trayodaśo'dhyāyaḥ | atha netraprasādanakarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ | sambandhaścāyaṃ
- śirāvyadhenā'pi netraprasādanaṃ bhavati, tadvatsekādibhirapi | ata āha -
tāni kāni karmāṇītyāha - seka āścotanaṃ piṇḍī biḍālastarpaṇaṃ tathā |
puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret
|| 1 ||
Āḍhamalla. athedānīṃ
netraprasādanakarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ | seko'tra dhārādinā svedarūpaḥ |
āścyotanaṃ netramadhye tailādikṣepaṇarūpam| nimīlitonmīlanākṣibhedena
sekaāścyotanayorbhedamāhuḥ | piṇḍīti prasiddhā | akṣṇorbahirlepaḥ sa
biḍālasaṃjñaḥ | tarpaṇamiti netratṛptikaraṃ karma tacca netrabastiriti
prasiddham | puṭapāka iti | puṭapāka uktyā dravyasya raso netraprasādane
vihitaḥ sa puṭapākaḥ kathitaḥ | asyāpi dvividhaṃ karma vyācakṣate | ekaṃ
tarpaṇavat kāryam aparaṃ āścyotanavaditi | añjanaṃ prasiddhaṃ tacca nānāvidham
cakārāt śastrakarmāpyatra boddhavyamiti kecit | na svamatam | tadanyatra
jñātavyam || 1||
Kāśīrāma Vaidya. atha
netraprasādanakarmāṇi | ebhiḥ sekādibhiḥ kalpairnetrarogam upācaret | eṣāṃ
lakṣaṇāni vakṣyati || 1 ||
sekavidhiḥ | sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ | mīlitākṣasya
martyasya pradeyaścaturaṅgulāt ||2 || sa
cāpi snehano vāte rakte pitte ca ropaṇaḥ | lekhanaśca kaphe kāryastasya
mātrā'dhunocyate || 3 || ṣaḍvākśataiḥ
snehaneṣu caturbhiścaiva ropaṇe | vākśataiśca tribhiḥ kāryaḥ seko
lekhanakarmaṇi ||4|| kāryastu divase seko
rātrau cātyayike gade |
Āḍhamalla. pūrvamuktaṃ seka
āścyotanapiṇḍītyādikam | tatra tāvatsekavidhiradhunā vidhīyate sūkṣmadhārā
netrāñjanaśalākā'nurūpaṃ nirgatā dravapātrāt | sarvasminnayane iti
sarvākṣiroge yathā doṣāpekṣayā vā sarvagrahaṇaṃ | samastanetramaṇḍale ityeke |
caturaṅgulamiti caturaṅgulaṃ yathā syāt tena caturaṅgulotsedhaṃ dhārāṃ kṛtvā
secayedityabhiprāyaḥ | yadvā yathā sukhotsedhaṃ secayedityapi | athavā
caturaṅgulenākṣivistāraṃ yāvat tāvanmaryādīkṛtya dravyakalkaṃ kṛtvā karpaṭe
badhvākṣisekaḥ kartavya iti saṃpradāyaḥ | tathāhyuktam - ‘avyakte'kṣigade
kāryaṃ plotasthairguṇḍanaṃ bahiḥ’ ityādi | atha doṣaviśeṣeṇa sekasya
karmaviśeṣamāha - vāte kevalānilajanite'kṣirogaḥ, snehanaḥ snehakṛtasvedaḥ
kārya ityarthaḥ | yathā - ‘sarpirmāsavasāmajjābhedaḥ syādauṣadhaiḥ kṛtaḥ |
snehana iti vikhyātaḥ’| raktapitta iti vyaste milite vā ropaṇaḥ svedaḥ |
ropaṇastu tantrāntare yathā - ‘stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadravayācitaḥ |
dṛṣṭerbalārthaṃ śītaśca svedaḥ kāryo'pi ropaṇam’ iti | kaphe
kaphaprāye'kṣiroge lekhanaḥ sveda iti lekhano doṣalekhana iti, sa ca
snigdhasya vihitaḥ | tathāhi - ‘sneho hitotirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ|
jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravasaṃyutaiḥ ||
kṛṣṇaloharajastāmraśaḍkhavidrumasindhujaiḥ |
samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ | lekhane lekhanasvedo vihitoyaṃ
bhiṣagvaraiḥ’ iti | tasyeti trividhasekasya mātrāparimāṇaṃ kāryaṃ kālaṃ vā
adhunā idānīṃ tasya mātrā'dhunocyate ityuktaṃ prāk tadidānīṃ
tanmātrāviśeṣamāha - srehaḥ teṣu svedeṣu ṣaṭśatavākyāni yāvat bhavanti tāvat
snehasvedaḥ kartavya ityabhiprāyaḥ | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā | tathāhi
‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā cchoṭikāthavā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā
vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ’ iti | atraikaladhvakṣaroccāraṇaṃ vāgiti paṭhanti |
ropaṇe svedaścaturbhiriti catuḥśatavākyaiḥ lekhanakarmaṇīti lekhanasvede |
ekaśatavākyaiḥ kṛtvā tāvat svedaḥ kārya ityarthaḥ | athākṣisvedasya kālamāha -
ātyantake gade prakupite'kṣiroge rujādibhiḥ pīḍita ityarthaḥ | rātrau vetyatra
vāgrahaṇāt niśāyāḥ, prathamo yāmo'bhipretaḥ | tathāhi - ‘snigdhoṣṇairvātajaḥ
pittaraktato mṛduśītalaiḥ | tīkṣṇarūkṣoṣṇaviśadaiḥ praśāmyati kaphātmakaḥ |
tīkṣṇoṣṇamṛduśītānāṃ vyatyāsāt sānnipātikaḥ | tasya kālo divā sarvo yāmaḥ syāt
prathamo niśi’ iti || 2-4 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha sekaḥ |
mīlitākṣṇa: mudritanetrasya puruṣasya sekaḥ pradeyaḥ | seka: secanaṃ, sa sekaḥ
sarvasminnayane caturaṅgulāt sūkṣmadhārābhihitaḥ | dhārāśabdo dugdhādivācakaḥ
| sekasya snehādibhedena trividhatvamāha - sa eva sekaḥ secanaṃ vāte ca
ropaṇaḥ kaphe lekhanaḥ tasya sekasya mātrāpramāṇam adhunā ucyate tāṃ mātrāmāha
- sneheṣu ṣaḍvākśataiḥ sekaḥ kāryaḥ | caturbhirvākśataiḥ ropaṇe sekaḥ kāryaḥ |
lekhanakarmaṇi tribhirvākśataiḥ sekaḥ kārya ityarthaḥ | sekaḥ kadā kārya
ityāha -sekastu divasa eva kāryaḥ | anyadapi asādhuko rātrāvapi
|| 2-4 ||
atha trividhākṣisvedānāṃ prayogadvāreṇa karma darśayannāha - sa yathā - sa
yathetyādinā darśayati granthakāraḥ | eraṇḍatvakpatramūlaiḥ śṛtamājaṃ payo
hitam ||5|| sukhoṣṇaṃ secanaṃ netre
vātābhiṣyandanāśanam | pariṣeko hito netre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam
|| 6 || rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena
samanvitam | vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye
|| 7 || śuṣkākṣipāke ca hitamidaṃ secanakaṃ
sadā | sābaraṃ madhukaṃ tulyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitam
||8|| chāgakṣīre ghṛtaṃ
sekātpittaraktābhighātajit | triphalālodhrayaṣṭībhiḥ śarkarābhadramustakaiḥ
||9|| piṣṭaiḥ śītāmbunā seko
raktābhiṣyandanāśanaḥ | lākṣāmadhukamañjiṣṭhālodhrakālanusārivāḥ
|| 10 || puṇḍarīkayutaḥ seko
raktābhiṣyandanāśanaḥ | śvetalodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ paṭavisrutam
|| 11 || uṣṇāmbunā vimṛditaṃ
sekācchūlaghnamambake |
Āḍhamalla. eṣa ca vātābhiṣyande
praśastaḥ | abhiṣyando netrāmayaḥ sarasapākarujaḥ | ayamapi
sarvākṣirogotpādaka ityarthaḥ | tathāhi ‘vātāt pittāt
kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākara’
iti | eraṇḍapatretyādiyoge kṣīrasādhanaṃ kṣīraparibhāṣayaiva boddhavyam |
tantrāntare'yamadhimanthanāmnā vihitaḥ tatra kaṇṭakārīyutamiti paṭhanti |
tathāca -‘kaṇṭakārīśiphairaṇḍamūlatvakpatrasādhitam | kṣīramājaṃ hitaṃ seke
cakṣu:spandādhimanthayoḥ’ iti | anyacca ‘pariṣeke hitaṃ netre payaḥ koṣṇaṃ
sasaindhavam | rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samanvitam |
vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye | śuṣkākṣipāke vihitamidaṃ secanakaṃ
sadā | pariṣekaṃ sekābhidhānaṃ payotrājaṃ gavyaṃ vā mānuṣamiti kecit |
koṣṇamīṣaduṣṇam | saindhavamiti sasaindhavacūrṇaprakṣiptam | athavā
rajanīdārusiddhaṃ paya iti yogaḥ | kṣīrapākamatra kṣīraparibhāṣayā kartavyam |
rajanī dāruharidrā | eke rajanīdārudravyadvayaṃ vadanti | tatra rajanī haridrā
dāru devadāru | mārutaparyāyepi hitametat | mārutaparyāyaṃ tat sarvāṅgam
akṣiroge paṭhanti | tadyathā ‘vāraṃ vāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ
| rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyo vātaparyaya’ iti | śuṣkākṣipāke ca idameva
secanaṃ sadā sarvasminkāle kṛtau vā hitamityarthaḥ | śuṣkākṣipākamapi sa
cākṣigata eva boddhavyaḥ | tadyathā ‘yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma
saṃlakṣanetrāviladarśanaṃ yat | sarūkṣaṇaṃ yat pratibodhane ca
śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi’iti | idānīṃ raktapittābhiṣyandanāśanārthaṃ
yogamāha -pittābhighātobhiṣyanda eva | yaṣṭīmadhu yaṣṭī bhadramustakaḥ
śreṣṭhamustaḥ nāgaramothā iti loke piṣṭa iti kalkīkṛtaḥ | ayaṃ poṭṭalakaḥ
baddhena chedo vihitaḥ | poṭṭalakadvāreṇaiva tadadharāseka ityanye | tagaraṃ,
sārivā āsphotā, puṇḍarīkaṃ kamalaṃ tadabhāve tadbījānyatra gṛhyante | atra
kvātharūpeṇa seko boddhavyaḥ | athākṣisādanaharayogamāha | ayaṃ
dhārābhidhānopi svedaḥ poṭṭalakena badhvā kartavya iti saṃpradāyaḥ | ambake
netre || 5-11 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā - sukhoṣṇam
ājaṃ payaḥ netre secane hitaṃ | kiṃbhūtaṃ payaḥ | eraṇḍatvakpatramūlai: śṛtaṃ
kvathitaṃ | punaḥ kiṃbhūtaṃ | vātābhiṣyandam āgataḥ pākaṃ netraṃ |
vātābhiṣyande sekaḥ, anyacca pariṣeke secane sasaindhavaṃ koṣṇaṃ
payaśchāgīdugdhaṃ netre hitaṃ, rajanī haridrā dāru devadāru saindhavena
samanvitaṃ tatsiddhaṃ ca hitaṃ | kiṃbhūtaṃ | vātābhiṣyandaśamanaṃ tathā
mārutaparyāyeṇa roge | tathā śuṣkākṣipāke hitaṃ vātābhiṣyande vātaparyaye
śuṣkākṣipāke sāvaraṃ lodhraṃ madhukaṃ yaṣṭī etat tulyaṃ saṃcūrṇitaṃ
ghṛtabhṛṣṭaṃ punaḥ chāgīkṣīre sthitaṃ sekāt secanāt
pittaraktābhighātajidbhavati | abhighāto netrābhighātaḥ | netrābhighāte sekaḥ
śarkarā sitā'bhiṣyande kālānisārivā kalisāri | puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ,
raktābhiṣyande paṭavisṛtaṃ vastrapūtaṃ, punaḥ uṣṇāmbunā marditam, ambake netre
sekātsecanāt śūlaghnaṃ bhavati netraśūleti
||5-11||
āścyotanam | athāścyotanakaṃ kāryaṃ niśāyāṃ na kathaṃcana
||12|| unmīlite'kṣṇi dṛṅmadhye
bindubhirdvyaṅgulāddhitam | bindavo'ṣṭau lekhaneṣu snehane daśa bindavaḥ
|| 13 || ropaṇe dvādaśa proktāste śīte
koṣṇarūpiṇaḥ | uṣṇe ca śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ
||14|| vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte
madhuraśītalam | tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kaphe kramādāścyotanaṃ hitam
||15|| āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā
syādvākśataṃ hitā | nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyośchoṭikā'thavā
|| 16|| gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ
smṛtā budhaiḥ |
Āḍhamalla. athāścyotanamāha -
āścyotanaṃ netrasecanaṃ, taccādāveva sarveṣāmakṣirogāṇām | uktaṃca vāgbhaṭe -
‘sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścyotanaṃ hitam |
rūkṣoṣṇakaṇḍūgharṣāśrudāharoganibarhaṇam’ iti | atrādāviti nirāmāvasthāyāṃ
vātapittavajjñeyam | nirāmāvasthā ca rūkṣādyupalakṣitā jñeyā | uktaṃca videhe
- ‘abhiṣyande'vamanthe ca netrayoḥ kaphasaṃbhave | utpanna eva kartavyaṃ
netrayoḥ kaphanāśanam | lākṣyāścākṣṇoḥ parīṣekastīkṣṇaścāścotanādikam iti |
