13. atha netrakarmavidhiradhyāyaḥ

Larger type: Śārṅgadharasaṃhitā · Āḍhamalla.: Āḍhamalla's Dīpikā · Kāśīrāma Vaidya.: Kāśīrāma's Gūḍhārthadīpikā
trayodaśo'dhyāyaḥ | atha netraprasādanakarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ | sambandhaścāyaṃ - śirāvyadhenā'pi netraprasādanaṃ bhavati, tadvatsekādibhirapi | ata āha - tāni kāni karmāṇītyāha - seka āścotanaṃ piṇḍī biḍālastarpaṇaṃ tathā | puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret || 1 ||
Āḍhamalla. athedānīṃ netraprasādanakarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ | seko'tra dhārādinā svedarūpaḥ | āścyotanaṃ netramadhye tailādikṣepaṇarūpam| nimīlitonmīlanākṣibhedena sekaāścyotanayorbhedamāhuḥ | piṇḍīti prasiddhā | akṣṇorbahirlepaḥ sa biḍālasaṃjñaḥ | tarpaṇamiti netratṛptikaraṃ karma tacca netrabastiriti prasiddham | puṭapāka iti | puṭapāka uktyā dravyasya raso netraprasādane vihitaḥ sa puṭapākaḥ kathitaḥ | asyāpi dvividhaṃ karma vyācakṣate | ekaṃ tarpaṇavat kāryam aparaṃ āścyotanavaditi | añjanaṃ prasiddhaṃ tacca nānāvidham cakārāt śastrakarmāpyatra boddhavyamiti kecit | na svamatam | tadanyatra jñātavyam || 1||
Kāśīrāma Vaidya. atha netraprasādanakarmāṇi | ebhiḥ sekādibhiḥ kalpairnetrarogam upācaret | eṣāṃ lakṣaṇāni vakṣyati || 1 ||
sekavidhiḥ | sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ | mīlitākṣasya martyasya pradeyaścaturaṅgulāt ||2 || sa cāpi snehano vāte rakte pitte ca ropaṇaḥ | lekhanaśca kaphe kāryastasya mātrā'dhunocyate || 3 || ṣaḍvākśataiḥ snehaneṣu caturbhiścaiva ropaṇe | vākśataiśca tribhiḥ kāryaḥ seko lekhanakarmaṇi ||4|| kāryastu divase seko rātrau cātyayike gade |
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ seka āścyotanapiṇḍītyādikam | tatra tāvatsekavidhiradhunā vidhīyate sūkṣmadhārā netrāñjanaśalākā'nurūpaṃ nirgatā dravapātrāt | sarvasminnayane iti sarvākṣiroge yathā doṣāpekṣayā vā sarvagrahaṇaṃ | samastanetramaṇḍale ityeke | caturaṅgulamiti caturaṅgulaṃ yathā syāt tena caturaṅgulotsedhaṃ dhārāṃ kṛtvā secayedityabhiprāyaḥ | yadvā yathā sukhotsedhaṃ secayedityapi | athavā caturaṅgulenākṣivistāraṃ yāvat tāvanmaryādīkṛtya dravyakalkaṃ kṛtvā karpaṭe badhvākṣisekaḥ kartavya iti saṃpradāyaḥ | tathāhyuktam - ‘avyakte'kṣigade kāryaṃ plotasthairguṇḍanaṃ bahiḥ’ ityādi | atha doṣaviśeṣeṇa sekasya karmaviśeṣamāha - vāte kevalānilajanite'kṣirogaḥ, snehanaḥ snehakṛtasvedaḥ kārya ityarthaḥ | yathā - ‘sarpirmāsavasāmajjābhedaḥ syādauṣadhaiḥ kṛtaḥ | snehana iti vikhyātaḥ’| raktapitta iti vyaste milite vā ropaṇaḥ svedaḥ | ropaṇastu tantrāntare yathā - ‘stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadravayācitaḥ | dṛṣṭerbalārthaṃ śītaśca svedaḥ kāryo'pi ropaṇam’ iti | kaphe kaphaprāye'kṣiroge lekhanaḥ sveda iti lekhano doṣalekhana iti, sa ca snigdhasya vihitaḥ | tathāhi - ‘sneho hitotirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ| jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravasaṃyutaiḥ || kṛṣṇaloharajastāmraśaḍkhavidrumasindhujaiḥ | samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ | lekhane lekhanasvedo vihitoyaṃ bhiṣagvaraiḥ’ iti | tasyeti trividhasekasya mātrāparimāṇaṃ kāryaṃ kālaṃ vā adhunā idānīṃ tasya mātrā'dhunocyate ityuktaṃ prāk tadidānīṃ tanmātrāviśeṣamāha - srehaḥ teṣu svedeṣu ṣaṭśatavākyāni yāvat bhavanti tāvat snehasvedaḥ kartavya ityabhiprāyaḥ | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā | tathāhi ‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā cchoṭikāthavā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ’ iti | atraikaladhvakṣaroccāraṇaṃ vāgiti paṭhanti | ropaṇe svedaścaturbhiriti catuḥśatavākyaiḥ lekhanakarmaṇīti lekhanasvede | ekaśatavākyaiḥ kṛtvā tāvat svedaḥ kārya ityarthaḥ | athākṣisvedasya kālamāha - ātyantake gade prakupite'kṣiroge rujādibhiḥ pīḍita ityarthaḥ | rātrau vetyatra vāgrahaṇāt niśāyāḥ, prathamo yāmo'bhipretaḥ | tathāhi - ‘snigdhoṣṇairvātajaḥ pittaraktato mṛduśītalaiḥ | tīkṣṇarūkṣoṣṇaviśadaiḥ praśāmyati kaphātmakaḥ | tīkṣṇoṣṇamṛduśītānāṃ vyatyāsāt sānnipātikaḥ | tasya kālo divā sarvo yāmaḥ syāt prathamo niśi’ iti || 2-4 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha sekaḥ | mīlitākṣṇa: mudritanetrasya puruṣasya sekaḥ pradeyaḥ | seka: secanaṃ, sa sekaḥ sarvasminnayane caturaṅgulāt sūkṣmadhārābhihitaḥ | dhārāśabdo dugdhādivācakaḥ | sekasya snehādibhedena trividhatvamāha - sa eva sekaḥ secanaṃ vāte ca ropaṇaḥ kaphe lekhanaḥ tasya sekasya mātrāpramāṇam adhunā ucyate tāṃ mātrāmāha - sneheṣu ṣaḍvākśataiḥ sekaḥ kāryaḥ | caturbhirvākśataiḥ ropaṇe sekaḥ kāryaḥ | lekhanakarmaṇi tribhirvākśataiḥ sekaḥ kārya ityarthaḥ | sekaḥ kadā kārya ityāha -sekastu divasa eva kāryaḥ | anyadapi asādhuko rātrāvapi || 2-4 ||
atha trividhākṣisvedānāṃ prayogadvāreṇa karma darśayannāha - sa yathā - sa yathetyādinā darśayati granthakāraḥ | eraṇḍatvakpatramūlaiḥ śṛtamājaṃ payo hitam ||5|| sukhoṣṇaṃ secanaṃ netre vātābhiṣyandanāśanam | pariṣeko hito netre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam || 6 || rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samanvitam | vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye || 7 || śuṣkākṣipāke ca hitamidaṃ secanakaṃ sadā | sābaraṃ madhukaṃ tulyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitam ||8|| chāgakṣīre ghṛtaṃ sekātpittaraktābhighātajit | triphalālodhrayaṣṭībhiḥ śarkarābhadramustakaiḥ ||9|| piṣṭaiḥ śītāmbunā seko raktābhiṣyandanāśanaḥ | lākṣāmadhukamañjiṣṭhālodhrakālanusārivāḥ || 10 || puṇḍarīkayutaḥ seko raktābhiṣyandanāśanaḥ | śvetalodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ paṭavisrutam || 11 || uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekācchūlaghnamambake |
Āḍhamalla. eṣa ca vātābhiṣyande praśastaḥ | abhiṣyando netrāmayaḥ sarasapākarujaḥ | ayamapi sarvākṣirogotpādaka ityarthaḥ | tathāhi ‘vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākara’ iti | eraṇḍapatretyādiyoge kṣīrasādhanaṃ kṣīraparibhāṣayaiva boddhavyam | tantrāntare'yamadhimanthanāmnā vihitaḥ tatra kaṇṭakārīyutamiti paṭhanti | tathāca -‘kaṇṭakārīśiphairaṇḍamūlatvakpatrasādhitam | kṣīramājaṃ hitaṃ seke cakṣu:spandādhimanthayoḥ’ iti | anyacca ‘pariṣeke hitaṃ netre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam | rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samanvitam | vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye | śuṣkākṣipāke vihitamidaṃ secanakaṃ sadā | pariṣekaṃ sekābhidhānaṃ payotrājaṃ gavyaṃ vā mānuṣamiti kecit | koṣṇamīṣaduṣṇam | saindhavamiti sasaindhavacūrṇaprakṣiptam | athavā rajanīdārusiddhaṃ paya iti yogaḥ | kṣīrapākamatra kṣīraparibhāṣayā kartavyam | rajanī dāruharidrā | eke rajanīdārudravyadvayaṃ vadanti | tatra rajanī haridrā dāru devadāru | mārutaparyāyepi hitametat | mārutaparyāyaṃ tat sarvāṅgam akṣiroge paṭhanti | tadyathā ‘vāraṃ vāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ | rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyo vātaparyaya’ iti | śuṣkākṣipāke ca idameva secanaṃ sadā sarvasminkāle kṛtau vā hitamityarthaḥ | śuṣkākṣipākamapi sa cākṣigata eva boddhavyaḥ | tadyathā ‘yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma saṃlakṣanetrāviladarśanaṃ yat | sarūkṣaṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi’iti | idānīṃ raktapittābhiṣyandanāśanārthaṃ yogamāha -pittābhighātobhiṣyanda eva | yaṣṭīmadhu yaṣṭī bhadramustakaḥ śreṣṭhamustaḥ nāgaramothā iti loke piṣṭa iti kalkīkṛtaḥ | ayaṃ poṭṭalakaḥ baddhena chedo vihitaḥ | poṭṭalakadvāreṇaiva tadadharāseka ityanye | tagaraṃ, sārivā āsphotā, puṇḍarīkaṃ kamalaṃ tadabhāve tadbījānyatra gṛhyante | atra kvātharūpeṇa seko boddhavyaḥ | athākṣisādanaharayogamāha | ayaṃ dhārābhidhānopi svedaḥ poṭṭalakena badhvā kartavya iti saṃpradāyaḥ | ambake netre || 5-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā - sukhoṣṇam ājaṃ payaḥ netre secane hitaṃ | kiṃbhūtaṃ payaḥ | eraṇḍatvakpatramūlai: śṛtaṃ kvathitaṃ | punaḥ kiṃbhūtaṃ | vātābhiṣyandam āgataḥ pākaṃ netraṃ | vātābhiṣyande sekaḥ, anyacca pariṣeke secane sasaindhavaṃ koṣṇaṃ payaśchāgīdugdhaṃ netre hitaṃ, rajanī haridrā dāru devadāru saindhavena samanvitaṃ tatsiddhaṃ ca hitaṃ | kiṃbhūtaṃ | vātābhiṣyandaśamanaṃ tathā mārutaparyāyeṇa roge | tathā śuṣkākṣipāke hitaṃ vātābhiṣyande vātaparyaye śuṣkākṣipāke sāvaraṃ lodhraṃ madhukaṃ yaṣṭī etat tulyaṃ saṃcūrṇitaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ punaḥ chāgīkṣīre sthitaṃ sekāt secanāt pittaraktābhighātajidbhavati | abhighāto netrābhighātaḥ | netrābhighāte sekaḥ śarkarā sitā'bhiṣyande kālānisārivā kalisāri | puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ, raktābhiṣyande paṭavisṛtaṃ vastrapūtaṃ, punaḥ uṣṇāmbunā marditam, ambake netre sekātsecanāt śūlaghnaṃ bhavati netraśūleti ||5-11||
āścyotanam | athāścyotanakaṃ kāryaṃ niśāyāṃ na kathaṃcana ||12|| unmīlite'kṣṇi dṛṅmadhye bindubhirdvyaṅgulāddhitam | bindavo'ṣṭau lekhaneṣu snehane daśa bindavaḥ || 13 || ropaṇe dvādaśa proktāste śīte koṣṇarūpiṇaḥ | uṣṇe ca śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ ||14|| vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam | tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kaphe kramādāścyotanaṃ hitam ||15|| āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākśataṃ hitā | nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyośchoṭikā'thavā || 16|| gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ |
