68. bālaroganidānam · e-Mādhavanidāna

atha bālaroganidānam | vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanyaṃ piban vātagadāturaḥ | kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syādbaddhaviṇmūtramārutaḥ ||1|| svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpittarogavān | tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban ||2|| kaphaduṣṭaṃ piban kṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān | nidrānvito jaḍaḥ ¹ śūnavaktrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ ||3|| dvandvaje dvandvajaṃ rūpaṃ sarvaje sarvalakṣaṇam |4|

bālarogāṇāṃ duṣṭastanyena sambhavāttadanantaraṃ tānāha– vātaduṣṭamityādi| vātagadātura iti vakṣyamāṇakṣāmasvarādiyuktaḥ| tṛṣṇāluriti tṛṣṇāvān| lālāluriti lālāsrāvayuktaḥ| chardana iti stanyavāntikaraḥ||1-3||–

duṣṭastanyapānasambhavāt strīrogānantaraṃ bālarogamāha– vātaduṣṭamiti| sugamam| pittaduṣṭamāha– svinna ityādi| tṛṣṇāluḥ tṛṣṇāvān| kaphaduṣṭamāha– kaphaduṣṭamiti| lālāluḥ lālāvān, tathā śleṣmarogayuktaḥ, nidrayā pīḍitaḥ, jaḍaḥ apaviddhāṅgaḥ, śūnavaktrākṣaḥ saśophamukhanayanaḥ, chardana iti stanyavāntikaraḥ||1-3||–

śiśostīvrāmatīvrāṃ ca rodanāllakṣayedrujam ||4|| sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ | tatra vidyādrujaṃ mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt ||5|| ² hṛdi jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ | koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ | ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi ||6|| bastau guhye ca viṇmūtrasaṅgatrāsadigīkṣaṇaiḥ | srotāṃsyaṅgāni sandhīṃśca paśyedyatnānmuhurmuhuḥ ||7||

śiśorvaktumakṣamasyāntargatavedanājñānopāyamāha– ³ śiśorityādi| tīvrāṃ ⁴ rujaṃ bahurodanāt, atīvrāmalparodanāt lakṣayet||4-7||

śiśorvaktumakṣamasyāntargatavedanājñānopāyamāha– śiśorityādi| atirodanena kiñcidrodanena ca ⁵ rujaṃ pīḍāṃ vidyādityarthaḥ| sa śiśuryaṃ dehadeśaṃ bhṛśamatyarthaṃ spṛśet, yatra ca dehadeśe sparśanākṣamaḥ syātsparśaṃ na sahate, tatra dehadeśe vedanāṃ jānīyāt, akṣinimīlanāt netrayoḥ saṅkocanācchirasi pīḍāṃ vidyāt, jihvauṣṭhadaśanādibhirbālasya hṛdi pīḍāṃ vidyāt, vibandhādibhirādhmānādibhiśca koṣṭhe rujaṃ vidyāt, bastau guhye ca viṇmūtrayoḥ saṅgena tathā trāsena digīkṣaṇena ca bālasya rujaṃ vidyāt||4-7||

kukūṇakaḥ ⁶ kṣīradoṣācchiśūnāmeva vartmani | jāyate tena tannetraṃ kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ ||8|| śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikūṭanāsāvagharṣaṇam | śakto nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na vartmonmīlanakṣamaḥ ||9||

bālānāmeva duṣṭastanyapānādvartmarogamāha– kukūṇaka ityādi| kukūṇakaḥ ⁷ ‘kotha’ iti khyātaḥ| sravenmuhuriti picciṭasrutiyuktaṃ bhavatītyarthaḥ| na vartmonmīlanakṣama iti na ⁸ vartmacālanapaṭuḥ||8-9||

bālānāmeva duṣṭastanyapānādvartmarogamāha– kukūṇaka ityādi| kṣīradoṣātkukūṇako nāma rogaḥ śiśūnāmeva vartmani jāyate, na mahatāṃ puṃsām| tathā ca vāgbhaṭaḥ– “kukūṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ|” iti| kutsite kūṇite nimīlite netre yasmādrogādasau kūkūṇakaḥ, loke kothaya ityākhyātaḥ| tena kukūṇakena netraṃ kaṇḍūyuktaṃ jāyate| tathā tannayanaṃ sravenmuhuriti picchalasrutiyuktaṃ bhavatītyarthaḥ| lalāṭādimardanaṃ kuryāt| na vartmonmīlanakṣama iti na vartmacālanapaṭuḥ||8-9||

mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyaḥ pibannapi | kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ ||10|| yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam | rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam ||11||

