athātaḥ skandāpasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2|| bilvaḥ śirīṣo golomī surasādiśca yo
gaṇaḥ | pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye
||3||
skandapratiṣedhānantaraṃ pratyāsattyā skandāpasmārapratiṣedhārambho yujyata
ityāha- bilva ityādi| golomī dūrvā||1-3||
sarvagandhavipakvaṃ tu tailamabhyañjane hitam | kṣīravṛkṣakaṣāye ca kākolyādau
gaṇe tathā ||4|| vipaktavyaṃ ghṛtaṃ cāpi
pānīyaṃ payasā saha |5|
sarvetyādi| sarvagandhā elādikāḥ, yathālābhamelādikatvena bilvaśirīṣādīnāṃ
kvāthena tailaṃ paktavyam| anye tu ‘gandhamūtravipakvam’ iti paṭhanti; gandhāḥ
sarvagandhāḥ pūrvoktāḥ, mūtraṃ gomūtram| kṣīretyādi| kṣīravṛkṣakaṣāye
caturguṇe, payasā dugdhena caturguṇena, kākolyādau gaṇe kalkīkṛte
snehacaturthāṃśe ghṛtaṃ vipaktavyam| tadghṛtaṃ kiṃ kāryamityāha,- pānīyaṃ
pātavyam, ‘annādena’ iti śeṣaḥ| anye tu pānīyaṃ caturguṇaṃ dattvā ghṛtaṃ
paktavyamiti manyante, śeṣaṃ pūrvavat||4||-
utsādanaṃ vacāhiṅguyuktaṃ skandagrahe hitam
||5|| gṛdhrolūkapurīṣāṇi keśā hastinakhā
ghṛtam | vṛṣabhasya ca romāṇi yojyānyuddhūpane'pi ca
||6||
utsādanamityādi| utsādanam udvartanam| skandagrahe hitamityatra cakāro lupto
jñeyaḥ, tena skandagrahe skandāpasmāre ca hitam| (‘etadudvartanaṃ hitam’
ityatrānye ‘etadudvartaneritam’ iti paṭhanti; tanna,
utsādanasyānuktatvāt)||5-6||
anantāṃ kukkuṭīṃ bimbīṃ markaṭīṃ cāpi dhārayet |7|
anantetyādi| anantā utpalasārivā, kukkuṭī kukkuṭīśarīravat kusumacitrā vallī
sphaṭikaracitakukkuṭāṇḍatulyakandā, markaṭī kapikacchuḥ| dhārayet śarīre iti
boddhavyam|7|-
pakvāpakvāni māṃsāni prasannā rudhiraṃ payaḥ
||7|| bhūtaudano nivedyaśca
skandāpasmāriṇe'vaṭe |8|
pakvetyādi| prasannā surā, rudhiraṃ chāgalasya, payo dugdham| bhūtaudanaḥ
bhūtānāmodanaḥ sopahāro baliḥ, utsvinnā māṣavikṛtirbalirityanye| avaṭe
gartāyām||7||-
catuṣpathe ca kartavyaṃ snānamasya yatātmanā
||8||
catuṣpathe ityādi| asya bālakasya| yatātmanā upavāsādiyutena| ‘yatātmanā’
ityatra kecit ‘yathāvidhi’ iti paṭhanti; skandapratiṣedhoktasnānavidhāneneti
ca vyākhyānayanti||8||
skandāpasmārasañjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā | viśākhasañjñaśca śiśoḥ
śivo'stu vikṛtānanaḥ ||9||
rakṣāmantramāha- skandetyādi| skandasya kārtikeyasya, dayitaḥ abhīṣṭaḥ, sakhā
mitraṃ, viśākhasañjña iti skandāpasmārasya dvitīyaṃ nāma| śiśoḥ bālakasya,
śivo'stu kalyāṇakṛdbhavatu, vikṛtānano vikṛtamukhaḥ| ‘viśākhasañjñasya’ iti
kecit paṭhanti, tatra skandasya viśeṣaṇam||9||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre skandāpasmārapratiṣedho
nāma (tṛtīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) ekonatriṃśo'dhyāyaḥ
||29||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre
skandāpasmārapratiṣedho nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ||29||