Āḍhamalla. athāścyotanamāha - āścyotanaṃ netrasecanaṃ, taccādāveva sarveṣāmakṣirogāṇām | uktaṃca vāgbhaṭe - ‘sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścyotanaṃ hitam | rūkṣoṣṇakaṇḍūgharṣāśrudāharoganibarhaṇam’ iti | atrādāviti nirāmāvasthāyāṃ vātapittavajjñeyam | nirāmāvasthā ca rūkṣādyupalakṣitā jñeyā | uktaṃca videhe - ‘abhiṣyande'vamanthe ca netrayoḥ kaphasaṃbhave | utpanna eva kartavyaṃ netrayoḥ kaphanāśanam | lākṣyāścākṣṇoḥ parīṣekastīkṣṇaścāścotanādikam iti | atra sāmanirāmalakṣaṇaṃ ca yathā - ‘udīrṇavadanaṃ netraṃ rāgadveṣasamanvitam | gharṣanistodaśūlāsrayuktamāmānvitaṃ viduḥ | mandavedanatākaṇḍūḥ saṃrambhastu prasannatā | praśastavartmatā cākṣṇoḥ saṃpakvaṃ gadamādiśet’ iti | niśāyāṃ na kathaṃ cana iti | rātrau na kartavyamevetyanena divā kartavyatā'sya pratipāditā | dvyaṅgulāditi | dvyaṅgulotsedhaṃ kṛtvā dvyaṅguloccenopādeyamityarthaḥ | bindubhiriti | binduparimāṇaṃ ca vāgbhaṭe - ‘pradeśinyaṅgulaparvadvayānmagnasamuddhṛtāt| yāvatpatatyasau bindurdṛśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te’ iti | lekhanādiṣu bindusaṃkhyāmāha - bindava iti | bindavo lekhane'ṣṭau, snehane daśa, ropaṇe dvādaśa | te śīte koṣṇarūpiṇa iti | te bindavaḥ śīte śītakāle hemante śiśire ca koṣṇarūpiṇaḥ koṣṇāḥ | evam uṣṇakāle śītarūpiṇaḥ | eṣa niścayaḥ sarvatra lekhanādau jñeya: | vātādikramāt snigdhādikamāha - vāta iti | vāto'tra netrābhiṣyandādau tiktarasaprāyaṃ snigdhaṃ ca hitam | pitte madhuraśītalaprāyaṃ, kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ ca āścyotanaṃ netrasecanarūpam iti | athā'ścyotanaṃ mātrāsvarūpamāha - āścyotaneṣviti | sarveṣu lekhanādiṣu vākśatamiti | gurvakṣaroccāraṇaṃ vāk netrasecane tu snehanādiṣu mātrāviśeṣaḥ proktaḥ | atra tu netramadhye bindukṣepaṇatvena sarveṣu vākśatamātrameva | kecidatra mātrālakṣaṇaṃ paṭhanti tadyathā -‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā choṭikāthavā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ’ iti | ayaṃ pāṭho bahupustakeṣu nāsti || 12-16 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāścyotanam | athānantaram āścyotanaṃ kathyate tat āścyotanaṃ niśāyāṃ rātrau na kāryaṃ kathaṃcana | tallakṣaṇamāha – unmīlita uddhāṭite'kṣṇi dṛṅmadhye dvyaṅgulāt bindubhiryaddīyate tadevāścyotanam | lekhanādau kiyanto bindavo deyāstadāha - te bindavaḥ śīte śītakāle koṣṇarūpiṇaḥ uṣṇe uṣṇakāle śītarūpa eṣa niścayaḥ | vātādau kīdṛśā āścyotanā deyāstadāha -sugamam | āścyotananāmānyāha - budhaiḥ paṇḍitaiḥ iyaṃ vāṅmātrā smṛtā | keyaṃ tadāha sarveṣāṃ āścyotanānāṃ vāṅmātrā hitā nimeṣonmeṣaṇaṃ nimeṣo netranimeṣastanyaunmeṣakaraṇaṃ tathā aṅgulyācchoṭikī gurvakṣaro dīrghākṣarastasyoccāraṇaṃ dvayaṃ vāṅmātrā ekā || 12-16 ||
athāścyotanārthaṃ yogānāha - bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ || 17 || kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ | ambupiṣṭairnimbapatraistvacaṃ lodhrasya lepayet || 18 || pratāpya vahninā ṣiṣṭvā tadraso netrapūraṇāt | vātotthaṃ raktapittotthamabhiṣyandaṃ vināśayet || 19|| triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam | strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārtijit ||20|| kṣīrasarpirghṛtaṃ vāpi vātaraktarujaṃ jayet |
Āḍhamalla. araṇi: agnimanthabhedaḥ tadabhāve agnimantha eva dviguṇaḥ kārya iti paribhāṣoktatvāt | athānyaprakāramāha - lodhro vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak tvaca eva lodhrasaṃjñā vikhyātā | atra strīdugdhaṃ saṃmiśryāścyotanaṃ kāryamiti vyavahāraḥ | tantrāntare'pi ‘nimbasya patraiḥ parilipya lodhnaṃ svedāgninā cūrṇamathāpi kalkam | āścyotanaṃ mānuṣadugdhayuktaṃ pittāsradāhāpahamagryamukta’miti | aparamapi ‘triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam’ | triphalāścyotanamiti kvātharūpam | athavāhimakaṣāyarūpaṃ boddhavyaṃ kalkarūpamityeke | yaduktaṃ ‘jātā rogā vinaśyanti na bhavanti kadācana | triphalāyāḥ kaṣāyeṇa prātarnayanadhāvanaḥ || strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārtijit | kṣīrasarpirghṛtaṃ cāpi vātaraktarujaṃ jayet’ | kṣīrasarpiriti dohanamātreṇaivotpannaṃ taṃ haiyaṅgavīnamityāhuḥ | kṣīramatra gavyam | tathāca ‘gavyakṣīrotthitaṃ sarpistarpaṇārthaṃ vidhīyate | dṛṣṭiprasādanaṃ śreṣṭhaṃ timirasyāpi karṣaṇa’miti | yadvā kṣīreṇa sādhitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ ghṛtamiti kevalaṃ gavyamājaṃ vā grāhyam | strīstanyādiyogoyamapi āgantujadoṣe praśasta ityāhuḥ | tantrāntarīyoktatvāt | yaduktam ‘āgantudoṣaṃ prasamīkṣya kāryaṃ vaktroṣmaṇā svedanamāditastu | āścyotanaṃ strīpayasā ca sadyo yaccāpi pittakṣatajāpahaṃ syāt’ iti || 17-20 ||
Kāśīrāma Vaidya. tadyathā - bilvādipañcamūlena ‘bilvāgnimanthasyonākapāṭalā kumbhakārā bṛhatī kaṇṭakārī vātābhiṣyande ambu jalaṃ tatpiṣṭairnimbapatrairlodhrasya tvacaṃ lepayet | tāṃ tvagninā pratāpya piṣṭvā tadrasaḥ netrapūraṇād abhiṣyandaṃ vināśayet | raktavātapittābhiṣyande kṣīrasarpirdugdhaghṛtaiḥ | ghṛtaṃ manthanotthaṃ, āścyotane abhiṣyandaśūle || 17-20 ||
idānīṃ piṇḍikāvidhānamāha - piṇḍī kavalikā proktā badhyate paṭṭavastrakaiḥ ||21|| netrābhiṣyandayogyā sā vraṇeṣvapi nibadhyate | abhiṣyande'dhimanthe ca saṃjāte śleṣmasaṃbhave ||22|| snigdhasvinnottamāṅgasya śirastīkṣṇairvirecayet | adhimantheṣu sarveṣu lalāṭe vyadhayecchirām || 23 || aśānte sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet | abhiṣyandeṣu sarveṣu badhnīyātpiṇḍikāṃ budhaḥ ||24||
Āḍhamalla. vraṇeṣvapi nibadhyata iti | vraṇamatra śastrakṣārāgnikṛtaṃ jalaukāpātanakṛtaṃ vā tatraiva boddhavyam | anyadvraṇaṃ ca yannetrayordoṣajanitam | tathāgantuje piṇḍīvihitā athāsyāgre'bhiṣyandādhimanthayoḥ karmāntaroktaṃ ślokadvayamāhureke | etaddvayaṃ ca prakaraṇāntaroktatvenāsmābhirapi nātra varṇitam | asaṃgatatvāt | atha sarvābhiṣyandipiṇḍikāviṣayamāha - sarveṣviti | vātapittakapharaktasvarūpeṣu | budhairiti grahaṇena yathāyogyaṃ dravyādikaṃ vicārya badhnīyādityarthaḥ | ata eva vātābhiṣyande snigdhoṣṇā piṇḍikā deyā | evaṃ pittaraktādike madhuraśītetyabhiprāyaḥ || 21-24 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha piṇḍikā vastrapaṭṭakaiḥ badhyate sā piṇḍikā balikā ca proktā sā netrābhiṣyandayogyā | vraṇeṣvapi sā badhyate | athābhiṣyande śirovirecanamāha śleṣmasaṃbhave abhiṣyande tathādhimanthe netraroge snigdhasvinnottamāṅgasya puruṣasya śirastīkṣṇairnasyairvirecayet srāvayet | snigdhakṛtatailābhyaṅgasvinnaṃ sveditam uttamāṅgaṃ mastakaṃ yasya saḥ | tasya adhimanthānyākriyāmāha - sugamam || 21-24 ||
idānīṃ piṇḍikārthaṃ prayogavarānāha - vātābhiṣyandaśāntyarthaṃ snigdhoṣṇā piṇḍikā bhavet | eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī || 25 || pittābhiṣyandanāśāya dhātrīpiṇḍī sukhāvahā | mahānimbaphalodbhūtā piṇḍī vā pittanāśinī ||26|| śigrupatrakṛtā piṇḍī śleṣmābhiṣyandanāśinī | nimbapatrakṛtā piṇḍī śleṣmapittaharā bhavet || 27 || triphalāpiṇḍikā proktā nāśane śleṣmapittayoḥ | piṣṭvā kāñjikatoyena ghṛtabhṛṣṭā ca piṇḍikā ||28|| lodhrasya harati kṣipramabhiṣyandamasṛgbhavam | śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā ||29|| dhāryā cakṣuṣi saṃyogācchothakaṇḍūvyathāpahā |
Āḍhamalla. tatra vātābhiṣyandanāśanī yathā (vāteti) | atrairaṇḍasya patrāṇi mūlaṃ tvak cāṅgatrayaṃ saṃgṛhya kalkamāhuḥ | kalkārthaṃ cātra payaḥ ityapare | sāmānyatvena jalaṃ deyamiti sarvatra | vātanāśinītyanenaiva kevalaṃ vātābhiṣyande kathitaṃ kintu adhimanthādīnāṃ vātarujāyāmapi śastametat | evaṃ pittakaphayorapi boddhavyam | atha pittābhiṣyandanāśanārthaṃ piṇḍīyogamāha - dhātrī āmalakīphalaṃ | atra peṣaṇārthaṃ kāñjikaṃ jalaṃ vā sarvatra | mahānimbo nimbārkaḥ sa ca vakāṇaniṃbaśabdavācyaḥ | atrāpyanukte jalam | eke śigrupatrakṛtetyādikaṃ pāṭhamanyathā paṭhanti ‘śigrupatrakṛtā piṇḍo śleṣmābhiṣyandahāriṇī | nimbapatrakṛtā piṇḍī vātapittavināśinī’ iti śleṣmapittayoriti | atha śleṣmābhiṣyande yogamāha | śigruḥ sobhāñjanakaḥ triphalā haritakyādikam| atrāpi kalkārthaṃ yathāyogyaṃ vihitaṃ dravaṃ deyam | atha raktābhiṣyandārthaṃ yogamāha - piṣṭvā kāñjikatoyeneti | kāñjikadravabhāgena| tadabhāve jalamatra grāhyam | tena pūrvaṃ lodhraṃ kāñjikena saṃpiṣya paścāt ghṛtena saṃpācya piṇḍikā kāryā | athābhiṣyandādīnāṃ śothakaṇḍūharaṇārthaṃ yogottamamāha | atra śuṇṭhīnimbadalāpekṣayā svalpo deyaḥ | svalpasaindhaveti śuṇṭhīmānāllaghutaram saṃyogo piṇḍīviśeṣaṇam | tena saṃyogayuktā vastrapaṭṭādibhiḥ susaṃhatā ityarthaḥ | eke saṃyogāditi pañcamyantaṃ paṭhanti | tatrāsyāḥ saṃyogādeva śothādayo yāntīti bhāvaḥ || 25-29 ||
Kāśīrāma Vaidya. athābhiṣyande kriyāmāha | atha vātādināśe piṇḍikāmāha - mahānimbaphaleti | vāte pitte ca piṇḍī | atha śleṣmābhiṣyande piṇḍī śigruḥ śobhāñjanaḥ | atha śleṣmapittaraktābhiṣyande piṇḍī ghṛtamṛṣṭā kāñjikapiṣṭā lodhrapiṇḍikā asṛgbhavaṃ raktabhavam abhiṣyandaṃ harati | śothakaṇḍvādau piṇḍī nimbadalaiḥ nimbapatraiḥ | spaṣṭamanyat || 25-29 ||
atha biḍālavidhiḥ | biḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjitaḥ || 30 || tasya mātrā parijñeyā mukhalepavidhānavat |
Āḍhamalla. idānīṃ biḍālakaviṣayamāha - mukhalepavidhānavadityanena yathā mukhalepavidhistadvadatrāpi boddhavyaṃ, mukhalepavidhistu pūrvādhyāye lepanamūrdhatailakarṇapūraṇākhye jñātavyaḥ || 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha biḍālaḥ netrapakṣmavivarjite bahirbhāge yo lepaḥ sa biḍālaka ucyate tasya mātrā mukhalepamātrā mukhalepavidhānavadvijñeyā || 30 || atha lepaḥ |
sa yathā - dī. - atha lepamāha - sa yathetyanena yogān darśayati gnanthakāraḥ | yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakaiḥ ||31|| jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ | rasāñjanena vā lepaḥ pathyāviśvadalairapi || 32 || kumāri kāgnipantrairvā dāḍimīpallavairapi | vacāharidrānimbairvā tathā nāgaragairikaiḥ || 33 || dagdhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭayute ghṛte | piṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpaham || 34 || lohasya pātre saṃghṛṣṭo raso nimbaphalodbhavaḥ | kiṃcidghano bahirlepānnetrabādhāṃ vyapohati || 35 || saṃcūrṇya maricaṃ keśarājasvarasamardanāt | lepanādarmaṇāṃ nāśaṃ karotyeṣa prayogarāṭ || 36 || svināṃ bhittvā viniṣpīḍya bhinnāmañjananāmikām | śilailānatāsindhūtthai: sakṣaudrai: pratisārayet || 37||