pārigarbhikamāha– māturityādi| pibannapīti apiśabdādapibannapi| tamāhuḥ pārigarbhikamiti pārigarbhiko'hiṇḍīti khyātaḥ; tasyaiva paribhavākhya iti nāmāntaraṃ, bālaṃ paribhavatīti paribhavaḥ, sa eva ākhyā yasya tam| upaśayenāpi tajjñānamāha– yuñjyādityādi||10-11||

pārigarbhikamāha– māturityādi| ⁹ kumāro garbhiṇyā mātuḥ prāyo vāyorbāhulyena stanyaṃ pibannapīti apiśabdena apibannapi kāsādibhistathā koṣṭhavṛddhyā yujyate yukto bhavati| tadāhuḥ ¹⁰ pārigarbhikaṃ ahiṇḍīti loke khyātaṃ, tasyaiva nāmāntaraṃ paribhavākhyamiti| upaśayenāpi tasya jñānamāha– yuñjyāttatrāgnidīpanamityādi||10-11||

tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam | tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate ||12|| tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛddravam | tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā ¹¹ grīvādurdharatā vamiḥ ||13||

tālukaṇṭakamāha– tālumāṃsa ityādi| asyaiva lakṣaṇaṃ tālupāta ityādi| tālupāta ityabhyantare tāluno'dhaḥpātaḥ| kṛcchrāt pānamityatra ‘stanyasya’ iti śeṣaḥ| śakṛddravaṃ bhinnapurīṣatā| ¹² grīvādurdharatā grīvāyā duḥkhena dhāraṇam| vamiḥ stanyasya vāntiḥ||12-13||

tālukaṇṭakamāha– tālumāṃsa ityādi| kaṇṭakākāratvena tālukaṇṭakaḥ, nimnatā gartākāratā| tālupātamāha– tālupāta ityādi| tālupātākhyo rogaḥ, tālunaḥ patanaṃ sraṃso yatra roge sa tathā| kṛcchrātpānamityatra stanyasyeti śeṣaḥ| śakṛddravaṃ bhinnapurīṣatā, grīvādurdharatā grīvāyā duḥkhena dhāraṇaṃ, vamiḥ stanyasya vāntiḥ||12-13||

visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ | padmavarṇo mahāpadmanāmā doṣatrayodbhavaḥ ||14|| śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayādvā gudaṃ vrajet |15|

mahāpadmanāmānaṃ visarpamāha– visarpastvityādi| bastiśīrṣaja iti bastijaḥ śīrṣajaśca, śīrṣaṃ śiraḥ| padmavarṇa iti lohitapadmavarṇaḥ| śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yātīti śīrṣajaḥ| padmapatratulyavarṇatāṃ mukhatāluni ¹³ bahirdeśe veti vadanti| hṛdayādgudaṃ yātīti bastijaḥ; ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatvā gudaṃ yātītyarthaḥ| atra padmasavarṇatā bastideśe gude ca| vāśabdaścātra vyavasthitavikalpavacanaḥ||14||–

mahāpadmanāmānaṃ visarpamāha– visarpa ityādi| bastiśīrṣaja iti bastijaḥ, śīrṣajaśca, śīrṣa śiraḥ, tatra jātaḥ| padmavarṇa iti lohitapadmavarṇatulyaḥ| śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yātīti śīrṣajaḥ| atra padmavarṇatā bastideśe gude ca| vāśabdo'tra vyavasthitavikalpavacanaḥ| hṛdayādgudaṃ yātīti ¹⁴ bastijaḥ, ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatvā gude yātītyarthaḥ||14||–

kṣudraroge ca kathite tvajagallyahipūtane ||15|| ¹⁵

anyau dvau vikārau bālānāṃ bhavatastāvāha– kṣudretyādi| ‘snigdhāḥ savarṇāḥ’ ityādinā'jagallikā, ‘kaṇḍūyanāt’ ityādinā'hipūtanā||15||

anyau dvau vikārau bālānāṃ bhavatastāvāha– kṣudretyādi| ‘snigdhāḥ savarṇāḥ’ ityādinā'jagallikā| ‘kaṇḍūyanāttataḥ kṣiptam’ ityādinā'hipūtanam||15||

jvarādyā vyādhayaḥ sarve ¹⁶ mahatāṃ ye pureritāḥ | bāladehe'pi te tadvadvijñeyāḥ kuśalaiḥ sadā ||16||

anye'pi vikārā bālānāṃ sambhavantītyatideśena tānāha– jvarādyā ityādi| pureritā iti pūrvoktāḥ| te tadvaditi te jvarādayastādṛśā jñeyāḥ| kuśalairiti vijñaiḥ||16||

