athātaḥ śakunīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
skandāpasmārapratiṣedhānantaraṃ śakunīpratiṣedhārambhaḥ,
skandādigrahapratipādakasūtre'syā evānantaroktatvādityāha- athāta ityādi||1-2||
śakunyabhiparītasya kāryo vaidyena jānatā | vetasāmrakapitthānāṃ niṣkvāthaḥ
pariṣecane ||3||
śakunītyādi| abhiparītasya vyāptasya, ‘bālasya’ iti śeṣaḥ| jānatā buddhimatā|
niṣkvāthaḥ pariṣecane kārya iti sambandhaḥ||3||
kaṣāyamadhuraustailaṃ kāryamabhyañjane śiśoḥ |4|
kaṣāyetyādi| kaṣāyā vaṭādayaḥ, madhurāṇi kākolyādīni; tatra vaṭādīnāṃ kaṣāyaḥ,
kākolyādīnāṃ ca kalkaḥ, tābhyāṃ tailaṃ sādhyaṃ; pratyekaṃ vaṭādīnāṃ
kākolyādīnāṃ ca kalkakaṣāyau kalpanīyāvityanye|4|-
madhukośīrahrīberasārivotpalapadmakaiḥ
||4|| rodhrapriyaṅgumañjiṣṭhāgairikaiḥ
pradihecchiśum |5|
madhuketyādi| utpalaṃ nīlotpalam| pradihet limpet||4||-
vraṇeṣūktāni cūrṇāni pathyāni vividhāni ca
||5||
vraṇeṣvityādi| vraṇeṣu śakunījuṣṭabālakavraṇeṣu| uktāni cūrṇāni
dvivraṇīyādhyāye kīrtitāni miśrakoktāni ca śodhanaropaṇāni| pathyāni
vraṇitopāsanīyoktāni śālimudgadāḍimasaindhavayavapaṭolādīni; anye tu
pathyānīti cūrṇānītyasya viśeṣaṇaṃ kurvanti, tatra śakunījuṣṭabālakavraṇānāṃ
sadāhapākaraktasrāvaharāṇi cūrṇāni prayoktavyānīti sambandhanīyam||5||
skandagrahe dhūpanāni tānīhāpi prayojayet |6|
skandetyādi| dhūpanāni sarṣapā ityādīni skandagrahoktāni, tānīhāpi śakunyamapi
prayojayet|6|-
śatāvarīmṛgairvārunāgadantīnidigdhikāḥ
||6|| lakṣmaṇāṃ sahadevāṃ ca bṛhatīṃ cāpi
dhārayet |7|
śatāvarītyādi| mṛgairvāruḥ indravāruṇī, nāgadantī dantinī, sahadevā pītapuṣpā
balā, bṛhatī sthūlaphalā||6||-
tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ haritālaṃ manaḥśilā
||7|| balireṣa karañjeṣu nivedyo niyatātmanā
|8|
tiletyādi| eṣa tilataṇḍulakamityādiko baliḥ| karañjeṣu naktamāleṣu|
niyatātmanā saṃyatendriyeṇa ‘karañjeṣu’ ityatrānye ‘nikuñjeṣu’ iti paṭhanti,
nikuñjeṣu vaneṣu||7||-
niṣkuṭe ca prayoktavyaṃ snānamasya yathāvidhi
||8||
niṣkuṭe ityādi| niṣkuṭe gṛhopavane, anye niṣkuṭaṃ vanagahanamāhuḥ|
yathāvidhīti skandagrahokto vidhiḥ; tena śāliyavaracitamaṇḍale
gāyatryabhimantratena jalena snānamiti labhyate||8||
skandāpasmāraśamanaṃ ghṛtaṃ cāpīha pūjitam |9|
skandetyādi| ghṛtaṃ devadāruṇi rāsnāyāmityādikaṃ, cakāro'tra
somavallayādīnāmapi dhāraṇaṃ samuccinoti| jejjaṭastu skandagrahe
dhūpanānītyādikadhūpanapāṭhānte idaṃ ghṛtaṃ paṭhati|9|-
kuryācca vividhāṃ pūjāṃ śakunyāḥ kusumaiḥ śubhaiḥ
||9||
kuryādityādi| kusumaiḥ śubhairiti jātīpuṣpanīlotpalādibhiḥ||9||
antarīkṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā | ayomukhī tīkṣṇatuṇḍā śakunī te
prasīdatu ||10|| durdarśanā mahākāyā
piṅgākṣī bhairavasvarā | lambodarī śaṅkukarṇī
1
śakunī te prasīdatu ||11||
bālakarakṣāmāha- antarīkṣetyādi||10-11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre śakunīpratiṣedho nāma
(caturtho'dhyāyaḥ, āditaḥ) triṃśo'dhyāyaḥ
||30||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre śakunīpratiṣedho
nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ||30||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘śaṅkhavarṇā’ iti pā. ↩