atra sāmanirāmalakṣaṇaṃ ca yathā - ‘udīrṇavadanaṃ netraṃ rāgadveṣasamanvitam |
gharṣanistodaśūlāsrayuktamāmānvitaṃ viduḥ | mandavedanatākaṇḍūḥ saṃrambhastu
prasannatā | praśastavartmatā cākṣṇoḥ saṃpakvaṃ gadamādiśet’ iti | niśāyāṃ na
kathaṃ cana iti | rātrau na kartavyamevetyanena divā kartavyatā'sya
pratipāditā | dvyaṅgulāditi | dvyaṅgulotsedhaṃ kṛtvā
dvyaṅguloccenopādeyamityarthaḥ | bindubhiriti | binduparimāṇaṃ ca vāgbhaṭe -
‘pradeśinyaṅgulaparvadvayānmagnasamuddhṛtāt| yāvatpatatyasau bindurdṛśāṣṭau
ṣaṭ krameṇa te’ iti | lekhanādiṣu bindusaṃkhyāmāha - bindava iti | bindavo
lekhane'ṣṭau, snehane daśa, ropaṇe dvādaśa | te śīte koṣṇarūpiṇa iti | te
bindavaḥ śīte śītakāle hemante śiśire ca koṣṇarūpiṇaḥ koṣṇāḥ | evam uṣṇakāle
śītarūpiṇaḥ | eṣa niścayaḥ sarvatra lekhanādau jñeya: | vātādikramāt
snigdhādikamāha - vāta iti | vāto'tra netrābhiṣyandādau tiktarasaprāyaṃ
snigdhaṃ ca hitam | pitte madhuraśītalaprāyaṃ, kaphe tiktoṣṇarūkṣaṃ ca
āścyotanaṃ netrasecanarūpam iti | athā'ścyotanaṃ mātrāsvarūpamāha -
āścyotaneṣviti | sarveṣu lekhanādiṣu vākśatamiti | gurvakṣaroccāraṇaṃ vāk
netrasecane tu snehanādiṣu mātrāviśeṣaḥ proktaḥ | atra tu netramadhye
bindukṣepaṇatvena sarveṣu vākśatamātrameva | kecidatra mātrālakṣaṇaṃ paṭhanti
tadyathā -‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyā choṭikāthavā | gurvakṣaroccāraṇaṃ vā
vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ’ iti | ayaṃ pāṭho bahupustakeṣu nāsti
|| 12-16 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāścyotanam |
athānantaram āścyotanaṃ kathyate tat āścyotanaṃ niśāyāṃ rātrau na kāryaṃ
kathaṃcana | tallakṣaṇamāha – unmīlita uddhāṭite'kṣṇi dṛṅmadhye dvyaṅgulāt
bindubhiryaddīyate tadevāścyotanam | lekhanādau kiyanto bindavo deyāstadāha -
te bindavaḥ śīte śītakāle koṣṇarūpiṇaḥ uṣṇe uṣṇakāle śītarūpa eṣa niścayaḥ |
vātādau kīdṛśā āścyotanā deyāstadāha -sugamam | āścyotananāmānyāha - budhaiḥ
paṇḍitaiḥ iyaṃ vāṅmātrā smṛtā | keyaṃ tadāha sarveṣāṃ āścyotanānāṃ vāṅmātrā
hitā nimeṣonmeṣaṇaṃ nimeṣo netranimeṣastanyaunmeṣakaraṇaṃ tathā
aṅgulyācchoṭikī gurvakṣaro dīrghākṣarastasyoccāraṇaṃ dvayaṃ vāṅmātrā ekā
|| 12-16 ||
athāścyotanārthaṃ yogānāha - bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ
|| 17 || kvātha āścyotane koṣṇo
vātābhiṣyandanāśanaḥ | ambupiṣṭairnimbapatraistvacaṃ lodhrasya lepayet
|| 18 || pratāpya vahninā ṣiṣṭvā tadraso
netrapūraṇāt | vātotthaṃ raktapittotthamabhiṣyandaṃ vināśayet
|| 19|| triphalāścyotanaṃ netre
sarvābhiṣyandanāśanam | strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārtijit
||20|| kṣīrasarpirghṛtaṃ vāpi vātaraktarujaṃ
jayet |
Āḍhamalla. araṇi: agnimanthabhedaḥ
tadabhāve agnimantha eva dviguṇaḥ kārya iti paribhāṣoktatvāt |
athānyaprakāramāha - lodhro vṛkṣaviśeṣaḥ tasya tvak tvaca eva lodhrasaṃjñā
vikhyātā | atra strīdugdhaṃ saṃmiśryāścyotanaṃ kāryamiti vyavahāraḥ |
tantrāntare'pi ‘nimbasya patraiḥ parilipya lodhnaṃ svedāgninā cūrṇamathāpi
kalkam | āścyotanaṃ mānuṣadugdhayuktaṃ pittāsradāhāpahamagryamukta’miti |
aparamapi ‘triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam’ |
triphalāścyotanamiti kvātharūpam | athavāhimakaṣāyarūpaṃ boddhavyaṃ
kalkarūpamityeke | yaduktaṃ ‘jātā rogā vinaśyanti na bhavanti kadācana |
triphalāyāḥ kaṣāyeṇa prātarnayanadhāvanaḥ || strīstanyāścyotanaṃ netre
raktapittānilārtijit | kṣīrasarpirghṛtaṃ cāpi vātaraktarujaṃ jayet’ |
kṣīrasarpiriti dohanamātreṇaivotpannaṃ taṃ haiyaṅgavīnamityāhuḥ | kṣīramatra
gavyam | tathāca ‘gavyakṣīrotthitaṃ sarpistarpaṇārthaṃ vidhīyate |
dṛṣṭiprasādanaṃ śreṣṭhaṃ timirasyāpi karṣaṇa’miti | yadvā kṣīreṇa sādhitaṃ
sarpiḥ kṣīrasarpiḥ ghṛtamiti kevalaṃ gavyamājaṃ vā grāhyam |
strīstanyādiyogoyamapi āgantujadoṣe praśasta ityāhuḥ | tantrāntarīyoktatvāt |
yaduktam ‘āgantudoṣaṃ prasamīkṣya kāryaṃ vaktroṣmaṇā svedanamāditastu |
āścyotanaṃ strīpayasā ca sadyo yaccāpi pittakṣatajāpahaṃ syāt’ iti
|| 17-20 ||
Kāśīrāma Vaidya. tadyathā -
bilvādipañcamūlena ‘bilvāgnimanthasyonākapāṭalā kumbhakārā bṛhatī kaṇṭakārī
vātābhiṣyande ambu jalaṃ tatpiṣṭairnimbapatrairlodhrasya tvacaṃ lepayet | tāṃ
tvagninā pratāpya piṣṭvā tadrasaḥ netrapūraṇād abhiṣyandaṃ vināśayet |
raktavātapittābhiṣyande kṣīrasarpirdugdhaghṛtaiḥ | ghṛtaṃ manthanotthaṃ,
āścyotane abhiṣyandaśūle || 17-20 ||
idānīṃ piṇḍikāvidhānamāha - piṇḍī kavalikā proktā badhyate paṭṭavastrakaiḥ
||21|| netrābhiṣyandayogyā sā vraṇeṣvapi
nibadhyate | abhiṣyande'dhimanthe ca saṃjāte śleṣmasaṃbhave
||22|| snigdhasvinnottamāṅgasya
śirastīkṣṇairvirecayet | adhimantheṣu sarveṣu lalāṭe vyadhayecchirām
|| 23 || aśānte sarvathā manthe bhruvorupari
dāhayet | abhiṣyandeṣu sarveṣu badhnīyātpiṇḍikāṃ budhaḥ
||24||
Āḍhamalla. vraṇeṣvapi nibadhyata iti |
vraṇamatra śastrakṣārāgnikṛtaṃ jalaukāpātanakṛtaṃ vā tatraiva boddhavyam |
anyadvraṇaṃ ca yannetrayordoṣajanitam | tathāgantuje piṇḍīvihitā
athāsyāgre'bhiṣyandādhimanthayoḥ karmāntaroktaṃ ślokadvayamāhureke |
etaddvayaṃ ca prakaraṇāntaroktatvenāsmābhirapi nātra varṇitam | asaṃgatatvāt |
atha sarvābhiṣyandipiṇḍikāviṣayamāha - sarveṣviti |
vātapittakapharaktasvarūpeṣu | budhairiti grahaṇena yathāyogyaṃ dravyādikaṃ
vicārya badhnīyādityarthaḥ | ata eva vātābhiṣyande snigdhoṣṇā piṇḍikā deyā |
evaṃ pittaraktādike madhuraśītetyabhiprāyaḥ
|| 21-24 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha piṇḍikā
vastrapaṭṭakaiḥ badhyate sā piṇḍikā balikā ca proktā sā netrābhiṣyandayogyā |
vraṇeṣvapi sā badhyate | athābhiṣyande śirovirecanamāha śleṣmasaṃbhave
abhiṣyande tathādhimanthe netraroge snigdhasvinnottamāṅgasya puruṣasya
śirastīkṣṇairnasyairvirecayet srāvayet | snigdhakṛtatailābhyaṅgasvinnaṃ
sveditam uttamāṅgaṃ mastakaṃ yasya saḥ | tasya adhimanthānyākriyāmāha -
sugamam || 21-24 ||
idānīṃ piṇḍikārthaṃ prayogavarānāha - vātābhiṣyandaśāntyarthaṃ snigdhoṣṇā
piṇḍikā bhavet | eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī
|| 25 || pittābhiṣyandanāśāya dhātrīpiṇḍī
sukhāvahā | mahānimbaphalodbhūtā piṇḍī vā pittanāśinī
||26|| śigrupatrakṛtā piṇḍī
śleṣmābhiṣyandanāśinī | nimbapatrakṛtā piṇḍī śleṣmapittaharā bhavet
|| 27 || triphalāpiṇḍikā proktā nāśane
śleṣmapittayoḥ | piṣṭvā kāñjikatoyena ghṛtabhṛṣṭā ca piṇḍikā
||28|| lodhrasya harati
kṣipramabhiṣyandamasṛgbhavam | śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā
svalpasaindhavā ||29|| dhāryā cakṣuṣi
saṃyogācchothakaṇḍūvyathāpahā |
Āḍhamalla. tatra vātābhiṣyandanāśanī
yathā (vāteti) | atrairaṇḍasya patrāṇi mūlaṃ tvak cāṅgatrayaṃ saṃgṛhya
kalkamāhuḥ | kalkārthaṃ cātra payaḥ ityapare | sāmānyatvena jalaṃ deyamiti
sarvatra | vātanāśinītyanenaiva kevalaṃ vātābhiṣyande kathitaṃ kintu
adhimanthādīnāṃ vātarujāyāmapi śastametat | evaṃ pittakaphayorapi boddhavyam |
atha pittābhiṣyandanāśanārthaṃ piṇḍīyogamāha - dhātrī āmalakīphalaṃ | atra
peṣaṇārthaṃ kāñjikaṃ jalaṃ vā sarvatra | mahānimbo nimbārkaḥ sa ca
vakāṇaniṃbaśabdavācyaḥ | atrāpyanukte jalam | eke śigrupatrakṛtetyādikaṃ
pāṭhamanyathā paṭhanti ‘śigrupatrakṛtā piṇḍo śleṣmābhiṣyandahāriṇī |
nimbapatrakṛtā piṇḍī vātapittavināśinī’ iti śleṣmapittayoriti | atha
śleṣmābhiṣyande yogamāha | śigruḥ sobhāñjanakaḥ triphalā haritakyādikam|
atrāpi kalkārthaṃ yathāyogyaṃ vihitaṃ dravaṃ deyam | atha raktābhiṣyandārthaṃ
yogamāha - piṣṭvā kāñjikatoyeneti | kāñjikadravabhāgena| tadabhāve jalamatra
grāhyam | tena pūrvaṃ lodhraṃ kāñjikena saṃpiṣya paścāt ghṛtena saṃpācya
piṇḍikā kāryā | athābhiṣyandādīnāṃ śothakaṇḍūharaṇārthaṃ yogottamamāha | atra
śuṇṭhīnimbadalāpekṣayā svalpo deyaḥ | svalpasaindhaveti śuṇṭhīmānāllaghutaram
saṃyogo piṇḍīviśeṣaṇam | tena saṃyogayuktā vastrapaṭṭādibhiḥ susaṃhatā
ityarthaḥ | eke saṃyogāditi pañcamyantaṃ paṭhanti | tatrāsyāḥ saṃyogādeva
śothādayo yāntīti bhāvaḥ || 25-29 ||
Kāśīrāma Vaidya. athābhiṣyande
kriyāmāha | atha vātādināśe piṇḍikāmāha - mahānimbaphaleti | vāte pitte ca
piṇḍī | atha śleṣmābhiṣyande piṇḍī śigruḥ śobhāñjanaḥ | atha
śleṣmapittaraktābhiṣyande piṇḍī ghṛtamṛṣṭā kāñjikapiṣṭā lodhrapiṇḍikā
asṛgbhavaṃ raktabhavam abhiṣyandaṃ harati | śothakaṇḍvādau piṇḍī nimbadalaiḥ
nimbapatraiḥ | spaṣṭamanyat || 25-29 ||
atha biḍālavidhiḥ | biḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjitaḥ
|| 30 || tasya mātrā parijñeyā
mukhalepavidhānavat |
Āḍhamalla. idānīṃ biḍālakaviṣayamāha -
mukhalepavidhānavadityanena yathā mukhalepavidhistadvadatrāpi boddhavyaṃ,
mukhalepavidhistu pūrvādhyāye lepanamūrdhatailakarṇapūraṇākhye jñātavyaḥ
|| 30 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha biḍālaḥ
netrapakṣmavivarjite bahirbhāge yo lepaḥ sa biḍālaka ucyate tasya mātrā
mukhalepamātrā mukhalepavidhānavadvijñeyā
|| 30 || atha lepaḥ |
sa yathā - dī. - atha lepamāha - sa yathetyanena yogān darśayati gnanthakāraḥ
| yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaiḥ samāṃśakaiḥ
||31|| jalapiṣṭairbahirlepaḥ
sarvanetrāmayāpahaḥ | rasāñjanena vā lepaḥ pathyāviśvadalairapi
|| 32 || kumāri kāgnipantrairvā
dāḍimīpallavairapi | vacāharidrānimbairvā tathā nāgaragairikaiḥ
|| 33 || dagdhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ
madhūcchiṣṭayute ghṛte | piṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpaham
|| 34 || lohasya pātre saṃghṛṣṭo raso
nimbaphalodbhavaḥ | kiṃcidghano bahirlepānnetrabādhāṃ vyapohati
|| 35 || saṃcūrṇya maricaṃ
keśarājasvarasamardanāt | lepanādarmaṇāṃ nāśaṃ karotyeṣa prayogarāṭ
|| 36 || svināṃ bhittvā viniṣpīḍya
bhinnāmañjananāmikām | śilailānatāsindhūtthai: sakṣaudrai: pratisārayet
|| 37||
Āḍhamalla. yaṣṭī madhuyaṣṭī | eke
yaṣṭīsthāne pathyāṃ paṭhanti vyākhyānayanti ca | pathyā harītakī sindhūtthaṃ
saindhavaṃ dārvī haridrā tārkṣyaṃ rasāñjanaṃ tadabhāve dāruharidrā dviguṇā
grāhyā taddravatvāt aparamapi vakṣyamāṇacatuṣṭayaṃ sarvanetrāmaye vihitamiti
