atha stanyaduṣṭinidānam | viśaṃsteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate |
sarvadehāśritatvācca śukralakṣaṇamucyate
||1||
adṛśyasyāpi
1
stanyasya prasiddhopamānena pravartane hetuṃ darśayannāha– viśannityādi|
śukralakṣaṇaṃ stanyamucyata iti śeṣaḥ| kuta ityāha– yathā śukraṃ viśaṃsteṣu
chinneṣvapi gātreṣu na dṛśyate, tasmāddhetoḥ| dvitīyaṃ hetumāha–
sarvadehāśritatvāditi| śukravatsamastaśarīrāśritatvāt||1||
tadeva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi | śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca
pravartate ||2|| suprasannaṃ manastatra
harṣaṇe heturucyate |
2
āhārarasayonitvādevaṃ stanyamapi striyāḥ
||3||
śukradṛṣṭāntena stanyasyābhyantaradarśanaṃ pratipādya tenaiva dṛṣṭāntena
bahiḥpravartanaṃ pratipādayannāha– tadityādi| tadeva śukraṃ pravartate
bahirniḥsarati| saṃharṣāt viśiṣṭasaṅkalpalakṣaṇāt| saṃharṣe hetucatuṣṭayaṃ
nirdiśannāha– iṣṭayuvaterityādi| iṣṭayuvatidarśanādihetucatuṣṭayena yaḥ
saṃharṣaḥ, sa suprasanna eva manasi bhavati, iti manaso'pi prasannasya
kāraṇatvaṃ darśayannāha– suprasannetyādi| tatra harṣaṇe hetuḥ
suprasannamīrṣyādyanabhibhūtaṃ mana ucyate| śukreṇa saha prastutasya stanyasya
sādharmyāddhetuṃ darśayannāha– āhāretyādi| pūrvaṃ stanyamapi striyāḥ
pratartate, śukramāhārarasayonitvātpravartate, stanyamapi tathā,
tasmātpravartate||2-3||
tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt smaraṇādapi | grahaṇācca śarīrasya śukravat
sampravartate | sneho nirantarastatra
3
prasrave heturucyate ||4||
nanu śukramāhārarasayonyapi saṃharṣātkāraṇātpravartate, atra ca kiṃ
kāraṇamityāha– tadevetyādi| tadeva stanyaṃ śukravat
4
sampravartate| apatyasaṃsparśādikāraṇacatuṣṭaye'pi sneho mūlakāraṇamiti tadeva
darśayannāha– sneha ityādi| prasrave stanyasravaṇe atrāpi catvāro hetavaḥ
parameṣṭayuvatisthāne'trāpatyagrahaṇaṃ, mūlahetuharṣasthāne snehaḥ,
prasannasthāne nirantaraḥ||4||
5
gurubhirvividhairannairduṣṭairdoṣaiḥ pradūṣitam | kṣīraṃ
6
mātuḥ kumārasya nānārogāya kalpate ||5||
stanāśritatvena stanyaduṣṭimāha– gurubhirvividhairityādi|
gurubhirannairhetubhūtairye duṣṭā doṣāstaiḥ pradūṣitam||5||
stanāśritatvena stanyasya duṣṭimāha– gurubhirityādi|
gurubhirannairhetubhūtairye duṣṭā doṣāstaiḥ pradūṣitaṃ dhātryāḥ kṣīraṃ
kumārasya nānārogāya kalpate| nānārogānutpādayatītyarthaḥ||5||
kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutadūṣitam | kaṭvamlalavaṇaṃ pītarājīmat
pittasañjñitam ||6|| kaphaduṣṭaṃ ghanaṃ toye
nimajjati sapicchalam | dviliṅgaṃ dvandvajaṃ vidyāt sarvaliṅgaṃ tridoṣajam
||7||
stanyaduṣṭilakṣaṇamāha– kaṣāyamityādi| salilaplāvīti salile yadutplavate
lāghavāt tat salilaplāvi| etadupalakṣaṇaṃ, tena tanutvādyapi boddhavyam|
kaṭvamlalavaṇamiti kaṭu tiktaṃ, tikte'pi kaṭuśabdapravṛtteriti vadanti|