anye vikārā bālānāṃ bhavanti, tānatideśenāha– jvarādyā ityādi| te tadvat te jvarādayastādṛśā jñeyā ityarthaḥ||16||

kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāttrasyati roditi | nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva vā ||17|| ūrdhvaṃ nirīkṣate dantān khādet kūjati jṛmbhate | bhruvau kṣipati dantauṣṭhaṃ phenaṃ vamati cāsakṛt ||18|| kṣāmo'ti niśi jāgarti śūnākṣo bhinnaviṭsvaraḥ | māṃsaśoṇitagandhiśca na cāśnāti yathā purā ||19|| sāmānyaṃ grahajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam |20|

prāyeṇa śaucabhraṃśādinā skandagrahādayo nava ¹⁷ bāleṣvāveśaṃ kurvantyatastatparijñānāya sāmānyalakṣaṇamāha– kṣaṇādudvijate bāla ityādi| ete grahāḥ pūjārthaṃ bālān hiṃsanti| yaduktaṃ suśrute– “dhātrīmātroḥ prāk pradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭān maṅgalācārahīnān| ¹⁸ trastān hṛṣṭāṃstarjitān kranditān vā pūjāhetorhiṃsyurete kumārān||” (su. u. taṃ. a. 27) iti| udvijata ityudvigno bhavati; udvigno vihvalaḥ, na tu bibhetītyarthaḥ, ¹⁹ trasyatītyanena paunaruktyaprasaṅgāt| kūjatyārtanādaṃ karoti| bhruvau kṣipatīti bhrūbhaṅgaṃ racayati| dantauṣṭhamityatra kṣipatīti sambadhyate| kṣipati khādati, dhātūnāmanekārthatvāt| bhinnaviṭsvara iti bhinnaviṭ bhinnaśakṛt, bhinnasvaraḥ svarabhedavān| māṃsaśoṇitagandhiriti visragandhiḥ| na cāśnāti yathā pureti pūrvavanna bhakṣayatītyarthaḥ||17-19||–

prāyeṇa śaucabhraṃśādinā skandagrahādayo nava bāleṣvāviśanti, tatparijñānārthaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca vyācaṣṭe| tatra sāmānyalakṣaṇamāha– kṣaṇādityādi| ete grahāḥ pūjāhetorbālānhiṃsanti| yaduktaṃ carake– “dhātrīmātroḥ prākpradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭānmaṅgalācārahīnān| kliṣṭāṃstāṃstāṃstarjitāṃstāḍitāṃśca pūjāhetorhiṃsyurete kumārān||” iti| udvijata iti udvigno vihvalo bhavati; na tu bibhetītyayamasyārthaḥ, trasyatītyasyopāttatvāt| kūjatīti avyaktanādaṃ karoti, bhruvau kṣipati bhrūbhaṅgaṃ racayati, dantauṣṭhamityatra kṣipatīti sambadhyate| kṣipati khādati, dhātūnāmanekārthatvāt| ²⁰ bhinnaviḍityādi| bhinnaviṭ bhinnamalaḥ, bhinnasvaraḥ svarabhedavān| māṃsaśoṇitagandhiriti visragandhiḥ| na cāśnātīti pūrvavanna bhakṣayatītyarthaḥ| etatsarvaṃ grahāṇāṃ sāmānyalakṣaṇam||17-19||–

ekanetrasya gātrasya srāvaḥ spandanakampanam ||20|| ūrdhvaṃ dṛṣṭyā nirīkṣeta vakrāsyo raktagandhikaḥ | dantān khādati vitrastaḥ stanyaṃ naivābhinandati ||21|| skandagrahagṛhītānāṃ rodanaṃ cālpameva ca |22|

sāmānyaliṅgamabhidhāya ²¹ viśeṣagrahaliṅgamāha– ekanetrasyetyādi| ekanetrasya vāmasya dakṣiṇasya vā ²² srāvo'śrusrutiḥ prabhāvāt; gātrasya srāvo gharmayuktagātratetyarthaḥ| spandanakampanamiti spandanaṃ manāk calanaṃ, kampanaṃ mahatā vegena vepanaṃ; spandanaṃ kampanaṃ vā bhavatītyarthaḥ| vakrāsyo vakramukhaḥ| raktagandhika ityetat sāmānyalakṣaṇalabdhamapyatiśayārthamuktam; evamanyatrāpi sāmānyalakṣaṇe punarukte vyākhyeyam||20-21||–