śeṣaḥ | kiṃ tadāha - rasāñjanena lepa eko yogaḥ | rasāñjanaṃ
dārvīkvāthasamudbhavaṃ dravyaviśeṣaḥ | viśvādalairapi pathyā viśvadalairapi
dvitīyo yogaḥ | pathyā harītakī viśvaṃ śuṇṭhī etayordalāni patrāṇi athavā
dalasthāne jaleti pāṭhaḥ | tatra jalaṃ vālakaṃ | vacā haridrā viśvaiḥ kṛtvā
tṛtīyo yogaḥ | nāgaragairikaiścaturthaḥ viśvānāgaraśabdābhyāṃ śuṇṭhī kathitā |
badhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭaghṛtapiṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo
netrarujāpahaṃ saindhavamatra manāk deyam | madhūcchiṣṭaṃ sikthakam | loke
momaśabdavācyam | ghṛtamatra gavyaṃ lepotra punarjalena pracarati añjanaṃ tu
ghṛtenaiva vyavahāraḥ | sadyo netrarujāpahamiti | abhiṣyandodhimanthādīnāṃ
vedanāpahamiti | ayaḥ ‘lohapātreṇa saṃghṛṣṭo raso nimbūphalodbhavaḥ |
kiṃcidghano bahirlepo netrabādhaṃ vyapohati’ | nimbūphalarasastu lohapātre
prakṣipya tadanu lohadaṇḍenāpi gharṣayet yāvat ghano bhavati | eke
lohapātreṇetyasya sthāne kāṃsyapātreṇeti paṭhanti mānayanti ca |
netrabādhāmiti netravyathāṃ tenābhiṣyandādīnāmityarthaḥ | athārmanāśanārthaṃ
yogamāha | keśarājo mārkavaḥ loke ghamarāśabdavācyaḥ | armātiraktārmasaṃjñaṃ,
netrābhyantaresya pracāra ityeke | prayogarāṭ prayogaśreṣṭhaḥ | svinnāṃ bhitvā
viniṣpādya bhinnāmañjananāmikāṃ śilailāmanasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ
pratisārayet | pratisārayedityanena śilācūrṇaṃ kṛtvā kṣaudreṇa saṃplāvya
yojyaṃ | kutra yojyaṃ tadāha añjananāmikāmiti | guhāñjanīti loke | sā ca
paṭalante pakṣmasamīpe bhavati | svinnāmiti tāṃ pūrvaṃ saṃsvedya paścāt
śastreṇa bhitvā vidārya tadanu niṣpīḍyata iti pūyamānīya paścāt pratisārayet|
ata eva bhinnāmiti viśeṣaṇamasyāḥ śilailanatasindhūtthairiti śilā manaḥśilā
elā kṣudrailā, nataṃ tagaraṃ, sindhūtthaṃ saindhavam
|| 31-37 ||
Kāśīrāma Vaidya. sa yathā - yaṣṭī
madhuyaṣṭī, dārvī dāruharidrā, tārkṣyaḥ kharparaṃ, samāṃśakaiḥ samabhāgaiḥ
sarvanetrāmayāpahaḥ sarve ye netrāmayā abhiṣyandādayastān hanti | anyacca
rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ, pathyā harītakī, viśvā śuṇṭhī, dalaṃ patrajaṃ,
kumārī, agnipatraiḥ etaiḥ ṣaḍyogāḥ | anyacca lodhraṃ saindhavaṃ agnau dagdhvā
madhūcchiṣṭe ghṛte kṛtam etatpiṣṭam añjanalepābhyāṃ sadyo netrarujāpahaṃ
bhavati | anyacca sugamam | athārmasu lepaḥ maricaṃ saṃcūrṇayitvā keśarājo
bhṛṅgarājaḥ, tasya svarasamardanāt punaḥ lepanāt eṣaḥ prayogarāṭ armaṇāṃ nāśaṃ
karoti | arma vraṇaviśeṣaḥ | atha pratisāraṇam añjananāmikāṃ svinnāṃ sveditāṃ
punaḥ bhitvā vidārayitvā punaḥ viniṣpīḍya pīḍayitvā śilā elā nataṃ tagaraṃ
sindhūtthaṃ saindhavaṃ sakṣaudrairetaiḥ pratisāraṇaṃ kuryāt | netrāñjananāmikā
netrapiḍakā || 31-37 ||
tarpaṇam | atha tarpaṇakaṃ vacmi netratṛptikaraṃ param | yadrūkṣaṃ pariśuṣkaṃ
ca netraṃ kuṭilamāvilam
|| 38 ||
śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlanasaṃyutam |
timirārjunaśukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ
|| 39 || śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ
vātaviparyayaiḥ | tannetraṃ tarpaṇe yojyaṃ netrarogaviśāradaiḥ
|| 40|| durdinātyuṣṇaśīteṣu
cintāyāsabhrameṣu ca | aśāntopadrave cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate
|| 41 || vātātaparajohīne deśe
cottānaśāyinaḥ | ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau
|| 42 || samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau
netrakośayoḥ | pūrayedghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakai:
|| 43 || athavā śatadhautena sarpiṣā
kṣīrajena vā | nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi
||44|| pūrayenmīlite netre tata
unmīlayecchanaiḥ | dhārayedvartmarogeṣu vāṅmātrāṇāṃ śataṃ budhaḥ
|| 45 || svacche kaphe sandhiroge
mātrāpañcaśataṃ hitam | śukle ca ṣaṭśataṃ kṛṣṇaroge saptaśataṃ matam
||46|| dṛṣṭirogeṣvaṣṭaśatamadhimanthe
sahasrakam | sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam
|| 47 || svinnena yavapiṣṭena
snehavīryeritaṃ tataḥ | yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet
|| 48 || ekāhaṃ vā tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ
ceṣyate param | tarpaṇe tṛptiliṅgāni netreṣvetāni bhāvayet
|| 49 || sukhasvapnāvabodhaṃ ca vaiśadyaṃ
varṇapāṭavam | nivṛttirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca
||57|| atha sāśru guru snigdhaṃ netraṃ
syādatitarpitam | rūkṣamasnāvilaṃ rugṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam
|| 51 || rūkṣasnigdhopacārābhyāmetayoḥ
syātpratikriyā |
Āḍhamalla. idānīṃ tarpaṇavidhānaṃ
darśayannāha - athetyādi | biḍālānantaraṃ tarpaṇakaṃ dṛṣṭiprasādanakaṃ karma
vacmi | kīdṛśaṃ netraṃ tarpaṇayogyaṃ bhavati tadāha - yadrūpamityādi | yādṛśaṃ
rūkṣaṃ pariśuṣkamiti vātābhiṣyandādeva | āvilaṃ kaluṣaṃ śīrṇapakṣmeti
romaśātanaṃ śirotpāta iti yathā - ‘avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyo hi
bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyaṃti ca yāḥ sa tādṛgvyādhiḥ śirotpāta iti
pradiṣṭa’ iti | kṛcchronmīlanasaṃyutamiti kṛcchronmīlanaḥ ākuṃcanasaṃjñaḥ |
yathā -‘vātādyā vartmasaṃkocaṃ janayanti gatā yadā | tadā draṣṭuṃ na śaknoti
kuṃcanaṃ nāma tadviduḥ’iti | timirārjunaśukrādyairiti timiraṃ tu liṅganāśasya
mūlameva | yataścaturthapaṭalagato doṣastimiraṃ karoti tacca nānārūpaṃ bhavati
| arjunamiti śuklabhāgagatarogaviśeṣaḥ | yaduktaṃ ‘eko yaḥ śaśarudhiropamaśca
binduḥ śuklastho bhavati tadarjunaṃ vadantī’ti | śukramiti kṛṣṇabhāgagataṃ
tacca trividhaṃ śuddhaśukraṃ śirāśukraṃ kṣataśukraṃ ceti | śukramatra
puṣpaśabdavācyaṃ phūlīti loke | ādigrahaṇādetādṛśairanyairapi |
abhiṣyandādhimanthakairiti abhiṣyando netrāmayaḥ | ayamapi
sarvanetrarogotpādaka ityarthaḥ | adhimantho netre śotharūpo rujāvāṃśca
bhavati sa ca vṛddhenābhiṣyandenaiva kriyāvatāṃ tatpuruṣāṇāṃ caturvidho jāyate
| śuṣkākṣipākaśothābhyāmiti śuṣkākṣipākaḥ sarvākṣigataroge paṭhitaḥ sa yathā -
‘yatkūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma saṃdahyate cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ
yatpratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣī’ti | śotha iti |
śothajanetrapākaḥ | yataḥ -‘kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakkodumbarasannibhaḥ |
saṃraṃbhī pacyate yastu netrapākaḥ sa śothaja’ iti | vātaviparyayairyuta iti
vātaviparyayo netrarogaviśeṣaḥ | ayamapi sarvākṣigataroge paṭhitaḥ | yathā
‘vāraṃvāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ | rujaśca vividhāstīkṣṇāḥ sa
jñeyo vātaparyaya’ iti | taṃ netraṃ tarpaṇe yojyamiti yatpūrvoktarogaviśeṣe
varṇitaṃ tannetramityarthaḥ | tarpaṇaṃ tu vakṣyamāṇaṃ boddhavyam | atha
tarpaṇakriyāyāmayogyaviṣayamāha - durdinātyuṣṇaśītairityanena
śītoṣṇavarṣāsvarūpaṃ kālaṃ tarpaṇavihitam | prāptiniṣedhatvāt | durdinamiti
varṣā meghavṛṣṭyākulaṃ dinaṃ niṣiddhaṃ nānyat | evamatyuṣṇamiti | grīṣme
kharatarakiraṇatāpitadivasam | atiśītaṃ vātādivyāptaṃ dinamiti saṃbhrameṣviti
bhramaścakrārūḍhasyevārthāsaṃvittiḥ | aśāṃtopadrave cākṣṇīti |
āmadoṣajananopadravasahitaṃ nākṣi tarpayedityabhiprāyaḥ| tadyathā -
‘udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśoṣasamanvitam | gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ
vidu’riti | idānīṃ tarpaṇasya kartavyavidhāvapi karmavidhānamāha - tarpaṇārthī
puruṣaḥ prathamameva śobhanaṃ sthānamanvicchet | tatra vātātaparajorahite iti|
etayorlakṣaṇatvenāgnidhūmarahite iti grahaṇaṃ | yaduktaṃ -
‘pratisūryāgnirahite nīrujo dhūmamārute | gṛhe sukhe nirābādhaṃ tarpaṇaṃ ca
samācaredi’ti | uttānaśāyinetyanena niścalasya vītakrodhatayāsya cāvarodhaḥ
tantrāntaradarśanāt ‘uttānaśāyinaḥ kāryaṃ niścalasya yathāsukham | tarpaṇaṃ
netrayugale vītakrodhabhayasya ce’ti | atha paścātkarmāha - ādhārau
māṣacūrṇena netrakośayoriti netrapuṭayoḥ | dvau ādhārau kuryāt | ādhāro
māṣapiṣṭīmayaḥ palīsaṃjñaḥ | klinnena māṣacūrṇeneti | klinnaṃ jalena marditam
| kathaṃbhūtāvādhārāviti | parimaṇḍalau pari samantato bhāvena maṇḍalākārau
tenārdhāṅgulotsedhaḥ dvyaṅgulavistāraṃ yathā syāt kuryādityabhiprāyaḥ |
tathāhi ‘ardhāṅgulo'rdhavistāraṃ yathā syānnākṣirodhakṛt’ iti | punaḥ
kathaṃbhūtāvādhārau | samāhitau na viṣamaiḥ | dṛḍhāviti na śīrṇau |
asaṃdhāviti saṃdhirahitau | etena tannipuṇena kāryāvityarthaḥ | idānīṃ
tarpaṇārthaṃ dravyaviśeṣamāha - pūrayennetrādhārāviti śeṣaḥ | kena
pūrayettamāha - ghṛtamaṇḍenetyādi | vilīnaghṛtasya ghanībhūtasyoparitano bhāgo
ghṛtamaṇḍa ityucyate | kīdṛśena sukhodakaiḥ kṛtvā vilīne | eke
sukhodarkairevākṣipūraṇamāhuḥ | tadasaṃgatam | athavetyanena dravyāntaramāha -
dhautena sarpiṣetyarthaḥ | kṣīramathanātsamudbhūtaṃ navanītaghṛtaṃ
kṣīraghṛtamityucyate | kṣīramatra gavyaṃ grāhyaṃ tadvihitatvāt | tathāhi -
‘gavyakṣīrotthitaṃ sarpistarpaṇārthaṃ vidhīyate | dṛṣṭiprasādanaśreṣṭhaṃ
timirasyāpakarṣaṇa’miti | atha kiyatparimāṇena pūraṇaṃ kāryaṃ tamāha - eke tu
‘pakṣmāṇi yāvanmajjanti romavattā yadā bhruvo’riti paṭhanti vyākhyānayanti ca
tata unmīlayecchanairiti | unmīlanaṃ tu śanaiḥ kuryāt | śanairityanena
karmāntaraṃ sūcayati | kathamunmīlayettadāha carakaḥ - ‘tato vastreṇa pītena
nīlena haritena vā | patrairācchādya nayane tataḥ paśyedyathāsukhami’ti | atha
tarpaṇasya dhāraṇaṃ kiyatkālena kāryaṃ tadāha - vartmarogeṣviti
kṛcchronmīlanapakṣmaghātaprabhṛtiṣu | vāṅmātrāṇāṃ śatamiti| gurvakṣaroccāraṇaṃ
vāk teṣāṃ śatamityarthaḥ| athavāṅgulyoḥ choṭikāsvarūpaṃ vāṅmātrātmatvena
kathitam | tathāca ‘nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṃgulyācchoṭikāthavā |
gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhairi’ti| svasthe kaphe iti
prakṛtisthe kaphe athavā svasthe puruṣe nīroge, nirupadrave ityanye ata eva
sopadrave doṣe tarpaṇaṃ na vihitamiti pūrvoktameva |
saṃdhirogajalasrāvaprabhṛtike kṛṣṇaroge śuddhaśukraśirāśukrapramukhe kaphe ca
vikārābhipanne ata eva ṣaṭśatamityarthaḥ | pañcaśatān dṛṣṭirogeṣviti pitte