Āḍhamalla. yaṣṭī madhuyaṣṭī | eke yaṣṭīsthāne pathyāṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca | pathyā harītakī sindhūtthaṃ saindhavaṃ dārvī haridrā tārkṣyaṃ rasāñjanaṃ tadabhāve dāruharidrā dviguṇā grāhyā taddravatvāt aparamapi vakṣyamāṇacatuṣṭayaṃ sarvanetrāmaye vihitamiti śeṣaḥ | kiṃ tadāha - rasāñjanena lepa eko yogaḥ | rasāñjanaṃ dārvīkvāthasamudbhavaṃ dravyaviśeṣaḥ | viśvādalairapi pathyā viśvadalairapi dvitīyo yogaḥ | pathyā harītakī viśvaṃ śuṇṭhī etayordalāni patrāṇi athavā dalasthāne jaleti pāṭhaḥ | tatra jalaṃ vālakaṃ | vacā haridrā viśvaiḥ kṛtvā tṛtīyo yogaḥ | nāgaragairikaiścaturthaḥ viśvānāgaraśabdābhyāṃ śuṇṭhī kathitā | badhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭaghṛtapiṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpahaṃ saindhavamatra manāk deyam | madhūcchiṣṭaṃ sikthakam | loke momaśabdavācyam | ghṛtamatra gavyaṃ lepotra punarjalena pracarati añjanaṃ tu ghṛtenaiva vyavahāraḥ | sadyo netrarujāpahamiti | abhiṣyandodhimanthādīnāṃ vedanāpahamiti | ayaḥ ‘lohapātreṇa saṃghṛṣṭo raso nimbūphalodbhavaḥ | kiṃcidghano bahirlepo netrabādhaṃ vyapohati’ | nimbūphalarasastu lohapātre prakṣipya tadanu lohadaṇḍenāpi gharṣayet yāvat ghano bhavati | eke lohapātreṇetyasya sthāne kāṃsyapātreṇeti paṭhanti mānayanti ca | netrabādhāmiti netravyathāṃ tenābhiṣyandādīnāmityarthaḥ | athārmanāśanārthaṃ yogamāha | keśarājo mārkavaḥ loke ghamarāśabdavācyaḥ | armātiraktārmasaṃjñaṃ, netrābhyantaresya pracāra ityeke | prayogarāṭ prayogaśreṣṭhaḥ | svinnāṃ bhitvā viniṣpādya bhinnāmañjananāmikāṃ śilailāmanasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet | pratisārayedityanena śilācūrṇaṃ kṛtvā kṣaudreṇa saṃplāvya yojyaṃ | kutra yojyaṃ tadāha añjananāmikāmiti | guhāñjanīti loke | sā ca paṭalante pakṣmasamīpe bhavati | svinnāmiti tāṃ pūrvaṃ saṃsvedya paścāt śastreṇa bhitvā vidārya tadanu niṣpīḍyata iti pūyamānīya paścāt pratisārayet| ata eva bhinnāmiti viśeṣaṇamasyāḥ śilailanatasindhūtthairiti śilā manaḥśilā elā kṣudrailā, nataṃ tagaraṃ, sindhūtthaṃ saindhavam || 31-37 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā - yaṣṭī madhuyaṣṭī, dārvī dāruharidrā, tārkṣyaḥ kharparaṃ, samāṃśakaiḥ samabhāgaiḥ sarvanetrāmayāpahaḥ sarve ye netrāmayā abhiṣyandādayastān hanti | anyacca rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, pathyā harītakī, viśvā śuṇṭhī, dalaṃ patrajaṃ, kumārī, agnipatraiḥ etaiḥ ṣaḍyogāḥ | anyacca lodhraṃ saindhavaṃ agnau dagdhvā madhūcchiṣṭe ghṛte kṛtam etatpiṣṭam añjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpahaṃ bhavati | anyacca sugamam | athārmasu lepaḥ maricaṃ saṃcūrṇayitvā keśarājo bhṛṅgarājaḥ, tasya svarasamardanāt punaḥ lepanāt eṣaḥ prayogarāṭ armaṇāṃ nāśaṃ karoti | arma vraṇaviśeṣaḥ | atha pratisāraṇam añjananāmikāṃ svinnāṃ sveditāṃ punaḥ bhitvā vidārayitvā punaḥ viniṣpīḍya pīḍayitvā śilā elā nataṃ tagaraṃ sindhūtthaṃ saindhavaṃ sakṣaudrairetaiḥ pratisāraṇaṃ kuryāt | netrāñjananāmikā netrapiḍakā || 31-37 ||
tarpaṇam | atha tarpaṇakaṃ vacmi netratṛptikaraṃ param | yadrūkṣaṃ pariśuṣkaṃ ca netraṃ kuṭilamāvilam || 38 || śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam | timirārjunaśukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ || 39 || śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ vātaviparyayaiḥ | tannetraṃ tarpaṇe yojyaṃ netrarogaviśāradaiḥ || 40|| durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca | aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate || 41 || vātātaparajohīne deśe cottānaśāyinaḥ | ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau || 42 || samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ | pūrayedghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakai: || 43 || athavā śatadhautena sarpiṣā kṣīrajena vā | nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi ||44|| pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ | dhārayedvartmarogeṣu vāṅmātrāṇāṃ śataṃ budhaḥ || 45 || svacche kaphe sandhiroge mātrāpañcaśataṃ hitam | śukle ca ṣaṭśataṃ kṛṣṇaroge saptaśataṃ matam ||46|| dṛṣṭirogeṣvaṣṭaśatamadhimanthe sahasrakam | sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam || 47 || svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ | yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet || 48 || ekāhaṃ vā tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ceṣyate param | tarpaṇe tṛptiliṅgāni netreṣvetāni bhāvayet || 49 || sukhasvapnāvabodhaṃ ca vaiśadyaṃ varṇapāṭavam | nivṛttirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca ||57|| atha sāśru guru snigdhaṃ netraṃ syādatitarpitam | rūkṣamasnāvilaṃ rugṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam || 51 || rūkṣasnigdhopacārābhyāmetayoḥ syātpratikriyā |
Āḍhamalla. idānīṃ tarpaṇavidhānaṃ darśayannāha - athetyādi | biḍālānantaraṃ tarpaṇakaṃ dṛṣṭiprasādanakaṃ karma vacmi | kīdṛśaṃ netraṃ tarpaṇayogyaṃ bhavati tadāha - yadrūpamityādi | yādṛśaṃ rūkṣaṃ pariśuṣkamiti vātābhiṣyandādeva | āvilaṃ kaluṣaṃ śīrṇapakṣmeti romaśātanaṃ śirotpāta iti yathā - ‘avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyaṃti ca yāḥ sa tādṛgvyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭa’ iti | kṛcchronmīlanasaṃyutamiti kṛcchronmīlanaḥ ākuṃcanasaṃjñaḥ | yathā -‘vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti gatā yadā | tadā draṣṭuṃ na śaknoti kuṃcanaṃ nāma tadviduḥ’iti | timirārjunaśukrādyairiti timiraṃ tu liṅganāśasya mūlameva | yataścaturthapaṭalagato doṣastimiraṃ karoti tacca nānārūpaṃ bhavati | arjunamiti śuklabhāgagatarogaviśeṣaḥ | yaduktaṃ ‘eko yaḥ śaśarudhiropamaśca binduḥ śuklastho bhavati tadarjunaṃ vadantī’ti | śukramiti kṛṣṇabhāgagataṃ tacca trividhaṃ śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ ceti | śukramatra puṣpaśabdavācyaṃ phūlīti loke | ādigrahaṇādetādṛśairanyairapi | abhiṣyandādhimanthakairiti abhiṣyando netrāmayaḥ | ayamapi sarvanetrarogotpādaka ityarthaḥ | adhimantho netre śotharūpo rujāvāṃśca bhavati sa ca vṛddhenābhiṣyandenaiva kriyāvatāṃ tatpuruṣāṇāṃ caturvidho jāyate | śuṣkākṣipākaśothābhyāmiti śuṣkākṣipākaḥ sarvākṣigataroge paṭhitaḥ sa yathā - ‘yatkūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma saṃdahyate cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ yatpratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣī’ti | śotha iti | śothajanetrapākaḥ | yataḥ -‘kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakkodumbarasannibhaḥ | saṃraṃbhī pacyate yastu netrapākaḥ sa śothaja’ iti | vātaviparyayairyuta iti vātaviparyayo netrarogaviśeṣaḥ | ayamapi sarvākṣigataroge paṭhitaḥ | yathā ‘vāraṃvāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ | rujaśca vividhāstīkṣṇāḥ sa jñeyo vātaparyaya’ iti | taṃ netraṃ tarpaṇe yojyamiti yatpūrvoktarogaviśeṣe varṇitaṃ tannetramityarthaḥ | tarpaṇaṃ tu vakṣyamāṇaṃ boddhavyam | atha tarpaṇakriyāyāmayogyaviṣayamāha - durdinātyuṣṇaśītairityanena śītoṣṇavarṣāsvarūpaṃ kālaṃ tarpaṇavihitam | prāptiniṣedhatvāt | durdinamiti varṣā meghavṛṣṭyākulaṃ dinaṃ niṣiddhaṃ nānyat | evamatyuṣṇamiti | grīṣme kharatarakiraṇatāpitadivasam | atiśītaṃ vātādivyāptaṃ dinamiti saṃbhrameṣviti bhramaścakrārūḍhasyevārthāsaṃvittiḥ | aśāṃtopadrave cākṣṇīti | āmadoṣajananopadravasahitaṃ nākṣi tarpayedityabhiprāyaḥ| tadyathā - ‘udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśoṣasamanvitam | gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ vidu’riti | idānīṃ tarpaṇasya kartavyavidhāvapi karmavidhānamāha - tarpaṇārthī puruṣaḥ prathamameva śobhanaṃ sthānamanvicchet | tatra vātātaparajorahite iti| etayorlakṣaṇatvenāgnidhūmarahite iti grahaṇaṃ | yaduktaṃ - ‘pratisūryāgnirahite nīrujo dhūmamārute | gṛhe sukhe nirābādhaṃ tarpaṇaṃ ca samācaredi’ti | uttānaśāyinetyanena niścalasya vītakrodhatayāsya cāvarodhaḥ tantrāntaradarśanāt ‘uttānaśāyinaḥ kāryaṃ niścalasya yathāsukham | tarpaṇaṃ netrayugale vītakrodhabhayasya ce’ti | atha paścātkarmāha - ādhārau māṣacūrṇena netrakośayoriti netrapuṭayoḥ | dvau ādhārau kuryāt | ādhāro māṣapiṣṭīmayaḥ palīsaṃjñaḥ | klinnena māṣacūrṇeneti | klinnaṃ jalena marditam | kathaṃbhūtāvādhārāviti | parimaṇḍalau pari samantato bhāvena maṇḍalākārau tenārdhāṅgulotsedhaḥ dvyaṅgulavistāraṃ yathā syāt kuryādityabhiprāyaḥ | tathāhi ‘ardhāṅgulo'rdhavistāraṃ yathā syānnākṣirodhakṛt’ iti | punaḥ kathaṃbhūtāvādhārau | samāhitau na viṣamaiḥ | dṛḍhāviti na śīrṇau | asaṃdhāviti saṃdhirahitau | etena tannipuṇena kāryāvityarthaḥ | idānīṃ tarpaṇārthaṃ dravyaviśeṣamāha - pūrayennetrādhārāviti śeṣaḥ | kena pūrayettamāha - ghṛtamaṇḍenetyādi | vilīnaghṛtasya ghanībhūtasyoparitano bhāgo ghṛtamaṇḍa ityucyate | kīdṛśena sukhodakaiḥ kṛtvā vilīne | eke sukhodarkairevākṣipūraṇamāhuḥ | tadasaṃgatam | athavetyanena dravyāntaramāha - dhautena sarpiṣetyarthaḥ | kṣīramathanātsamudbhūtaṃ navanītaghṛtaṃ kṣīraghṛtamityucyate | kṣīramatra gavyaṃ grāhyaṃ tadvihitatvāt | tathāhi - ‘gavyakṣīrotthitaṃ sarpistarpaṇārthaṃ vidhīyate | dṛṣṭiprasādanaśreṣṭhaṃ timirasyāpakarṣaṇa’miti | atha kiyatparimāṇena pūraṇaṃ kāryaṃ tamāha - eke tu ‘pakṣmāṇi yāvanmajjanti romavattā yadā bhruvo’riti paṭhanti vyākhyānayanti ca tata unmīlayecchanairiti | unmīlanaṃ tu śanaiḥ kuryāt | śanairityanena karmāntaraṃ sūcayati | kathamunmīlayettadāha carakaḥ - ‘tato vastreṇa pītena nīlena haritena vā | patrairācchādya nayane tataḥ paśyedyathāsukhami’ti | atha tarpaṇasya dhāraṇaṃ kiyatkālena kāryaṃ tadāha - vartmarogeṣviti kṛcchronmīlanapakṣmaghātaprabhṛtiṣu | vāṅmātrāṇāṃ śatamiti| gurvakṣaroccāraṇaṃ vāk teṣāṃ śatamityarthaḥ| athavāṅgulyoḥ choṭikāsvarūpaṃ vāṅmātrātmatvena kathitam | tathāca ‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṃgulyācchoṭikāthavā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhairi’ti| svasthe kaphe iti prakṛtisthe kaphe athavā svasthe puruṣe nīroge, nirupadrave ityanye ata eva sopadrave doṣe tarpaṇaṃ na vihitamiti pūrvoktameva | saṃdhirogajalasrāvaprabhṛtike kṛṣṇaroge śuddhaśukraśirāśukrapramukhe kaphe ca vikārābhipanne ata