67. stanyaduṣṭinidānam

Larger type: mūla (Mādhavanidāna) · indented: Madhukośa · indented: Ātaṅkadarpaṇa
atha stanyaduṣṭinidānam | viśaṃsteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate | sarvadehāśritatvācca śukralakṣaṇamucyate ||1||
adṛśyasyāpi 1 stanyasya prasiddhopamānena pravartane hetuṃ darśayannāha– viśannityādi| śukralakṣaṇaṃ stanyamucyata iti śeṣaḥ| kuta ityāha– yathā śukraṃ viśaṃsteṣu chinneṣvapi gātreṣu na dṛśyate, tasmāddhetoḥ| dvitīyaṃ hetumāha– sarvadehāśritatvāditi| śukravatsamastaśarīrāśritatvāt||1||
tadeva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi | śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca pravartate ||2|| suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate | 2 āhārarasayonitvādevaṃ stanyamapi striyāḥ ||3||
śukradṛṣṭāntena stanyasyābhyantaradarśanaṃ pratipādya tenaiva dṛṣṭāntena bahiḥpravartanaṃ pratipādayannāha– tadityādi| tadeva śukraṃ pravartate bahirniḥsarati| saṃharṣāt viśiṣṭasaṅkalpalakṣaṇāt| saṃharṣe hetucatuṣṭayaṃ nirdiśannāha– iṣṭayuvaterityādi| iṣṭayuvatidarśanādihetucatuṣṭayena yaḥ saṃharṣaḥ, sa suprasanna eva manasi bhavati, iti manaso'pi prasannasya kāraṇatvaṃ darśayannāha– suprasannetyādi| tatra harṣaṇe hetuḥ suprasannamīrṣyādyanabhibhūtaṃ mana ucyate| śukreṇa saha prastutasya stanyasya sādharmyāddhetuṃ darśayannāha– āhāretyādi| pūrvaṃ stanyamapi striyāḥ pratartate, śukramāhārarasayonitvātpravartate, stanyamapi tathā, tasmātpravartate||2-3||
tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt smaraṇādapi | grahaṇācca śarīrasya śukravat sampravartate | sneho nirantarastatra 3 prasrave heturucyate ||4||
nanu śukramāhārarasayonyapi saṃharṣātkāraṇātpravartate, atra ca kiṃ kāraṇamityāha– tadevetyādi| tadeva stanyaṃ śukravat 4 sampravartate| apatyasaṃsparśādikāraṇacatuṣṭaye'pi sneho mūlakāraṇamiti tadeva darśayannāha– sneha ityādi| prasrave stanyasravaṇe atrāpi catvāro hetavaḥ parameṣṭayuvatisthāne'trāpatyagrahaṇaṃ, mūlahetuharṣasthāne snehaḥ, prasannasthāne nirantaraḥ||4|| 5
gurubhirvividhairannairduṣṭairdoṣaiḥ pradūṣitam | kṣīraṃ 6 mātuḥ kumārasya nānārogāya kalpate ||5||
stanāśritatvena stanyaduṣṭimāha– gurubhirvividhairityādi| gurubhirannairhetubhūtairye duṣṭā doṣāstaiḥ pradūṣitam||5||
stanāśritatvena stanyasya duṣṭimāha– gurubhirityādi| gurubhirannairhetubhūtairye duṣṭā doṣāstaiḥ pradūṣitaṃ dhātryāḥ kṣīraṃ kumārasya nānārogāya kalpate| nānārogānutpādayatītyarthaḥ||5||
kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutadūṣitam | kaṭvamlalavaṇaṃ pītarājīmat pittasañjñitam ||6|| kaphaduṣṭaṃ ghanaṃ toye nimajjati sapicchalam | dviliṅgaṃ dvandvajaṃ vidyāt sarvaliṅgaṃ tridoṣajam ||7||
