athātaḥ pūtanāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
||2||
revatīpratiṣedhānantaraṃ strīgrahasāmānyāt pūtanāpratiṣedhārambho yujyata
ityāha- athāta ityādi||1-2||
kapotavaṅkā'raluko varuṇaḥ pāribhadrakaḥ | āsphotā caiva yojyāḥ syurbālānāṃ
pariṣecane ||3|| vacā vayaḥsthā golomī
haritālaṃ manaḥśilā | kuṣṭhaṃ sarjarasaścaiva tailarthe varga iṣyate
||4||
kapotavaṅketyādi| kapotavaṅkā kabaḍavaṅketi loke prasiddhā
brahmasuvarcalāparaparyāyā| āsphotā sārivā| vayasthā brāhmī, anye guḍūcīmāhuḥ|
golomī dūrvā| varga iṣyate iti vargagrahaṇaṃ yathālābhaṃ prakṣepārtham|
vacādīnāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ tailasādhyam||3-4||
hitaṃ ghṛtaṃ tugākṣīryāṃ siddhaṃ madhurakeṣu ca |
kuṣṭhatālīśakhadiracandanasyandane tathā
||5|| devadāruvacāhiṅgukuṣṭhaṃ
girikadambakaḥ | elā hareṇavaścāpi yojyā uddhūpane sadā
||6|| gandhanākulikumbhīke majjāno badarasya
ca | karkaṭāsthi ghṛtaṃ cāpi dhūpanaṃ sarṣapaiḥ saha
||7||
hitamityādi| tugākṣīrī vaṃśalocanā, madhurakeṣu kākolyādiṣu;
kākolyādipāṭhāttugākṣīrī prāptā, pṛthakpāṭho bhāgadvayārthaṃ kuṣṭhatālīśādīnāṃ
yathālābhaniṣedhārtho vā, ye tugākṣīrīṃ vaṃśarocanānukāripārthivadravyaṃ
manyante tanmate dviruktirnāsti| kalkakaṣāyābhyāṃ siddhaṃ ghṛtaṃ hitamiti
sambandhaḥ| girikadambako mahākadambaḥ| gandhanākulī sugandhā rāsnā| kumbhikā
jalajā| jejjaṭācāryastu na paṭhatyetaddevadārvādiyogadvayamapi, gayī tu
paṭhati||5-7||
kākādanīṃ citraphalāṃ bimbīṃ guñjāṃ ca dhārayet | matsyaudanaṃ ca kurvīta
kṛśarāṃ palalaṃ tathā | śarāvasampuṭe kṛtvā baliṃ śūnyagṛhe haret
||8||
kākādanīmityādi| kākādanī kākatindukaḥ, ‘kālā’ ityanye; citraphalā
indravāruṇī, citrāṇḍiketyanye| matsyaudanaṃ matsyabhaktaṃ; palalaṃ tilapiṣṭam|
‘śūnyagṛhe haret’ ityatra ‘śūnyagṛhetare’ ityanye, tatretare khaṇḍagṛhe|
kecidatredṛśaṃ paṭhanti ‘haredbaliṃ cotkuraṭe’ ityādi; tatrotkuraṭaḥ
śūnyāgāraḥ, śūnyārāma ityanye||8||
ucchiṣṭenābhiṣekeṇa śiśoḥ snapanamiṣyate | pūjyā ca pūtanā devī balibhiḥ
sopahārakaiḥ ||9|| malināmbarasaṃvītā malinā
rūkṣamūrdhajā | śūnyāgārāśritā
1
devī dārakaṃ pātu pūtanā ||10|| durdarśanā
sudurgandhā karālā meghakālikā | bhinnagārāśrayā devī dārakaṃ pātu pūtanā
||11||
ucchiṣṭenetyādi| ucchiṣṭenābhiṣekeṇa ācamanodakenetyarthaḥ| pūrvakalpena
snānam| rakṣāmantraḥ- malinetyādi||9-11||
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kumāratantre (ṣaṣṭho'dhyāyaḥ,
āditaḥ) dvātriṃśo'dhyāyaḥ ||32||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ
suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kaumārabhṛtyatantre pūtanāpratiṣedho
nāma dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ||32||
pāṭhāntarāḥ
- 1 `śūnyārāmāśritā' iti pā. ↩