nakulāndhyaprabhṛtiṣu dṛṣṭirogeṣviti bahuvacanatvena pittaje raktaje
vā'ṣṭauśatāni kuryāt | adhimanthe sahasrakamityasya sthāne adhimanthe
navaśatamiti paṭhanti | sahasraṃ vātarogeṣviti bahuvacanatvenāpi
sannipātātmake vyādhau sahasramātraṃ yāvaddeyaṃ | tantrāntare
saptaśatamātrābhiḥ sannipāte vihitam | tathāca ‘vācāṃ sahasramātrā
syāddhārayenmārutavyathe | pittaje raktaje vā... ...niva | sannipātātmake
saptapañca svasthavidhau tathe’ti viṣayovagantavyaḥ | atha kaphasnehopanayanaṃ
kuryāttamāha - idānīṃ doṣādiviśeṣeṇa tarpaṇaviśeṣasya dināntaramāha -
ekāhamiti | ekadināntaraṃ granthakāradarśanāt| tathā ca - ‘ahanyahani vātotthe
pittarakte dināntaram | tarpaṇaṃ sannipātotthadvyantaraṃ tryaṃtaraṃ kaphe’ iti
| tatra pittaraktādidoṣe tarpaṇaṃ kāryam | vāgrahaṇena vātotthepi ahanyahani
kāryaṃ dvitīyavāgrahaṇenāpi dvyantaraṃ boddhavyaṃ sannipātaviṣayaṃ eke
kaṭūṣṇamiti paṭhanti | tryahamiti tridināntaraṃ tacca kaphetyanukte
svasthādāvapi | pañcāhamiti pañcadināntaram | atha tarpaṇaliṅgāni yasya
bhavanti tānāha - sukhaṃ yathā syāt | svapnāvabodho bhavati | vaiśadyaṃ
netrasyeti | varṇapāṭavamiti varṇaṃ śvetakṛṣṇādikaṃ tasya pāṭavaṃ nirmalatvam
etena vyaktavartmane bhavataḥ | nivṛttiravalokanapracāro dṛḍhataro bhavati |
kriyālāghavamiti sūkṣmāvalokanepi samarthadṛṣṭirbhavatītyarthaḥ |
athātitarpitasya lakṣaṇānyāha - atheti sugamam | atha hīnatarpitasya
lakṣaṇamāha - rūkṣamasnigdham, asrāvilam asrairnetrajalairāvilaṃ kaluṣīkṛtaṃ
rāgamāraktatāṃ hīnatarpitanetramiti | atha hīnātitarpitasya netrasya
kiṃcitprakāramāha - etayorhīnātitarpitayoḥ | tenātitarpitasya netrasya
kiṃcitprakārato rūkṣakriyāhīnatarpitā snigdhā kriyetyabhiprāyaḥ
|| 38-51 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha tarpaṇam
athānantaraṃ tarpaṇakaṃ cikitsitaṃ vacmi kathayāmi | tarpaṇakaṃ
netratṛptikaraṃ | keṣu rogeṣu tarpaṇaṃ kriyate tānāha - yannetraṃ rūkṣaṃ
bhavati | śuṣkaṃ kuṭilaṃ vakram āvilaṃ malayuktaṃ śīrṇapakṣma śīrṇaṃ gataṃ |
pakṣma netrarogaṃ yasya tat | ete vātaparyantādayo netraroganidāne jñeyāḥ |
evaṃbhūtaṃ netraṃ tarpaṇe yojyaṃ | netrarogaviśāradairvaidyaiḥ yatra tarpaṇaṃ
na vihitaṃ tadāha - sugamam | yatra tarpaṇaṃ na hitaṃ yena vidhānena vā tadāha
- vātādīnāṃ hīne rahite deśe uttānaśāyinaḥ puruṣasya netrakośayoḥ uparibhāge
klinnena ārdreṇa māṣacūrṇena parimaṇḍalau maṇḍalākārau samau dṛḍhau asaṃbādhau
kartavyau | tatra netre vilīnena drutena ghṛtagaṇḍena pūrayet | sukhodakairvā
athavā | śatadhautena sarpiṣā kṣīrotthitena sarpiṣā vā yāvat akṣipakṣmāṇi
nimagnāni bhavanti tāvat kāryaṃ | mīlite netre pūrayet | pūraṇānantaraṃ tataḥ
śanaiḥ unmīlayet | dhāraṇe pramāṇamāha - vāṅmātrālakṣaṇaṃ
gurvakṣaroccāraṇādikaṃ pūrvoktameva | sugamaṃ cānyat | tarpaṇe dāhakaphādhikye
pratīkāramāha - tataḥ snehavīryeṇa īritam asya kaphasvinnena yavapiṣṭena
yathāsvaṃ dhūmapānena viśodhayet | tarpaṇaṃ kiyaddinaparyantaṃ kartavyaṃ
tadāha - ekāhaṃ tryahaṃ paraṃ pramāṇaṃ pañcāhaṃ vā iṣyate | atha tarpaṇe
tṛptilakṣaṇamāha - tarpaṇe netrasya sukhasvapnādīni tṛptiliṅgāni bhāvayet
vicārayediti pūrveṇānvayaḥ | sukhena svapnatvaṃ sukhena bodhatvaṃ vaiśadyaṃ
viśadatā netrasya | varṇasya pāṭavaṃ paṭutvaṃ nirvṛttirnirāvṛttiḥ
spaṣṭadarśanatvaṃ vyādhiśāntiḥ | kriyālāghavaṃ nimeṣonmeṣakriyālaghutvam |
atitarpitamāha - sāsru-asruyuktaṃ guru snigdhaṃ ca | atha hīnatarpitanetramāha
- rūkṣam asrāvilaṃ raktāvilaṃ rugṇaṃ rogayuktaṃ hīnatarpitaṃ netram evaṃ syāt
| atitarpitahīnatarpitayoḥ pratikāramāha - rūkṣopacāreṇātisnigdhasya na
hīnasnigdheneti yāvat || 38-51 ||
puṭapākaḥ | sambandhaścāyaṃ - tarpaṇoktavidhānakriyāvyāpattisamānadharmatvaṃ
puṭapākamāha - ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākasya sādhanam
||52|| dvau bilvamātrau māṃsasya piṇḍau
snigdhau supeṣitau | dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ
||53|| tadekasthaṃ samāloḍya patraiḥ
supariveṣṭitam | puṭapākena tatpaktvā gṛhṇīyāttadrasaṃ budhaḥ
|| 54 || tarpaṇoktavidhānena
yathāvadupacārayet | dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ
||55|| snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa
tridhā | hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ
||56|| dṛṣṭerbalārthamitaraḥ
pittāsṛgvraṇavātanut | sarpirmāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ
|| 57 || snehanaḥ puṭapākaśca dhāryo dve
vākśate dṛśoḥ | jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃyutaiḥ
|| 58 ||
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ |
samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ
|| 59 || lekhano vākśataṃ
dhāryastasyaitāvadvidhāraṇam | stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadravyapācitaḥ
|| 60 || lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu
ropaṇaḥ | vitarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane
|| 61 ||
Āḍhamalla. atha puṭapākavidhānamāha -
atha puṭapākasya traividhyamāha - sa puṭapākaḥ | atha teṣāṃ trayāṇāṃ madhye
kaḥ kasya vihitastamāha - atirūkṣasya puruṣasya snigdhasyāpi puruṣasyeti śeṣaḥ
| lekhano lekhanaḥ puṭapākaḥ | dṛṣṭerbalārthaṃ dṛṣṭidṛḍhīkaraṇārtham itaro
ropaṇapuṭapākaḥ | sa eva pittāsṛgvraṇavātanut | vraṇavātādayo netragatā eva
boddhavyā: | idānīṃ snehanapuṭapākamādau pradarśayannāha - vasāmāṃsāśritaḥ |
sneha iti śeṣaḥ | tathāca ‘śuddhamāṃsabhavaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā’ majjā
mastakamajjā sthūlāsthiṣu ca bhavati | bheda udarasthatvagasthiṣu ca |
tathācoktaṃ ‘sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritā | athetareṣu
sarveṣu saraktaṃ meda ucyata’ iti | dṛśa iti | dṛśi madhye niṣevya iti viṣayaḥ
| atha lekhanapuṭapākamāha - jāṅgalānāṃ jantūnāṃ yakṛnmāṃsairiti |
yakṛtkālakhaṇḍaḥ | yadyapi jāṅgalavargo'ṣṭavidha: kathitaḥ | tadyathā jāṅgalā
viṣkirāḥ pratudā guhāśayāḥ | prasahā: parṇamṛgā bileśayā grāmyāśceti | tathāpi
keṣāṃcinmate paṃcaiva śreṣṭhatamā: jāṅgalaviṣkirapratudaparṇamṛgabileśayāśca
te ke jāṅgalādyāstān keṣāṃcit jñāpanārthamāha - eṇahariṇaparṇakuraṅgādayo
jāṅgalāḥ | lāvatittirakapiñjalavartīrurvādayaḥ | viṣkirāḥ
kapotapārāvatakaliṅgādayaḥ | pratudā:
siṃhavyāghravṛ(ṣā?)śvakaśṛgālamārjārādayo guheśayāḥ |
kākakaṅkakuraracāṣabhāsādayaḥ | prasahā:
mṛdubhūrivakavṛkṣaśāyikāvānaraprabhṛtayaḥ | parṇamṛgāḥ
śvāvicchaśagodhānakulādayo bileśayāḥ|
aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchaprabhṛtayo grāmyā iti
jāṅgalavargaḥ samāsena proktaḥ | yadyasya doṣasya vihitaṃ tattatraiva
jñātavyam | lekhanadravyasaṃyutairiti
lekhanadravyairvakṣyamāṇakṛṣṇaloharajaḥprabhṛtikaiḥ īdṛśaiścetyabhiprāyaḥ |
kṛṣṇaloharajaḥkṛṣṇasāravarṇatāmrarajaśca vidrumaṃ pravālaṃ siṃdhujaṃ saidhavaṃ
kāsīsaṃ dvividham ekaṃ bhasmasadṛśaṃ kiṃcidamlalavaṇarasaṃ, dvitīyaṃ
puṣpakāsīsam īṣatpītaṃ tuvaraṃ tadbhavameva srotoñjanamiti |
rasāñjanaśabdavācyaṃ tacca dvividham | ekaṃ srotoñjanakṛṣṇapāṣāṇākṛti dravyam
| aparaṃ tu dāruharidrākvāthena kṛtrimaṃ pītalohitaṃ | mastu
dadhnastoyaviśeṣam | tathāca ‘dadhnastu yadadhastoyaṃ tanmastu
parikīrtita’miti | athāto ropaṇapuṭapākamāha - stanyaṃ strīdugdhaṃ tadabhāve
gavyamājaṃ vā | jāṅgalaśabdena jāṅgalaprāṇināṃ vasā majjā medo grāhyaṃ
ropaṇakriyāyāṃ vihitatvāt | madhu kṣaudram ājyaṃ ghṛtaṃ tiktakagavyaṃ
niṃbaprabhṛtikaṃ lekhanatriguṇo dhārya ityanena vākśatatrayaṃ sūcitam | atha
puṭapākavyāpatticikitsāmāha - vitarediti | puṭapākavyāpattidarśane hīnātiyoge
tarpaṇoktāṃ kriyāṃ cikitsāṃ kārayet | etena tāni lakṣaṇāni atrā'pi jñeyāni iti
granthakṛtā sūcitam | tathāhi -‘tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyārhe na ca yojayet |
yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāk bhavet’ iti
|| 52-61 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha puṭapākaḥ | ataḥ
ūrdhvam ataḥ paraṃ puṭapākasya sādhanaṃ vakṣyāmi kathayiṣyāmi | tatsādhanamāha
- māṃsasya jāṅgalamāṃsasya bilvamātrau dvau piṇḍau snigdhau sucikkaṇau tathā
supeṣitau sūkṣmapeṣitau bilvadravyāṇāṃ śuṣkāṇāṃ bilvamātraṃ dravaḥ kuḍavayutaḥ
| phalaṃ tanmāṃsauṣadham ekatvaṃ samāloḍya samyak melayitvā
patrairjambvādibhirveṣṭitaṃ kṛtvā punaḥ mṛttikāṃ veṣṭya puṭapākayuktyā
tadrasaṃ gṛhṇīyāt | tarpaṇoktavidhānena avacārayet | tasya grahaṇavidhānamāha
- saḥ snehādibhedena tridhābhūtaḥ | uttānaśāyino nityaṃ niṣevyaḥ syāt tasya
kiṃvidho hitastadāha - sugamam | snehamāha - sarpirghṛtaṃ māṃsādīni medāṃtāni
jāṅgalāni svādvauṣadhaiḥ kākolyādibhiḥ kṛtasnehanastena puṭapākaḥ īdṛśaḥ
iṣyate vāṅmātrā dve śate dhāryāḥ | lekhanamāha - lekhanadravyāṇi kṛṣṇalohādīni
kṛṣṇaloharajaścūrṇaṃ siṃdhusrotoñjanaḥ cūrṇaṃ dadhimastu dadhijalaṃ lekhano
vāk śataṃ dhāryaḥ | etāvadeva tasya dhāraṇam | atha ropaṇamāha - stanyaṃ
dugdhaṃ jāṅgalaṃ jāṅgalamāṃsaṃ madhu kṣaudram ājyaṃ ghṛtaṃ tiktakadravyāṇi
kaṭukyādīni taiḥ pācitaḥ lekhanāt | ropaṇaḥ triguṇapramāṇo dhāryaḥ | lekhane
vākśatādidhāraṇaṃ vyāpattidarśane upadrave tarpaṇoktāṃ kriyāṃ vitaret
|| 52-61 ||
añjanam | atha saṃpakvadoṣasya prāptamañjanamācaret | hemante śiśire caiva
madhyāhne'ñjanamiṣyate ||62|| pūrvāhṇe
cāparāhṇe ca grīṣme śaradi ceṣyate | varṣāsu nābhre nāpyuṣṇe vasante ca
sadaiva hi ||63|| lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva
tathā syātsnehanāñjanam | lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamiṣyate
|| 64 || kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ
matam | madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam
||95 || guṭikārasacūrṇāṃni
trividhānyañjanāni ca | kuryācchalākayā'ṅgulyā hīnāni ca athottaram
||66|| śrānte prarudite bhīte pītamadye
navajvare | ajīrṇe vegaghāte ce nāñjanaṃ saṃpraśasyate
|| 67|| hareṇumātrāṃ kurvīta vārtiṃ
tīkṣṇāñjane bhiṣak | pramāṇaṃ madhyame'dhyardhaṃ dviguṇaṃ tu mṛdau bhavet
||68|| rasakriyā tūttamā syāttriviḍaṅgamitā
hitā | madhyamā dviviḍaṅgā syāddhīnā tvekaviḍaṅgikā