eva ṣaṭśatamityarthaḥ | pañcaśatān dṛṣṭirogeṣviti pitte nakulāndhyaprabhṛtiṣu dṛṣṭirogeṣviti bahuvacanatvena pittaje raktaje vā'ṣṭauśatāni kuryāt | adhimanthe sahasrakamityasya sthāne adhimanthe navaśatamiti paṭhanti | sahasraṃ vātarogeṣviti bahuvacanatvenāpi sannipātātmake vyādhau sahasramātraṃ yāvaddeyaṃ | tantrāntare saptaśatamātrābhiḥ sannipāte vihitam | tathāca ‘vācāṃ sahasramātrā syāddhārayenmārutavyathe | pittaje raktaje vā... ...niva | sannipātātmake saptapañca svasthavidhau tathe’ti viṣayovagantavyaḥ | atha kaphasnehopanayanaṃ kuryāttamāha - idānīṃ doṣādiviśeṣeṇa tarpaṇaviśeṣasya dināntaramāha - ekāhamiti | ekadināntaraṃ granthakāradarśanāt| tathā ca - ‘ahanyahani vātotthe pittarakte dināntaram | tarpaṇaṃ sannipātotthadvyantaraṃ tryaṃtaraṃ kaphe’ iti | tatra pittaraktādidoṣe tarpaṇaṃ kāryam | vāgrahaṇena vātotthepi ahanyahani kāryaṃ dvitīyavāgrahaṇenāpi dvyantaraṃ boddhavyaṃ sannipātaviṣayaṃ eke kaṭūṣṇamiti paṭhanti | tryahamiti tridināntaraṃ tacca kaphetyanukte svasthādāvapi | pañcāhamiti pañcadināntaram | atha tarpaṇaliṅgāni yasya bhavanti tānāha - sukhaṃ yathā syāt | svapnāvabodho bhavati | vaiśadyaṃ netrasyeti | varṇapāṭavamiti varṇaṃ śvetakṛṣṇādikaṃ tasya pāṭavaṃ nirmalatvam etena vyaktavartmane bhavataḥ | nivṛttiravalokanapracāro dṛḍhataro bhavati | kriyālāghavamiti sūkṣmāvalokanepi samarthadṛṣṭirbhavatītyarthaḥ | athātitarpitasya lakṣaṇānyāha - atheti sugamam | atha hīnatarpitasya lakṣaṇamāha - rūkṣamasnigdham, asrāvilam asrairnetrajalairāvilaṃ kaluṣīkṛtaṃ rāgamāraktatāṃ hīnatarpitanetramiti | atha hīnātitarpitasya netrasya kiṃcitprakāramāha - etayorhīnātitarpitayoḥ | tenātitarpitasya netrasya kiṃcitprakārato rūkṣakriyāhīnatarpitā snigdhā kriyetyabhiprāyaḥ || 38-51 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tarpaṇam athānantaraṃ tarpaṇakaṃ cikitsitaṃ vacmi kathayāmi | tarpaṇakaṃ netratṛptikaraṃ | keṣu rogeṣu tarpaṇaṃ kriyate tānāha - yannetraṃ rūkṣaṃ bhavati | śuṣkaṃ kuṭilaṃ vakram āvilaṃ malayuktaṃ śīrṇapakṣma śīrṇaṃ gataṃ | pakṣma netrarogaṃ yasya tat | ete vātaparyantādayo netraroganidāne jñeyāḥ | evaṃbhūtaṃ netraṃ tarpaṇe yojyaṃ | netrarogaviśāradairvaidyaiḥ yatra tarpaṇaṃ na vihitaṃ tadāha - sugamam | yatra tarpaṇaṃ na hitaṃ yena vidhānena vā tadāha - vātādīnāṃ hīne rahite deśe uttānaśāyinaḥ puruṣasya netrakośayoḥ uparibhāge klinnena ārdreṇa māṣacūrṇena parimaṇḍalau maṇḍalākārau samau dṛḍhau asaṃbādhau kartavyau | tatra netre vilīnena drutena ghṛtagaṇḍena pūrayet | sukhodakairvā athavā | śatadhautena sarpiṣā kṣīrotthitena sarpiṣā vā yāvat akṣipakṣmāṇi nimagnāni bhavanti tāvat kāryaṃ | mīlite netre pūrayet | pūraṇānantaraṃ tataḥ śanaiḥ unmīlayet | dhāraṇe pramāṇamāha - vāṅmātrālakṣaṇaṃ gurvakṣaroccāraṇādikaṃ pūrvoktameva | sugamaṃ cānyat | tarpaṇe dāhakaphādhikye pratīkāramāha - tataḥ snehavīryeṇa īritam asya kaphasvinnena yavapiṣṭena yathāsvaṃ dhūmapānena viśodhayet | tarpaṇaṃ kiyaddinaparyantaṃ kartavyaṃ tadāha - ekāhaṃ tryahaṃ paraṃ pramāṇaṃ pañcāhaṃ vā iṣyate | atha tarpaṇe tṛptilakṣaṇamāha - tarpaṇe netrasya sukhasvapnādīni tṛptiliṅgāni bhāvayet vicārayediti pūrveṇānvayaḥ | sukhena svapnatvaṃ sukhena bodhatvaṃ vaiśadyaṃ viśadatā netrasya | varṇasya pāṭavaṃ paṭutvaṃ nirvṛttirnirāvṛttiḥ spaṣṭadarśanatvaṃ vyādhiśāntiḥ | kriyālāghavaṃ nimeṣonmeṣakriyālaghutvam | atitarpitamāha - sāsru-asruyuktaṃ guru snigdhaṃ ca | atha hīnatarpitanetramāha - rūkṣam asrāvilaṃ raktāvilaṃ rugṇaṃ rogayuktaṃ hīnatarpitaṃ netram evaṃ syāt | atitarpitahīnatarpitayoḥ pratikāramāha - rūkṣopacāreṇātisnigdhasya na hīnasnigdheneti yāvat || 38-51 ||
puṭapākaḥ | sambandhaścāyaṃ - tarpaṇoktavidhānakriyāvyāpattisamānadharmatvaṃ puṭapākamāha - ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākasya sādhanam ||52|| dvau bilvamātrau māṃsasya piṇḍau snigdhau supeṣitau | dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ ||53|| tadekasthaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam | puṭapākena tatpaktvā gṛhṇīyāttadrasaṃ budhaḥ || 54 || tarpaṇoktavidhānena yathāvadupacārayet | dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ ||55|| snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā | hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ ||56|| dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut | sarpirmāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ || 57 || snehanaḥ puṭapākaśca dhāryo dve vākśate dṛśoḥ | jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃyutaiḥ || 58 || kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ | samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ || 59 || lekhano vākśataṃ dhāryastasyaitāvadvidhāraṇam | stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadravyapācitaḥ || 60 || lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ | vitarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane || 61 ||
Āḍhamalla. atha puṭapākavidhānamāha - atha puṭapākasya traividhyamāha - sa puṭapākaḥ | atha teṣāṃ trayāṇāṃ madhye kaḥ kasya vihitastamāha - atirūkṣasya puruṣasya snigdhasyāpi puruṣasyeti śeṣaḥ | lekhano lekhanaḥ puṭapākaḥ | dṛṣṭerbalārthaṃ dṛṣṭidṛḍhīkaraṇārtham itaro ropaṇapuṭapākaḥ | sa eva pittāsṛgvraṇavātanut | vraṇavātādayo netragatā eva boddhavyā: | idānīṃ snehanapuṭapākamādau pradarśayannāha - vasāmāṃsāśritaḥ | sneha iti śeṣaḥ | tathāca ‘śuddhamāṃsabhavaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā’ majjā mastakamajjā sthūlāsthiṣu ca bhavati | bheda udarasthatvagasthiṣu ca | tathācoktaṃ ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyata’ iti | dṛśa iti | dṛśi madhye niṣevya iti viṣayaḥ | atha lekhanapuṭapākamāha - jāṅgalānāṃ jantūnāṃ yakṛnmāṃsairiti | yakṛtkālakhaṇḍaḥ | yadyapi jāṅgalavargo'ṣṭavidha: kathitaḥ | tadyathā jāṅgalā viṣkirāḥ pratudā guhāśayāḥ | prasahā: parṇamṛgā bileśayā grāmyāśceti | tathāpi keṣāṃcinmate paṃcaiva śreṣṭhatamā: jāṅgalaviṣkirapratudaparṇamṛgabileśayāśca te ke jāṅgalādyāstān keṣāṃcit jñāpanārthamāha - eṇahariṇaparṇakuraṅgādayo jāṅgalāḥ | lāvatittirakapiñjalavartīrurvādayaḥ | viṣkirāḥ kapotapārāvatakaliṅgādayaḥ | pratudā: siṃhavyāghravṛ(ṣā?)śvakaśṛgālamārjārādayo guheśayāḥ | kākakaṅkakuraracāṣabhāsādayaḥ | prasahā: mṛdubhūrivakavṛkṣaśāyikāvānaraprabhṛtayaḥ | parṇamṛgāḥ śvāvicchaśagodhānakulādayo bileśayāḥ| aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchaprabhṛtayo grāmyā iti jāṅgalavargaḥ samāsena proktaḥ | yadyasya doṣasya vihitaṃ tattatraiva jñātavyam | lekhanadravyasaṃyutairiti lekhanadravyairvakṣyamāṇakṛṣṇaloharajaḥprabhṛtikaiḥ īdṛśaiścetyabhiprāyaḥ | kṛṣṇaloharajaḥkṛṣṇasāravarṇatāmrarajaśca vidrumaṃ pravālaṃ siṃdhujaṃ saidhavaṃ kāsīsaṃ dvividham ekaṃ bhasmasadṛśaṃ kiṃcidamlalavaṇarasaṃ, dvitīyaṃ puṣpakāsīsam īṣatpītaṃ tuvaraṃ tadbhavameva srotoñjanamiti | rasāñjanaśabdavācyaṃ tacca dvividham | ekaṃ srotoñjanakṛṣṇapāṣāṇākṛti dravyam | aparaṃ tu dāruharidrākvāthena kṛtrimaṃ pītalohitaṃ | mastu dadhnastoyaviśeṣam | tathāca ‘dadhnastu yadadhastoyaṃ tanmastu parikīrtita’miti | athāto ropaṇapuṭapākamāha - stanyaṃ strīdugdhaṃ tadabhāve gavyamājaṃ vā | jāṅgalaśabdena jāṅgalaprāṇināṃ vasā majjā medo grāhyaṃ ropaṇakriyāyāṃ vihitatvāt | madhu kṣaudram ājyaṃ ghṛtaṃ tiktakagavyaṃ niṃbaprabhṛtikaṃ lekhanatriguṇo dhārya ityanena vākśatatrayaṃ sūcitam | atha puṭapākavyāpatticikitsāmāha - vitarediti | puṭapākavyāpattidarśane hīnātiyoge tarpaṇoktāṃ kriyāṃ cikitsāṃ kārayet | etena tāni lakṣaṇāni atrā'pi jñeyāni iti granthakṛtā sūcitam | tathāhi -‘tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyārhe na ca yojayet | yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāk bhavet’ iti || 52-61 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha puṭapākaḥ | ataḥ ūrdhvam ataḥ paraṃ puṭapākasya sādhanaṃ vakṣyāmi kathayiṣyāmi | tatsādhanamāha - māṃsasya jāṅgalamāṃsasya bilvamātrau dvau piṇḍau snigdhau sucikkaṇau tathā supeṣitau sūkṣmapeṣitau bilvadravyāṇāṃ śuṣkāṇāṃ bilvamātraṃ dravaḥ kuḍavayutaḥ | phalaṃ tanmāṃsauṣadham ekatvaṃ samāloḍya samyak melayitvā patrairjambvādibhirveṣṭitaṃ kṛtvā punaḥ mṛttikāṃ veṣṭya puṭapākayuktyā tadrasaṃ gṛhṇīyāt | tarpaṇoktavidhānena avacārayet | tasya grahaṇavidhānamāha - saḥ snehādibhedena tridhābhūtaḥ | uttānaśāyino nityaṃ niṣevyaḥ syāt tasya kiṃvidho hitastadāha - sugamam | snehamāha - sarpirghṛtaṃ māṃsādīni medāṃtāni jāṅgalāni svādvauṣadhaiḥ kākolyādibhiḥ kṛtasnehanastena puṭapākaḥ īdṛśaḥ iṣyate vāṅmātrā dve śate dhāryāḥ | lekhanamāha - lekhanadravyāṇi kṛṣṇalohādīni kṛṣṇaloharajaścūrṇaṃ siṃdhusrotoñjanaḥ cūrṇaṃ dadhimastu dadhijalaṃ lekhano vāk śataṃ dhāryaḥ | etāvadeva tasya dhāraṇam | atha ropaṇamāha - stanyaṃ dugdhaṃ jāṅgalaṃ jāṅgalamāṃsaṃ madhu kṣaudram ājyaṃ ghṛtaṃ tiktakadravyāṇi kaṭukyādīni taiḥ pācitaḥ lekhanāt | ropaṇaḥ triguṇapramāṇo dhāryaḥ | lekhane vākśatādidhāraṇaṃ vyāpattidarśane upadrave tarpaṇoktāṃ kriyāṃ vitaret || 52-61 ||
añjanam | atha saṃpakvadoṣasya prāptamañjanamācaret | hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate ||62|| pūrvāhṇe cāparāhṇe ca grīṣme śaradi ceṣyate | varṣāsu nābhre nāpyuṣṇe vasante ca sadaiva hi ||63|| lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva tathā syātsnehanāñjanam | lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamiṣyate || 64 || kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ matam | madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam ||95 || guṭikārasacūrṇāṃni trividhānyañjanāni ca | kuryācchalākayā'ṅgulyā hīnāni ca athottaram ||66|| śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare | ajīrṇe vegaghāte ce nāñjanaṃ saṃpraśasyate || 67|| hareṇumātrāṃ kurvīta vārtiṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak | pramāṇaṃ madhyame'dhyardhaṃ dviguṇaṃ tu mṛdau bhavet ||68|| rasakriyā tūttamā syāttriviḍaṅgamitā hitā | madhyamā dviviḍaṅgā syāddhīnā tvekaviḍaṅgikā ||69|| vairecanekacūrṇaṃ tu dviśalākaṃ vidhīyate | mṛdau tu triśalākaṃ syāccatasra: snaihike'ñjane ||70|| mukhayoḥ kuṇṭhitā ślakṣṇā śalākāṣṭāṅgulonmitā | aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā ||71|| tāmralohāśmasaṃjātā śalākā lekhane matā | suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane matā || 72 || aṅgulīva mṛdutvena kathitā ropaṇe budhaiḥ | sāyaṃ prātarvāñjanaṃ syāttatsadā naiva kārayet ||73|| nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ saṃpraśasyate | kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādapāṅgaṃ yāvadañjanam || 74 ||
