravartitaraktaṃ saṃsthāpya samyakprarohayedityabhiprāyaḥ | dāho'gnikṛtaḥ śalākāpravṛttibhiḥ sa ca śirāṃ raktavahāṃ saṃkocayet | tenātipravartitaṃ samyagavatiṣṭhate | idānīṃ raktātisrāve upadeśaṃ darśayannāha | ataḥ srāvyaṃ sāvaśeṣaṃ iti | sāvaśeṣaṃ doṣaraktaṃ punaḥ saṃśamanādibhirjayedityabhiprāyaḥ | yathātiyoganiḥsṛtasya raktasya vyāpadaṃ darśayannāha | āndhyamandhatām | atrordhvajatrugatarogaṃ śirasyatipravṛttaṃ raktaṃ karoti | śeṣaṃ subodham | atha raktasrāvaṇe bhūyobhūyotikramo na karaṇīya ityāha | utpattiriti | upasthitipralayeṣu śoṇitameva hetuḥ śoṇitena | etenaiva dhāryate sthāpyate | śeṣaṃ sugamam || 30-40 ||
Kāśīrāma Vaidya. atisvinnasyeti sugamam | atipravṛtte kriyāmāha - atipravṛtte rakte evaṃ kuryāttadāha -lodhraṃ, sarjo rālaḥ, rajāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, yava kāṣṭhadhanvanaḥ | sarpanirmokaṃ sarpakaṃcukaṃ vastraṃ cīraṃ kṣaumaṃ paṭṭavastram | śītaiḥ śītopacāraiḥ tāṃ śirāṃ bāhu ūrdhvaṃ vidhyet | ūrdhvaṃ tasmāt śirābandhāt ūrdhvam | tathāca vāgbhaṭe ‘tāmeva vā śirāṃ vidhyedbandhāttasmādanantaram’ iti | kṣāreṇa dahet lipetkṣāreṇa ṭaṅkaṇādinā kṣāreṇa vahninā vā daheddāhaṃ kuryāt | kaṣāyaḥ kaṣāyadravyaṃ rodhrādi vraṇaṃ saṃdhatte saṃnahanaṃ saṃkurute| himaṃ śītalaṃ candanādidravyaṃ raktaṃ skandayate śoṣayati sthāpayati vā, kṣāraḥ vraṇaṃ pācayati, dāhaḥ śirāḥ saṃkocayet dāho yathā sugamam | visūcyāmiti sugamam | duṣṭe rakte niḥsṛte kiṃcidavaśiṣṭe'pi vyādhirna kupyati ataḥ sāvaśeṣaṃ srāvyam | atikramo na hitaḥ | raktasya niśe:ṣasrāve doṣasrāvaṇāttadāha - atisrutaṃ atiniḥsṛtaṃ raktasya jīvasya sāmye | taddehasyotpātādīnāha - sugamam || 30-40 ||
srute rakte'pi doṣakope pratīkāramāha - śītopacāraiḥ kupite srutaraktasya mārute || 41 || koṣṇena sarpiṣā śothaṃ savyathaṃ pariṣecayet | kṣīṇasyaiṇaśaśorabhrahīraṇacchāgamāṃsajaḥ || 42 || rasaḥ samucitaḥ pāne kṣīraṃ vā ṣaṣṭhikā hitāḥ |
Āḍhamalla. atha śoṇitāvaśeke paścāt karma darśayannāha | śītopacārāḥ sekādyāḥ | etena kimuktaṃ, anatiśītādikaṃ prayatnataḥ upācaraṇīyamiti subodham| ata eva koṣṇena sarpiṣeti | īṣaduṣṇena sarpiṣetyarthaḥ | atha raktātikrameṇa kṣīṇasya puruṣasyānantaraṃ bheṣajamāha - kṣīṇasyeti | raktakṣīṇapuruṣasyetyarthaḥ | eṇaḥ kṛṣṇamṛgaḥ | urabhro meṣaḥ | hariṇastāmravarṇo mṛgaḥ | eṣāṃ māṃsaiḥ saṃsruto rasa iti| eke hariṇacchāgasaṃbhavaḥ raktaḥ samucita iti paṭhanti vyākhyānayanti ca | kṣīraṃ vā ṣaṣṭhikā hitā iti | kṣīrādisiktamodanaṃ bhuñjītetyabhiprāyaḥ || 41 || 42 ||