||69|| vairecanekacūrṇaṃ tu dviśalākaṃ
vidhīyate | mṛdau tu triśalākaṃ syāccatasra: snaihike'ñjane
||70|| mukhayoḥ kuṇṭhitā ślakṣṇā
śalākāṣṭāṅgulonmitā | aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā
||71|| tāmralohāśmasaṃjātā śalākā lekhane
matā | suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane matā
|| 72 || aṅgulīva mṛdutvena kathitā ropaṇe
budhaiḥ | sāyaṃ prātarvāñjanaṃ syāttatsadā naiva kārayet
||73|| nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ
saṃpraśasyate | kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādapāṅgaṃ yāvadañjanam
|| 74 ||
Āḍhamalla. atha añjanaprakāramāha -
athaśabdo'trāmadoṣānantaraṃ sūcyate | tenāparipakvadoṣasya
prāptamañjanamapraśastamityabhiprāyaḥ | yataḥ ‘añjanaṃ pūraṇaṃ kkāthapānamāme
na śasyata’ iti | prāptamañjanamiti yadyasya samayasyoktaṃ tattatraiva
yojyamiti prāptaśabdena varṇitam | atha kathamācarettadāha - hemanta ityādyaṃ
janaviṣayaṃ sāmānyaṃ viśeṣo yathā | atha trividhāñjanamāha -śukrādiṣu ropaṇaṃ
kledakaṇḍūpakṣmaprarohaṇādiṣu snehanaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ tacca timirādiṣu atha
trayāṇāṃ sāmānyena dravyāṇyāha - kṣārādivastunirmitaṃ lekhanāñjanaṃ kathitaṃ
kṣāraṃ yavakṣāraprabhṛtikaṃ tīkṣṇaṃ maricādikam amlarasam
amlīkamātuluṅgapramukhaṃ ropaṇāñjanaṃ tu | kaṣāyādinirmitaṃ bhavati | kaṣāyo
harītakyādiḥ tikto nimbādiḥ | sasnehamiti | snehaṃ ghṛtatailādikaṃ
prasādāñjanaṃ tu snehanasaṃjñaṃ kathitam | tattu madhurādinirmitaṃ bhavati |
madhuraṃ madhurarasaprāyaṃ dravyam | madhuraṃ ghṛtaguḍādisnehasaṃpannamiti
snehārtham | ata eva snehanaṃ kathitam | atha trividhāñjanasya rūpamāha
-guṭikārasacūrṇādīnāṃ lakṣaṇaṃ boddhavyam | tattrividhaṃ tu śalākayā aṅgulyā
vā yathāyogyaṃ kuryāt | añjanamiti tāni yathottaraṃ tu hīnāni jñātavyāni yo
yasmāduttaraṃ yathottaraṃ tena guṭikāñjanādrasakriyāñjanaṃ hīnaṃ
rasāccūrṇāñjanamiti | atha yeṣāṃ rogiṇāmañjanaṃ na praśastaṃ tānāha -śrānte
puruṣe | śrāntatā ca chardanavāhanajā bhavati | prarudite prakarṣarodane kṛte
| bhīte bhayayukte pītamadye pītaṃ madyaṃ yena ajīrṇe āmājīrṇe viṣṭabdhe tu
śūlādau vihitametat | vegāghāte mūtrapurīṣādīnāṃ cakārādbhuktavati
rātrijāgaraṇe ca nāñjanaṃ vihitaṃ tathācoktam - ‘bhuktavāṃstu
śiraḥsnātaśrāntaśchardanavāhanai: | rātrau jāgaritaścāpi nātijvarita eva ce’ti
| athāñjanasya parimāṇamāha - hareṇumātramiti | hareṇustripuṭaḥ | kalāyaḥ
reṇuketyapare | madhyame'ñjane sārdhaikapramāṇaṃ yathā syādvartiṃ
kuryādityabhiprāyaḥ | mṛdāvityañjane dviguṇaṃ hareṇudvayaṃ yathā syāttathā
vartiṃ kuryāditi śeṣaḥ | atha rasakriyāñjanamāha - rasakriyā
vakṣyamāṇāñjanasamūhāñjanaviśeṣo'vagantavyaḥ | uttamamātrā mṛdvañjano viḍaṅgo
dravyaviśeṣo vyākhyātaḥ | madhyameti na tīkṣṇe mṛduriti hīneti tīkṣṇāñjana
ityarthaḥ | ekaviḍaṅgaparimitā rasakriyā vartermātrā boddhavyā | taduktaṃ -
‘viḍaṅgamātraṃ tvapare madhyaṃ dvāvuttamatrayaṃ | rasakriyāṇāṃ vartīnāṃ
pramāṇaṃ parikīrtitam’ iti | athāparāñjanānāṃ mānamanyattadāha - vairecanikaṃ
cūrṇamañjanaprastāve boddhavyaṃ | tacca tīkṣṇāñjanaṃ kathitam ata eva
dviśalākonmitameva mṛdāviti mṛducūrṇāñjane snehaneñjane catasraḥ śalākāḥ |
tena catuḥśalākonmitāñjanaṃ proktamityarthaḥ | śalākālakṣaṇaṃ vidhānamapi
vakṣyamāṇaṃ boddhavyam | athāñjanaśalākāmāha – mukhayoriti | śalākāyā
ūrdhvādhobhāgagatayoreva mukhaśabdo vācyaḥ | tau tu kuṇṭhitau vigatadhārau
kuryādityabhiprāyaḥ | tena mukulākārāvityapare | tathāca ‘vakrāṃte mukulākārā
kalāyaparimaṇḍale’tyādi | ślakṣṇeti | sarvatraiva ślakṣṇā kāryā mṛdutvena
sasnigdhetyarthaḥ | aṣṭāṅgulonmitā aṣṭabhiraṅgulaiḥ kṛtvā parimitā kāryā
aśmajā sphaṭikādipāṣāṇaracitā | na kevalaṃ pāṣāṇajanitā dhātujā vā |
dhātuśabdena suvarṇādikaṃ gṛhyate | tena suvarṇaraupyatāmrakāṣṭhāsthimayāḥ |
kṛtā śalākā añjane śastā aṣṭāṅgulamitā śubhā iti | kalāyaparimaṇḍaletyanena
parisamantādvartulā kāryā ityabhiprāyaḥ| kalāyo vartulakalāyaḥ || asyāgre
keciditi paṭhanti ‘vāme karatale kṛtvā sajalaṃ nikaṣopalam | dakṣiṇenāñjanaṃ
nītvā kareṇa nikaṣecchanaiḥ || tena kalkena matimān śalākāgraṃ pralipya ca |
utthāpya cottaraṃ vartma vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā || vartma śuklāntare cālpāṃ
śalākāṃ supravartayet | prathamaṃ savyanetraṃ ca paścādañjyāttu dakṣiṇaṃ |
śalākāṃguṣṭhadeśinyā navāṃtarnayanaṃ spṛśet’ ityādi
kaiścittaṃtrāntarādavagamyātra likhitaṃ na svamataṃ | lekhane lekhanāñjane
snehane snehanāñjane | ropaṇe ropaṇāṃjane | ropaṇāñjanaṃ tu dṛṣṭisādanaṃ |
budhairiti grahaṇena yathāyogyam anyavastujanitā śalākā yojyā |
athāñjanakarmaṇaḥ kālamāha - sāyaṃprātaḥ ityanena sāyaṃ tīkṣṇāṃjanaṃ kuryāt |
prātaḥ gaṇḍūṣānantaraṃ yathā sadācāre rasāṃjanādikaṃ tadvadanyadapi sadā
sarvakāle tadañjanaṃ na kārayedityarthaḥ | yataḥ | cakṣustejomayaṃ tasya
viśeṣāt | ‘yojayetsaptarātre tu sravaṇārthe rasāñjanami’ti | tīkṣṇāñjanaṃ
yathā ‘divā na tu prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanaṃ | virekadurbalā
dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati | tasmāt sāyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate |
rātrau svapnaguṇādakṣipuṣṭā hyañjanakarṣiteti’ | na kevalaṃ sarvakālaṃ
niṣiddhaṃ kiṃtu yadā atiśītoṣṇavātābhraṃ ca bhavati tadā tasyāṃ velāyāmapi
nāñjanaṃ kāryamityarthaḥ | kutra sthāneñjanaṃ kuryāttadāha - kṛṣṇabhāgādityādi
sugamam || 62-74 ||
Kāśīrāma Vaidya. athāñjanaṃ atha
athānantaraṃ pakkadoṣasya puruṣasya divasapañcakānantaram āgatapāke'kṣṇi
añjanam ācaret | idānīṃ sādhāraṇāñjanavidhimāha - hemante ityādau | hemante
śiśire madhyāhneñjanam iṣyate grīṣme śaradi ca pūrvāhṇe aparāhṇe varṣāsu
anabhre abhrarahite | nātyuṣṇe na uṣṇasamaye vasante sadaiva iṣyate |
lekhanādibhedenāñjanabhedānāha - lekhanaṃ ropaṇaṃ ca prasādanaṃ
cetyaṃjanabhedaḥ | lekhanaṃ tatra kṣārādirasaiḥ kaṣāyādibhiḥ | prasādanaṃ
guṭikādibhiḥ | trividhamañjanamāha - guṭikādīni trividhānyaṃjanāni śalākayā
aṅgulyā vā kriyate | yeṣu añjanaṃ na deyaṃ tānāha - vegaghāte |
mūtrādyavarodhe vartyādau | añjanapramāṇaṃ tīkṣṇe'ñjane hareṇumātrāṃ vartiṃ
kurvīta | hareṇu reṇukā kalāpo vā madhyame tīkṣṇānmadhyārdhāṃ hareṇumātrātaḥ
ardhārdhaṃ sā hareṇumātrā mṛdau tīkṣṇānmṛdau dviguṇaṃ hareṇuto dviguṇaṃ
sakriyā | uttamādi pramāṇamāha - sugamam | vairecanādau kiyantyaḥ śalākā
ityāha -yato vairecanikaṃ cūrṇaṃ netre bahusrāvakaraṃ tadvairecanikam añjanaṃ
vāradvayaṃ śalākayā dīyate | snehakāle catasra: śalākā vidhīyante |
śalākāpramāṇaṃ yathā kasya śalāketi | ca mukhayodvaryoḥ | kuṇṭhitā ślakṣṇā
śalākāṅgulonmitā | mukhayordvayoḥ kuṇṭhitā na tīkṣṇā ślakṣṇā sundarā
aṣṭāṅgulonmitā aṣṭāṅgulapramāṇā aśmajā pāṣāṇajā dhātujā svarṇādidhātujā
kalāyaparimaṇḍalā | kalāyo vartulakastatparimāṇā sthūlā | lekhanādau kīdṛśī
śalākā vidhīyate tāmāha - sugamam | kasminkasmin samaye kasmin bhāge añjanaṃ
kuryādityāha - sāyaṃsaṃdhyāyāṃ prātaḥ vā añjanaṃ syāt | añjanaṃ tadā na
kārayet | tat añjanam atiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ na praśasyate | atiśīte
atyuṣṇe kāle nāñjanaṃ kāryamityarthaḥ
|| 62-74 ||
pūrvamuktaṃ lekhanaropaṇasnehanabhedena trividhāñjaneṣu
vartirasacūrṇatrividharūpaṃ, tatrādau lekhanīvartiradhunā vidhīyase |
candrodayā | śaṅkhanābhirvibhītasya majjā pathyā manaḥśilā | pippalī maricaṃ
kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam
||75|| chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya vartiṃ kṛtvā
yavonmitām | hareṇumātrāṃ saṃghṛṣya jalaiḥ kuryādathāñjanam
|| 76 || timiraṃ māṃsavṛddhiṃ ca kācaṃ
paṭalamarbudam | rātryāndhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ vartiścandrodayā jayet
||77||
Āḍhamalla. iyaṃ candrodayā
vartirlekhanī kathitā | rātryañjanayogena candrodayābhidhānamasyāḥ |
tīkṣṇāñjanatvāt | śaṅkhanābhiriti madhye āvartatvena laghucakrākāraṃ
dravyaviśeṣaṃ samudrajaṃ śaṃkhaṃ śaṅkhanābhiśabdena vācyam1
| athavā śaṅkhasya nābhirmadhye grāhyam | atinirmalatvāt | vibhītakasya
vibhītakaphalamajjā pathyā harītakī | yavonmiteti | yavaparimāṇāṃ vartiṃ
kuryādityarthaḥ | añjanārthaṃ tu hareṇumātrā saṃghṛṣyāñjayet |
lekhanāñjanatvāt jalairityanena pūrvaṃ vartiḥ kṣīreṇa saṃpiṣya kāryā
paścādañjanasamaye pānīyena saha ghṛṣyāñjayediti bhāvaḥ |
māṃsavṛddhirarmādijanitā śeṣaṃ sugamam
|| 75-77 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha vartiḥ |
śaṅkhanābhiḥ śaṅkhamadhyabhāgā | etānsaṃpiṣya yavonmitāṃ vartiṃ kuryāt |
hareṇumātrāṃ reṇukāmātrāṃ saṃghṛṣya añjanaṃ kuryāt | asyāñjanasya
candrodayāvartiriti saṃjñā timirādīn jayet | vārṣikaṃ puṣpaṃ varṣaprabhavaṃ
jayet | iti candrodayāvartiḥ || 75-77 ||
karañjavartiḥ | palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ2
paribhāvitā | karañjabījavartistu dṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet
||78||
Āḍhamalla. atha
puṣpārthalekhanīvartidvayamāha - palāśapuṣpaṃ kiṃśukābhidhānaṃ bahuśaḥ
ityanena saptavāramityabhiprāyaḥ | karañjabījavartiriti| karañjo bṛhatkarañjaḥ
||78||
Kāśīrāma Vaidya. atha lekhanīvartiḥ
palāśapuṣpasvarasena karañjī bījareṇuḥ bahuśaḥ bhāvitā tadvartiḥ śukrādīn
samullikhet dūrīkuryāt || 78 ||
samudraphenādivartiḥ | samudraphenasindhūtthaśaṅkhadakṣāṇḍavalkalaiḥ |
śigrubījayutairvartiḥ śukādīṃśchastravallikhet
|| 79 ||
Āḍhamalla. anyadyogamāha -
samudraphenetyādi | samudraphenaṃ prasiddhaṃ sindhūtthaṃ saindhavaṃ śaṃkhaṃ
prasiddhaṃ dakṣāṇḍavalkalairiti | dakṣaḥ kukkuṭaḥ tasyāṃḍatvageva grāhyā | eke
samudraphena ityādikaṃ viparītaṃ paṭhanti tadyathā -
‘samudraphenadakṣāṇḍatvaksindhūtthaiḥ samākṣikaiḥ |3
śigrubījayutairvartiḥ śukraghnī śigruvāriṇe’ti | vyākhyānayanti tatra mākṣikaṃ
dhātumākṣikaṃ śigruvāriṇā śigrusvarasena śastravallekhanena lekhanī kathitā
|| 79 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca
samudraphenaśaṅkhadakṣāṇḍakukkuṭāṇḍavalkalaiḥ śigru śobhāñjanaṃ tadbījaiḥ
tadvartiḥ śukraṃ puṣpaṃ lekhanī vartiḥ