Āḍhamalla. atha añjanaprakāramāha - athaśabdo'trāmadoṣānantaraṃ sūcyate | tenāparipakvadoṣasya prāptamañjanamapraśastamityabhiprāyaḥ | yataḥ ‘añjanaṃ pūraṇaṃ kkāthapānamāme na śasyata’ iti | prāptamañjanamiti yadyasya samayasyoktaṃ tattatraiva yojyamiti prāptaśabdena varṇitam | atha kathamācarettadāha - hemanta ityādyaṃ janaviṣayaṃ sāmānyaṃ viśeṣo yathā | atha trividhāñjanamāha -śukrādiṣu ropaṇaṃ kledakaṇḍūpakṣmaprarohaṇādiṣu snehanaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ tacca timirādiṣu atha trayāṇāṃ sāmānyena dravyāṇyāha - kṣārādivastunirmitaṃ lekhanāñjanaṃ kathitaṃ kṣāraṃ yavakṣāraprabhṛtikaṃ tīkṣṇaṃ maricādikam amlarasam amlīkamātuluṅgapramukhaṃ ropaṇāñjanaṃ tu | kaṣāyādinirmitaṃ bhavati | kaṣāyo harītakyādiḥ tikto nimbādiḥ | sasnehamiti | snehaṃ ghṛtatailādikaṃ prasādāñjanaṃ tu snehanasaṃjñaṃ kathitam | tattu madhurādinirmitaṃ bhavati | madhuraṃ madhurarasaprāyaṃ dravyam | madhuraṃ ghṛtaguḍādisnehasaṃpannamiti snehārtham | ata eva snehanaṃ kathitam | atha trividhāñjanasya rūpamāha -guṭikārasacūrṇādīnāṃ lakṣaṇaṃ boddhavyam | tattrividhaṃ tu śalākayā aṅgulyā vā yathāyogyaṃ kuryāt | añjanamiti tāni yathottaraṃ tu hīnāni jñātavyāni yo yasmāduttaraṃ yathottaraṃ tena guṭikāñjanādrasakriyāñjanaṃ hīnaṃ rasāccūrṇāñjanamiti | atha yeṣāṃ rogiṇāmañjanaṃ na praśastaṃ tānāha -śrānte puruṣe | śrāntatā ca chardanavāhanajā bhavati | prarudite prakarṣarodane kṛte | bhīte bhayayukte pītamadye pītaṃ madyaṃ yena ajīrṇe āmājīrṇe viṣṭabdhe tu śūlādau vihitametat | vegāghāte mūtrapurīṣādīnāṃ cakārādbhuktavati rātrijāgaraṇe ca nāñjanaṃ vihitaṃ tathācoktam - ‘bhuktavāṃstu śiraḥsnātaśrāntaśchardanavāhanai: | rātrau jāgaritaścāpi nātijvarita eva ce’ti | athāñjanasya parimāṇamāha - hareṇumātramiti | hareṇustripuṭaḥ | kalāyaḥ reṇuketyapare | madhyame'ñjane sārdhaikapramāṇaṃ yathā syādvartiṃ kuryādityabhiprāyaḥ | mṛdāvityañjane dviguṇaṃ hareṇudvayaṃ yathā syāttathā vartiṃ kuryāditi śeṣaḥ | atha rasakriyāñjanamāha - rasakriyā vakṣyamāṇāñjanasamūhāñjanaviśeṣo'vagantavyaḥ | uttamamātrā mṛdvañjano viḍaṅgo dravyaviśeṣo vyākhyātaḥ | madhyameti na tīkṣṇe mṛduriti hīneti tīkṣṇāñjana ityarthaḥ | ekaviḍaṅgaparimitā rasakriyā vartermātrā boddhavyā | taduktaṃ - ‘viḍaṅgamātraṃ tvapare madhyaṃ dvāvuttamatrayaṃ | rasakriyāṇāṃ vartīnāṃ pramāṇaṃ parikīrtitam’ iti | athāparāñjanānāṃ mānamanyattadāha - vairecanikaṃ cūrṇamañjanaprastāve boddhavyaṃ | tacca tīkṣṇāñjanaṃ kathitam ata eva dviśalākonmitameva mṛdāviti mṛducūrṇāñjane snehaneñjane catasraḥ śalākāḥ | tena catuḥśalākonmitāñjanaṃ proktamityarthaḥ | śalākālakṣaṇaṃ vidhānamapi vakṣyamāṇaṃ boddhavyam | athāñjanaśalākāmāha – mukhayoriti | śalākāyā ūrdhvādhobhāgagatayoreva mukhaśabdo vācyaḥ | tau tu kuṇṭhitau vigatadhārau kuryādityabhiprāyaḥ | tena mukulākārāvityapare | tathāca ‘vakrāṃte mukulākārā kalāyaparimaṇḍale’tyādi | ślakṣṇeti | sarvatraiva ślakṣṇā kāryā mṛdutvena sasnigdhetyarthaḥ | aṣṭāṅgulonmitā aṣṭabhiraṅgulaiḥ kṛtvā parimitā kāryā aśmajā sphaṭikādipāṣāṇaracitā | na kevalaṃ pāṣāṇajanitā dhātujā vā | dhātuśabdena suvarṇādikaṃ gṛhyate | tena suvarṇaraupyatāmrakāṣṭhāsthimayāḥ | kṛtā śalākā añjane śastā aṣṭāṅgulamitā śubhā iti | kalāyaparimaṇḍaletyanena parisamantādvartulā kāryā ityabhiprāyaḥ| kalāyo vartulakalāyaḥ || asyāgre keciditi paṭhanti ‘vāme karatale kṛtvā sajalaṃ nikaṣopalam | dakṣiṇenāñjanaṃ nītvā kareṇa nikaṣecchanaiḥ || tena kalkena matimān śalākāgraṃ pralipya ca | utthāpya cottaraṃ vartma vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā || vartma śuklāntare cālpāṃ śalākāṃ supravartayet | prathamaṃ savyanetraṃ ca paścādañjyāttu dakṣiṇaṃ | śalākāṃguṣṭhadeśinyā navāṃtarnayanaṃ spṛśet’ ityādi kaiścittaṃtrāntarādavagamyātra likhitaṃ na svamataṃ | lekhane lekhanāñjane snehane snehanāñjane | ropaṇe ropaṇāṃjane | ropaṇāñjanaṃ tu dṛṣṭisādanaṃ | budhairiti grahaṇena yathāyogyam anyavastujanitā śalākā yojyā | athāñjanakarmaṇaḥ kālamāha - sāyaṃprātaḥ ityanena sāyaṃ tīkṣṇāṃjanaṃ kuryāt | prātaḥ gaṇḍūṣānantaraṃ yathā sadācāre rasāṃjanādikaṃ tadvadanyadapi sadā sarvakāle tadañjanaṃ na kārayedityarthaḥ | yataḥ | cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣāt | ‘yojayetsaptarātre tu sravaṇārthe rasāñjanami’ti | tīkṣṇāñjanaṃ yathā ‘divā na tu prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanaṃ | virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati | tasmāt sāyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate | rātrau svapnaguṇādakṣipuṣṭā hyañjanakarṣiteti’ | na kevalaṃ sarvakālaṃ niṣiddhaṃ kiṃtu yadā atiśītoṣṇavātābhraṃ ca bhavati tadā tasyāṃ velāyāmapi nāñjanaṃ kāryamityarthaḥ | kutra sthāneñjanaṃ kuryāttadāha - kṛṣṇabhāgādityādi sugamam || 62-74 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāñjanaṃ atha athānantaraṃ pakkadoṣasya puruṣasya divasapañcakānantaram āgatapāke'kṣṇi añjanam ācaret | idānīṃ sādhāraṇāñjanavidhimāha - hemante ityādau | hemante śiśire madhyāhneñjanam iṣyate grīṣme śaradi ca pūrvāhṇe aparāhṇe varṣāsu anabhre abhrarahite | nātyuṣṇe na uṣṇasamaye vasante sadaiva iṣyate | lekhanādibhedenāñjanabhedānāha - lekhanaṃ ropaṇaṃ ca prasādanaṃ cetyaṃjanabhedaḥ | lekhanaṃ tatra kṣārādirasaiḥ kaṣāyādibhiḥ | prasādanaṃ guṭikādibhiḥ | trividhamañjanamāha - guṭikādīni trividhānyaṃjanāni śalākayā aṅgulyā vā kriyate | yeṣu añjanaṃ na deyaṃ tānāha - vegaghāte | mūtrādyavarodhe vartyādau | añjanapramāṇaṃ tīkṣṇe'ñjane hareṇumātrāṃ vartiṃ kurvīta | hareṇu reṇukā kalāpo vā madhyame tīkṣṇānmadhyārdhāṃ hareṇumātrātaḥ ardhārdhaṃ sā hareṇumātrā mṛdau tīkṣṇānmṛdau dviguṇaṃ hareṇuto dviguṇaṃ sakriyā | uttamādi pramāṇamāha - sugamam | vairecanādau kiyantyaḥ śalākā ityāha -yato vairecanikaṃ cūrṇaṃ netre bahusrāvakaraṃ tadvairecanikam añjanaṃ vāradvayaṃ śalākayā dīyate | snehakāle catasra: śalākā vidhīyante | śalākāpramāṇaṃ yathā kasya śalāketi | ca mukhayodvaryoḥ | kuṇṭhitā ślakṣṇā śalākāṅgulonmitā | mukhayordvayoḥ kuṇṭhitā na tīkṣṇā ślakṣṇā sundarā aṣṭāṅgulonmitā aṣṭāṅgulapramāṇā aśmajā pāṣāṇajā dhātujā svarṇādidhātujā kalāyaparimaṇḍalā | kalāyo vartulakastatparimāṇā sthūlā | lekhanādau kīdṛśī śalākā vidhīyate tāmāha - sugamam | kasminkasmin samaye kasmin bhāge añjanaṃ kuryādityāha - sāyaṃsaṃdhyāyāṃ prātaḥ vā añjanaṃ syāt | añjanaṃ tadā na kārayet | tat añjanam atiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ na praśasyate | atiśīte atyuṣṇe kāle nāñjanaṃ kāryamityarthaḥ || 62-74 ||
pūrvamuktaṃ lekhanaropaṇasnehanabhedena trividhāñjaneṣu vartirasacūrṇatrividharūpaṃ, tatrādau lekhanīvartiradhunā vidhīyase | candrodayā | śaṅkhanābhirvibhītasya majjā pathyā manaḥśilā | pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam ||75|| chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya vartiṃ kṛtvā yavonmitām | hareṇumātrāṃ saṃghṛṣya jalaiḥ kuryādathāñjanam || 76 || timiraṃ māṃsavṛddhiṃ ca kācaṃ paṭalamarbudam | rātryāndhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ vartiścandrodayā jayet ||77||
Āḍhamalla. iyaṃ candrodayā vartirlekhanī kathitā | rātryañjanayogena candrodayābhidhānamasyāḥ | tīkṣṇāñjanatvāt | śaṅkhanābhiriti madhye āvartatvena laghucakrākāraṃ dravyaviśeṣaṃ samudrajaṃ śaṃkhaṃ śaṅkhanābhiśabdena vācyam1 | athavā śaṅkhasya nābhirmadhye grāhyam | atinirmalatvāt | vibhītakasya vibhītakaphalamajjā pathyā harītakī | yavonmiteti | yavaparimāṇāṃ vartiṃ kuryādityarthaḥ | añjanārthaṃ tu hareṇumātrā saṃghṛṣyāñjayet | lekhanāñjanatvāt jalairityanena pūrvaṃ vartiḥ kṣīreṇa saṃpiṣya kāryā paścādañjanasamaye pānīyena saha ghṛṣyāñjayediti bhāvaḥ | māṃsavṛddhirarmādijanitā śeṣaṃ sugamam || 75-77 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vartiḥ | śaṅkhanābhiḥ śaṅkhamadhyabhāgā | etānsaṃpiṣya yavonmitāṃ vartiṃ kuryāt | hareṇumātrāṃ reṇukāmātrāṃ saṃghṛṣya añjanaṃ kuryāt | asyāñjanasya candrodayāvartiriti saṃjñā timirādīn jayet | vārṣikaṃ puṣpaṃ varṣaprabhavaṃ jayet | iti candrodayāvartiḥ || 75-77 ||
karañjavartiḥ | palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ2 paribhāvitā | karañjabījavartistu dṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet ||78||
Āḍhamalla. atha puṣpārthalekhanīvartidvayamāha - palāśapuṣpaṃ kiṃśukābhidhānaṃ bahuśaḥ ityanena saptavāramityabhiprāyaḥ | karañjabījavartiriti| karañjo bṛhatkarañjaḥ ||78||
Kāśīrāma Vaidya. atha lekhanīvartiḥ palāśapuṣpasvarasena karañjī bījareṇuḥ bahuśaḥ bhāvitā tadvartiḥ śukrādīn samullikhet dūrīkuryāt || 78 ||
samudraphenādivartiḥ | samudraphenasindhūtthaśaṅkhadakṣāṇḍavalkalaiḥ | śigrubījayutairvartiḥ śukādīṃśchastravallikhet || 79 ||
Āḍhamalla. anyadyogamāha - samudraphenetyādi | samudraphenaṃ prasiddhaṃ sindhūtthaṃ saindhavaṃ śaṃkhaṃ prasiddhaṃ dakṣāṇḍavalkalairiti | dakṣaḥ kukkuṭaḥ tasyāṃḍatvageva grāhyā | eke samudraphena ityādikaṃ viparītaṃ paṭhanti tadyathā - ‘samudraphenadakṣāṇḍatvaksindhūtthaiḥ samākṣikaiḥ |3 śigrubījayutairvartiḥ śukraghnī śigruvāriṇe’ti | vyākhyānayanti tatra mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ śigruvāriṇā śigrusvarasena śastravallekhanena lekhanī kathitā || 79 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca samudraphenaśaṅkhadakṣāṇḍakukkuṭāṇḍavalkalaiḥ śigru śobhāñjanaṃ tadbījaiḥ tadvartiḥ śukraṃ puṣpaṃ lekhanī vartiḥ || 79 ||