viśeṣaliṅgaṃ tatra skandagrahagṛhītalakṣaṇamāha– eketyādi| skando'tra skandavinodārthaṃ rudreṇa sṛṣṭo grahaḥ, na punarbhagavān kārtikeyaḥ| ekanetrasya vāmasya dakṣiṇasya vā srāvo'śrusrutirbhavati prabhāvāt, gātrasya srāvo gharmayuktagātratetyarthaḥ, spandanaṃ kampanamiti| spandanaṃ manāk calanaṃ, kampanaṃ mahatā vegena vepanaṃ vā bhavatītyarthaḥ| vakrāsya iti vakramukhaḥ| raktagandhika ityetena sāmānyalakṣaṇalabdhamapyatiśayārthamuktam||20-21||– ²³

naṣṭasañjño vamet phenaṃ sañjñāvānatiroditi | pūyaśoṇitagandhitvaṃ skandāpasmāralakṣaṇam ||22||

skandāpasmāralakṣaṇamāha– ²⁴ naṣṭetyādi| naṣṭasañjño mūrchitaḥ san phenaṃ ²⁵ vamati, tathā sañjñāvān sannatiroditi||22||

skandāpasmāralakṣaṇamāha– naṣṭetyādi| naṣṭasañjñaḥ san phenaṃ vamati, sañjñāvān jñānavān atiroditi, naṣṭasañjño mūrchitaḥ||22||

srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ sāsrāvavraṇaparipīḍitaḥ samantāt | sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||23|| (su. u. taṃ. a. 27) |

śakunīlakṣaṇamāha– srastāṅga ityādi| srastāṅga iti aṅgasraṃsavadvyathāvān| bhayacakita iti bhayaheturbhayaṃ bhayānakamucyate, tataścakitaḥ; asati bhayahetau trasyatītyarthaḥ| vihaṅgagandhiriti vihaṅgasyeva gandho yasya sa tathā, ‘upamānācca’ iti samāsānta ‘i’ pratyayaḥ| vihaṅgaśabdena jalacarā māṃsādāśca pakṣiṇo gṛhyante, visragandhitvāt| hiraṇyākṣe'pyuktam– “saṃsrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphoṭairbhayānvitaḥ| srastāṅgo visragandhiḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ||” iti| sāsrāvavraṇaparipīḍita iti sphoṭaireva vidīrṇairvraṇarūpamāpannaiḥ paripīḍitaḥ| sphoṭaiśca pracitatanuriti navanavaiḥ sphoṭairvyāptatanuḥ| kṣata ityabhibhūtaḥ||23||

śakunīgrahalakṣaṇamāha– srastetyādi| srastāṅgaḥ aṅgasraṃsanavyathāvān| bhayacakita iti bhayaheturbhayaṃ bhayānakamucyate, tataścakitaḥ asati bhayahetau trasyatītyarthaḥ| vihaṅgaśabdena jalacarā māṃsādāśca pakṣiṇo gṛhyante visragandhitvāt| hiraṇyākṣe'pyuktam– “saṃsrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphoṭairbhayānvitaḥ| srastāṅgo visragandhiḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ||” iti| sāsrāvavraṇaparipīḍita iti sphoṭaireva vidīrṇairvraṇarūpatāmāpannaiḥ paripīḍita ityarthaḥ| sphoṭaiśca pracitatanuriti navanavaiḥ sphoṭairvyāptatanuḥ| kṣata ityabhibhūtaḥ||23||

vraṇaiḥ sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛk | bhinnavarcā jvarī dāhī revatīgrahalakṣaṇam ||24|| atīsāro jvarastṛṣṇā tiryakprekṣaṇarodanam | naṣṭanidrastathodvigno grastaḥ pūtanayā śiśuḥ ||25|| chardiḥ kāso jvarastṛṣṇā vasāgandho'tirodanam | stanyadveṣo'tisāraśca andhapūtanayā bhavet ||26|| vepate kāsate kṣīṇo netrarogo vigandhitā | chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ ||27|| prasannavarṇavadanaḥ sirābhirabhisaṃvṛtaḥ | mūtragandhī ca bahvāśī ²⁶ mukhamaṇḍikayā bhavet ||28|| ²⁷ chardispa(sya)ndanakaṇṭhāsyaśoṣamūrchāvigandhitāḥ | ūrdhvaṃ paśyeddaśeddantān ²⁸ naigameyagrahaṃ vadet ||29|| prastabdhākṣaḥ stanadveṣī muhyate cāniśaṃ muhuḥ | taṃ bālamacirāddhanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaḥ | ²⁹ viparītatamaṃ sādhyaṃ cikitsedacirārditam ||30||