|| 79 ||
dantavartiḥ | dantairdantivarāhoṣṭragohayājakhurodbhavaiḥ |
śaṅkhamuktāmbhodhiphenayutaiḥ sarvairvicūrṇitaiḥ4
|| 80 || dantavartiḥ kṛtā ślakṣṇā śukrāṇāṃ
nāśinī parā |
Āḍhamalla. atha lekhanīdantavartimāha -
dantī hastīti rūḍhiḥ, varāhaḥ śūkaraḥ, uṣṭraḥ kramelako'pi govṛṣabho'pi, hayo
ghoṭakaḥ, ajo bastaḥ chāgasaṃjñaḥ | kharo gardabhaḥ eteṣāṃ dantairityarthaḥ |
kathaṃbhūtaiḥ śaṅkhamuktāmbhodhiphenayutairiti | śaṅkhaśabdena sarvatra
śaṅkhanābhirgrāhyā | muktā mauktikaṃ ambhodhiphenaṃ samudraphenaṃ ślakṣṇā iti
sūkṣmatvena saṃsnigdhā yathā syāt | parā utkṛṣṭā atrānukte peṣaṇārthaṃ
jalameva grāhyam || 80 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha lekhanī
dantavartiḥ dantī hastī tadādīnāṃ dantaiḥ ajaḥ chāgaḥ kharo gardabha
ambhodhiphenaṃ samudraphenaṃ | dantavartiḥ lekhanīvartiḥ
|| 80 ||
nīlotpalavartiḥ | nīlotpalaṃ śigrubījaṃ nāgakeśarakaṃ tathā
|| 81 || etatkalkaiḥ kṛtā vartiratinidrāṃ
nivārayet |
Āḍhamalla. nīlotpalamityādi | iyamapi
lekhanīvartiḥ kathitā | nīlotpalaṃ nīlakamalaṃ tadabhāve padmabījaṃ grāhyamiti
| sarvatra kalkārthamatra jalamāhuḥ | anuktatvāt
|| 81 ||
puṣpavartiḥ | tilapuṣpāṇyaśītiḥ syuḥ ṣaṣṭiḥ pippalitaṃḍulāḥ
||82|| jātī kusuma pañcāśanmaricāni ca
ṣoḍaśa | sūkṣmaṃ piṣṭvā jale vartiḥ kṛtā kusumikābhidhā
||83|| timirārjunaśukrāṇāṃ nāśinī
māṃsavṛddhihṛt | (etasyāścāñjane mātrā5
proktā sārdhahareṇukā ||84||)
Āḍhamalla. idānīṃ
ropaṇīvartividhānamāha - tileti | iyaṃ ropaṇī kusumikāvartiḥ kathitā | atra
tilapuṣpāṇi aśītisaṃkhyākāni pippalītaṃḍulāḥ pippalīmadhyagatabījāni
sarṣapākārāṇi ṣaṣṭisaṃkhyākāni grāhyāṇi | jātī sumanāḥ tasyāḥ puṣpāṇyapi
pañcāśadgaṇitāni maricāni ca ṣoḍaśasaṃkhyākānītyarthaḥ | jalairiti
bahuvacanatvena kutrāpi kṣīreṇa pracāraḥ | timiropalakṣitatvena gataṃ cakṣuḥ
nivartayedityapi yojyaṃ ropaṇatvāt | kecidasyāgre iti paṭhanti |
etasyāścāñjane mātrā proktā sārdhahareṇukā etatpūrvaṃ kathitameva
tasmādbahubhirna svīkṛtaṃ paunaruktyabhayāt | eke ṣaṣṭiḥ pippalitaṃḍulā
ityasya sthāne ‘ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kaṇāḥ smṛtā’ iti paṭhanti etanna manoharam
|| 82-84 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha ropaṇīvartiḥ |
aśītiḥ tilapuṣpāṇi | kaṇā pippalī tasyāḥ kaṇikāḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ | jātīmukulāni
puṣpāṇi pañcāśat | iyaṃ kusumikā vartiḥ | tasyā mātrā sārdhahareṇukā |
kusumikā vartistimirādau || 82-84 ||
rasāñjanavartiḥ | rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavā: |
gośakṛdrasasaṃyuktā vartirnaktāndhyanāśinī
|| 85 ||
Āḍhamalla. athānyāṃ ropaṇīvartimāha -
rasāñjanaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛtidhātudravyaṃ tadabhāve dārvīkvāthasamudbhavaṃ
grāhyaṃ | haridre dve haridrā dāruharidrā mālatīpallavā nimbapallavā iti |
mālatī jātī nimbaḥ prasiddhaḥ etayoḥ pallavāni komalapatrāṇi | gośakṛdrasa iti
gopurīṣasvarasaḥ | śakṛdityasya sthāne yakṛditi pāṭhāntaram
|| 85 ||
Kāśīrāma Vaidya. rasāñjanaṃ dve haridre
haridrā, dāruharidrā, mālatī jātī nimbaḥ tayoḥ pallavāḥ komalapatrāṇi gośakṛt
gopurīṣaṃ tadrasaṃ jalaṃ tena vartiḥ kṛtā naktāndhyaṃ rātryāndhyaṃ jayet
|| 85 ||
dhātryādivartiḥ | dhātryakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca | piṣṭvā vartiṃ
jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam
|| 86 || netrasrāvaṃ haratyāśu
vātaraktarujaṃ tathā6
|
Āḍhamalla. idānīṃ snehanīvartiṃ
darśayannāha - dhātryakṣeti | iyaṃ snehanī vartiḥ kathitā | ekadvitriguṇāni
yathākramaṃ yojyāni | vātaruktarajaṃ tathetyanena vātajanitāṃ
raktajanitāmabhiṣyandādīnāṃ rujaṃ haratītyanye vyākhyānayanti |
saṃmatoyamanyatroktatvāt | yathā
‘pathyākṣadhātrīphalamadhyabījaistridvyekabhāgairvidadhīta vartiḥ |
tathāñjayedaśrumatipravṛddhamakṣṇorharet kaṣṭamapi prakopamiti
||86||
Kāśīrāma Vaidya. dhātrī āmalakī akṣaṃ
vibhītakaṃ pathyā harītakī krameṇa ekadvitriguṇāni etāni dvihareṇumātram
añjanaṃ kuryāt | netrasrāvaṃ harati snehanī vartikā netrasrāve
|| 86 ||
rasakriyā | tutthamākṣikasindhūtthaṃ sitāśaṅkamanaḥśilāḥ
||87|| gairikodadhiphenaṃ ca maricaṃ ceti
cūrṇayet | saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām
|| 88 || vartmarogārmatimirakācaśukraharāṃ
parām |
Āḍhamalla. atha rasakriyāmāha - iyaṃ ca
lekhanīsaṃjñakā rasakriyāñjanārthaṃ vihitā, atra tu mākṣikaṃ dhātumākṣikaṃ,
sindhūtthaṃ saindhavaṃ, sitā śarkarā, śaṅkaṃ śaṅkhanābhi:, udadhiphenaṃ -
samudraphenaṃ ceti cūrṇayediti | anena samānamānameteṣāṃ grāhyam | saṃyojya
madhunā kuryāditi ko'rthaḥ | etaccūrṇaṃ madhūktaśalākayā saṃgṛhya śukrādideśaṃ
gharṣayedityabhiprāyaḥ | madhuplāvitāṃ vartimāhureke
||87-88||
Kāśīrāma Vaidya. atha lekhanīrasakriyā
tutthaṃ mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ, sindhūtthaṃ saindhavaṃ, sitā sitopalaṃ,
śaṃkhaṃ, manaḥśilā, gairikam, udadhiphenaṃ, maricaṃ, madhunāñjanam imāṃ
rasakriyāṃ rasānāṃ tutthakadīnāṃ kriyā rasakriyā, yadvā rasaviśiṣṭā yataḥ
puṣpaharī rasakriyāyāṃ dhātuḥ nāsti karpūramevāsti
|| 87-88 ||
tathāca lekhanī rasakriyā -- vaṭakṣīreṇa saṃyukto mukhyaḥ karpūrajaḥ kaṇaḥ
|| 89 || kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu
dvimāsikam |
Āḍhamalla. athāparāṃ lekhanīṃ
rasakriyāmāha - karpūrajaḥ kaṇaḥ karpūrajaḥ śakalaḥ tena karpūraśakalaṃ
saṃgṛhya vaṭakṣīreṇa saha saṃghṛṣyāñjayedityarthaḥ | mukhya ityuttamaḥ | yataḥ
kaṃrpūrastrividho bhavati | tadyathā ‘īśāvāso himasaṃjñaḥ potāsa iti sa tridhā
| apakve kathyate bhedaḥ karpūre tu bhiṣagvaraiḥ’ | lakṣaṇenāpi ‘īśāvāso
bhṛśaṃ śveto himasaṃjñastathāṅkura: | śvetaḥ potāśrayaḥ sarve
rasavīryavipākataḥ | prabhāvenāpi te proktāḥ pūrvapūrvaguṇādhikāḥ | tatrāpi yo
navakṣudra: sphaṭikābhaḥ sa uttamaḥ’ iti mukhyaśabdena vyākhyātaḥ | eke
‘vaṭakṣīreṇa saṃyuktaṃ ślakṣṇaṃ karpūrajaṃ rajaḥ | kṣipramañjanato hanti tamaḥ
sūryodayādiva’ iti paṭhanti || 89 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha puṣpaharī
rasakriyā sugamam || 89 ||
atinidrāyāṃ yogaḥ - kṣaudrāśvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet
||90|| atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ
sūryodayādiva |
Āḍhamalla. kṣaudraṃ madhu aśvalālā
ghoṭakavaktrajanito dravaviśeṣaḥ | atinidrāpi sannipātajvarajanitā boddhavyā |
iyamapi lekhanī rasakriyā kathitā || 90 ||
Kāśīrāma Vaidya. athātinidrāyāmañjanaṃ
sugamam || 90 ||
prabodhanāñjanam | jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca maricaṃ kaṭukī vacā
|| 91 || saindhavaṃ bastamūtreṇa piṣṭaṃ
tandrāghnamañjanam | śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ
|| 92 || añjanaṃ syātprabodhāya
sarasonaśilāvacaiḥ |
Āḍhamalla. tatra jātīpuṣpaṃ,
mālatīpuṣṣaṃ, pravālaṃ vidrumaṃ kaṭukā kaṭurohiṇī, bastamūtraṃ chāgamūtram |
śeṣaṃ subodham | iyamapi gomūtreṇa kalkīkṛtya vartisvarūpā lekhinī rasakriyā
kathitā | athavā kṛṣṇā pippalī | kathaṃbhūtaiḥ śirīṣabījādibhiḥ
sarasonaśilāvacairiti | rasono hlasunavācyaḥ | śilā manaḥśilā vacā vikhyātā
etāni dravyāṇi atra godhūmaṃ vihāya samamātrāṇi grāhyāṇi | gomūtramānaṃ tu
kalkārthaṃ yāvat | prabodhāyetyanena sannipātajvarajanitaṃ
tandrīvināśanāyāñjanamatrāhuḥ || 91 -92 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha nidrāyāmañjanaṃ,
jātī mālatī tasyāḥ puṣpaṃ, pravālaṃ vidrumaṃ, kaṭukī vacā |
bastaśchāgastanmūtreṇāñjanaṃ, atha sannipāteñjanam | śirīṣaḥ prasiddhaḥ |
tadbījaṃ kṛṣṇā pippalī rasonaḥ lasunaḥ śilā manaḥśilā vacā etairañjanam
|| 91-92 ||
dārvyādirasakriyā | dārvī paṭolaṃ madhukaṃ sanimbapadmakotpalam
|| 93 || prapauṇḍarīkaṃ caitāni pacettoye
caturguṇe | vipācya pādaśeṣaṃ tu śṛtaṃ nītvā punaḥ pacet
||94|| śīte tasminmadhu sitāṃ
dadyātpādāṃśikāṃ nara: | rasakriyaiṣā dāhāśruraktarāgarujo haret
|| 95 ||
Āḍhamalla. idānīṃ
lekhinīrasakriyāmabhidhāya ropaṇīrasakriyāmāha - dārvīti | dārvī dāruharidrā,
madhukaṃ yaṣṭīmadhu, padmakaṃ kāṣṭhaviśeṣaḥ| padmākha iti loke | yatra
padmamasti tatra kamalaṃ grāhyaṃ sarvatra, kamalā'bhāve padmabījamiti |
sarvatracaturguṇatā ca kvāthyadravyāṇām | kkāthyadravyaṃ tu dārvyādikaṃ ca
samamātraṃ deyaṃ pādaśeṣaṃ caturthaṃ suśṛtaṃ kvathitaṃ tacca pādaśeṣaṃ punaḥ
pacedityarthaḥ | sāndrībhūte himasadṛśe tasmin | sitā madhu ca melayitvā
pādāṃśaṃ kṣipediti | pādāṃśaṃ kkāthaśeṣāt | nara iti vaidyaḥ | iti ropaṇī
rasakriyā proktā | dāhādayo'tra netrasyeti saṃbandhaḥ
|| 93-95||
Kāśīrāma Vaidya. atha ropaṇīrasakriyā |
dārvī dāruharidrā, paṭolaṃ, madhukaṃ, yaṣṭī, nimbaṃ, padmakam, utpalaṃ kamalaṃ
prapauṃḍarīkaṃ tadraktam; etāni tulyāni caturguṇe toye jale pacet |
caturthāṃśaṃ śṛtaṃ kkāthaṃ nītvā punaḥ pacet | madhusitā sitotpalam | pādāṃśaṃ
kkāthāt | eṣā rasakriyā dāhādiharī rasarūpaikā kriyā rasakriyā | yadvā rasānāṃ
tutthādidhātūnāṃ kriyā rasakriyā | yadvā dravyāṇāṃ kriyā rasakriyā
aśrusrāvādau || 93-95 ||
rasāñjanādirasakriyā | rasājanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥśilā | samudrapheno
lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca
||96|| etatsamāṃśaṃ madhunā piṣṭvā
praklinnavartmani | añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam
|| 97 ||
Āḍhamalla. iyamapi
ropaṇīrasakriyāñjanasamūhe vihitā | tatra rasāñjanaṃ dārvīkvāthodbhavaṃ,
sarjaraso'gnivallabhaḥ | loke rāla iti | lavaṇamatra saindhavaṃ netrahitatvāt
| tathāca - ‘madhu yavapādāsaṃga: śatāvarīmudgasaindhavāmalakī cakṣuṣya:
saṃkṣepādvargaḥ kathito bhiṣagbhirayam’ iti | śeṣaṃ sugamam
||96-97||
Kāśīrāma Vaidya. atha
pakṣmaprarohaṇādau kriyā | rasāñjanaṃ dārvīkkāthodbhavam | sarjaraso rālaḥ |
jātī mālatī tatpuṣpaṃ praklinnavartmani, kledaḥ klinnatā, spaṣṭamanyat
||96-97||
guḍūcīsvarasaḥ karṣaḥ kṣaudraṃ syānmāṣakonmitam | saindhavaṃ kṣaudratulyaṃ
syātsarvamekatra mardayet
|| 98 || añjayennayanaṃ tena pillārmatimiraṃ
jayet | kācaṃ kaṇḍūṃ liṅganāśaṃ śuklakṛṣṇagatāngadān
||99 ||
Āḍhamalla. athānyā ropaṇī rasakriyā api