dantavartiḥ | dantairdantivarāhoṣṭragohayājakhurodbhavaiḥ | śaṅkhamuktāmbhodhiphenayutaiḥ sarvairvicūrṇitaiḥ4 || 80 || dantavartiḥ kṛtā ślakṣṇā śukrāṇāṃ nāśinī parā |
Āḍhamalla. atha lekhanīdantavartimāha - dantī hastīti rūḍhiḥ, varāhaḥ śūkaraḥ, uṣṭraḥ kramelako'pi govṛṣabho'pi, hayo ghoṭakaḥ, ajo bastaḥ chāgasaṃjñaḥ | kharo gardabhaḥ eteṣāṃ dantairityarthaḥ | kathaṃbhūtaiḥ śaṅkhamuktāmbhodhiphenayutairiti | śaṅkhaśabdena sarvatra śaṅkhanābhirgrāhyā | muktā mauktikaṃ ambhodhiphenaṃ samudraphenaṃ ślakṣṇā iti sūkṣmatvena saṃsnigdhā yathā syāt | parā utkṛṣṭā atrānukte peṣaṇārthaṃ jalameva grāhyam || 80 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha lekhanī dantavartiḥ dantī hastī tadādīnāṃ dantaiḥ ajaḥ chāgaḥ kharo gardabha ambhodhiphenaṃ samudraphenaṃ | dantavartiḥ lekhanīvartiḥ || 80 ||
nīlotpalavartiḥ | nīlotpalaṃ śigrubījaṃ nāgakeśarakaṃ tathā || 81 || etatkalkaiḥ kṛtā vartiratinidrāṃ nivārayet |
Āḍhamalla. nīlotpalamityādi | iyamapi lekhanīvartiḥ kathitā | nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ tadabhāve padmabījaṃ grāhyamiti | sarvatra kalkārthamatra jalamāhuḥ | anuktatvāt || 81 ||
puṣpavartiḥ | tilapuṣpāṇyaśītiḥ syuḥ ṣaṣṭiḥ pippalitaṃḍulāḥ ||82|| jātī kusuma pañcāśanmaricāni ca ṣoḍaśa | sūkṣmaṃ piṣṭvā jale vartiḥ kṛtā kusumikābhidhā ||83|| timirārjunaśukrāṇāṃ nāśinī māṃsavṛddhihṛt | (etasyāścāñjane mātrā5 proktā sārdhahareṇukā ||84||)
Āḍhamalla. idānīṃ ropaṇīvartividhānamāha - tileti | iyaṃ ropaṇī kusumikāvartiḥ kathitā | atra tilapuṣpāṇi aśītisaṃkhyākāni pippalītaṃḍulāḥ pippalīmadhyagatabījāni sarṣapākārāṇi ṣaṣṭisaṃkhyākāni grāhyāṇi | jātī sumanāḥ tasyāḥ puṣpāṇyapi pañcāśadgaṇitāni maricāni ca ṣoḍaśasaṃkhyākānītyarthaḥ | jalairiti bahuvacanatvena kutrāpi kṣīreṇa pracāraḥ | timiropalakṣitatvena gataṃ cakṣuḥ nivartayedityapi yojyaṃ ropaṇatvāt | kecidasyāgre iti paṭhanti | etasyāścāñjane mātrā proktā sārdhahareṇukā etatpūrvaṃ kathitameva tasmādbahubhirna svīkṛtaṃ paunaruktyabhayāt | eke ṣaṣṭiḥ pippalitaṃḍulā ityasya sthāne ‘ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kaṇāḥ smṛtā’ iti paṭhanti etanna manoharam || 82-84 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha ropaṇīvartiḥ | aśītiḥ tilapuṣpāṇi | kaṇā pippalī tasyāḥ kaṇikāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ | jātīmukulāni puṣpāṇi pañcāśat | iyaṃ kusumikā vartiḥ | tasyā mātrā sārdhahareṇukā | kusumikā vartistimirādau || 82-84 ||
rasāñjanavartiḥ | rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavā: | gośakṛdrasasaṃyuktā vartirnaktāndhyanāśinī || 85 ||
Āḍhamalla. athānyāṃ ropaṇīvartimāha - rasāñjanaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛtidhātudravyaṃ tadabhāve dārvīkvāthasamudbhavaṃ grāhyaṃ | haridre dve haridrā dāruharidrā mālatīpallavā nimbapallavā iti | mālatī jātī nimbaḥ prasiddhaḥ etayoḥ pallavāni komalapatrāṇi | gośakṛdrasa iti gopurīṣasvarasaḥ | śakṛdityasya sthāne yakṛditi pāṭhāntaram || 85 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasāñjanaṃ dve haridre haridrā, dāruharidrā, mālatī jātī nimbaḥ tayoḥ pallavāḥ komalapatrāṇi gośakṛt gopurīṣaṃ tadrasaṃ jalaṃ tena vartiḥ kṛtā naktāndhyaṃ rātryāndhyaṃ jayet || 85 ||
dhātryādivartiḥ | dhātryakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca | piṣṭvā vartiṃ jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam || 86 || netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā6 |
Āḍhamalla. idānīṃ snehanīvartiṃ darśayannāha - dhātryakṣeti | iyaṃ snehanī vartiḥ kathitā | ekadvitriguṇāni yathākramaṃ yojyāni | vātaruktarajaṃ tathetyanena vātajanitāṃ raktajanitāmabhiṣyandādīnāṃ rujaṃ haratītyanye vyākhyānayanti | saṃmatoyamanyatroktatvāt | yathā ‘pathyākṣadhātrīphalamadhyabījaistridvyekabhāgairvidadhīta vartiḥ | tathāñjayedaśrumatipravṛddhamakṣṇorharet kaṣṭamapi prakopamiti ||86||
Kāśīrāma Vaidya. dhātrī āmalakī akṣaṃ vibhītakaṃ pathyā harītakī krameṇa ekadvitriguṇāni etāni dvihareṇumātram añjanaṃ kuryāt | netrasrāvaṃ harati snehanī vartikā netrasrāve || 86 ||
rasakriyā | tutthamākṣikasindhūtthaṃ sitāśaṅkamanaḥśilāḥ ||87|| gairikodadhiphenaṃ ca maricaṃ ceti cūrṇayet | saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām || 88 || vartmarogārmatimirakācaśukraharāṃ parām |
Āḍhamalla. atha rasakriyāmāha - iyaṃ ca lekhanīsaṃjñakā rasakriyāñjanārthaṃ vihitā, atra tu mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ, sindhūtthaṃ saindhavaṃ, sitā śarkarā, śaṅkaṃ śaṅkhanābhi:, udadhiphenaṃ - samudraphenaṃ ceti cūrṇayediti | anena samānamānameteṣāṃ grāhyam | saṃyojya madhunā kuryāditi ko'rthaḥ | etaccūrṇaṃ madhūktaśalākayā saṃgṛhya śukrādideśaṃ gharṣayedityabhiprāyaḥ | madhuplāvitāṃ vartimāhureke ||87-88||
Kāśīrāma Vaidya. atha lekhanīrasakriyā tutthaṃ mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, sindhūtthaṃ saindhavaṃ, sitā sitopalaṃ, śaṃkhaṃ, manaḥśilā, gairikam, udadhiphenaṃ, maricaṃ, madhunāñjanam imāṃ rasakriyāṃ rasānāṃ tutthakadīnāṃ kriyā rasakriyā, yadvā rasaviśiṣṭā yataḥ puṣpaharī rasakriyāyāṃ dhātuḥ nāsti karpūramevāsti || 87-88 ||
tathāca lekhanī rasakriyā -- vaṭakṣīreṇa saṃyukto mukhyaḥ karpūrajaḥ kaṇaḥ || 89 || kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu dvimāsikam |
Āḍhamalla. athāparāṃ lekhanīṃ rasakriyāmāha - karpūrajaḥ kaṇaḥ karpūrajaḥ śakalaḥ tena karpūraśakalaṃ saṃgṛhya vaṭakṣīreṇa saha saṃghṛṣyāñjayedityarthaḥ | mukhya ityuttamaḥ | yataḥ kaṃrpūrastrividho bhavati | tadyathā ‘īśāvāso himasaṃjñaḥ potāsa iti sa tridhā | apakve kathyate bhedaḥ karpūre tu bhiṣagvaraiḥ’ | lakṣaṇenāpi ‘īśāvāso bhṛśaṃ śveto himasaṃjñastathāṅkura: | śvetaḥ potāśrayaḥ sarve rasavīryavipākataḥ | prabhāvenāpi te proktāḥ pūrvapūrvaguṇādhikāḥ | tatrāpi yo navakṣudra: sphaṭikābhaḥ sa uttamaḥ’ iti mukhyaśabdena vyākhyātaḥ | eke ‘vaṭakṣīreṇa saṃyuktaṃ ślakṣṇaṃ karpūrajaṃ rajaḥ | kṣipramañjanato hanti tamaḥ sūryodayādiva’ iti paṭhanti || 89 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha puṣpaharī rasakriyā sugamam || 89 ||
atinidrāyāṃ yogaḥ - kṣaudrāśvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet ||90|| atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ sūryodayādiva |
Āḍhamalla. kṣaudraṃ madhu aśvalālā ghoṭakavaktrajanito dravaviśeṣaḥ | atinidrāpi sannipātajvarajanitā boddhavyā | iyamapi lekhanī rasakriyā kathitā || 90 ||
Kāśīrāma Vaidya. athātinidrāyāmañjanaṃ sugamam || 90 ||
prabodhanāñjanam | jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca maricaṃ kaṭukī vacā || 91 || saindhavaṃ bastamūtreṇa piṣṭaṃ tandrāghnamañjanam | śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ || 92 || añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ |
Āḍhamalla. tatra jātīpuṣpaṃ, mālatīpuṣṣaṃ, pravālaṃ vidrumaṃ kaṭukā kaṭurohiṇī, bastamūtraṃ chāgamūtram | śeṣaṃ subodham | iyamapi gomūtreṇa kalkīkṛtya vartisvarūpā lekhinī rasakriyā kathitā | athavā kṛṣṇā pippalī | kathaṃbhūtaiḥ śirīṣabījādibhiḥ sarasonaśilāvacairiti | rasono hlasunavācyaḥ | śilā manaḥśilā vacā vikhyātā etāni dravyāṇi atra godhūmaṃ vihāya samamātrāṇi grāhyāṇi | gomūtramānaṃ tu kalkārthaṃ yāvat | prabodhāyetyanena sannipātajvarajanitaṃ tandrīvināśanāyāñjanamatrāhuḥ || 91 -92 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha nidrāyāmañjanaṃ, jātī mālatī tasyāḥ puṣpaṃ, pravālaṃ vidrumaṃ, kaṭukī vacā | bastaśchāgastanmūtreṇāñjanaṃ, atha sannipāteñjanam | śirīṣaḥ prasiddhaḥ | tadbījaṃ kṛṣṇā pippalī rasonaḥ lasunaḥ śilā manaḥśilā vacā etairañjanam || 91-92 ||
dārvyādirasakriyā | dārvī paṭolaṃ madhukaṃ sanimbapadmakotpalam || 93 || prapauṇḍarīkaṃ caitāni pacettoye caturguṇe | vipācya pādaśeṣaṃ tu śṛtaṃ nītvā punaḥ pacet ||94|| śīte tasminmadhu sitāṃ dadyātpādāṃśikāṃ nara: | rasakriyaiṣā dāhāśruraktarāgarujo haret || 95 ||
Āḍhamalla. idānīṃ lekhinīrasakriyāmabhidhāya ropaṇīrasakriyāmāha - dārvīti | dārvī dāruharidrā, madhukaṃ yaṣṭīmadhu, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ| padmākha iti loke | yatra padmamasti tatra kamalaṃ grāhyaṃ sarvatra, kamalā'bhāve padmabījamiti | sarvatracaturguṇatā ca kvāthyadravyāṇām | kkāthyadravyaṃ tu dārvyādikaṃ ca samamātraṃ deyaṃ pādaśeṣaṃ caturthaṃ suśṛtaṃ kvathitaṃ tacca pādaśeṣaṃ punaḥ pacedityarthaḥ | sāndrībhūte himasadṛśe tasmin | sitā madhu ca melayitvā pādāṃśaṃ kṣipediti | pādāṃśaṃ kkāthaśeṣāt | nara iti vaidyaḥ | iti ropaṇī rasakriyā proktā | dāhādayo'tra netrasyeti saṃbandhaḥ || 93-95||
Kāśīrāma Vaidya. atha ropaṇīrasakriyā | dārvī dāruharidrā, paṭolaṃ, madhukaṃ, yaṣṭī, nimbaṃ, padmakam, utpalaṃ kamalaṃ prapauṃḍarīkaṃ tadraktam; etāni tulyāni caturguṇe toye jale pacet | caturthāṃśaṃ śṛtaṃ kkāthaṃ nītvā punaḥ pacet | madhusitā sitotpalam | pādāṃśaṃ kkāthāt | eṣā rasakriyā dāhādiharī rasarūpaikā kriyā rasakriyā | yadvā rasānāṃ tutthādidhātūnāṃ kriyā rasakriyā | yadvā dravyāṇāṃ kriyā rasakriyā aśrusrāvādau || 93-95 ||
rasāñjanādirasakriyā | rasājanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥśilā | samudrapheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca ||96|| etatsamāṃśaṃ madhunā piṣṭvā praklinnavartmani | añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam || 97 ||
Āḍhamalla. iyamapi ropaṇīrasakriyāñjanasamūhe vihitā | tatra rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, sarjaraso'gnivallabhaḥ | loke rāla iti | lavaṇamatra saindhavaṃ netrahitatvāt | tathāca - ‘madhu yavapādāsaṃga: śatāvarīmudgasaindhavāmalakī cakṣuṣya: saṃkṣepādvargaḥ kathito bhiṣagbhirayam’ iti | śeṣaṃ sugamam ||96-97||
Kāśīrāma Vaidya. atha pakṣmaprarohaṇādau kriyā | rasāñjanaṃ dārvīkkāthodbhavam | sarjaraso rālaḥ | jātī mālatī tatpuṣpaṃ praklinnavartmani, kledaḥ klinnatā, spaṣṭamanyat ||96-97||
guḍūcīsvarasaḥ karṣaḥ kṣaudraṃ syānmāṣakonmitam | saindhavaṃ kṣaudratulyaṃ syātsarvamekatra mardayet || 98 || añjayennayanaṃ tena pillārmatimiraṃ jayet | kācaṃ kaṇḍūṃ liṅganāśaṃ śuklakṛṣṇagatāngadān ||99 ||