revatīgrahalakṣaṇamāha– vraṇairityādi| ³⁰ vraṇaiḥ purāṇaiḥ, sphoṭairavidīrṇairnūtanaiḥ, citaṃ vyāptam| ³¹ gātramiti kartṛpadaṃ, paṅkagandhaṃ ³² śaṭitakardamagandhaṃ, ³³ samāsavidheranityatvādipratyayo na bhavati| pūtanālakṣaṇamāha– atīsāra ityādi| ³⁴ grasta iti gṛhīta ityarthaḥ||24-30||

revatīgrahalakṣaṇamāha– vraṇairityādi| vraṇaiḥ purāṇaiḥ, sphoṭairnavaiḥ, paṅkagandhaṃ kardamagandhamasṛk sravet| pūtanāgrastalakṣaṇamāha– atīsāra ityādi| tiryak vā dakṣiṇanetraprāntasyāvalokanam, udvigno vyagracittaḥ, grasto gṛhītaḥ| andhapūtanayā grastamāha– chardirityādi| vasāyā māṃsasnehasya gandhavān| śītapūtanāgrastalakṣaṇamāha– vepata ityādi| sugamam| mukhamaṇḍalikāgrastalakṣaṇamāha– prasannetyādi| ³⁵ udgatasirābhirvyāptasirāḥ, mūtragandhīti bastamūtragandhaḥ, bahvāśī bahubhakṣaṇaśīlaḥ| ³⁶ naigameyagrastalakṣaṇamāha– chardirityādi| syandanaṃ lālāsrāvaḥ, athavā gharmāmbusrāvaḥ| sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– prastabdhākṣa ityādi||24-30||

iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bālaroganidānaṃ samāptam ||68||

iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ bālaroganidānaṃ samāptam||68|| ³⁷

iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ bālaroganidānaṃ samāptam||68||

pāṭhāntarāḥ

1 . ‘śūnaḥ śuklākṣaḥ’ iti pā. | ↩
2 . agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
3 . ‘śiśorityādinā|’ iti pā.| ↩
4 . ‘rujām’ iti pā.| ↩
5 . atra ‘yadā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pāṭhaḥ| ↩
6 . ‘kṣīradoṣācchiśūnāmakṣivartmani’ iti pā. | ↩
7 . ‘kothaya’ iti pā.| ↩
8 . ‘vartmacālanakṣamaḥ’ iti pā.| ↩
9 . ‘kumārī’ iti pā.| ↩
10 . ‘pārigarbhikā’ iti pā.| ↩
11 . ‘grīvādurvahatā’ iti pā. | ↩
12 . ‘grīvādurvahatā’ iti pā.| ↩
13 . ‘bahirdeśeṣu ca’ iti pā.| ↩
14 . ‘bastiśīrṣajaḥ’ iti pā.| ↩
15 . ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
16 . ‘mahānto’ iti pā. | ↩
17 . ‘bāleṣvāśrayam’ iti pā.| ↩
18 . ‘hṛtān trastān tarjitān tāḍitāṃśca’ iti pā.| ↩
19 . ‘trasyatītyasyopāttatvāt’ iti pā.| ↩
20 . ‘bhinnaviṭsvara iti’ iti pā.| ↩
21 . ‘viśeṣaliṅgamāha’ iti pā.| ↩
22 . ‘srāvaḥ srutiḥ’ iti pā.| ↩
23 . ‘naṣṭasaṅgo’ iti pā. | ↩
24 . ‘naṣṭetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
25 . ‘vamet yathā naṣṭasaṅgo phenaṃ vamet tathā sañjñāvānatiroditi’ iti pā.| ↩
26 . ‘mukhamaṇḍatikāgrahī’ iti pā. | ↩
27 . ‘chardispandanakaṇṭhāsyaśoṣamūrchāvigandhitā’ iti pā. | ↩
28 . ‘naigameyaṃ graham’ iti pā. | ↩
29 . agrimapaṅktiḥ nopalabhyate ↩
30 . ‘vraṇaiḥ sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛgiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pāṭhaḥ| ↩
31 . ‘gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛgiti’ iti adhikaḥ pāṭhaḥ| ↩
32 . ‘śaṭitakardamagandham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ↩
33 . ‘samāsāntavidheranityatvādupamānāccetīpratyayo na bhavati|’ iti pā.| ↩
34 . ‘grastaḥ pūtanayā śiśuriti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.| ↩
35 . ‘udgataśirābhi ... ’ iti pā.| ↩
36 . ‘naigameṣu grastalakṣaṇamāha’ iti pā.| ↩
37 . ‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ bālaroganidānam||68|| iti pā.| ↩