darśayannāha - guḍūcītyanena | latāyāḥ sadyo rasaḥ saindhavaṃ kṣaudratulyamiti
| kṣaudratulyaṃ māṣaparimitaṃ mardanamasya kāṃsye tāmraje vā pātre
ityasmadīyasaṃpradāyaḥ | śeṣaṃ subodham
|| 98 || 99 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha pakṣmarogādau
timirādau armamasūratimirādau
punarnavārasakriyā | dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudreṇa netrasrāvaṃ ca sarpiṣā | puṣpaṃ
tailena timiraṃ kāñjikena niśāndhatām
||100|| punarnavā jayedāśu bhāskastimiraṃ
yathā |
Āḍhamalla. atra kṣīrādīnāṃ vyastena
kṛtvā sarvaropaṇī rasakriyā jñātavyā dugdhasya strībhavaṃ sarpiratrājaṃ gavyaṃ
vā tailaṃ tilasaṃbhavaṃ kāñjikaṃ śuktaviśeṣaṃ prasiddham | punarnaveti
punarnavāsvarasaḥ || 100 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha
punarnavānupānamañjane punarnavā dugdhādinā kaṇḍvādīn jayet yathā
bhāskarastimiram ||100||
babbūlarasakiyā | babbūladalani:kātho lehībhūtastadañjanāt
|| 101 || netrasrāvaṃ jayatyeṣa madhuyukto
na saṃśayaḥ | hiñjalarasakriyā | hiñjalasya phalaṃ ghṛṣṭvā pānīye
nityamañjanam
||102|| cakṣu:srāvopaśāntyarthaṃ
kāryametanmahauṣadham |
Āḍhamalla. babbūladalāccaturguṇaṃ
pānīyaṃ datvā niḥkkāthya pādaśeṣaṃ paṭe visrāvya nītā punarvipacet yāvat
sāndro bhavati | paścāt pādayuktena madhunā saṃsrāvyāñjayedityabhiprāya: |
iyamapi ropaṇī rasakriyā vyākhyātā | hiñjalasya phalaṃ katakaphalamiti
prasiddham | etanmahauṣadhamiti mahāñjanavarametadityartha: | ayamapi yogo
ropaṇīrasakriyāyāṃ kathitaḥ ||101||102||
Kāśīrāma Vaidya. atha netrasrāve'nyaḥ
prayogaḥ sugamam | babbūladalaṃ patraṃ tasya kvātho lehībhūtaḥ
lehākārastasyāñjanaṃ hijjalo hiṃgoṭhaḥ tatpalaṃ pṛṣṭvā ghṛṣṭvā pānīyenāñjanam
|| 101 || 102 || idānīṃ snehanī rasakriyā
idānīṃ snehanī rasakriyā katakarasakriyā | katakasya phalaṃ ghṛṣṭvā madhunā
netramañjayet || 103 || īṣatkarpūrasahitaṃ
smṛtaṃ netraprasādanam |
Āḍhamalla. netraprasādanaṃ dṛṣṭisādanam
| tasyāḥ prasannatvena netrasyā'pi prasannatvam | tathācoktaṃ dṛṣṭāntena
yathāhi - ‘kanakasthānāṃ maṇīnāṃ vividhātmanām | dhautānāṃ vimalā śuddhistaile
velakarādibhiḥ | evaṃ netreṣu vartyā ca añjanāścyotanādibhiḥ | dṛṣṭirnirākulā
bhāti nirmale nabhasīnduvat’ iti || 103 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha snehanī rasakriyā
| katakaphalaṃ nirmalī iti loke prasiddhā | kiṃcit bhīmasenakarpūreṇāñjayet |
netraprasādanaṃ netraprasannakaraṃ, netraprasādane
|| 103 ||
atha śirotpāte rasakriyā | sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syācchirotpātasya śāntaye
||104|| gū. - sarpirghṛtam
|| 104 ||
Kāśīrāma Vaidya. sarpirghṛtam
|| 104 ||
kṛṣṇasarpavasārasakriyā | kṛṣṇasarpavasā śaṅkha: katakātphalamañjanam |
rasakriyeyamacirādandhānāṃ darśanapradā
|| 105 || lekhanāñjanam |
dakṣāṇḍatvakśilākācaśaṅkhacandanasaindhavaiḥ | dravyairañjanayogo'yaṃ
puṣpārmādivilekhanaḥ || 106 || kaṇārasakriyā
| kaṇā chāgayakṛnmadhye paktvā netrayuge'ñjitā | acirāddhanti naktāndhyaṃ
tadvatsakṣaudramūṣaṇam ||107|| cūrṇāñjanam|
śāṇārdhaṃ maricaṃ dvau ca pippalyarṇavaphenayo: | śāṇārdhaṃ saindhavaṃ śāṇā
nava sauvīrakāñjanāt ||108|| piṣṭaṃ
susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham | kaṇḍūkācakaphārtānāṃ malānāṃ ca
viśodhanam ||109||
Āḍhamalla. atra
vividharasakriyāmamidhāya saṃprati cūrṇāñjanaviṣaye kaiścit pratipāditāmekāṃ
rasakriyāmāha - añjanaṃ rasāñjanaṃ śaṅkhaprabhṛtīnāṃ cūrṇaṃ kṛtvā pūrvaṃ
sarpavasāktaśalākayā paścāt cūrṇaliptayāñjayediti bhāvaḥ | kutracidrasāñjanaṃ
vinā pracarati tatrāñjanaśabdena kajalametat kāryamiti śeṣaḥ
|| 105 || atha lekhanaṃ cūrṇāñjanamāha -
dakṣaḥ kukkuṭaḥ, śilā manaḥśilā, candanamatra raktaṃ netrahitakaratvāt |
dakṣāṇḍatvagityādiyogaścūrṇāñjanam | asmatsaṃpradāye tu madhūktaśalākayā ca
gṛhītvāñjanaṃ kāryam evaṃ sarvatra | cūrṇāñjane eke saindhavairityasya sthāne
gairikairiti paṭhanti, dravyairañjanayogo'yamityasya sthāne tulyaṃ rasāñjanaṃ
deyamiti kathayanti | etatpadadvayamapi saṃgataṃ tantrāntaradarśanāt| tathāca
- ‘dakṣāṇḍatvakśilāśaṅkhakācacandanagairikaiḥ | tulyaṃ rasāñjanaṃ deyaṃ
puṣpārmādivilekhanam’ iti
|| 106 || aparamapi lekhanāñjanamāha - kaṇā
pippalī, chāgayakṛt chāgakālakhaṇḍam | paktvā | kecit ‘paktvā netrayuge'ñjitā’
ityasya sthāne ‘paktvā tadrasapeṣitā’ iti paṭhanti | tatra tadrasapeṣiteti tat
svedāmbunā piṣṭvā ityabhiprāyaḥ | tadvaditi chāgayakṛnmadhye ca svinnaṃ
tadrasasupiṣṭaṃ ca ūṣaṇaṃ maricaṃ kṣaudramatra yogadvaye'pi pracarati |
kecinmadhunā saha bhakṣaṇayogadvayamidamāhuḥ | keṣāṃcinmate
yakṛdityupalakṣaṇatvena tallagnaṃ pittaṃ grāhyam | tanmadhye pippalī maricaṃ
melayitvā dhāryaṃ paścāt śuṣkaṃ tanmadhunā saṃghṛṣyāñjayediti na svamatam
|| 107 || athānyacca lekhanāñjanamāha -
śāṇārdhaṃ māṣakadvayamitaṃ maricamiti pippalyarṇavaphenayośca dvau śāṇau tena
pratyekaṃ śāṇamitamityarthaḥ| arṇavaphenaḥ samudraphenaḥ | eke dvāvityanena
militvā śāṇaikamāhuḥ | tanna manoharaṃ | sauvīrakāñcanānnava śāṇā grāhyāḥ |
śāṇaṣṭaṅkaḥ kathitaḥ | sa caturmāṣakapramito jñeyaḥ | sauvīrāñjanaṃ
suvīrāśabdavācyaṃ tacca kṛṣṇanadīsaṃbhavaṃ bhavati | tadabhāve rasāñjanameva
grāhyaṃ, malaśca netrasaṃbhava eva
||108 || 109 ||
Kāśīrāma Vaidya. athacūrṇāñjanam |
dakṣāṇḍatvak iti | dakṣāṇḍatvak kukkuṭāṇḍavalkalaṃ śilā manaḥśilā, kācaṃ
śvetakācaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ saindhavam ebhirdravyaiḥ piṣṭairayamañjanayogaḥ
puṣpādilekhanaḥ | puṣpādau naktāndhye - kaṇā pippalī chāgayakṛnmadhye paktvā
punastadrasapeṣitā tadrasaḥ yakṛdrasaḥ | acirāt śīghreṇa naktāndhyaṃ rātrau
dṛṣṭimandatāṃ hanti | tadvat ūṣaṇaṃ maricaṃ ca kṛtam | sakṣaudraṃ madhusahitam
| naktāndhye cūrṇāñjanaṃ cūrṇarūpamañjanaṃ cūrṇāñjanam | arṇavaphenaṃ
samudraphenaṃ maricaṃ śāṇārdhaṃ pippalyarṇavaphenayordvau śāṇau pratyekaṃ
śāṇāṣṭakaḥ saindhavam ardhaśāṇaṃ sauvīrakāñjanaṃ navaśāṇaṃ citrāyāṃ
citrānakṣatre sūkṣmaṃ piṣṭhaṃ śubhaṃ cūrṇāñjanaṃ bhavati | kaṇḍvādau ||105-
109 ||
idānīṃ ropaṇacūrṇāñjanamāha - (mṛducūrṇāñjanam) śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā
samyagāplāvya vāriṇā | gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam
|| 110 || śuṣkaṃ ca tajjalaṃ sarvaṃ
parpaṭīsaṃnibhaṃ bhavet | vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ
|| 111|| karpūrasya rajastatra daśamāṃśena
nikṣipet | añjayennayane tena sarvadoṣaharaṃ hi tat
|| 112 || sarvarogaharaṃ cūrṇaṃ cakṣuṣoḥ
sukhakāri ca |
Āḍhamalla. etanmṛducūrṇāñjanatvena
ropaṇatvena kathitaṃ śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvetyādi | śilāyāṃ pāṣāṇaghaṭitā
peṣaṇārthaṃ pātraviśeṣaḥ | rasakaṃ kharparakaṃ tacca tutthabhedaḥ |
khaparīyāśabdavācyo loke | samyagāplāvya vāriṇā ca | asmāt saṃpradāye tu
tadrasakaṃ jalenaiva dṛṣadi saṃpeṣya paścānnirmalapātre bahujale saṃplāvya
muhūrtaṃ vilambya tadupari svacchaṃ jalamapanīyādhaḥsthitaṃ tat
parpaṭasaṃnibhaṃ dravyaṃ bhavati tadgrāhyamityarthaḥ | karpūracūrṇaṃ tu
daśamāṃśaṃ parpaṭīsvarūpadravyāt | sarvadoṣamiti vātapittakapharudhiraṃ |
sarvarogamiti netrābhiṣyandādhimanthaprabhṛtikaṃ | cakṣuṣoḥ sukhakārītyanena
dṛṣṭiprasādanaṃ kathitam || 110-112 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha prasādanāñjanaṃ
cūrṇam | rasakaṃ kharparaṃ śilāyāṃ piṣṭvā vāriṇā samyak āplāvya cālayitvā
vāriṇā jalena tat pātrāntare gṛhṇīyāt | adhogataṃ pāṣāṇādikaṃ tyajet | tat
śuṣkaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ punaḥ saṃcūrṇya trivelaṃ triphalārasena bhāvayet |
daśamāṃśena karpūrarajaḥ kṣipet | spaṣṭamanyat
|| 110-112 ||
prasādanāñjanam (sauvīrāñjanam) agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ
||113|| saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ
siktaṃ vicūrṇitam | añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam
|| 114 || sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna
saṃśayaḥ |
Āḍhamalla. atha snehanābhidhaṃ
prasādanasaṃjñakaṃ cūrṇāñjanamāha - agnitaptaṃ sauvīramiti | sauvīraṃ
sauvīrāñjanaṃ tacca suramāśabdavācyaṃ triphalā harītakyādikaṃ tasyāḥ sadyo
rasaḥ kvathitaraso vā tathetyanena strīdugdhenāpi saptavelamāhuḥ | stanyairiti
bahutvenājaṃ gavyaṃ vā kṣīraṃ grāhyaṃ | siktamityatrāpyagnitaptamiti
saṃbandhaḥ || 113 || 114 ||
Kāśīrāma Vaidya. anyacca sauvīraṃ
suramā strīṇāṃ stanyairdugdhaiḥ spaṣṭamanyat
|| 113 || 114 ||
atha dṛṣṭiprasādanī nāgaśalākā vikhyātā, tāmapi darśayannāha -
triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā
||115|| gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ
pratāpitaḥ | tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān
|| 116 ||
Āḍhamalla. tadvadityanena
pūrvoktasauvīrāñjanavidhānavadatrāpi | saptavāraṃ pratyekaṃ triphalādidravyeṇa
nirvāpaṇamāhuḥ | uktamanyatrāpi -
‘triphalābhṛṅgamahauṣadhasarpirgomūtramadhvajākṣīraiḥ | nāgaṃ saptaniṣiktaṃ
karoti garuḍopamaṃ cakṣuḥ’ iti | anyatroktaṃ dṛṣṭāntena draḍhayati |
‘triphalasalilayoge bhṛṅgarājadraveṇa haviṣi ca viṣamiśre kṣīra ājye madhūke |
pratipadamabhitaptaṃ saptadhā sīsamekaṃ praṇihitagatipaścāt kārayettacchalākam
|| timirapaṭalakaṇḍvāsrāvaraktaprakopāmupacitabahu-doṣānnarmasaṃjñāṃstu rogān
| saviturudayakāle sāñjanā vyañjanā vā harati nayanarogān śodhyamānā śalākā’
iti | vāgbhaṭe'pi - ‘śreṣṭhājalaṃ bhṛṅgarasaṃ saviṣājyamajāpayaḥ | yaṣṭīrasaṃ
ca yat sīsaṃ saptakṛtva: pṛthak pṛthak || taptaṃ taptaṃ pāyitaṃ tacchalākā
netre yuktā sāñjanā vyañjanā vā | taimiryārmasrāvapaicchilyapaillaṃ kaṇḍūṃ
jāḍyaṃ raktarājīṃ ca hanti’ iti ( vā. u. 13|34|35)
|| 115 || 116 ||
Kāśīrāma Vaidya. atha sīsakaśalākā |
triphalā bhṛṅgaṃ bhṛṅgarājaḥ śuṇṭhī eṣāṃ rasaiḥ jalaiḥ sarpiṣā ghṛtena
gomūtramadhu ajā kṣīraiḥ etaiḥ saptasaptavāraṃ siktaḥ secito nāgaḥ |
sīsakaśalākā netrarujaḥ haret | triphalādibhiḥ pratyekaṃ rasaiḥ sapta saptadhā
sikta ityarthaḥ | tathāca suśrute -
‘triphalābhṛṅgamahauṣadhasarpirgomūtramadhvajākṣīraiḥ | nāgaṃ saptaniṣiktaṃ