Āḍhamalla. athānyā ropaṇī rasakriyā api darśayannāha - guḍūcītyanena | latāyāḥ sadyo rasaḥ saindhavaṃ kṣaudratulyamiti | kṣaudratulyaṃ māṣaparimitaṃ mardanamasya kāṃsye tāmraje vā pātre ityasmadīyasaṃpradāyaḥ | śeṣaṃ subodham || 98 || 99 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pakṣmarogādau timirādau armamasūratimirādau
punarnavārasakriyā | dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudreṇa netrasrāvaṃ ca sarpiṣā | puṣpaṃ tailena timiraṃ kāñjikena niśāndhatām ||100|| punarnavā jayedāśu bhāskastimiraṃ yathā |
Āḍhamalla. atra kṣīrādīnāṃ vyastena kṛtvā sarvaropaṇī rasakriyā jñātavyā dugdhasya strībhavaṃ sarpiratrājaṃ gavyaṃ vā tailaṃ tilasaṃbhavaṃ kāñjikaṃ śuktaviśeṣaṃ prasiddham | punarnaveti punarnavāsvarasaḥ || 100 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha punarnavānupānamañjane punarnavā dugdhādinā kaṇḍvādīn jayet yathā bhāskarastimiram ||100||
babbūlarasakiyā | babbūladalani:kātho lehībhūtastadañjanāt || 101 || netrasrāvaṃ jayatyeṣa madhuyukto na saṃśayaḥ | hiñjalarasakriyā | hiñjalasya phalaṃ ghṛṣṭvā pānīye nityamañjanam ||102|| cakṣu:srāvopaśāntyarthaṃ kāryametanmahauṣadham |
Āḍhamalla. babbūladalāccaturguṇaṃ pānīyaṃ datvā niḥkkāthya pādaśeṣaṃ paṭe visrāvya nītā punarvipacet yāvat sāndro bhavati | paścāt pādayuktena madhunā saṃsrāvyāñjayedityabhiprāya: | iyamapi ropaṇī rasakriyā vyākhyātā | hiñjalasya phalaṃ katakaphalamiti prasiddham | etanmahauṣadhamiti mahāñjanavarametadityartha: | ayamapi yogo ropaṇīrasakriyāyāṃ kathitaḥ ||101||102||
Kāśīrāma Vaidya. atha netrasrāve'nyaḥ prayogaḥ sugamam | babbūladalaṃ patraṃ tasya kvātho lehībhūtaḥ lehākārastasyāñjanaṃ hijjalo hiṃgoṭhaḥ tatpalaṃ pṛṣṭvā ghṛṣṭvā pānīyenāñjanam || 101 || 102 || idānīṃ snehanī rasakriyā
idānīṃ snehanī rasakriyā katakarasakriyā | katakasya phalaṃ ghṛṣṭvā madhunā netramañjayet || 103 || īṣatkarpūrasahitaṃ smṛtaṃ netraprasādanam |
Āḍhamalla. netraprasādanaṃ dṛṣṭisādanam | tasyāḥ prasannatvena netrasyā'pi prasannatvam | tathācoktaṃ dṛṣṭāntena yathāhi - ‘kanakasthānāṃ maṇīnāṃ vividhātmanām | dhautānāṃ vimalā śuddhistaile velakarādibhiḥ | evaṃ netreṣu vartyā ca añjanāścyotanādibhiḥ | dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat’ iti || 103 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha snehanī rasakriyā | katakaphalaṃ nirmalī iti loke prasiddhā | kiṃcit bhīmasenakarpūreṇāñjayet | netraprasādanaṃ netraprasannakaraṃ, netraprasādane || 103 ||
atha śirotpāte rasakriyā | sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syācchirotpātasya śāntaye ||104|| gū. - sarpirghṛtam || 104 ||
Kāśīrāma Vaidya. sarpirghṛtam || 104 ||
kṛṣṇasarpavasārasakriyā | kṛṣṇasarpavasā śaṅkha: katakātphalamañjanam | rasakriyeyamacirādandhānāṃ darśanapradā || 105 || lekhanāñjanam | dakṣāṇḍatvakśilākācaśaṅkhacandanasaindhavaiḥ | dravyairañjanayogo'yaṃ puṣpārmādivilekhanaḥ || 106 || kaṇārasakriyā | kaṇā chāgayakṛnmadhye paktvā netrayuge'ñjitā | acirāddhanti naktāndhyaṃ tadvatsakṣaudramūṣaṇam ||107|| cūrṇāñjanam| śāṇārdhaṃ maricaṃ dvau ca pippalyarṇavaphenayo: | śāṇārdhaṃ saindhavaṃ śāṇā nava sauvīrakāñjanāt ||108|| piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham | kaṇḍūkācakaphārtānāṃ malānāṃ ca viśodhanam ||109||
Āḍhamalla. atra vividharasakriyāmamidhāya saṃprati cūrṇāñjanaviṣaye kaiścit pratipāditāmekāṃ rasakriyāmāha - añjanaṃ rasāñjanaṃ śaṅkhaprabhṛtīnāṃ cūrṇaṃ kṛtvā pūrvaṃ sarpavasāktaśalākayā paścāt cūrṇaliptayāñjayediti bhāvaḥ | kutracidrasāñjanaṃ vinā pracarati tatrāñjanaśabdena kajalametat kāryamiti śeṣaḥ || 105 || atha lekhanaṃ cūrṇāñjanamāha - dakṣaḥ kukkuṭaḥ, śilā manaḥśilā, candanamatra raktaṃ netrahitakaratvāt | dakṣāṇḍatvagityādiyogaścūrṇāñjanam | asmatsaṃpradāye tu madhūktaśalākayā ca gṛhītvāñjanaṃ kāryam evaṃ sarvatra | cūrṇāñjane eke saindhavairityasya sthāne gairikairiti paṭhanti, dravyairañjanayogo'yamityasya sthāne tulyaṃ rasāñjanaṃ deyamiti kathayanti | etatpadadvayamapi saṃgataṃ tantrāntaradarśanāt| tathāca - ‘dakṣāṇḍatvakśilāśaṅkhakācacandanagairikaiḥ | tulyaṃ rasāñjanaṃ deyaṃ puṣpārmādivilekhanam’ iti || 106 || aparamapi lekhanāñjanamāha - kaṇā pippalī, chāgayakṛt chāgakālakhaṇḍam | paktvā | kecit ‘paktvā netrayuge'ñjitā’ ityasya sthāne ‘paktvā tadrasapeṣitā’ iti paṭhanti | tatra tadrasapeṣiteti tat svedāmbunā piṣṭvā ityabhiprāyaḥ | tadvaditi chāgayakṛnmadhye ca svinnaṃ tadrasasupiṣṭaṃ ca ūṣaṇaṃ maricaṃ kṣaudramatra yogadvaye'pi pracarati | kecinmadhunā saha bhakṣaṇayogadvayamidamāhuḥ | keṣāṃcinmate yakṛdityupalakṣaṇatvena tallagnaṃ pittaṃ grāhyam | tanmadhye pippalī maricaṃ melayitvā dhāryaṃ paścāt śuṣkaṃ tanmadhunā saṃghṛṣyāñjayediti na svamatam || 107 || athānyacca lekhanāñjanamāha - śāṇārdhaṃ māṣakadvayamitaṃ maricamiti pippalyarṇavaphenayośca dvau śāṇau tena pratyekaṃ śāṇamitamityarthaḥ| arṇavaphenaḥ samudraphenaḥ | eke dvāvityanena militvā śāṇaikamāhuḥ | tanna manoharaṃ | sauvīrakāñcanānnava śāṇā grāhyāḥ | śāṇaṣṭaṅkaḥ kathitaḥ | sa caturmāṣakapramito jñeyaḥ | sauvīrāñjanaṃ suvīrāśabdavācyaṃ tacca kṛṣṇanadīsaṃbhavaṃ bhavati | tadabhāve rasāñjanameva grāhyaṃ, malaśca netrasaṃbhava eva ||108 || 109 ||
Kāśīrāma Vaidya. athacūrṇāñjanam | dakṣāṇḍatvak iti | dakṣāṇḍatvak kukkuṭāṇḍavalkalaṃ śilā manaḥśilā, kācaṃ śvetakācaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ saindhavam ebhirdravyaiḥ piṣṭairayamañjanayogaḥ puṣpādilekhanaḥ | puṣpādau naktāndhye - kaṇā pippalī chāgayakṛnmadhye paktvā punastadrasapeṣitā tadrasaḥ yakṛdrasaḥ | acirāt śīghreṇa naktāndhyaṃ rātrau dṛṣṭimandatāṃ hanti | tadvat ūṣaṇaṃ maricaṃ ca kṛtam | sakṣaudraṃ madhusahitam | naktāndhye cūrṇāñjanaṃ cūrṇarūpamañjanaṃ cūrṇāñjanam | arṇavaphenaṃ samudraphenaṃ maricaṃ śāṇārdhaṃ pippalyarṇavaphenayordvau śāṇau pratyekaṃ śāṇāṣṭakaḥ saindhavam ardhaśāṇaṃ sauvīrakāñjanaṃ navaśāṇaṃ citrāyāṃ citrānakṣatre sūkṣmaṃ piṣṭhaṃ śubhaṃ cūrṇāñjanaṃ bhavati | kaṇḍvādau ||105- 109 ||
idānīṃ ropaṇacūrṇāñjanamāha - (mṛducūrṇāñjanam) śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā | gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam || 110 || śuṣkaṃ ca tajjalaṃ sarvaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ bhavet | vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ || 111|| karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet | añjayennayane tena sarvadoṣaharaṃ hi tat || 112 || sarvarogaharaṃ cūrṇaṃ cakṣuṣoḥ sukhakāri ca |
Āḍhamalla. etanmṛducūrṇāñjanatvena ropaṇatvena kathitaṃ śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvetyādi | śilāyāṃ pāṣāṇaghaṭitā peṣaṇārthaṃ pātraviśeṣaḥ | rasakaṃ kharparakaṃ tacca tutthabhedaḥ | khaparīyāśabdavācyo loke | samyagāplāvya vāriṇā ca | asmāt saṃpradāye tu tadrasakaṃ jalenaiva dṛṣadi saṃpeṣya paścānnirmalapātre bahujale saṃplāvya muhūrtaṃ vilambya tadupari svacchaṃ jalamapanīyādhaḥsthitaṃ tat parpaṭasaṃnibhaṃ dravyaṃ bhavati tadgrāhyamityarthaḥ | karpūracūrṇaṃ tu daśamāṃśaṃ parpaṭīsvarūpadravyāt | sarvadoṣamiti vātapittakapharudhiraṃ | sarvarogamiti netrābhiṣyandādhimanthaprabhṛtikaṃ | cakṣuṣoḥ sukhakārītyanena dṛṣṭiprasādanaṃ kathitam || 110-112 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha prasādanāñjanaṃ cūrṇam | rasakaṃ kharparaṃ śilāyāṃ piṣṭvā vāriṇā samyak āplāvya cālayitvā vāriṇā jalena tat pātrāntare gṛhṇīyāt | adhogataṃ pāṣāṇādikaṃ tyajet | tat śuṣkaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ punaḥ saṃcūrṇya trivelaṃ triphalārasena bhāvayet | daśamāṃśena karpūrarajaḥ kṣipet | spaṣṭamanyat || 110-112 ||
prasādanāñjanam (sauvīrāñjanam) agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ ||113|| saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vicūrṇitam | añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam || 114 || sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ |
Āḍhamalla. atha snehanābhidhaṃ prasādanasaṃjñakaṃ cūrṇāñjanamāha - agnitaptaṃ sauvīramiti | sauvīraṃ sauvīrāñjanaṃ tacca suramāśabdavācyaṃ triphalā harītakyādikaṃ tasyāḥ sadyo rasaḥ kvathitaraso vā tathetyanena strīdugdhenāpi saptavelamāhuḥ | stanyairiti bahutvenājaṃ gavyaṃ vā kṣīraṃ grāhyaṃ | siktamityatrāpyagnitaptamiti saṃbandhaḥ || 113 || 114 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca sauvīraṃ suramā strīṇāṃ stanyairdugdhaiḥ spaṣṭamanyat || 113 || 114 ||
atha dṛṣṭiprasādanī nāgaśalākā vikhyātā, tāmapi darśayannāha - triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā ||115|| gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ | tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān || 116 ||
Āḍhamalla. tadvadityanena pūrvoktasauvīrāñjanavidhānavadatrāpi | saptavāraṃ pratyekaṃ triphalādidravyeṇa nirvāpaṇamāhuḥ | uktamanyatrāpi - ‘triphalābhṛṅgamahauṣadhasarpirgomūtramadhvajākṣīraiḥ | nāgaṃ saptaniṣiktaṃ karoti garuḍopamaṃ cakṣuḥ’ iti | anyatroktaṃ dṛṣṭāntena draḍhayati | ‘triphalasalilayoge bhṛṅgarājadraveṇa haviṣi ca viṣamiśre kṣīra ājye madhūke | pratipadamabhitaptaṃ saptadhā sīsamekaṃ praṇihitagatipaścāt kārayettacchalākam || timirapaṭalakaṇḍvāsrāvaraktaprakopāmupacitabahu-doṣānnarmasaṃjñāṃstu rogān | saviturudayakāle sāñjanā vyañjanā vā harati nayanarogān śodhyamānā śalākā’ iti | vāgbhaṭe'pi - ‘śreṣṭhājalaṃ bhṛṅgarasaṃ saviṣājyamajāpayaḥ | yaṣṭīrasaṃ ca yat sīsaṃ saptakṛtva: pṛthak pṛthak || taptaṃ taptaṃ pāyitaṃ tacchalākā netre yuktā sāñjanā vyañjanā vā | taimiryārmasrāvapaicchilyapaillaṃ kaṇḍūṃ jāḍyaṃ raktarājīṃ ca hanti’ iti ( vā. u. 13|34|35) || 115 || 116 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha sīsakaśalākā | triphalā bhṛṅgaṃ bhṛṅgarājaḥ śuṇṭhī eṣāṃ rasaiḥ jalaiḥ sarpiṣā ghṛtena gomūtramadhu ajā kṣīraiḥ etaiḥ saptasaptavāraṃ siktaḥ secito nāgaḥ | sīsakaśalākā netrarujaḥ haret | triphalādibhiḥ pratyekaṃ rasaiḥ sapta saptadhā sikta ityarthaḥ | tathāca suśrute - ‘triphalābhṛṅgamahauṣadhasarpirgomūtramadhvajākṣīraiḥ | nāgaṃ saptaniṣiktaṃ karoti garuḍopamaṃ cakṣuḥ’ iti | triphalādīnāṃ samāhāraḥ dvandvātpratyekaṃ rase niṣecanamiti dhvanitam | iti sīsakaśalākā || 115 || 116 ||