stanyaduṣṭilakṣaṇamāha– kaṣāyamityādi| salilaplāvīti salile yadutplavate lāghavāt tat salilaplāvi| etadupalakṣaṇaṃ, tena tanutvādyapi boddhavyam| kaṭvamlalavaṇamiti kaṭu tiktaṃ, tikte'pi kaṭuśabdapravṛtteriti vadanti| pītarājīmaditi pītarekhāyuktam, 7 tatrāpi nīlalohitāśca rājyo jñeyāḥ| 8 pittasañjñitamiti pittaduṣṭasañjñitam| sañjñitamityatra saṃyutamiti pāṭhāntaram| toye nimajjati gurutvāt| atimādhuryādyapi bodhyam| prasannasya tu sādhāraṇaṃ madhurapāṇḍutvam| abhighātenāpi stanyaṃ duṣṭaṃ sambhavatyeva, kintu tasya vātikastanyalakṣaṇaireva saṅgrahaṇaṃ kartavyam| stanyasvarūpaṃ ca suśrutenoktam| tadyathā– “rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ| kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate||” (su. ni. a. 10) iti||6-7||
vātikamāha– kaṣāyamityādi| 9 salilaplāvi salile yadutplavate lāghavāt, etadupalakṣaṇaṃ, tena tanutvādyapyanuktaṃ boddhavyam| paittikamāha– kaṭvityādi| kaṭu tiktaṃ, tikte'pi kaṭuśabdasya pravṛtteriti vadanti, pītarājīmaditi pītarekhāyuktam, atrāpi nīlalohitāśca rājyo boddhavyāḥ| pittasañjñitamiti pittaduṣṭamiti sañjñitam| ślaiṣmikamāha– kaphaduṣṭamityādi| toye nimajjatīti gurutvāt| atimādhuryādyapi boddhavyam| sāṃsargikasānnipātikāvāha– dviliṅgamiti| sugamam||6-7||
aduṣṭaṃ cāmbunikṣiptamekībhavati pāṇḍuram | madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tat praśasyate ||8||
avikṛtastanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamekībhavati sarvātmanā jalena sahaikībhavatīti bodhyaṃ, vātādiduṣṭasyāpyekadeśenaikībhāvopalambhāt| avivarṇamiti avidyamānavātādiduṣṭavarṇam| etat samadoṣaprakṛtikṣīrasya prasannasya lakṣaṇam| anye tvavivarṇamityatra nañ īṣadarthe, tena yadvātādiprakṛtivarṇānuviddhamapi pāṇḍuramalpaduṣṭatvāttad gṛhṇanti| kecit pāṇḍurasthāne ‘sarvaśaḥ’ iti paṭhanti, tadā sarvātmanā jalena sahaikībhavatīti vyakto'rthaḥ| atra pakṣe avivarṇamityanenaivāduṣṭaśuklavarṇatā jñeyā| prasannaṃ 10 prakṛtistham||8||
avikṛtaṃ stanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamekībhavati 11 sarvātmanā jalena sahaikībhūtaṃ bhavatīti boddhavyam| avivarṇamiti avidyamānavātādiduṣṭavarṇam||8||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne stanyaduṣṭinidānaṃ samāptam ||67||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānaṃ samāptam||67|| 12
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānam||67||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 . ‘stanyaprasiddhopamānena’ iti pā.| ↩
  2. 2 . ‘āhārasamayonitvādevam’ iti pā. | ↩
  3. 3 . ‘prasave’ iti pā. | ↩
  4. 4 . ‘saṃvartate’ iti pā.| ↩
  5. 5 . atra ‘iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānam||67||’ iti kvacitpustake adhikaḥ pāṭhaḥ| ↩
  6. 6 . ‘dhātryāḥ’ iti pā. | ↩
  7. 7 . ‘atrāpi’ iti pā.| ↩
  8. 8 . ‘nimajjati’ iti pā.| ↩
  9. 9 . ‘salile plavate’ iti pā.| ↩
  10. 10 . ‘pravṛtistham’ iti pā.| ↩
  11. 11 . asmātpūrvaṃ ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
  12. 12 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānam||67|| iti pā.| ↩