karoti garuḍopamaṃ cakṣuḥ’ iti | triphalādīnāṃ samāhāraḥ dvandvātpratyekaṃ
rase niṣecanamiti dhvanitam | iti sīsakaśalākā
|| 115 || 116 ||
pratyañjanam | gatadoṣamapetāśru saṃpaśyansamyagambhasi | prakṣālyākṣi
yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ
||117|| na vā'nirgatadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ
saṃprayojayet | pratyañjanaṃ tīkṣṇatapte netre cūrṇaṃ prasādanam
|| 118 || nayanāmṛtāñjanam | śuddhe nāge
drute śuddhaṃ tulyaṃ sūtaṃ vinikṣipet | kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra
cūrṇayet || 119 || daśamāṃśena karpūraṃ
tasmiṃścūrṇe pradāpayet | etatkṛtāñjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam
|| 120 ||
Āḍhamalla. idānīṃ cūrṇāñjanāntargataṃ
pratyañjanavidhānamāha - akṣi prakṣālya tataḥ pratyañjanaṃ kāryam | netre
tīkṣṇapratapte prasādanaṃ cūrṇaṃ hitam | śeṣaṃ sugamam
||117 || 118 || atha prasādanaṃ
cūrṇāñjanamāha - nāgaṃ sīsakaṃ nāgaśuddhistu pūrvaṃ dhātuśodhanā'dhyāye
kathitā | sūtaṃ pāradaṃ śuddhamiti śodhitaṃ | śuddhirasasya pūrvaṃ
rasaśodhanādhyāye pratipāditā | kṛṣṇāñjanamiti rasāñjanaśabdavācyaṃ tacca
dvividham ekaṃ kṛṣṇapāṣāṇākṛtidhātudravyam | aparaṃ tu dāruharidrākkāthena
kṛtrimaṃ pītalohitaṃ tayostulyamiti pāradasīsakasāmyaṃ rasāñjanamityaryaḥ |
trayāṇāṃ daśāṃśenātra karpūramiti | idaṃ nayanāmṛtaṃ nāma prasādāñjanacūrṇaṃ
prasiddhameva kṛtāñjanasthāne pratyañjanamiti pāṭhāntaram
|| 119 || 120||
Kāśīrāma Vaidya. pratyañjanakaraṇe
vidhānamāha - sīsakaśalākayā vahnitaptayā añjane kṛte doṣanāśe pratyañjanaṃ
kartavyamityāha - gatadoṣaṃ tathā nayanāstraṃ gatanetrajalam akṣi netram
ambhasi saṃpaśyan | tataḥ akṣi prakṣālya yathā doṣānurūpaṃ pratyañjanamañjanaṃ
sadoṣe netre dhāvanaṃ netramityapyāha -anirvāntadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ na
prayojayet | na kārayet | pratyañjanaṃ kārayet| prakṣālanaṃ vinaiveti
dhvanitārtha: | tīkṣṇaṃ tannetre prasādanaścūrṇo vā kārya: | sa yathā - śuddhe
tailādibhi: śuddhe vā śalākākāreṇa śuddhe nāge sīsake sati drutaṃ vahninā
drāvitaṃ nāgaṃ śuddhaṃ sūtaṃ hiṅgulotthaṃ aṣṭakarmaśuddhaṃ vā tulyaṃ nikṣipet
| tayo: sīsakasūtakayostulyaṃ kṛṣṇāñjanaṃ cūrṇayet | tata: sarvamekatra
cūrṇayet | tasmina cūrṇe karpūraṃ bhīmasenākhyaṃ daśamāṃśena pradāpayet |
etatpratyañjanaṃnāma netragadahā nayanāmṛtaṃ pratyañjanaṃ cūrṇam
||117||
||120||
sarpaviṣe saṃjīvanāñjanam | jayapālabhavāṃ majjāṃ bhāvayennimbukadravai: |
ekaviṃśativelaṃ tu tato vartiṃ prakalpayet
||121|| manuṣyalālayā ghṛṣṭvā tato netre
tayā'ñjayet | sarpadaṣṭaviṣaṃ jitvā saṃjīvayati mānavam
||122||
Āḍhamalla. atha
netraprakaraṇapāriśeṣyāt viṣaharī vartimāha - jayapālaṃ dantibījaṃ prasiddham
| tanmadhyagatā majjā grāhyā | majjeti meṅgīśabdavācyā sarpadaṣṭaviṣamapi
viṣasādharmyāt sthāvaraviṣatakṣaṇepyasyā: pracāra: | eke
sannipātaviṣaye'ñjanamasyā: pravadanti
|| 121|| 122 | |
Kāśīrāma Vaidya. atha
sarpaviṣaharamañjanam | sugamam ||121||
|| 122||
atha dṛṣṭiprasādanārthaṃ sārvakālikaṃ yogadvayamāha - bhuktvā pāṇitalaṃ
ghṛṣṭvā cakṣuṣordīyate yadi | jātā rogā vinaśyanti timirāṇi tathaiva ca
||123|| śītāmbupūritamukha: prativāsaraṃ ya:
kālatrayeṇa nayanadvitayaṃ jalena | āsiñcati dhruvamasau na kadācidakṣi-
rogavyathāvidhuratāṃ bhajate manuṣya:
|| 124||
Āḍhamalla. bhuktvā pāṇitalamityādi
sugamam | jātārogā ityādi padadvayaṃ kecidanyathā paṭhanti | yathā ‘acireṇaiva
tadvāri timirāṇi vyapohatīti’ dvitīyayoge prativāsaraṃ pratidinaṃ kālatrayaṃ
prātarmadhyāhṇāparahṇādikam | jaleneti mukhagaṇḍūṣajanitena āsiñcatītyanena
vāraṃvāraṃ secanamabhihitam | tathācoktaṃ ‘jalagaṇḍūṣai: prātarbahuśombhobhiḥ
prapūrya mukharandhram | nirdayamañjannakṣi kṣapayati timirāṇi nāsādya’ iti |
eke bhuktvā pāṇitalamityādi yogadvayaṃ nātra paṭhanti | nāsaṅgatamiti
manyamānairasmābhirapi likhitam
|| 123-124 ||
atha trikhaṇḍānāṃ pāriśeṣyāt kavirapi khaguṇaprakarṣatāṃ solluṇṭhavacanena
dyotayati -- āyurvedasamudrasya gūḍhārthamaṇisaṃcayam | jñātvā
kaiścidbudhaistaistu kṛtā vividhasaṃhitāḥ
||125|| kiṃcidarthaṃ tato nītvā kṛteyaṃ
saṃhitā mayā | kṛpākaṭākṣanikṣepamasyāṃ kurvantu sādhavaḥ
|| 126 || vividhagadārtidaridranāśanaṃ yā
hariramaṇīva karoti yogaratnaiḥ | vilasatu śārṅgadharasya saṃhitā sā
kavihṛdayeṣu sarojanirmaleṣu
|| 127 || alpāyuṣāmalpadhiyāmidānīṃ kṛtaṃ
samastaśrutipāṭhaśaktyā | tadatra yuktaṃ pratibījamātra- mabhyasyatāmātmahitaṃ
prayatnāt || 128 || iti śrīdāmodarasūnunā
śārṅgadharācāryeṇa viracitāyāṃ śārṅgadharasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe
netrakarmavidhi- rnāma trayodaśo'dhyāyaḥ |
Āḍhamalla. atha
netraviṣaya-pradhānatvena tadarthaṃ sarvakālaṃ yanna vidheyamiti matvā tat
pratipālanārthamupadeśamāha – ‘cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyai- ryatna:
kartavyo jīvite yāvadicchā | vyartho loko'yaṃ tulyarātrindivānāṃ
puṃsāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte ||’ ayamapi tantrāntarādāhṛtya kenāpi
likhitaḥ na svamatam | asyārthastu sugama eva || dī. - āyurvedasamudrasya
arthamaṇisañcayaḥ | gūḍha eva gūḍho guptaḥ, yathā samudre maṇisamūhaḥ
pracchannaḥ sarvaireva na dṛśyaḥ tathā'yurvede'pi artho'bhiprāyaḥ | sarvaireva
nādhigata ityarthaḥ | ata eva kaiścidbudhairjñātaḥ | arthamaṇisaṃcaya iti
saṃbandhaḥ | yaireva jñātastaistu vividhā saṃhitāḥ kṛtāḥ | vividhasaṃhitā
hārītasuśrutabhṛgvagniveśādayaḥ | atha kaviḥ svātmīyaviṣayamāha
–kiṃcidarthamityādi | tata iti saṃhitāsamūhāt | mayā śārṅgadharācāryeṇa
kiṃcidarthaṃ svabuddhyā ekadeśīyaprayojanaṃ nītvā āhṛtya iyaṃ saṃhitā kṛtā
nibaddhetyabhiprāyaḥ | na tu khakapolakalpitā | etena munipraṇītatvaṃ
saṃkṣepatvaṃ ca darśitam | atha kavivijñaptimāha - kṛpākaṭākṣanikṣepamityādi |
asyāṃ saṃhitāyāṃ sādhavaḥ sajjanāḥ kṛpākaṭākṣanikṣepaṃ kṛpayā kaṭākṣasya
dṛṣṭeḥ kiṃcidbhāgasya nikṣepaṃ kurvantu | anumatārthakriyā avaśyameveti bhāvaṃ
sūcayati | tenāvaśyameva kaṭākṣanikṣepaṃ kurvaṃtu | yataḥ
kaṭākṣamātrā'valokanenā'pi hṛdayaṃgamā kṣamā bhavati kimuta sakaladṛṣṭyā |
etena granthasya samīcīnatā darśitā | idānīṃ kavireva
nijagranthasyotkṛṣṭatvamāha - yā iyaṃ saṃhitā hariramaṇīva lakṣmīriva
yogaratnaiḥ prayogamaṇisamūhaiḥ kṛtvā vividhagadārtidaridranāśanaṃ karoti |
vividhagadānāṃ vyādhīnām ārtireva dāridryaṃ tasya nāśanaṃ yathā
lakṣmīrbahudhanapradānena akiṃcanapuruṣasya daridranāśaṃ karoti tathā iyamapi
saṃhitā suyogaiḥ kṛtvā nānārogajanitapīḍāṃ hantīti bhāvaḥ | etenāsyāḥ
prayogasāphalyaṃ darśitam | tat prayogasāphalyasya vyāpāramāha -
vilasatvityādi | sā saṃhitā, saṃhitā niruktistu pūrvādhyāye darśitā |
śārṅgadharācāryasya sā saṃhitā śārṅgadharācāryanirmitā sā ityabhiprāyaḥ |
nānyā | etena granthasya sarvamatānubandhatvaṃ darśitaṃ, sarojanirmaleṣu
kavihṛdayeṣviti vilasatu vilāsaṃ karotu kamalanirmalahṛdayapuruṣeṣu sthitiṃ
karotvityabhiprāyaḥ | na tu piśunahṛdayeṣu teṣāṃ hṛdayānāmanirmalatvāt na
tasyāḥ sthiteravakāśaḥ | yataste svabhāvavaśagāḥ kathaṃ paraguṇamavadhārayituṃ
samarthāḥ | tasmāt sajjanahṛdayeṣveva vilāsa iti bhāvaḥ | sahṛdayatvāt | etena
granthasya nirmalatvaṃ sūcitaṃ yato nirmalasya nirmalaiḥ saha saṃbandhaḥ
sukara eva || 125-128 || vividhamuninibandhā
ye mahatsuprasiddhāḥ, sumatiduravabodhāste mayā naiva dṛṣṭāḥ | tadapi
gurusakāśādyacchrutaṃ tadvyalekhi hyaḍhamalabhiṣajā'syāṃ bhāvasiṃhātmajena
|| 1 || abhinavanibandharacanāṃ śrotuṃ kaḥ
ko'tra lolupo bhavati | yaḥ kṛpayā parakāvyaṃ paśyati sudṛśā sa vai dhīraḥ
||2|| ekādaśasahasrāṇi tathā.... ...... ...
| śakānāmāḍhamallo hi pañjikāyāṃ vinirmame
||3|| govardhanoddharaṇahṛṣṭasamastagopa-
nānāśrutiśravaṇalajjitamānasasya (?) | indukalāsamānaṃ daṃṣṭrodyuti
kṣitihareravatu smitaṃ vaḥ || 4 || iti
śrīvāstavyānvayaprakāśavaidyaśrībhāvasiṃhātma- jenāḍhamallena viracitāyāṃ
śārṅgadharapyaṃhitāyāṃ dīpikāyāmuttarakhaṇḍe netrakarmādividhi- radhyāyaḥ
samāptaḥ ||
Kāśīrāma Vaidya. atha samāptau
granthakāraḥ svakīyaṃ vinayaṃ karoti | sugamam | vinayaṃ kṛtvā autkṛṣṭyamāha -
śārṅgadharasya saṃhitā kavihṛdayeṣu vilasatu viśeṣeṇa lasatu prakāśatu |
kathaṃbhūteṣu hṛdayeṣu | sarojanirmaleṣu kamalavat śuddheṣu | sā kā ? yā
hariramaṇīva lakṣmīriva yogaratnairvividhagadārtidaridranāśaṃ karoti |
yujyanta iti yogāḥ kvāthacūrṇādīnāṃ gaṇā rasādayaśca, taiḥ
nānāvidhajvarādirogāṇāṃ ārtiḥ pīḍā tasyā yo daridrastannāśaṃ karoti
|| 125-128 || śrīmat śāhasalemasya rājye
kanyāgate ravau | ... .... ..... .. ... .. .... ... .... .. ... .. ...
|| 1 || kāśīrāmabhiṣagvaro madhukaraḥ
śrīkṛṣṇapādābjayoḥ prācāṃ granthakṛtāṃ nibandhakusumādāhṛtya mādhvīmiva |
vaidyānāmupakārakṛttanubhṛtāṃ rogaprahāre kṣamāṃ
saśrīśārṅgadharaprabandhaviśadavyākhyāmakārṣītsvayam|| 2 ||
iti śrīkāśīrāmavaidyaviracitāyāṃ gūḍhārthadīpikāyāṃ cikitsāsthāne
netrakarmaprasādananāmādhyāyaḥ | iti trayodaśo'dhyāyaḥ | śārṅgadharasaṃhitā
samāptā |
Editor's notes
- 1 tanna samīcīnaṃ, sarvatra śaṃkhanābhernetrāṃjanayogyatvāt | śaṃkhanābhiśca śodhitā grāhyā | dī. ↩
- 2 saptavāramityarthaḥ | ↩
- 3 atra saśarkarairiti pāṭhaḥ | caṃdraṭo'pi tathaiva paṭhati | śaṃkhaḥ śaṃkhanābhiḥ | ↩
- 4 maricapādikairiti paṭhanīyaṃ vāgbhaṭasaṃvādāt | ↩
- 5 prakṣiptam | ↩
- 6 asyāgre - pārāvatamalaṃ niṣkaṃ maricaṃ māṣamātrakam | ghṛṣṭvā ca nimbavartīnāṃ toyaṃ paryuṣitaṃ jayet || naktāṃdhyaṃ cirakālasthaṃ haṃti sājyaṃ na saṃśayaḥ | śvetaṃ palāṇḍusvarasaṃ haṃti naktāṃdhyamānavam || saurāṣṭrīkarṣamekaṃ tu tatsamaṃ kharpare nyaset| | ṭaṃkārdha tutthakaṃ yojyaṃ sūkṣmaṃ kṛtvā sa caikataḥ || kāṃsyapātreṇa tāmreṇa gharṣayennimbukadravaiḥ | caturthadinaparyantaṃ mardayecchodhayetpunaḥ || ghṛtena saṃhitāṃ yustvā vaṭikāṃ kārayedvudhaḥ | nāryāḥ stanyena vartiḥ sā netradṛṣṭiprasādinī || ājanmagatavartmānaḥ punareva bhavaṃti ca | kaṇḍūsrāvaṃ harecchīghraṃ gṛdhradṛṣṭirbhavennaraḥ||’ ityadhikamupalabhyate kutracit || ↩