pratyañjanam | gatadoṣamapetāśru saṃpaśyansamyagambhasi | prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ ||117|| na vā'nirgatadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet | pratyañjanaṃ tīkṣṇatapte netre cūrṇaṃ prasādanam || 118 || nayanāmṛtāñjanam | śuddhe nāge drute śuddhaṃ tulyaṃ sūtaṃ vinikṣipet | kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet || 119 || daśamāṃśena karpūraṃ tasmiṃścūrṇe pradāpayet | etatkṛtāñjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam || 120 ||
Āḍhamalla. idānīṃ cūrṇāñjanāntargataṃ pratyañjanavidhānamāha - akṣi prakṣālya tataḥ pratyañjanaṃ kāryam | netre tīkṣṇapratapte prasādanaṃ cūrṇaṃ hitam | śeṣaṃ sugamam ||117 || 118 || atha prasādanaṃ cūrṇāñjanamāha - nāgaṃ sīsakaṃ nāgaśuddhistu pūrvaṃ dhātuśodhanā'dhyāye kathitā | sūtaṃ pāradaṃ śuddhamiti śodhitaṃ | śuddhirasasya pūrvaṃ rasaśodhanādhyāye pratipāditā | kṛṣṇāñjanamiti rasāñjanaśabdavācyaṃ tacca dvividham ekaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛtidhātudravyam | aparaṃ tu dāruharidrākkāthena kṛtrimaṃ pītalohitaṃ tayostulyamiti pāradasīsakasāmyaṃ rasāñjanamityaryaḥ | trayāṇāṃ daśāṃśenātra karpūramiti | idaṃ nayanāmṛtaṃ nāma prasādāñjanacūrṇaṃ prasiddhameva kṛtāñjanasthāne pratyañjanamiti pāṭhāntaram || 119 || 120||
Kāśīrāma Vaidya. pratyañjanakaraṇe vidhānamāha - sīsakaśalākayā vahnitaptayā añjane kṛte doṣanāśe pratyañjanaṃ kartavyamityāha - gatadoṣaṃ tathā nayanāstraṃ gatanetrajalam akṣi netram ambhasi saṃpaśyan | tataḥ akṣi prakṣālya yathā doṣānurūpaṃ pratyañjanamañjanaṃ sadoṣe netre dhāvanaṃ netramityapyāha -anirvāntadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ na prayojayet | na kārayet | pratyañjanaṃ kārayet| prakṣālanaṃ vinaiveti dhvanitārtha: | tīkṣṇaṃ tannetre prasādanaścūrṇo vā kārya: | sa yathā - śuddhe tailādibhi: śuddhe vā śalākākāreṇa śuddhe nāge sīsake sati drutaṃ vahninā drāvitaṃ nāgaṃ śuddhaṃ sūtaṃ hiṅgulotthaṃ aṣṭakarmaśuddhaṃ vā tulyaṃ nikṣipet | tayo: sīsakasūtakayostulyaṃ kṛṣṇāñjanaṃ cūrṇayet | tata: sarvamekatra cūrṇayet | tasmina cūrṇe karpūraṃ bhīmasenākhyaṃ daśamāṃśena pradāpayet | etatpratyañjanaṃnāma netragadahā nayanāmṛtaṃ pratyañjanaṃ cūrṇam ||117|| ||120||
sarpaviṣe saṃjīvanāñjanam | jayapālabhavāṃ majjāṃ bhāvayennimbukadravai: | ekaviṃśativelaṃ tu tato vartiṃ prakalpayet ||121|| manuṣyalālayā ghṛṣṭvā tato netre tayā'ñjayet | sarpadaṣṭaviṣaṃ jitvā saṃjīvayati mānavam ||122||
Āḍhamalla. atha netraprakaraṇapāriśeṣyāt viṣaharī vartimāha - jayapālaṃ dantibījaṃ prasiddham | tanmadhyagatā majjā grāhyā | majjeti meṅgīśabdavācyā sarpadaṣṭaviṣamapi viṣasādharmyāt sthāvaraviṣatakṣaṇepyasyā: pracāra: | eke sannipātaviṣaye'ñjanamasyā: pravadanti || 121|| 122 | |
Kāśīrāma Vaidya. atha sarpaviṣaharamañjanam | sugamam ||121|| || 122||
atha dṛṣṭiprasādanārthaṃ sārvakālikaṃ yogadvayamāha - bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣordīyate yadi | jātā rogā vinaśyanti timirāṇi tathaiva ca ||123|| śītāmbupūritamukha: prativāsaraṃ ya: kālatrayeṇa nayanadvitayaṃ jalena | āsiñcati dhruvamasau na kadācidakṣi- rogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣya: || 124||
Āḍhamalla. bhuktvā pāṇitalamityādi sugamam | jātārogā ityādi padadvayaṃ kecidanyathā paṭhanti | yathā ‘acireṇaiva tadvāri timirāṇi vyapohatīti’ dvitīyayoge prativāsaraṃ pratidinaṃ kālatrayaṃ prātarmadhyāhṇāparahṇādikam | jaleneti mukhagaṇḍūṣajanitena āsiñcatītyanena vāraṃvāraṃ secanamabhihitam | tathācoktaṃ ‘jalagaṇḍūṣai: prātarbahuśombhobhiḥ prapūrya mukharandhram | nirdayamañjannakṣi kṣapayati timirāṇi nāsādya’ iti | eke bhuktvā pāṇitalamityādi yogadvayaṃ nātra paṭhanti | nāsaṅgatamiti manyamānairasmābhirapi likhitam || 123-124 ||
atha trikhaṇḍānāṃ pāriśeṣyāt kavirapi khaguṇaprakarṣatāṃ solluṇṭhavacanena dyotayati -- āyurvedasamudrasya gūḍhārthamaṇisaṃcayam | jñātvā kaiścidbudhaistaistu kṛtā vividhasaṃhitāḥ ||125|| kiṃcidarthaṃ tato nītvā kṛteyaṃ saṃhitā mayā | kṛpākaṭākṣanikṣepamasyāṃ kurvantu sādhavaḥ || 126 || vividhagadārtidaridranāśanaṃ yā hariramaṇīva karoti yogaratnaiḥ | vilasatu śārṅgadharasya saṃhitā sā kavihṛdayeṣu sarojanirmaleṣu || 127 || alpāyuṣāmalpadhiyāmidānīṃ kṛtaṃ samastaśrutipāṭhaśaktyā | tadatra yuktaṃ pratibījamātra- mabhyasyatāmātmahitaṃ prayatnāt || 128 || iti śrīdāmodarasūnunā śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe netrakarmavidhi- rnāma trayodaśo'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. atha netraviṣaya-pradhānatvena tadarthaṃ sarvakālaṃ yanna vidheyamiti matvā tat pratipālanārthamupadeśamāha – ‘cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyai- ryatna: kartavyo jīvite yāvadicchā | vyartho loko'yaṃ tulyarātrindivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte ||’ ayamapi tantrāntarādāhṛtya kenāpi likhitaḥ na svamatam | asyārthastu sugama eva || dī. - āyurvedasamudrasya arthamaṇisañcayaḥ | gūḍha eva gūḍho guptaḥ, yathā samudre maṇisamūhaḥ pracchannaḥ sarvaireva na dṛśyaḥ tathā'yurvede'pi artho'bhiprāyaḥ | sarvaireva nādhigata ityarthaḥ | ata eva kaiścidbudhairjñātaḥ | arthamaṇisaṃcaya iti saṃbandhaḥ | yaireva jñātastaistu vividhā saṃhitāḥ kṛtāḥ | vividhasaṃhitā hārītasuśrutabhṛgvagniveśādayaḥ | atha kaviḥ svātmīyaviṣayamāha –kiṃcidarthamityādi | tata iti saṃhitāsamūhāt | mayā śārṅgadharācāryeṇa kiṃcidarthaṃ svabuddhyā ekadeśīyaprayojanaṃ nītvā āhṛtya iyaṃ saṃhitā kṛtā nibaddhetyabhiprāyaḥ | na tu khakapolakalpitā | etena munipraṇītatvaṃ saṃkṣepatvaṃ ca darśitam | atha kavivijñaptimāha - kṛpākaṭākṣanikṣepamityādi | asyāṃ saṃhitāyāṃ sādhavaḥ sajjanāḥ kṛpākaṭākṣanikṣepaṃ kṛpayā kaṭākṣasya dṛṣṭeḥ kiṃcidbhāgasya nikṣepaṃ kurvantu | anumatārthakriyā avaśyameveti bhāvaṃ sūcayati | tenāvaśyameva kaṭākṣanikṣepaṃ kurvaṃtu | yataḥ kaṭākṣamātrā'valokanenā'pi hṛdayaṃgamā kṣamā bhavati kimuta sakaladṛṣṭyā | etena granthasya samīcīnatā darśitā | idānīṃ kavireva nijagranthasyotkṛṣṭatvamāha - yā iyaṃ saṃhitā hariramaṇīva lakṣmīriva yogaratnaiḥ prayogamaṇisamūhaiḥ kṛtvā vividhagadārtidaridranāśanaṃ karoti | vividhagadānāṃ vyādhīnām ārtireva dāridryaṃ tasya nāśanaṃ yathā lakṣmīrbahudhanapradānena akiṃcanapuruṣasya daridranāśaṃ karoti tathā iyamapi saṃhitā suyogaiḥ kṛtvā nānārogajanitapīḍāṃ hantīti bhāvaḥ | etenāsyāḥ prayogasāphalyaṃ darśitam | tat prayogasāphalyasya vyāpāramāha - vilasatvityādi | sā saṃhitā, saṃhitā niruktistu pūrvādhyāye darśitā | śārṅgadharācāryasya sā saṃhitā śārṅgadharācāryanirmitā sā ityabhiprāyaḥ | nānyā | etena granthasya sarvamatānubandhatvaṃ darśitaṃ, sarojanirmaleṣu kavihṛdayeṣviti vilasatu vilāsaṃ karotu kamalanirmalahṛdayapuruṣeṣu sthitiṃ karotvityabhiprāyaḥ | na tu piśunahṛdayeṣu teṣāṃ hṛdayānāmanirmalatvāt na tasyāḥ sthiteravakāśaḥ | yataste svabhāvavaśagāḥ kathaṃ paraguṇamavadhārayituṃ samarthāḥ | tasmāt sajjanahṛdayeṣveva vilāsa iti bhāvaḥ | sahṛdayatvāt | etena granthasya nirmalatvaṃ sūcitaṃ yato nirmalasya nirmalaiḥ saha saṃbandhaḥ sukara eva || 125-128 || vividhamuninibandhā ye mahatsuprasiddhāḥ, sumatiduravabodhāste mayā naiva dṛṣṭāḥ | tadapi gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ bhāvasiṃhātmajena || 1 || abhinavanibandharacanāṃ śrotuṃ kaḥ ko'tra lolupo bhavati | yaḥ kṛpayā parakāvyaṃ paśyati sudṛśā sa vai dhīraḥ ||2|| ekādaśasahasrāṇi tathā.... ...... ... | śakānāmāḍhamallo hi pañjikāyāṃ vinirmame ||3|| govardhanoddharaṇahṛṣṭasamastagopa- nānāśrutiśravaṇalajjitamānasasya (?) | indukalāsamānaṃ daṃṣṭrodyuti kṣitihareravatu smitaṃ vaḥ || 4 || iti śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātma- jenāḍhamallena viracitāyāṃ śārṅgadharapyaṃhitāyāṃ dīpikāyāmuttarakhaṇḍe netrakarmādividhi- radhyāyaḥ samāptaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. atha samāptau granthakāraḥ svakīyaṃ vinayaṃ karoti | sugamam | vinayaṃ kṛtvā autkṛṣṭyamāha - śārṅgadharasya saṃhitā kavihṛdayeṣu vilasatu viśeṣeṇa lasatu prakāśatu | kathaṃbhūteṣu hṛdayeṣu | sarojanirmaleṣu kamalavat śuddheṣu | sā kā ? yā hariramaṇīva lakṣmīriva yogaratnairvividhagadārtidaridranāśaṃ karoti | yujyanta iti yogāḥ kvāthacūrṇādīnāṃ gaṇā rasādayaśca, taiḥ nānāvidhajvarādirogāṇāṃ ārtiḥ pīḍā tasyā yo daridrastannāśaṃ karoti || 125-128 || śrīmat śāhasalemasya rājye kanyāgate ravau | ... .... ..... .. ... .. .... ... .... .. ... .. ... || 1 || kāśīrāmabhiṣagvaro madhukaraḥ śrīkṛṣṇapādābjayoḥ prācāṃ granthakṛtāṃ nibandhakusumādāhṛtya mādhvīmiva | vaidyānāmupakārakṛttanubhṛtāṃ rogaprahāre kṣamāṃ saśrīśārṅgadharaprabandhaviśadavyākhyāmakārṣītsvayam|| 2 || iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne netrakarmaprasādananāmādhyāyaḥ | iti trayodaśo'dhyāyaḥ | śārṅgadharasaṃhitā samāptā |

Editor's notes

  1. 1 tanna samīcīnaṃ, sarvatra śaṃkhanābhernetrāṃjanayogyatvāt | śaṃkhanābhiśca śodhitā grāhyā | dī. ↩
  2. 2 saptavāramityarthaḥ | ↩
  3. 3 atra saśarkarairiti pāṭhaḥ | caṃdraṭo'pi tathaiva paṭhati | śaṃkhaḥ śaṃkhanābhiḥ | ↩
  4. 4 maricapādikairiti paṭhanīyaṃ vāgbhaṭasaṃvādāt | ↩
  5. 5 prakṣiptam | ↩
  6. 6 asyāgre - pārāvatamalaṃ niṣkaṃ maricaṃ māṣamātrakam | ghṛṣṭvā ca nimbavartīnāṃ toyaṃ paryuṣitaṃ jayet || naktāṃdhyaṃ cirakālasthaṃ haṃti sājyaṃ na saṃśayaḥ | śvetaṃ palāṇḍusvarasaṃ haṃti naktāṃdhyamānavam || saurāṣṭrīkarṣamekaṃ tu tatsamaṃ kharpare nyaset| | ṭaṃkārdha tutthakaṃ yojyaṃ sūkṣmaṃ kṛtvā sa caikataḥ || kāṃsyapātreṇa tāmreṇa gharṣayennimbukadravaiḥ | caturthadinaparyantaṃ mardayecchodhayetpunaḥ || ghṛtena saṃhitāṃ yustvā vaṭikāṃ kārayedvudhaḥ | nāryāḥ stanyena vartiḥ sā netradṛṣṭiprasādinī || ājanmagatavartmānaḥ punareva bhavaṃti ca | kaṇḍūsrāvaṃ harecchīghraṃ gṛdhradṛṣṭirbhavennaraḥ||’ ityadhikamupalabhyate kutracit || ↩