pītarājīmaditi pītarekhāyuktam,
7
tatrāpi nīlalohitāśca rājyo jñeyāḥ|
8
pittasañjñitamiti pittaduṣṭasañjñitam| sañjñitamityatra saṃyutamiti
pāṭhāntaram| toye nimajjati gurutvāt| atimādhuryādyapi bodhyam| prasannasya tu
sādhāraṇaṃ madhurapāṇḍutvam| abhighātenāpi stanyaṃ duṣṭaṃ sambhavatyeva, kintu
tasya vātikastanyalakṣaṇaireva saṅgrahaṇaṃ kartavyam| stanyasvarūpaṃ ca
suśrutenoktam| tadyathā– “rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ|
kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate||” (su. ni. a. 10) iti||6-7||
vātikamāha– kaṣāyamityādi|
9
salilaplāvi salile yadutplavate lāghavāt, etadupalakṣaṇaṃ, tena
tanutvādyapyanuktaṃ boddhavyam| paittikamāha– kaṭvityādi| kaṭu tiktaṃ,
tikte'pi kaṭuśabdasya pravṛtteriti vadanti, pītarājīmaditi pītarekhāyuktam,
atrāpi nīlalohitāśca rājyo boddhavyāḥ| pittasañjñitamiti pittaduṣṭamiti
sañjñitam| ślaiṣmikamāha– kaphaduṣṭamityādi| toye nimajjatīti gurutvāt|
atimādhuryādyapi boddhavyam| sāṃsargikasānnipātikāvāha– dviliṅgamiti|
sugamam||6-7||
aduṣṭaṃ cāmbunikṣiptamekībhavati pāṇḍuram | madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ
tat praśasyate ||8||
avikṛtastanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamekībhavati sarvātmanā jalena
sahaikībhavatīti bodhyaṃ, vātādiduṣṭasyāpyekadeśenaikībhāvopalambhāt|
avivarṇamiti avidyamānavātādiduṣṭavarṇam| etat samadoṣaprakṛtikṣīrasya
prasannasya lakṣaṇam| anye tvavivarṇamityatra nañ īṣadarthe, tena
yadvātādiprakṛtivarṇānuviddhamapi pāṇḍuramalpaduṣṭatvāttad gṛhṇanti| kecit
pāṇḍurasthāne ‘sarvaśaḥ’ iti paṭhanti, tadā sarvātmanā jalena sahaikībhavatīti
vyakto'rthaḥ| atra pakṣe avivarṇamityanenaivāduṣṭaśuklavarṇatā jñeyā|
prasannaṃ
10
prakṛtistham||8||
avikṛtaṃ stanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamekībhavati
11
sarvātmanā jalena sahaikībhūtaṃ bhavatīti boddhavyam| avivarṇamiti
avidyamānavātādiduṣṭavarṇam||8||
iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne stanyaduṣṭinidānaṃ samāptam
||67||
iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānaṃ samāptam||67||
12
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ
stanyaduṣṭinidānam||67||
pāṭhāntarāḥ
- 1 . ‘stanyaprasiddhopamānena’ iti pā.| ↩
- 2 . ‘āhārasamayonitvādevam’ iti pā. | ↩
- 3 . ‘prasave’ iti pā. | ↩
- 4 . ‘saṃvartate’ iti pā.| ↩
- 5 . atra ‘iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānam||67||’ iti kvacitpustake adhikaḥ pāṭhaḥ| ↩
- 6 . ‘dhātryāḥ’ iti pā. | ↩
- 7 . ‘atrāpi’ iti pā.| ↩
- 8 . ‘nimajjati’ iti pā.| ↩
- 9 . ‘salile plavate’ iti pā.| ↩
- 10 . ‘pravṛtistham’ iti pā.| ↩
- 11 . asmātpūrvaṃ ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
- 12 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānam||67|| iti pā.| ↩