Kāśīrāma Vaidya. srute rakte vraṇasthāne kupite dāhāditvāt śītopacāraiḥ upacaretsrutaraktasya mārute kupite savyathaṃ śothaṃ koṣṇena sarpiṣā secayet | rakte kṣīṇe kriyāmāha - kṣīṇasya raktasrāvaṇakṣīṇasya puruṣasya eṇādīnāṃ māṃsarasaḥ hitaḥ | ṣaṣṭhikāyuktaṃ kṣīraṃ vā hitam | eṇo hariṇaḥ, śaśaḥ, urabhro meṣaḥ, hariṇaḥ kṛṣṇavarṇo mṛgaḥ, eṇo raktavarṇaḥ chāgaḥ || 41 || 42 ||
atha raktasrāvaṇāt samyak śuddhilakṣaṇānyāha - pīḍāśāntirlaghutvaṃ ca vyādherudrekasaṃkṣayaḥ || 43 || manaḥsvāsthyaṃ bhaveccihnaṃ samyagvisrāvite'sṛji |
Āḍhamalla. pīḍāśāṃtirvedanāvyapagamaḥ | laghutvaṃ śarīrasyeti | etacchārīraṃ visrāvitaliṅgam | manaḥsvāsthyamiti manasaḥ prasādaḥ | etena mānasaṃ liṅgaṃ śeṣaṃ sugamam ||43||
Kāśīrāma Vaidya. samyak srutaraktalakṣaṇamāha - asṛji rakte samyakvisrāvite sati pīḍāśāntyādilakṣaṇaṃ bhavatīti yojanā | pīḍā vyathā tacchānti: laghutvaṃ dehasya vyādheḥ rogasya punaḥ udreka ādhikyaṃ tasya saṃkṣayaḥ samyak nāśaḥ manaḥsvāsthyam || 43 || raktamokṣe niṣedhavargamāha -
vyāyāmamaithunakrodhaśītasrānapravātakān || 44 || ekāśanaṃ divāsvapnaṃ kṣārāmlakaṭubhojanam | śokaṃ vādamajīrṇaṃ ca tyajedābaladarśanāt || 45 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitaśārṅga- dharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe śoṇitasrāvavidhi- rnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||
Āḍhamalla. idānīṃ raktasrute: kiṃ tyājyaṃ taddarśayannāha - atrātiśayaṃ niṣiddhaṃ na tu sakṛdeva | śokaṃ dhanabandhunāśādijanitam | vādamityatibhāṣaṇam | ābaladarśanāditi | raktasrutasya yāvadbalo na bhavati tāvadvyāyāmādayo niṣiddhā ityabhiprāyaḥ || 44 || 45 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyabhāvasiṃhātmajenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharadīpikāyāmuttarakhaṇḍe śoṇitavisrāvavidhiradhyāyaḥ || 12 ||
Kāśīrāma Vaidya. vyāyāmaṃ śramaṃ, maithunaṃ strīsevāṃ, śītaṃ jalaṃ, tena snānaṃ, pravāto bahuvātasevanam, ekāsanam, ekabhojanam, amlo amlarasaḥ, kaṭu kaṭurasaḥ; kṣāro yavakṣārādiḥ, na saindhavaniṣedhaḥ tasya kṣārābhāvāt vādaṃ vāgvādam ajīrṇaṃ bahubhojanajanyaṃ yāvat balādhikyaṃ bhavati tāvat etān tyajet || 44 || 45 || iti śrīkāśirāmamiśrakṛtāyāṃ śārṅgadharagūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne raktamokṣavidhi- rnāmādhyāyaḥ ||12||

Editor's notes

  1. 1 saviṣalakṣaṇaṃ vāgbhaṭe - ‘indrāyudhavicitrordhvarājayo romaśāśca yāḥ| saviṣā varjayettābhiḥ kaṇḍūpākajvarabhramaḥ’ iti | jalamokaḥ sthānaṃ yāsāṃ tāḥ | dvividhā striyaḥ puruṣāśca | tanvaṅgyo'tyantamṛdavaḥ striyo viparītāḥ puruṣā | striya: sukumāreṣu asukumāreṣu puruṣā yojyāḥ | ↩